to predict, to foretell, to prophesy.
προρρέω praedico, -cis προφωνέω praenuncio. Կանխաւճառել. նախաձայնել. կանխաւ ասել.
Ըստ որում նախաճառեաց մարգարէն. (Լմբ. ստիպ.։)
հոգեկիրքս զհանդերձեալ աստուածորդւոյն զսքանչելագործութիւնս նախաճառեալ աստուածաբանեցին. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
Զայս ամենայն վասն այսորիկ նախաճառէր, զի մի՛ վիրաւորեսցին. (Գէ. ես.։)
Այսուիկ ա՛յլ նախաճառեալ ձայն (յն. (նախաձայնութիւն) առնու վախճան. Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։)
to promote, to prefer to any post or dignity.
ՆԱԽԱՄԱՏՈՅՑ ԱՌՆԵԼ. Յառաջ մատուցանել կամ ձգել. նախաձեռնել.
Ապա ամենեցունցն նախամատոյց արարեալ զաթանասիոս՝ ի գլխաւորութիւն հաւատոցն կոչէին. (Ճ. ՟Բ.։)
preferable, better, preferred, most esteemed;
— առնել, ընտրել, համարել, to prefer, to like better, cf. Նախամեծարեմ.
Կամ մ. Նախամեծարելով. որպէս առաւել ընտրելով.
Նախամեծար յանձինս բերցուք զաստուծոյ վրէժխնդրութիւն. (Նանայ.։)
πρότιμος praelatus. բայիւ προτιμάω, προκρίνω , προτάσσω praefero, praehonoro, antepono եւ այլն. Մեծարեալ կամ մեծարելի յառաջ քան զայլս. նախապատիւ. պատուականագոյն. յարգի. յարգոյ. նախադաս. լաւագոյն.
Նախամեծար ընտրեցի զնա քան զիշխանութիւնս եւ զաթոռս. (Իմ. ՟Է. 8։)
Թէպէտեւ շուն իցես, նախամեծար քան զյոյլ որդին լինիցիս։ որք քան զնա նախամեծարք են. (Ոսկ. ՟Ա. 22։ ՟Գ. 3։)
Հաւատոյն եւ սիրոյն, որ քան զայն միութիւնն չիք նախամեծար. (Ածազգ. ՟Դ։)
Քառասուն թիւ նախամեծար իմն երեւի ի հնումն եւ ի նորումս. (Բրս. ղկ.։)
Աշոտ պատրիկ՝ այր երեւելի եւ նախամեծար ի մէջ նախարարացն հայոց. (Ղեւոնդ.։)
Քան զամենայն իշխանս զիս նախամեծար եւ մեծարգի ցուցեր. (Արծր. ՟Գ. 3։)
Մի՛ ինչ նախամեծար քան զնա եւ զնորա օրհնութիւնս համարեսցուք։ Զպտուղ փայտին ճաշակել՝ նախամեծար քան զաստուածականն համարեցաք. (Խոսր.։)
Սկզբնաթիւըն եւ նախամեծար՝ վէմն հաստատեալ (պետրոս կեփաս). (Նար. առաք.։)
Մերթ՝ իբր Նախամեծարօղ.
Նախամեծար չարի եղեն. (Մխ. երեմ.։)
ՆԱԽԱՄԵԾԱՐ ԱՌՆԵՄ. ՆԱԽԱՄԵԾԱՐԵՄ, եցի. ա. προτιμάω praefero եւ այլն. որ եւ ասի ՆԱԽԱՄԵԾԱՐ ԸՆՏՐԵԼ կամ ՀԱՄԱՐԵԼ. Նախապատուել. նախադասել. պատուասիրել. ի վեր հրաւիրել.
Նախամեծար առնելով զբանս վրիպական թշնամւոյն պատրողի՝ քան զքո աստուածադիր օրինադրութիւնդ. (Ճշ.։ Մաշտ.։)
Եթէ զքո իսկ ոգիդ նախամեծար քան զիմ սէրն առնիցես, չես ինչ մօտելոց յիմ աշակերտութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10։)
Ի յայսքան տագնապի նախամեծար զքեզ արարեալ, աշակերտին սիրեցելոյ՝ սպասաւորել (քեզ) հրամանատրեալ. (Սկեւռ. աղ.։)
Արդեօք նախամեծարեսցէ զանձին իւրոյ զփրկութիւն քան զպատուիրանն։ Նախամեծարեսցու՛ք զայսոսիկ. (Նանայ.։)
Ի դասս հայրապետաց նախամեծարեցար. (Ոսկ. լուս.։)
preference;
նախամեծարութեամբ իմն, preferably.
first sinning (Eve).
Առաջին մեղուցեալն (եւայ).
Որք ցնծալի ձայնիւ մատուցին՝ զլուր աւետեաց մօր նախամեղին. (Գանձ.։)
antemeridian.
Մի՛ թողուր զնախամիջօրեայ աղօթս. (Ոսկիփոր. իբր լտ.)
to manifest previously.
Կանխաւ յայտ առնել. եւ Արտայայտել.
Զխորհրդոյն զօրութիւն նախայայտեալ որպէս առակաւ. (Պրպմ. ՟Ի՟Թ։)
Զսա եւ օրէնքն աստուածատուրք նախայայտեցին ի մորենւոջն յատկապէս. (Ճ. ՟Ժ.։)
accented on the penultimate.
cf. Նախայաւիտենական.
ՆԱԽԱՅԱՒԻՏԵԱՆ ՆԱԽԱՅԱՒԻՏԵՆԱԿԱՆ. προαιώνιος qui est ante saecula, aeternus. Որ յառաջ է քան զամենայն յաւիտեանս. անեղ. անժամանակ. միշտ էն.
Նախայաւիտեան որդին, կամ բանդ, եւ այլն. (Շար.։)
Դու նախայաւիտենական. համանգամայն եւ առժամեան. դու երկնային, եւ երկրաւոր. (Ոսկ. նոր կիր.։)
Զնախայաւիտենական բանն հօր ընկալեալ։ Զնախայաւիտենականն աստուած. (Եպիփ. ի կոյսն.։)
existing before all ages, eternal, self-existent, increate;
— որդի, the Son of God before all eternity.
ՆԱԽԱՅԱՒԻՏԵԱՆ ՆԱԽԱՅԱՒԻՏԵՆԱԿԱՆ. προαιώνιος qui est ante saecula, aeternus. Որ յառաջ է քան զամենայն յաւիտեանս. անեղ. անժամանակ. միշտ էն.
Նախայաւիտեան որդին, կամ բանդ, եւ այլն. (Շար.։)
Դու նախայաւիտենական. համանգամայն եւ առժամեան. դու երկնային, եւ երկրաւոր. (Ոսկ. նոր կիր.։)
Զնախայաւիտենական բանն հօր ընկալեալ։ Զնախայաւիտենականն աստուած. (Եպիփ. ի կոյսն.։)
aforesaid, above-mentioned.
Կանխաւ կամ ի վեր անդր յիշատակեալ.
Որպէս արար զնոսին զնախայիշատակեալսն. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. ժղ.։)
to sketch or describe beforehand;
to trace, to shadow, to delineate, to symbolize, to represent.
προϋπογράφω ante delineo, describo. Կանխաւ նկարել. ստորագրել.
Զորոյ գովութիւն զբաղձալի անուանն նախանկարեցաք. (Նար. խչ.։)
dying with envy, full of envy, envious, jealous;
— առնել, to move to envy, to provoke to jealousy, cf. Նախանձեցուցանեմ.
βάσκανος invidus. Նախանձու բեկեալ՝ մաշեալ. մախացող.
Իբրեւ զնախանձաբեկս, եւ ամենայն մարդկան փրկութեան թշնամիք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 4։)
Բազում են գունդք նախանձասբեկաց եւ չարախօսացն։ Նախանձ նախանձաբեկացն յոչէութիւն դառնայ. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. ժղ.։)
Դուստր էր հաւատոցն աբրահամու. (եւ ոչ նախանձաբեկ ժողովարանին. Լմբ. անառակ.։)
ՆԱԽԱՆՁԱԲԵԿ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. ζηλόω, παραζηλόω, -ομαι ad aemulationem provoco, aemulor, invideo. Նախանձեցուցանել, նախանձիլ. նախանձու մաշել, իլ.
