cf. Նախերգան.
Նախերգութիւն քան զպատմութիւն նախկին է դասիւ. (Արիստ. նախկին.։)
Որպէս պատմի ի սկիզբն նախերգութեան նորին. (Երզն. մտթ.։)
Յետ երկակի նախերգութեան՝ իմաստասիրիս, եւ մեր, բու՛ռն հարցուք, եւ այլն. (Անյաղթ պորփ.։)
dean.
deanery;
deanship.
to taste or try beforehand, to savour.
ՆԱԽԸՄՊԵԼ. προπίνειν (յորմէ լտ. propino վարի որպէս մատռուակել). ante bibo, praegusto. Առնուլ նախ ումպ ինչ. փորձել զճաշակ ըմպելւոյն. խումի համտես ընել՝ չէշնին առնել, չէշնիկիր ըլլալ.
Ո՛վ ընկեր, դու ուժգին ես ի նախըմպելդ եւ ի կոկորդելդ։ Նախըմպելն այսպիսի ինչ է. թագաւորք ընդունէին զգինին ի մատռուակէն, եւ փոքր ինչ արբեալ անտի, ու՛մ եւ կամէին՝ շնորհէին զբաժակն. եւ կոչէր այն՝ նախըմպել. (Նոննոս.։)
the first.
ՆԱԽԸՆԾԱՅԵԱԼ կամ ՆԱԽԸՆԾԱՅԵՑԵԱԼ. Նախընծայ. յառաջ մատուցեալ, կամ ընտրեալ յառաջագոյն. որպէս նախամարգարէն.
Զհրեշտակն ի մորենւոջն ի մարդկեղէն բարբառ ածեալ՝ տայր ընդ նախընծայեցելոյ առն աստուծոյ ընդ Մավսէսի խօսել. (Եզնիկ.։)
very familiar, intimate.
ՆԱԽԸՆՏԵԼ կամ ՆԱԽԸՆԴԵԼ. Կարի ընդել. ընտանի մերձաւոր. ի սկզբանէ անտի ընտելացեալ.
Յակոբոս իբրեւ զնախընտել պաշտօնեայ ի տանն Յովսեփայ։ Յակոբոս տեառնեղբայր իբր նախընդել սպասաւոր (տիրամօր կուսի). (Լմբ. վերափոխ.։)
antediluvian.
recant, to retract, to withdraw, to drive back, to revoke;
to stop, to suspend, to hinder.
ՆԱՀԱՆՋԵՄ ἑνέχω cohibeo ἑπιδεσμέω religo ἑμβάλλω injicio, intersero, intercalo, repono χαλινόω freno. գրի եւ ՆՀԱՆՋԵԼ. եւ ՆԱԽԱՆՋԵԼ. (լծ. նուաճել. եւ պահանջել). Սանձել. յետս ընկրկել. կասեցուցանել, կաշկանդել. պնդել. արգելուլ. ընդ մէջ արկանելով զանձն՝ խափանել.
Տանջանօք դառնութեան հատուցման նահանջէր զնոսա. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 2։)
Նահանջեն զգնացս յանդունդն չարութենէ իւրեանց. (Շիր.։)
Զառաջատեալն ի յետս նահանջես։ Նահանջին հեծութիւնք. (Նար.։)
Արեգակն նահանջեցաւ (յն. սանձեցաւ), եւ լուսին կասեաց յընթացից. (Ոսկ. ես.։)
ՆԱՀԱՆՋԵԼ. Յառաջկոյս դրդել. մղել. շարժել. նուաճել.
Այնպէս իսկ սովոր է տէրն օգտակարագունիւք վարդապետութեամբ նահանջել զմեզ առ լաւագոյնսն։ Զի առաւելագոյն նահանջիցէ զնոսա առ ժուժկալութիւն եւ համբերութիւն. (Նանայ.։)
Զբնաւսն նահանջել ի հնազանդութիւն նորին տէրութեան. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
patriarch, chief of a family;
prince.