Մի՛ նախանձաբեկ առներ զկին գրկաց քոց. (Սիր. ՟Թ. 1. հին։)
Որ ուսուցանէ զորդի, նախանձաբեկ առնէ զթշնամիս. (Սիր. ՟Լ. 3. նոր։)
Ընտրեաց աստուած զհեթանոսս, զի նախանձաբեկ արասցէ զհրէայսն. (Իգն.։)
Փեննա նախանձաբեկ առնէր զխանն՝ բարկութեամբ. (Եփր. թագ.։)
Ջանայր զվրէժ խնդրել մեծաւ քինու նախանձաբեկ լինելով. (Ագաթ.։)
Բանսարկուն նախանձաբեկ լինէր ի տեսանել զերանելին յայնպիսի հանդէս բարեպաշտութեան. (Ճ. ՟Բ.։)
Զորմէ նախանձաբեկ եղելոյ մարգարէն ասէր, այլ նոքա կամէին՝ թէ հրոյ ճարակ լեալ էին. (Ոսկ. ես.։)
Նախանձաբեկ գոլով նոցին՝ առ փրկութեան հեթանոսին. (Յիսուս որդի.։)
cf. Նախանձիմ;
cf. Նախանձաբեկիմ.
enviable, worthy of envy;
to be wished for, desirable.
ζηλωτός aemulandus, expetendus. Արժանի կամ ենթակայ նախանձելոյ. փափաքելի. հետեւելի.
Որդեակ աճեցեալ նախանձելի։ Նախանձելիս առնել զմնացորդս ժողովրդեան իւրոյ։ Տէր աստուածդ անուն նախանձելի է (յն. զիլօդօ՛ս). աստուած նախանձոտ է (յն. զիլօդի՛ս). (Ծն. ՟Խ՟Թ։ 22։ Դտ. ՟Ժ՟Ա. 11։ Ել. ՟Լ՟Դ. 24։)
Նախանձելի յօրինեցին զառագաստ կուսութեան. (Շար.։)
to raise envy, to cause envy, to excite or awake jealousy;
— ի բարի նախանձս, to incite to emulation;
— զաստուած, to excite the jealousy or anger of the Almighty.
παραζηλόω, ζηλόω ad aemulationem provoco, aemulari facio եւ aemulor. Տալ նախանձիլ. գրգռել վառել ի նախանձ (բարի կամ չար). նախանձ արկանել. նախանձաբեկ առնել.
Նոքա նախանձեցուցին զիս չաստուածովք, եւ ես նախանձեցուցից զնոսա չազգաւ։ Նախանձեցուցից զձեզ ոչինչ ժողովրդեամբ։ Նախանձեցուցանեն զձեզ ոչ ի բարի։ Նախանձեցուցանեմ զձեզ ի նախանձն աստուծոյ.եւ այլն։
Փենէէս ցածոյց զսրտմտութիւն իմ յորդւոցն Իսրայէլի, ի նախանձեցուցանել ինձ զնախանձն իմ ի նոսա. իմա՛, ի նախանձել իւրում (կամ ի ցուցանել) զիմ զնախանձն ի նոսա. այսինքն ի քինախնդիր լինել աստուծոյ իւրում (որպէս ասի ի 13)։
Զյօժարութիւն աքայեցւոցն վասն պաշտաման սրբոցն ի մակեդոնիա պատմեալ՝ նախանձեցուցեալս յորդորեաց. (Բուզ. ՟Դ. 4։ եւ Կորիւն.։)
Նախանձեցուցեալ զամենեսեան ի բարի նախանձս. (Փարպ.։)
to raise, inspire, cause or rouse envy or jealousy;
— միմեանց, to grow mutually jealous;
to emulate one another.
ՆԱԽԱՆՁՈՒԿՍ ԱՐԿԱՆԵԼ. ζηλόω in aemulationem provoco, exsequi studeo. Նախանձ արկանել. նախանձեցուցանել. եւ իբր նախանձ ընդդէմ վառել զմիմեանս. շարժել ի փոյթ ինչ.
Մի՛ արկաներ դու ինձ նախանձուկս. (Թուոց. ՟Ժ՟Ա. 29։)
Ոչ միայն ուսան, այլեւ միմեանց արկին նախանձուկս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
Ոչ ի պարծանս անձանց, այլ առ ի նախանձուկս միմեանց արկանելոյ՝ զմիմեամբք քաջալերեալք. (Կորիւն.։)
preservative, prophylactic, preserver.
foretelling, predicting.
Իբր Գովութեամբ հռչակելի. նախաճառելի.
Մարդկան սիրելի՝ յաղագս փրկագործութեան, հրեշտակաց նախապատմելի՝ յաղագս աստուածութեան. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
Ետուն աւետիս առաքելոցն, եթէ յարեաւ նախապատմելի. (Շար.։)
to tell, narrate or announce beforehand.
Կանխաւ պատմել. նախաձայնել. ազդել.
Նախապատմօղ մարգարէից՝ զխոնարհելն քո յերկնից. (Շար.։)
Որ առ ի Քրիստոս հաւատք՝ ի մարգարէիցն նախապատմեցաւ. (Նախ. ՟ա. պետ.։)
Զնախապատմեալ շնորհս արարեր մարդկան. (Լմբ. պտրգ.։)
Յանապատի բնակելով մեծին՝ նախապատմեալ եղեն նմա. (Նիւս. ի սքանչ.։)
to respect, to honour most, to pay the highest honour to.
προτιμάω q.d. magis honoro, praefero, antepono. Առաջին պատուով յարդել. նախամեծարել. նախապատիւ առնել. նախադասել.
Բարի բազում քաղաքաց եւ հրամանքս այս, զի նախապատուիցին զառ ի բազմաց բարեփառութիւն. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
Զըստ հեշտութեան կենցաղն քան զպատուիրականն նախապատուելով. (Բրս. սահմ. կր.։)
Զաստուածային զխորհուրդն առնելով՝ քան զսա նախապատուեաց զարծաթ. (Գանձ.։)
Զկուսութիւն նախապատուեաց, եւ զամուսնութիւն ոչ արհամարհեաց. (Վրք. սեղբ.։)
Յիսուս Քրիստոս ի կուսէ ծնեալ, զի եւ զծնունդն պատուեսցէ, եւ նախապատուեսցի կուսութիւն. (Ածաբ. աղք.։ եւ Շ. թղթ.։)
Յաղագս մեծատանց պատուիրէ, զի մի՛ նախապատուեսցին քան զաղքատսն յեկեղեցիս. (Նախ. յկ.։)
Բայց այժմ ինձ քոյդ նախապատուեսցի յիշատակ եւ տօն. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
Ոչ կարելով դիւրաւ գտանել ի համապատիւսն զնախապատուելին. (Առ որս. ՟Դ։)
to prepare beforehand, to predispose.
ՆԱԽԱՊԱՏՐԱՍՏԵԼ. κατασκευάζω apparo, praeparo. Կանխաւ պատրաստել. հանդերձել. կազմել.
Զսոյն զայս եւ օրէնքն սերմանելով նախապատրաստեցին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 33։)
given or granted beforehand.
Յառաջագոյն պարգեւեալ. կանխաւ շնորհեալ.
Նախապարգիցն փառազարդութեանց դարձեալ հասանել. (Նար. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Նահապետ.
Նախահայր. patriarcha եւ princeps. Նահապետ. (որպէս յօրինակս ինչ Ելից. ՟Զ. 14. եւ այլն).
Մարդիկ գոլով մեր, եւ ի սկզբան ստեղծմանն մերոյ նախապետին կերպարանաւն գեղազանեալք. (Վրթ. քերթ.։)
ՔորքնՂազարու, այս ինքն նախապետքն եւ մարգարէքն։ Բերանով նախապետացն եւ մարգարէիցն. (Տօնակ.։)
Անուանք կանանց նախապետացն (այս ինքն նախահարց). (Ոսկիփոր.։)
Էին նոքա նախապետք իւրաքանչիւր գաւառաց. (Երզն. քեր.։)
Ի նախկին հարցն, եւ ի նախապետ մարգարէիցն սրբոց. (Հ. կիլիկ.։)
to predestine.
προορίζω (լծ. հյ. նախորոշել). praedestino, praedefinio, praescribo. Յառաջագոյն սահմանել՝ որոշել, եւ հրաւիրել աստուծոյ զընտրեալս. կարգել. եւ Սահմանաբար ասել կանխաւ.
Ըստ որոց գերագոյն էութեամբ զէսս ամենայն նախասահմանեաց, եւ յառաջ էած։ Յիսուս առնէ խաղաղութիւն անճառելի, եւ ի յաւիտենից նախասահմանեալ. (Դիոն. ածայ.։)
Պատկանաւոր ժամանակ առ մարդեղութիւն տեառն նախասահմանեալ եւ նախակարգեալ ի հիմնաւորութենէ աշխարհի. (Բրս. ծն.։)
Թէպէտ նախասահմանեալ էր, այլ դուք սպանէք։ Եցոյց զյառաջ հրաւէր կանխատես օգտակարութիւն, զոր յառաջագոյն գիտէր ասէ, եւ նախասահմանեալ. (Ոսկ. գծ.։)
Զայն՝ որ նախասահմանեալ էր աստուած, եւ համարեալ արդար, իրաւամբք փրկել զմարդիկ. (Լմբ. առակ.։)
Ոչ է հակառակ բանս. որպէս վարկանիմ, նախասահմանեցելոյն (այս ինքն նախաճառելոց). (Դիոն. երկն.։)
anteroom, ante-chamber, waiting-room.
to sow previously.
Կանխաւ սերմանել՝ իրօք կամ նմանութեամբ.
Զայս ամենայն ի սիրտս բնաւից նախասերմանեաց ժողովօղս. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
cf. Նախաստեղծիկ.
πρωτόπλαστος primo formatus. Առաջին կամ յառաջագոյն ստեղծեալ. նախկին ստեղծուած. եւ Առաջին մարդն ադամ, եւ եւայ.
Սատանայ հրեշտակ էր յերկինս նախաստեղծ. (Ճ. ՟Գ.։)
Ծնունդ հողածնի նախաստեղծին։ Զնախաստեղծն զհայր աշխարհի. (Իմ. ՟Է. 1։ ՟Ժ. 1։)
Ադամ նախաստեղծն։ Պատրանօք նախաստեղծին։ Որ զօրութիւն նախաստեղծիցն. (Խոր. ՟Ա. 3։ Շար.։ Նար. կուս. Նար. առաք. եւ այլն։)
created first.
Զնախաստեղծեալ նիւթս շինութեամբ յարմարեալ. (Լմբ. վերափոխ.։)
Վասն գոլոյն ի նախաստեղծեալսն բնաւորականաց կրից. (Խոսրովիկ.։)
Ուր ադամային մարմինն նախաստեղծիկ մարդոյ անկեալ կայր. (Կիւրղ. խչ.։)
presanctified.
προγιασμένος praesanctificatus, anteconsecratus. Կանխաւ քահանայագործեալ. առաջուց սրբացուցած.
Աստուածային պատարագ նախասրբեցելոյ (կամ ոց), որ կատարի աղուհացից։ Մատուցանել քեզ անարիւն զպատարագս նախասրբեալ։ Պռօսխումէն. ի նախասրբեալ սրբութիւնս սրբոց. (Պտրգ. յն։)
the departed ancients.
antepenult.
to decree, to decide beforehand.
ՆԱԽԱՎՃՌԵԼ. Կանխաւ կամ նախադասելով վճռել, վճարել.
Զքաւութիւն մեղաց ախտացելոցն նախավճռէիր (քան զառողջութիւն մարմնոյ). (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
cf. Նախատական;
blamable, reprehensible, censurable.
Իբր Նախատական. նախատելի. անարգական.
Նախատելի մահուամբ մեռանել. (Բրսղ. մրկ.։)
warned, acquainted with beforehand.
foreknowledge, prescience.
ՆԱԽԱՏԵՂԵԱԿՈՒԹԻՒՆ լաւ եւս՝ ՆԱԽԱՏԵՂԵԿՈՒԹԻՒՆ. Յառաջագոյն տեղեակ եւ գիտակ գոլն. վաղագոյն հմտութիւն.
Նախատեղեակութիւն նոցա, եւ աթոռոյն անշարժութիւն վկայէ աւանդութեանցն ճշմարտութեան. (Լմբ. ատեն.։)
to insult, to injure, to offend, to outrage, to abuse, to load with injuries;
to reproach, to blame, to censure.
ὁνειδίζω exprobro, probrio affiio, vitupero, convicior, carpo. Սակս կանխաւ կամ յոյժ ատելոյն՝ թշնամանել. կամ իբր նեխեալ եւ հոտեալ ատել. անարգել. ընդ վայր հարկանել. ծանր բանիւք պարսաւանս դնել. մեղ ի վերայ դնել. լուտալ. հայհոյել. յամօթ առնել. յանդիմանել.
Ի նանիր նախատեցին զանձն իմ։ Նախատեցին զիս թշնամիք իմ զօրհանապազ, եւ գովիչք իմ ինեւ երդնուին։ Եթէ թշնամւոյն նախատեալ էր, համբերէի արդեօք։ Հատո՛ նախատինս, զոր նախատեցին զքեզ տէր։ Նախատել զաստուած կենդանի։ Նախատեաց զճակատս աստուծոյ կենդանւոյ.եւ այլն։
Զմեզ նախատէք մարմնոց ցաւովք. (Եղիշ. ՟Ը։)
Սամարացի եւ դիւահար կոչէին, նազովրեցի՛ նախատէին. (Բրսղ. մրկ.։)
Զբանս նախատողացն։ Նախատօղքն զգեցեալ էին զծիրանիս, եւ նա զվէրս. (Իսիւք.։)
foreseeing, prescient;
— լինել, to be provident.
προοίδων, προορατικός praevidens, praescius, providus. Յառաջատես. կանխատես. նախատես. նախահայեաց. նախագէտ. նախահոգակ.
Լինիջիք իբրեւ զաստուած նախատես՝ գիտել զբարի եւ զչար. (Զքր. կթ.։)
Զօր իմ, զխաչէն ասաց, նախատես եղեալ (յն. նախատպաւորեալ) առ իսահակ ի պատարագ խոյին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9։)
Ըստ իւրում նախատես գիտութեան ընտրեաց զամենեսեան. (Խոսր.։)
Ըստ նախատես հրամանի քո. (Մաշկ.։)
Զգաստ առ մերձաւորս, նախատես առ հանդերձեալսն. (Բրս. հց.։)
ՆԱԽԱՏԵՍ. Տեսանօղ ապագայից. մարգարէ.
Որպէս ասէ նախատեսն Դանիէլ. (Ճ. ՟Գ.։)
Եսեց զբարբառ նախատես մարգարէիցն։ Կատարի բարբառ առձայնութեան նախատեսաց։ Զնախատեսաց զմարգարէութեան կատարեսցէ զբարբառ. (Զքր. կթ.։)
Նախատեսացն գուշակեալ մայր եւ կոյս. (Շար.։)
to foresee;
to prophesy.
προείδομαι praevideo. Կանխաւ տեսանել. նախատես լինել. մարգարէանալ. գուշակել.
Դանիէլ նախատեսեաց զանտիոքոս թագաւոր, որ եմուտ յԵրուսաղէմ. (Զքր. կթ.։)
Գրեթէ յազդմանէ հոգւոյն զլինելոցն նախատեսեալ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Մարագրէն Եսայիաս նախատեսեալ աւետարանէ. (Անան. եկեղ։)
Յարմարեալ ի նախատեսեալսն զաստուածաշունչ զբանսն. (Նիւս. երգ.։)
Ամենայն նախատեսեալ եւ եղեալ բարիքն. (Վրդն. երգ.։)
Գաղտնի նենգութեան թշնամեաց նախատեսող. (Արծր. ՟Ե. 11։)
Բանին հօր բանիւ քարոզ, մեծի լուսոյն նախատեսող. (Շ. տաղ յհ. մկ.։)
foresight, prevision;
prophecy.
προθωρία, πρόγνωσις, πρόνοια praevisio, praesensio, praescientia, provisio, providentia. Կանխատեսութիւն. նախադիտութիւն. նախագուշակութիւն. եւ Յառաջատեսութիւն. տեսչութիւն. տնտեսութիւն. նախահոգութիւն. դիտողութիւն.
Հասանէ նմա առաջիկայիցս յայտնութիւն ի ձեռն անրջական իմն նախատեսութեանց։ Յառաջական իմն նախատեսութեանց հրամայեալ. (Խոր. ՟Ա. 24։ ՟Բ. 85։)
Կատարեցաւ նախատեսութիւն նորա։ Ըստ նախատեսութեան Եսայեայ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։ Լմբ. վերափոխ.։)
Ըստ նախատեսութեան հայրապետին Յակոբայ. (Կիւրղ. ղկ.։)
Նախատեսութեամբ նշանակութեանցն յոգնօրինակաց. (Սարկ. աղ.։)
Ական ունել զօրութիւն ի նախատեսութեան եւ խորհրդածութեան լինելոցն (ամենայն լինելւոցն, լեացն)։ Զփոյթն ձեր որպէս զհարկաւոր (առ) նախատեսութիւն (դիտեալ նպատակ) ընկալաք. (Բրս. հց.։)
Ընկա՛լ եւ այժմ զշնորհս նախատեսութեան նորա. (Ոսկ. լուս.։)
Նախատեսութիւնս սրբասնելոց (տեսչութիւնս եպիսկոպոսաց). (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Ապա թէ ըստ նախատեսութեան (այսինքն աստուածային տեսչութեան) իրիք ետ տէր ի ձեռս անիրաւին զարդարն, միայն գոհութեամբ համբերիցեն. (Մխ. դտ.։)
premier noble.