• , ի-ա հլ. «ցեղապետ, նախա-հայր, պապ» ՍԳր. Ագաթ. Եւս. քր. և պտմ. որից նահապետական Յհ. իմ. ատ. Նար. նա-հատետութիւն ՍԳր. Եւս. պտմ. ասւում է նաև նախապետ Ել. զ. 14 ևն (յօրինակս ինչ), Վրթ. քերթ. Տօնակ. Ոսկիփ. նախապետու-թիւն Մծբ. Եփր. ծն. էջ 100 (երկու անգամ), Ել. էջ 185. Փիլ. լին. նախապետաբար Փիլ. Պորփ.։ Պարթևական f երկու ձայնաւորի միջև դար-ձել է հյ. հ. բացի սրանից՝ իրանեանների մէջ էլ ք և h կարող էին փոխանակուիլ բարբա-ռից բարբառ. հմմտ. kaufa-, kof>պրս. koh «լեռ, սար»։
• ՀՀԲ նախկին պետ։ Ինճիճեան, Եղա-նակ Բիւզ. 1819, 151 իբրև նախապետ։ ՆՀԲ նախապետ կամ նահանոատետ. Էմին, Ист. Aсоxика 250 նախ և պետ բառերից։ Հիւբշ. 220 նոյնպէս համա-րում է բարդուած նախ+պետ բառերից։ Հիւնք. պրս. նուպէ «ծառի բուն»։ Մառ ЗВO 11, 172 համարում է գաւառական ձև շահապետ բառի (տե՛ս և նախարար)։ Ադոնց, Aрм. Юстин. 451 իրան. dañ hupati ձևից սղուած։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Meillet REA 2. 1։
• = Պարթևական *nāfapati-«ցեղապետ» բառից, որ կազմուած է nāfa «պորտ, ցեղ» +pati «պետ» բառերից. առաջինի համար հմմտ. զնդ. nāfō «պորտ. 2. ընտանիք», hāfya-«ընտանեկան», պրս. [arabic word] nāf կամձ։ nāfa «պորտ», օսս. naffä, սոգդ. nāf (որ գրուած է n'6) «ազգ, ժողովուրդ». իսև ամ. բողջի կազմութեան համար հմմտ. սոգդ. nāfδār (գրուած n'ზδ'r) «ցեղապետ»։-
• ՓՈԽ.-Վրաց. ნახაეტი նախպետի «գաւա-ռապետ» (ըստ Մառ Иппoл. 65 նշանակում է «նահապետ»), სანახδეტიսանախպետի «ռա-ւառ». სანახბეტო սանախպետո «զօրավարու-թիւն».-Ատանայի թրքախօս հայոց մէջ գոր-ծածաևան է նահապէտ «հին նահապետնե-որ». մտած է նաև Ս. Գրքի քրդ. թարգմա-նութեան մէջ՝ Գծ. բ. 29. Ժը պօյ Տավուտ Նահապետէ կօթըն (ասել վասն նահապետին Դաւթի). հմմտ. նաև է. 8 ևն։
πατριάρχης patriarcha, auctor generis, familiae;
aut patriae princeps. Նախապետ ազգի ըստ սերնդեանն, եւ ըստ իշխանութեան. կամ որպէս թէ նահանգապէտ. նախարար աւագ, իշխան երկրի. ցեղապետ. եւ հայրապետ կամ պետ հայրենեաց. (զի յն. պատրիարք՝ է անխտիր հայրապետ, եւ հայրենապետ).
Սոքա էին նահապետք ցեղիցն Իսրայէլի։ Տունք նահապետաց։ Իշխանք նահապետաց Ղեւտացւոցն։ Նահապետք տանց ազգաց։ Աբրահամ նահապետն։ Վասն նահապետին Դաւթի.եւ այլն։
Դառնայ ի տուն նահապետի իւրոյ. ա՛յլ ձ. լաւ եւս, ըստ յն. վերակացուին իւրոյ։
Աժդահակ մարաց նահապետ եւ նախարար։ Թագաւորք կորնթացւոց. յետ որոց տարեւոր նահապետք կային. (Եւս. քր.։)
Նախարարքն եւ նահապետքն պարթեւաց. (Ագաթ.։)
Զրադաշտ մոգ եւ նահապետ մարաց։ Զմանաճիհր նահապետ ազգին ռշտունեաց, եւ զվահան նահապետ ամատունեաց։ (Սրբոյն Գրիգորի) մերոյ նախաշաւղի, եւ լուսաւորութեանց նահապետի. (Խոր. ՟Ա. 16։ ՟Բ. 83. 89։)
Նահապետ հայրութեան նոցա (աբրահամ). յն. նախնի եւ նախահայր. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 4։)
patriarchal.
Սեպհական նահապետաց եւ նահապետութեան.
Առաջինքն նահապետական տոհմին շառաւիղք՝ տեսանողք անուանակոչեալք. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
Կամ իբր Հայրապետական, քահանայապետական. սրբազնապետական.