Պետն եւ աւագն նախարարաց. եւ Ընդհանուր սպարապետ, կամ թագաւոր գլուխ բանակին ողջոյն.
Շահապն նախարարապետ յետս եկաց յապստամբութիւն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Հաճոյ լինել զօրավարին, այսինքն մերոյ նախարարապետին եւ թագաւորի Յիսուսի Քրիստոսի. (Սարկ. քհ.։)
satraps, seigneurs, grandees.
այսինքն Նախարարք. աւագորեար. աւագանի.
Զայլ ամենայն նախարարեան, եւ զամենայն բազմութիւն գնդին. (Եղիշ. ՟Զ։)
archbrigand.
Գողապետ. քաջանուն յելուզակ. այն է Վասիլ քաջ իշխանն հայոց՝ յայլազգեաց գող Վասիլ ասացեալ.
Որոյ Վասիլ անուն ձայնեալ, նախելուզակ մականուանեալ. (Շ. վիպ.։)
first church.
Կանխագոյն շինեալ եկեղեցի. գլխաւոր տաճար.
Զնախավկայսն Քրիստոսի ... եւ զնախեկեղեցին. (այս տեղիքս սմա էին յանձն. Բուզ. ՟Գ. 14։)
pre-existent, uncreated.
Նախագոյ. նախագոյակ. կամ որ յառաջ է քան զեղականս, միածին որդին աստուծոյ.
Ընդ նախեղակ գոյակն միացեալ. (Նար. կուս.։)
ՆԱԽԵՂԱԿ. ա. ՆԱԽԵՂԵԱԼ. Յառաջագոյն եղեալ, գտեալ. նախաստեղծեալ.
Նախեղակ վեհից իմանալեացն խումբ. (Շ. տաղ.։)
Բոլորիցն աստուած ընդդէմ նախեղակ մարդոյն փակէ զճանապարհ ծառոյն կենաց. (Պիտառ.։)
Նախեղելոց հոգեղինաց զօրութեանց զվերին կայանսն տալով. (Լմբ. պտրգ.։)
Մինչ զի եւ զնախեղելովքն եւ այլն. (Նիւս. երգ.։)
pre-existence.
Կանխագոյն լինելութիւն. վաղագոյն ստեղծումն.
Գարնանային զուգաւորութեան ժամանակն քան զայլսն նախեղութեամբն երիցագոյն է. (Պիտ.։ (Ըստ յն. ոճոյ է եւ Նախածնութիւն)։)
premices;
the first-born.
Նոյն ընդ Երախայրիք. ἁπαρχή . նմանութեամբ՝ Անդրանիկ.
Գին հատանել նախերախայրեացն արծաթարժութեամբ. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։)
previously;
as a prelude.
Իբրու նախերգանօք. կանխաւ. կամ գուցէ իբր Նախայարգութեամբ.
Յարդարապէսն ընձեռելոյ, յորոց նախերգաբարն (կամ նախաերգաբարն) տածեցաւ՝ զփոխարէնսն հատուցմամբ. (Պիտ.։)
exordium, preamble, prologue, prolegomena.
որ եւ ՆԱԽԵՐԳՈՒԹԻՒՆ. Որպէս թէ սկզբնաւորութիւն երգոց եւ նուագածութեանց. ... այլ վարի որպէս Նախադուռն գործոց՝ մանաւանդ բանից. այն է առաջաբան. նախաշաւիղ. προοίμιον prooemium, praefatio, praeludium. առաջաբանութիւն.
Զնախերգանդ ընդունեցաք սքանչելապէս. զբանդ արդ մեզ ըստ կարգի կատարեա՛։ Յառաջագոյնսն էր ամենայն նախերգան օրինացն. զի ի բանի ամենայն եւ որչափ ձայն հաղորդեալ է, նախերգանք իսկ գոն։ Պարտ է ոչ անմասն առնել ի նախերգանէ. (Պղատ. օրին.։)
Յետ նախերգանին հարկաւոր է օրէնս ստորագրել. (անդ։)
Նախկինն է նախերգանն, եւ երկրորդ՝ արտադրութիւն իրացն։ Անդուստ իսկ ի նախերգանէն պորփիւրի, որ սկսանի, ելոյր հարկաւորի քրիսաւորիէ։ Ի նախերգանի նորին շարագրութեան. (Անյաղթ ստորոգ. եւ Անյաղթ պորփ.։)
Զոր օրինակ մարդ ի պատկերէն իւրմէ ճանաչի, սոյնպէս եւ գիրք ի նախերգանէն. (Կրպտ. յռջբ. սարգ.։)
Գրեաց զնախերգանս թղթոյն այսպէս. յորմզդէ առ վախտանգ ախոյեան տասն թագաւորաց խնդալ. (Պտմ. վր.։)
Որոյ նախերգանն՝ տրտնջական զտեղւոյ հարկի գործոյն. (Արշ.։)
Ա՛րդ սկսմունք են եւ նախերգանք առ զանազանութիւն պատուհասիցն, որ կան առաջի քո. (Ճ. ՟Ա.։)
to prelude;
to make a preamble.
προοιμιάζομαι . Նախերգան առնել. կանխաւ ասել.
Յաղագս կենդանի ծնողաց եւ վախճանելոց յայնժամ բաւականապէս իսկ նախերգեցաք. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
of the same nature;
consubstantial, coexistent.
Յաստուածայինս՝ իբր Համագոյ. էակից. իսկակից. մշտնջենաւորակից. որպէս յն. ὀμοούσιος, συνύπαρχων consubstantialis, coexistens
Վասն զի է բնութեամբ աստուած, բնութեամբ աստուծոյ եւ հօր համաբուն եւ գոյակից. (Կիւրղ. գանձ.։)
Գոյակից հօր իւրում։ Նախ քան զամենայն յաւիտեանս գոյակից հանդիպեալ (այսինքն գտեալ) հօր իւրոյ. (Աթ. ՟Ը։)
Որդի աստուծոյ, որ առաքեցեր զհոգիդ սուրբ զգոյակից քո զհանգիտապատիւ. (Սարկ. աղ.։)
Իսկ յարարածս՝ իբր Նոյնօրինակ եղանակ. հաղորդակից ի միում տեսակի կամ սեռի, եւ միանգամայն ըստ ժամանակի՝ ուր իցէ բանն զյատկութենէ իրաց. συνύπαρχων, συνῶν, συνοῦσα, συνόν cum alio existens
Ոչ հասարակականաց միայն մարդկութեանս՝ իմոց գոյակցաց։ Մարմին նիւթական՝ քարի եւ հողոյ գոյակից. (Նար. ՟Լ՟Դ. ՟Հ՟Ե։)
Որք գոյակիցք են (եղեալքս), կցորդակից եղիցին ի փառաբանութիւնս. (Վրդն. սղ.։)
Ընդ արարածոց գոյակից է ամենայն իրօք նախախնամութիւն. (Նիւս. բն. ՟Խ՟Ա։)
Ջերմութիւն ի հրոյ ծնեալ՝ միշտ գոյակից նմա։ (Արեգակն եւ լոյս իւր) ընթացակիցք եւ գոյակիցք միշտ երեւեսցին. (Կիւրղ. գանձ.։)
consubstantiality, coexistence.
συνύπαρξις coexistentia Գոյակիցն գոլ որո՛վ եւ է օրինակաւ. (շփոթի ի գրչաց եւ ընդ Գոյացութիւն)
(Դիք հեթանոսաց) մեկնեալք են ըստ գոյակցութեանցն. (Ճ. ՟Ա.։)
Յամենայն տարրական գոյակցութիւնս. (Ճ. ՟Զ.։)
Ամենայն արարածք նովաւ ընկալան զլինելութիւն եւ զգոյակցութիւն՝ հոգիք եւ մարմինք. (Նանայ.։)
to be created, to exist, to be;
to be formed, produced.
ουσιούμαι, ἁφίστημι, συνίστημι essentiam accipio, substantiam assumo, consisto, consto Գոյ լինել. եղանիլ. էանալ. գոյացութիւն առնուլ. ենթակայանալ. ստեղծանիլ. կայանալ. բաղկանալ. լինել, գոլ.
Ծննդեամբ գոյանան ի հակառակացն։ Ի հողոյ գոյանայր։ Յերկոտասանից ի մի վայր եկեալ գոյանայ կենդակացն. (Փիլ.։)
Մարդս ի յերկուց բնութեանց գոյացաւ, յոգւոյ եւ ի մարմնոյ. (Արշ.։)
Որ զարարչակից բանն գոյացեալ ստուգապէս (այսինքն զանեղն եղեալ) աշխարհի ծնար. (Շար.։)
Ըստ մեզ ի մէնջ բոլորովիմբ եւ ճշմարտապէս գոյանալն գերագոյ բանին. (Դիոն. ածայ.։)
Գոյացաւ անայլայլապէս. վասն զի մնաց աստուած. եւ գոյացաւ ըստ մեզ ի մէնջ բոլորովիմբ. այսինքն մարմին եւ հոգի բանական ըստ ճշմարտութեան ունելով. (Մաքս.։)
(Զաստուածութիւն բանին արիոս ասէր) արարած եւ կրտսեր, եւ յետ ժամանակի գոյացեալ. (Խոր. ՟Բ. 86։)
Զբոլոր գոյացելոցս տեսակս. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ոգի տիրական, յորմէ գոյացան (այսինքն ստեղծան) եղեալքս ամենայն. (Նար. գանձ հոգ.։)
Եթէ ընդհանուր գիտութիւն է, ոչ կարէ գոյանալ ի միում անձին. այսինքն ենթակայանալ, լինել, գոլ, գտանիլ. (Սահմ. ՟Ա։)
Յատւոկն, որ յատկապէս ումեք գոյանայ. իբր ա՛նկ է, կամ ներգոյ. (Սահմ. ՟Զ։)
Հրամայեալն գոյանայր առժամայն. այսինքն լինէր, կատարիւր։
Բանականաց մարմինք եւս ի ջրոյ գոյանին, է անսովոր։ (Վրդն. ծն.)
substantially.
Որքան ինչ առել (այսինքն առգոլ, ներգոլ) ասի հօր՝ բնութեամբ եւ գոյապէս, այս ամենայն է որդի. (Կիւրղ. գանձ.։)
Պատիժքն պատուհասից գոյապէս մթերեալք մնայցեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
substantial;
essential.
οὑσιώδης, ὐπρακτικός Յայտարար կամ սեփհական գոյացութեան եւ գոյութեան.
Չարն ոչ է բնութիւն գոյացական. (Շ. ամենայն չար.։)
substance;
reality;
essence, being, creature.
οὑσία substantia, essentia Գոյաւոր էութիւն. իսկութիւն եւ բնութիւն գոյակի. էակ ըստ ինքեան ենթակայացեալ՝ ենթակայ պատահմանց. եւ Գոյակք. իրք.
Յաղագս գոյացութեանց։ Գոյացութիւն է, եւ այլն. (Արիստ. ստորոգ.) ուր առաջին գոյացութիւն կոչէ զանհատն. եւ երկրորդ զտեսակն եւ զսեռն։
Զգոյացութիւն բաժանէ ի մարմին եւ յանմարմին. (Սահմ. ՟Բ։)
Որչափ ի գոյացութենէ առաքինութեան սխալեալք հանդիպեցին բազումք. այսինքն ի բուն իսկութենէ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
Որպէս հեռի ունին զգոյացութեան եւ զորակութեան բան, այսպէս եւ ատրբերեալ տայցեն զներգործութիւնն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Գոյացութեամբ ի նմա, իսկ զօրութեամբ արտաքոյ։ Այժմ ի մարմինս իմում իշխանական առաջնորդականն ըստ գոյացութեան է. իսկ ըստ զօրութեան յիտալիա կամ ի սիկիլիա. (Փիլ. այլաբ.։)
Է ըստ բնութեան յերկուց՝ աստուածային եւ մարդկային, իսկ ըստ միաւորութեան մի ... որպէս սուրբն բասիլիոս ասէ, երկուց գոյութեանց կատարեցելոց միաւորութիւն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Ո՞ր բան արժանապէս կարասցէ թարգմանել զի վերն քան զեղականացս Գոյացութիւն. (Աթ. ՟Ժ՟Բ։) յն. ֆի՛սիս φύσις
Բանն անեղական խոնարհեալ ի հողեղէն գոյութիւնս (մեր)։ Զարարածոց գոյացութիւն։ Ի հողանիւթ գոյացութեանց. (Շար.։)
ԳՈՅԱՑՈՒԹԻՒՆ. իբր Ենթակայութիւն. անձն. եւ Անձնաւոր. ὐπόστασις subsistentia, hypostasis, ἑνυπόστατος, ὐφεστηκός
Ոչ գոյութիւն ունի չարն, այլ առանց գոյացութեան է, բարւոյ աղագաւ՝ եւ ոչ ինքեան եղեալ. (Դիոն. ածայ. ՟Դ։)
Հանճար ոչ գոյացութիւն է, եւ ոչ կենդանի։ Փրկիչն զմշտնջենաւորութիւն իւրոյ գոյացութեան նշանակելով ասէ, ես եմ ճշմարտութիւն։ Գոյացութեամբք, այսինքն դիմօք. (Կիւրղ. գանձ. ստէպ։)
Պա՛րտ է զմի աստուածութիւն պահել, եւ զերիս դէմսն խոստովանել եւ կամ զերիս գոյացութիւնսն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Մի կատարեալ անհաս գոյացութիւն եւ մի անձն եւ մի քրիստոս. (Մխ. ապար.։)
Ըստ այսմ առ հին հռովմայեցիս իբր նոյն առեալ լինէր substantiva եւ subsistentia, որպէս յն. իբօ՛սդասիս. այսինքն ենթակայութիւն, երբեմն որպէս բնութիւն եւ երբեմն որպէս անձն. այլ յետոյ որոշեցան նշանակութիւնք ձայնիցս ի փիլիսոփայութեան եւ յաստուածաբանութեան առ ի բարձումն ամենայն շփոթութեան։
ԳՈՅԱՑՈՒԹԻՒՆ. իբր Գոյաւորութիւն. գոյացութիւն. արարչութիւն. եւ Արարուած, արարած. բաղկացութիւն. եղանութիւն. σύστασις constitutio, factura
Ո՞չ ահա ամենայն աշխարհս՝ արարչին բոլորեցուն է գոյացութիւն. (Եղիշ. ՟Է։)
Ոչ եկի ի բաց բառնալ իսկզբանն զգոյացութեան շնորհ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Յետ հրեշտակացն գոյացութեան, արարածս զգալի ստեղծան. (Լմբ. պտրգ.։)
Որպէս յառաջին գոյացութեանն՝ յանէութենէ ի լինելութիւն եկն փոփոխմամբ. (Երզն. մտթ.։)
Ոմանք գոյացութիւն ունին ... ոմանք երկբայաբար ունին զգոյացութիւն, եւ այլն. (Սահմ. ՟Ա։)
creator, that gives existence or being.
οὑσιοποιός, ὐποστάτης, δημιουργός, ὐποστήσας effector, creator, substantificus Գոյարար. էացուցիչ. արարիչ. եւ Բաղկացուցիչ. կացուցիչ.
Գոյացուցիչ պատճառ, բարերարութիւն, եւ այլն. (Դիոն.։)
Գոյացուցիչն առ նոյնպէս գոլն միշտ հայի։ Եթէ բարի է աշխարհս, եւ գոյացուցիչ սորա՝ բարի. (Պղատ. տիմ.։)
Տէր տուընջեան, եւ գոյացուցիչ գիշերոյ. (Ժմ.։)
Եղէգն մատուցեալ ի յաջ գոյացուցչին. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
Զիա՞րդ իցէ նորին գոյութեան՝ գոյացեալն բնութիւն առ գոյացուցիչն իւր։ Որդին է՝ յոչէից գոյացուցչին համագոյ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Զօրութեամբ է մարդս գոյացուցիչ ամենայն արուեստից եւ խօսից. (Երզն. քեր.)
Մեծ է առաքինութիւն հաւատոցն եւ ակեւոր, եւ գոյացուցիչ անյայտից իրաց. իբր յանդիման կացուցիչ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
existing, extant;
rich, opulent, wealthy.
ὐπάρχων existens Ունակ գոյութեան. գոյակ. գոյացեալ.
Չի՛ք արարածս գոյաւոր, որ ոչ է ստեղծուած ճշմարիտն աստուծոյ. (Շ. թղթ.։)
Եւ ἑνυπόστατος, ἑνούσιος hypostatice vel essentialiter existens. Ենթակայացեալ. էական եւ անձնաւոր.
Բուն գոլոլվ գոյաւոր, եւ կենդանի ի կենդանի հօրէ։ Քանզի է որդի կենդանի եւ գոյաւոր կամք հօր, եւ բանն նորա՝ որով զամենայն ինչ գործէ. (Կիւր. գնձ.։)
ԳՈՅԱՒՈՐ. εὑπορώτερος opulentior Ունօղ զգոյս ընչից. ընչեղ. մեծատուն. ունեւոր. վարշը.
Քան զմեծատունսն գոյաւորք հանդիպին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 31։)
Պատուիրէ գոյաւորին՝ տալ չքաւորին. (Ոսկ. ես.։)
Ի գոյաւոր հօրէ զայսպիսեացս պէտս պահանջէ. (Խոսր.։)
Ի կարեւորսն գոյաւոր իցէ. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
Յորժամ ագահութիւն բազում ինչ յաճախէ գոյաւորացն, ապա եւ յառաջնոցն եւս արկանէ. (Ոսկ. ես.։)
to be created, to exist;
to be formed, produced;
to grow rich.
Ի ծովէ գոյաւորեալ (լորամարգին). (Վրդն. ել.։)
ԳՈՅԱՒՈՐԻԼ. իբր Մեծանալ ընչիւք.
ՈՐք միանգամ գոյաւորեալք ընչեղութեամբն յղփանան. (Պիտ.։)
existence;
substance;
creature.
ὐπόστασις, ὔπαρξις existentia, subsistentia, substantia Գոյացութիւն. ենթակայութիւն. իսկութիւն. գոյութիւն.
Զի քո գոյաւորութիւնդ (յն. իբօ՛սդասիս) եցոյց առ քո որդիս զքաղցրութիւն. (Իմաստ. ՟Ժ՟Զ. 21։)
Գոյաւորութեամբ գերազանցեալ. (Պիտ.։)
Գոյաւորութիւն լուսոյ։ Զգայականաց գոյաւորութեանց. (Նար. ՟Ժ՟Ը. ՟Ի՟Բ։)
Ոչինչ աւելի ունել վայելչութիւն կամ գոյաւորութիւն քան զպայծառութիւն ծաղկին. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
ԳՈՅԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ. իբր Գոյք. ինչք. մեծութիւն. ունեւորութիւն, ունեցածը.
Պա՛րտ է ի գոյաւորութենէն (յն. ի գոյից) եւ այլոց տալ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 21։)
Յերկրաւոր գոյաւորութիւնս. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ե։)
Առէ՛ք ինձ պտուղ ըստ յօժարութեան սրտից, եւ գոյաւորութեան. (Վրդն. ել.։)
in divers colours.
ποικίλος, παντοῖος varius, variegatus որ եւ ԳՈՒՆԱԳՈՅՆ. Պէսպէս գունով. բազմերանգ. երփն երփն. ազգի ազգի. զանազան. գունզգուն. (րէնկ րէնկ, կիւնակիւն, կէօնէ կէօնէ.)
Գոյնագոյն նկարօք եւ պատուական հանդերձիւք. (Եսթ. ՟Ա. 6։)
Ի գոյնագոյն ծաղիկս պսակեալք. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 11։)
Ի գոյնագոյն երանկս։ Զգոյնագոյն նարօտս պատանաց. (Ագաթ.։)
Ոսկի եւ արծաթ եւ գոյնագոյն պատմուճանք. (Ոսկ. ի նեռն.։)
existence, being, nature, essence, substance, reality;
goods.
ὔπαρξις existentia, subsistentia եւ σύστασις constitutio Գոլն իրօք ի բնութեան իրաց. կալն. գտանիլն. իսկ զեղականաց ասի նաեւ իբր Գոյացումն, բաղկացութիւն.
Յաղագս գոյութեան եւ պատուոյ միշտ էին։ Ի տարերց, որք առ իմ գոյութիւնս եղեն բաւական. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ամենայն եղելոց՝ գոյութիւն բնութեանցն եկամուտ է. (Յճխ. ՟Ի՟Բ։)
Ոչ ուրեք զարդէն էն ի գոյութիւն ածէ, այլ զոչէն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ոմանք աներկբայաբար ունին զգոյութիւն. որպէս մարդ մարդ, ձի, արծուի, որք խոստովանաբար գոն. (Սահմ. ՟Ա։)
Նորոգ գոյութիւն երկնի եւ երկրի։ Գործարան գոյութեան լուսատու մարգարտին. եւ այլն. (Նար.։)
ԳՈՅՈՒԹԻՒՆ կամ ԳՈՅՈՒԹԻՒՆՔ. իբր Գոյակ. գոյք. էակք գոյացեալք.
Ոչ էութիւն հակառակ նմա, եւ ոչ գոյութիւն ընդդիմակաց. (Եզնիկ.։)
Բազում գոյութեանց պատուական նիւթոց. (Նար. խչ.։)
Զարարիչն ամենայն գոյութեանց. (Շ. բարձր.։)
Զամենայն տեսակս գոյութեանց. (Ճ. ՟Ա.։)
Ձայնդ որդի՝ ո՛չ է գոյութիւն, այլ՝ գոյութեան նշանակիչ։ Աստուծոյ գոյութիւն զի՞նչ է։ Որ ինչ է, եւ զի՞նչ է աստուած, այն՝ գոյութիւն ասի։ Ոչ այլ ինչ իմանալ, բայց ի գոյութենէ աստուծոյ եւ հօր զորդին ծնեալ. եւ այլն. (Աթ. ՟Ը։)
Համագոյ քան զհամագոյ ո՛չ եղիցի մեծ ըստ գոյութեան բանի. (Կիւրղ. գանձ.։)
Գոյութիւն լերդի կամ գրչաց, եւ այլն. (Նար.։)
Երրորդ յերկոցունցն միջին շարախառնեաց տեսակ գոյութեան. (Պղատ. տիմ.։)
Զերիս գոյութիւնսն ոչ միոյ իմանալ ժողովման։ Զերիս դէմսն խոստովանել, եւ կամ զերիս գոյութիւնսն. (Առ որս. ՟Բ։ եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
Ես զպատարագն աղտեղացեալ պղծեալ առաջի աթոռոյն գոյութեան ոչ մատուցանեմ. (Մծբ. ՟Թ։)
Ոչ ստացաւ խուղ, եւ ոչ բնաւ գոյութիւն ինչ. (Վրք. հց. ձ։)
to have the scurf.
ԳՈՆՋԱՆԱԼ. Խեղանալ. գօսանալ. կամ Քոսոտիլ. բորոտիլ. ունել զկեղ ի գլուխ, եւ այլն.
Բորոտք, անդամալոյծք, գօսացեալք ... գոնջացեալք, եւ պատագրոսք. (Ագաթ.։)
Զգոնջացեալսն եւ զկաղսն հաւաքէր առ ինքն. (Ասող. ՟Գ. 8։)
scurf
Խեղութիւն, կամ կնտութիւն կեղոյ.
Ապարհութիւնք, եւ գոնջութիւնք՝ սորին են սակի. (Անյաղթ հց. իմ.։)
clamour, great cry, crash, noise, voice, exclamation;
hue and cry, uproar;
bellowing, roar.
որ եւ ԳՈՉՈՒՄՆ. φωνή, βοή, κραυγή vox, clamor, sonitus եւ այլն. Հնչիւն. ձայն աղաղակի.
Եհաս գոչիւն նոցա առ իս։ Գոչիւն մատակ առիւծու։ Ի գոչիւն փողոյ։ Զգոչիւն ալեաց. (՟Ա. Թագ. ՟Թ. 16։ Յոբ. ՟Դ. 10։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 25։ Երեմ. ՟Ծ՟Ա. 56։)
Զգոչիւնն հանապազ մեք լսեմք. (Եզնիկ.։)
sonorous.
cf. Գոչեցուցիչ.
Ճակնդեղ՝ սաստիկ ամենեւին է, եւ գոչող որովայնի. (Մխ. առակ. ՟Ծ։)
Մեծաբարբառ. հնչողական.
Գոչողական ձայնիւ։ Ձայնք գոչողականք որոտմանց. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։ Վրդն. ել.։)
to make a great noise, to be violently angry;
to assault, to attack;
to insult.
ἑχθρεύω, φιλονικέω, ἑγκαλέω contendo, altercor եւ այլն. Իբր Մռնչելով գրգռիլ ի մարտ. գոռոզանալ. խրոխտալ. խիզախել ի կռիւ. մարտնչիլ. մաքառել. ջանալ յաղթահարել, մեծաբանել. գոչել կենդանեաց եւ տարերաց.
Գոռայր եւ հակառակէր ընդ արամազդայ զօրութեան։ Կռուոյ վասն նոցին իրաց գոռալոյ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Գոռացեալ ընդ պարսից տէրութեան. (Ագաթ.։)
Գոռոզանայր, եւ գոռալով հողմն հանէր ընդ չորս կողմանս երկրի. (Եղիշ. ՟Ա։ Պարծանօք իմն եւ գոռալով ասիցէ, թէ զոր ես սպանի։ Ո՛չ յախուռն ընդ ծերութեան ինչ գոռայցեմք. Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։ Ոսկ. եբր. ՟Է։)
Գոռաց հպարտութեամբ (սենեքերիմ). (Գէ. ես.։)
Սրտմտական բարկութեամբ իբրեւ զհոսանս գետոց գոռալ. (Երզն. քեր.։)
Մռնչեն իբրեւ զառիւծ, գոռան որպէս վիշապ. (Վրդն. խրատ.։)
Արբեցողն գոռայ նման բուղայ զուարակի. (Ոսկիփոր.։)
haughtily, proudly.
Իբրեւ բռնաւոր. եւ Արհամարհանօք. փքացմամբ.
Բանսարկուն գոռոզաբար տիրեալ էր մարդկային բնութեանս. (Կիւրղ. ղկ.։)
Գոռոզաբար ուժգնութեամբ հարին։ Եւ ո՛չ գոռոզաբար ամբարձեալ մտօք. (Նար. ՟Կ՟Ը. եւ Նար. երգ.։)
Ո՛չ է պարտ գոռոզաբար առնել զայսպիսիսս, այլ ամենայն յօժարութեամբ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 23։)
Յաւանակ նստար, ի ձի ոչ հեծար դու գոռոզաբար. (Գանձ.։)
to be proud of, puffed up, elated.
ἑπαίρομαι efferor, effero me, περπερεύομαι perperam vel temere ago, ostento Փքանալ. բարձրամտիլ. խրոխտալ. ամբարհաւաճիլ. պերճանալ իշխանութեամբ. բան կամ մեծութիւն ծախել.
Զառաջնորդն մի՛ գոռոզանալ պատուովն։ Զն՞նչ է գոռոզանալն. ամենայն որ ոչ վասն պիտոյից, այլ վասն պաճուճանաց առեալ, գոռոզութեան ունի ամբաստանութիւն. (Բրս. հց.։)
Կարօղք են գոռոզանալ ի վերայ երկրորդացն եւ երրորդացն բարեաց. (Փիլ. լին.։)
Գոռոզանայր, եւ գոռալով հողմն հանէր. (Եղիշ. ՟Ա։)
Ուրացութեամբ գոռոզացեալ ամբարհաւաճէին։ Զտարակուսանս գոռոզացեալ ստահրացւոյն։ Ի ժամանակս գոռոզացելոյ թշնամւոյն. (Փարպ.։)
Ի գոռոզացեալ մարմինս, որք ոչ երբէք պարանոց ինքեանց արարչին խոնարհեցուցանէին. (Կիւրղ. ղկ.։)
Փքացայ, վերացայ ... գոռոզացայ, բարձրացայ. (Նար. ՟Ե։)
Ոմանք գոռոզանան, եւ կէսք ընդ նոսա նախանձին. (Երզն. մտթ.։)
obscure, that is not clear or open.
Իբր Անբաց. փակ. դժուարաւ բանալի, կամ բացատրելի. խրթին. դժուարիմաց.
Են դեւք, որ ի բերանն նստին, եւ զփակեալն դժուարաբաց առնեն. (Կլիմաք.։)
Իմաստասիրել դժուարաբաց բառիւք. (Պրոկղ. յոսկ.։)
difficult to cure.
δυσίατος cf. ԴԺՈՒԱՐԱԲԺՇԿԵԼԻ. Դժուարաւ բուժելի կամ բժշկելի. դժոխաբոյժ.
Դժուարաբոյժ ցաւս։ Չարեօք դժուարաբուժիւք. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Դժուարաբոյժ իսկ են, եւ անբոյժք։ Պարտ է գոլ ... իբրու յաւետագոյն՝ կա՛մ դժուարաբոյժ, եւ կամ մանաւանդ ամենեւին անբոյժ՝ առաքինութիւնքն. (Պղատ. օրին. ՟Ե. եւ ՟Ը։)
rare, curious, difficult to find.
δυσεύρετος inventu difficilis, difficile inveniendus Դժուարաւ գտանելի. գտնելը կամ գտնըւիլը դժար.
Թէպէտեւ դժուարագիւտ է, այլ ոչ ամենեւին անգտանելի։ Լաւագունին դժուարագիւտ գոլ բնութեամբ. (Փիլ.։)
Դժուարագիւտ է ճշմարտութեանն գեղեցկութիւն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Վերջացեալ են, եւ դժուարագիւտ՝ փրկեալքն. (Կլիմաք.։)
Դժուարագի՛ւտ ոգի կարացեալ ակն լինել բազմաց. (Բրս. հց.։)
Դժուարագիւտ դատաստան, ժամանակ, եւ այլն. (ՃՃ.։ Սարգ. յկ. ՟Ա։ Եւս. քր.։ Պիսիդ.։ Լմբ. եկեղ.։ Երզն. քեր.։ Բրսղ. մրկ.։)
Վասն դժուարագիւտ անբարկութեան. (Կլիմաք.։)
difficult to walk, rough, rugged
Կամիս մտանել ի քաղաքն դժուարագնալի. (Վրք. հց. ՟Թ։)
Դժուարագնաց ճանապարհ, վայրք. (Պտմ. աղեքս.։ Փիլ.։ Ասող.։)
cf. Դժուարագնալի.
Կամիս մտանել ի քաղաքն դժուարագնալի. (Վրք. հց. ՟Թ։)
Դժուարագնաց ճանապարհ, վայրք. (Պտմ. աղեքս.։ Փիլ.։ Ասող.։)
difficult, painful.
δύσεργος operosus, arduus Դժուարաւ գործելի. դժուարին ի գործել. տարժանելի. ընելը դժար.
Խնդրէ ի քէն աստուած՝ ոչինչ ծանր կամ դժուարագործ, այլ կարի յոյժ պարզ եւ դիւրին. (Փիլ. բագն.։)
Դժուարագործ առաքինութիւն. (Նիւս. երգ.։)
Զամենայն անհնարս եւ զդժուարագործս՝ աստուծոյ միայն աւանդեմք. (Վեցօր. ՟Գ։)
Դժնեայ եւ յոյժ դժուարագործ է անզգամացն անիշխանութիւն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 73.) իմա՛, անբերելի է անտէրունչ մնալն յաստուծոյ։
rare, extraordinary, that happens with difficulty.
Զյոյժ զսոսկալի եւ զդժուարադէպն. (Պիտ.։)
that can be freed or set at liberty with difficulty.
Դժուարաւ թափելի եւ թօթափելի յանձնէ, կամ ճողոպրելի.
Դժուարաթափք, եւ կամ բոլորովին անշարժք. (Արիստ. որակ. ՟Է։)
steep;
rough, rugged.
Խորափիտ, եւ դժուարաժայռ, եւ ամուր աշխարհաւ. (Յհ. կթ.։)
difficult to be untied or explained.
Դժուարալուծելի. դժուարաքակ. դժուար ի լուծանել, քակել, եւ մեկնել. քակելը կամ մեկնելը դժար.
Դժուարալոյծ կապանք, կնճիռն, խարդախութիւնք, հնարաւորութիւնք. (Նոննոս.։ Գէ. ես.։ Վանակ. յոբ.։ Մաքս. եկեղ.։)
Արդարեւ կնճիռն իմն դժուարալոյծ է. (Ոսկ. ես.։)
Ի հանգոյց բանից դժուարալուծաց ազատեալք. (Վրդն. ել.։)
hard of hearing, rather deaf;
inexorable, hard, inflexible
Եւ (իբր ներգ). Դժուարաւ լսօղ.
(իբր կր). Դժուարաւ լսելի. զոր ծանր է լսել. կամ Դժուարին առ իմանալ, հաւատալ.
Դժուարալուր լուտանք, երգ, պատմութիւն, դարձուած բանից, հնարք, սքանչելիք. (Պիտ.։ Լմբ. պտրգ.։ Լաստ. ՟Ժ՟Ը։ Զքր. կթ.։ Վեցօր. ՟Է։ Սկեւռ. ես.։)
(Ծերոց) ականջք դժուարալուրք. (Փիլ. իմաստն.։)
difficult to root out or detach.
Որ դժուարաւ խլի. խլելը դժար.
Լցեալ բազում դժուարախիլ փշօք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 29։)
that brings forth with difficulty.
(իբր ներգ). Որ դժուարաւ եւ բազում երկամբք ծնանի զզաւակ.
(Ռաքէլ) դժուարածին եղեւ ի ծննդեանն. (Ծն. ՟Լ՟Ե. 17։)
Եւ (իբր կր) Դժուարաւ ծնեալն.
impracticable, difficult to execute.
Դժուարաւ կատարելի.
Եթէ թողոյր ամենեցուն, դժուարակատար զառաքինութիւնսն գործէր. (Ոսկ. ես.։)
difficult to bum.
Հանեալն դժուարակէզ, եւ արկեալն յոյժ դիւրակէզ. (Շ. թղթ.։)
burdensome, onerous, heavy;
difficult, painful, vexatious.
δυσβάστακτος importabilis, δύσφορος molestus, gravis, δυσβίοτος vix tolerabilis (իբր կր). Դժուարաւ կրելի. անտանելի. որ դժար կըվերցըւի կամ կըքաշուի.
Կապեն բեռինս ծանունս եւ դժուարակիրս. (Մտթ. ՟Ի՟Գ. 4։)
Ծանունս եւ դժուարակիրս բերել երկս. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
Մեղաց բեռինք դժուարակիրք են քան զամենայն բեռինս. (Եղիշ. երէց.։)
Բեռանց սաղմոսաց դժուարակրաց. (Լմբ. պտրգ.։)
Որոց վէրք ժանեաց դժուարակիր է ի բժշկութիւն. այսինքն դժուարաբուժելի. (Ածազգ. ՟Գ։)
Եւ δυσπαθής, δυσπαθέστερος laborum patiens (իբր ներգ) Կարօղ կրել զդժուարինս. տոկուն. զօրաւոր. եւ Վշտակիր. եւ Կարեկիր.
Զմարմինն դժուարակիր եւ հզօրագոյն ընկալեալ։ Կողիցն դիրք ընդգրկէ զմէջն, եւ դժուարակիր գործէ. այսինքն անվնասելի. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
Ողորմութիւն դժուարակրացն եւ վտանգելոցն եւ այլն. (Լմբ. պտրգ.։)
Դժուարակիր լինել ընդ նոսա սիրով. (Սարկ. քհ.։)
rough, trugged, impracticable
Դժուարակոխ զամենայն առնելով թշնամեացն, իսկ ի բարեկամացն մանաւանդ դիւրակոխ. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Արագ ընթանայ ի դժուարակոխ մթին շտեմարան խորին դժոխոց. (Նար. խչ.։)
difficult to gather.
Դժուարաւ կթելի, դժուար ի քաղել.
Դժուարակութ պտուղս ծառոց անհասանելեաց. (Նար. ՟Է։)
warlike, invincible.
δυσμάχητος vix expugnabilis Ընդ որում կռուիլն է դժուար. անպարտելի. անառիկ.
Դժուարակռիւ ճարտասանքն. (Բրս. հայեաց.։)
Բռնամարտիկ տեղի.. եւ դժուարակռիւ. (Ոսկ. գծ.։)
Դժուարակռիւն փութալի՛ է. (Ածաբ. յայտն.) այսինքն առաւել փութոյ պէտս ունի։
դժուարակռիւ լինել. իբր Բուռն մարտնչել.
Ոչ թողու ի դրունս զթշնամին դժուարակռիւ լինել. (Շ. մտթ. ՟Ե. 17։)
indissoluble;
indigestible, difficult to digest.
Դժուարաւ հալօղ եւ մարսօղ զկերակուր.
Տկար է ստամոքսիւ, եւ դժուարահալ. (Սոկր.։)
discontented, disgusted, weary;
disgusting, unpleasant, disagreeable, tiresome.
ԴԺՈՒԱՐԱՀԱՃ ԴԺՈՒԱՐԱՀԱՃԵԼԻ. ԴԺՈՒԱՐԱՀԱՃՈՅ. δυσάρεστος, δύσερις vix placens եւ cui placere difficulter queas Դժուարաւ հաճելի. անհաճոյ. դժկամակելի. եւ Դժկամակ.
Քաղցր է ամենայն մարդկան արեւելք. իսկ տրտմօղ անձին եւ այն դժուարահաճ է. (Նեղոս. տրտ.։)
Եթէ թշնամի դէպ լիցի գոլ, զդժուարահաճելի զոգւոցն զախտ յառաջագոյն զեկուցանէ (աչք)։ Դժուարահաճոյ այնոցիկ՝ որ զյապահով հանդարտութիւնն սիրեցին, դրակցութիւնքն։ Վասն որոյ եւ ծառայքն նմա դժուարահաճոյք եւ խռովարարք էին. (Փիլ.։)
դժուարահաճ կամ դժուարահաճոյ լինել. Դժկամակիլ.
Եւ ոչ ընդ ինչ դժուարահաճ եղեալ ամենեւին. (Փիլ. լին.։)
Դադարեա՛ այսուհետեւ դժուարահաճոյ լինել ընդ աստուածային տնօրէնութիւնսն. (Բրս. չար.։)
disgut, bitterness.
Տտպութիւն. դառնութիւն. համ անախորժ եւ խորշելի.
Այնու փոքր դժուարահամութեամբ (դեղոց) զերծանի ի բազմաժամանակեայ հիւանդութենէն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
obscure, difficult to understand.
δυσέφικτος difficilis ad perveniendum, vel captu Յոր դժուարին է հասանել կամ ժամանել.
Արագագոյնք են (կառք), եւ դժուարահասք. (Նոննոս.։)
Այլ առաւել, δυσαλώτατος perdifficilis captu Դժուարաւ հասու լինելի, դժուարիմաց. հասկընալը դժար.
Քան զիմանալին դժուարահաս զսա (զնիւթն առաջին) ասելով՝ ոչ ստեսցուք. (Պղատ. տիմ.։)
Զի՞նչ արդեօք եղիցի այսպէս դժուարահաս. (Կիւրղ. գանձ.։)
Դժուարահաս եւ տաժանելի. (Խոր. աշխարհ.։)
Դժուարահաս արասցէ մեզ զգրեալս. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
Ուսցիս եւ յայնմ մատենէ, զոր ժողովեալ է մեր յաստուածայնոց գրոց առատագոյնս, եւ ոչ դժուարահաս ինչ կարի. (Սարկ. հանգ.։)
incredulous, obstinate, stubborn.
χαλεπαίνων, δυσαποσπαστῶς ἕχων saevus, acerbus, implacabilis Անհաւան. անամոքելի.
Չկարէր հաւանեցուցանել, վասն զի դժուրահաւանք էին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 11։)
Որ դժուարահաւանքն են (օրինաց), այնոցիկ պատուհասս հասուցանել։ Քաջահաւան լինիցի ... որ դժուարահաւանն է. (Պղատ. օրին. ՟Ա. ՟Թ։)
Վասն դժուարահաւան բնութեանս. (Իգն.։)
Դժուարահաւան ի բարին, եւ դիւրաշարժ ի չարն. (Լմբ. ժող.։)
Եւ իբր Դժուարաւ հաւանելի. դժկամակելի.
Դժուարին եւ դժուարահաւան լինիցի բնակեցուցողին եւ օրինադրին. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
incredible, unheard of.
Դժուարահաւատ է բնութիւնս ի կարի վիշտս. (Վրդն. ել.։)
difficult to colloot.
Զոր դժուարաւ լինի հաւաքել, ժողովել, քաղել.
Դժուարահաւաք եւ տաժանելի է գիւտ ժամանակաց. (Խոր. ՟Ա. 4։ եւ Սամ. երէց.։)
difficult to explain, difficult, obscure.
Դժուարապատում. դժուարաթարգմանելի.
Զանխուլ եւ դժուարաճառ բանս ի մէջ արկանէին. (Սկեւռ. լմբ.։)
inaccessible, steep, cragged.
ԴԺՈՒԱՐԱՄԱՏՈՅՑ ԴԺՈՒԱՐԱՄԱՏՉԵԼԻ. δυσπρόσιτος accessu difficilis Յոր կամ առ որ դժուարին է մատչել, մերձենալ. անմատոյց.
Վասն դժուարամատոյց նեղութեան ամրութեան վայրացն. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 21։)
Չկարէ ոք ասել, թէ դժուարամատոյց ինչ ոք էր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։)
Ամրական տեղի դժուարամատչելի ասպատակող հինից. (Արծր. ՟Դ. 11։)
cf. Դժուարակռիւ.
Դժուարամարտ եւ անառիկ. (Նոննոս.։)
Ախտ կազմեցին իւրեանց չար՝ դժուարամարտ. (Փիլ. իմաստն.։)
Աղուէսք են փոքունք նենգաւորք, եւ դժուարամարտ՝ առ զօրութիւնդ հաւասարելով. (Նիւս. երգ.։)
Դժուարամարտ օգնական. այսինքն անյաղթելի. (Նիւս. կուս.։)
cf. Դժուարակռիւ.
Դժուարամարտիկս ընդդէմ դեղոցն պատրաստեն զճաշակս յապականութիւն. (Ոսկ. ապաշխ. ՟Ե։)
incredulous, capricious, peevish, odd.
Դժուարամիտ դպիր. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Ե։)