Նահապետական նախագահութեամբ տանին յանգել յեպիսկոպոսն, եւի քրովբէական դասն. (Յհ. իմ. ատ.։)
patriarchate;
principality;
family house.
πατριαρχία կամ ըստ սուրբ գրոց ՝ πατριά patriarchatus, principium generis. եւ familia ἠγεμονία principatus, ducatus. Նախապետութիւն ազգի. ցեղապետութիւն. աւագութիւն նախարարութեան. առաջնորդութիւն (զօրու). եւ Հայրապետութիւն.
Իշխանք նահապետութեան ցեղից որդւոցն Իսրայէլի։ Իշխանք նահապետութեանց ցեղիցն Իսրայէլի։ Այր ըստ իւրաքանչիւր նահապետութեան հանդերձ զօրու իւրեանց։ Դնեմ ծունր առ Հայր տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի. ուստի ամենայն նահապետութիւն յերկինս եւ յերկրի անուանի, եւ այլն. (այսինքն հայրութիւն՝ հայրապետութիւն՝ եւ իշխանապետութիւն)։
Նահապետութիւնք մանաւազեան եւ բզնունեաց. (Խոր. ՟Ա. 11։)
(Թագաւոր) եթէ դուստր իցէ նորա, նահապետութեան տուն կարգեսցէ. հանդերձ արամբ՝ կէս եղբօր մասն առցէ. (Մխ. դտ.։)
Ընդ այնոսիկ՝ որք առաւելապէս զնահապետութիւն սինկղիտոսին հռոմայեցւոց ունէին. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 15։)
Ունիցին պատիւ նահապետութեան վեհքն. (Փիլ. տեսական.։)
to cause to fight, *to set by the ears;
to inflict martyrdom.
Որպէս Նահատակեցուցանել. եւ Մարտիրոսացուցանել.
Յորժամ հանդերձեալ էր զԴաւիթ նահատակել ի պատերազմի, եւ յայնպիսի մեծասքանչ նշան յաղթութեան նովաւ կանգնել. (Ոսկ. ես.։)
Հերովդէս՝ որ յաւուրսն Յակոբու, որ եւ զնայն նահատակեաց. (Ոսկ. գծ.։)
Բազում վկայս Քրիստոսի սպան եւ նահատակեաց. (Մարթին.։)
Զերիս վկայսն նահատակեալ։ Զոսկեանքն անդէն նահատակեալ, սուքիասանց սպառնացեալ. (Գանձ.։)
to exercise, to train, to discipline.
ἅθλα ἑθίζω adsuefacio, exerceo. որ եւ ՆԱՀԱՏԱԿԵՄ, եցի. Հանդիսացուցանել. կրթել ի նահատակութիւն ո՛ր եւ է իրաց.
Նահատակեցուցանէին հարքն զմանկունս իւրեանց ի հագներգութիւնս. (Պղատ. տիմ.։)
Զմարմինս եւ զոգիս աստուած առնէ, եւ զանձնիշխանութիւն եւ զառաքինութիւն մարդիկ նահատակեցուցանեն. (Ոսկ. ես.։)
carrying a letter;
cf. Թղթաբեր;
օր —ի, post-day.
to moisten, to wet;
to water.
Խոնաւացուցանել. տալ նամիլ. տամկացուցանել. թանալ. ջրել. ոռոգանել, եւ առոյգ առնել.
Զցամաքեալս տնկոցն նայացուցանեն երկրագործք. (Պիտ.։)
aspect, view, prospect, sight;
situation, position.
Նայեցուած. հայեացք. հայեցուած.
Տեսանէր զգեղեցկութիւնս վայրացն, զնիստ շքեղութեան ի բարձրաւանդակ տեղեացն, եւ զնայեացն ի խոնարհ. (Բուզ. ՟Դ. 14։)
eyes.
Տեսանելիք. ականողիք. աչք.
Որոյ նայելիքն յստա՛կ են յիշատակաւ սրբութեան. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Նայեցուած.
ՆԱՅԵՑԱԾ ՆԱՅԵՑՈՂՈՒԹԻՒՆ ՆԱՅԵՑՈՒԱԾ. ὅψις aspectus, visus. Նայեաց. հայեացք. հայեցուած. նկատումն. դիտողութիւն. տես. տեսութիւն. եւ Տեսիլ. նայուածք
Զյայրատ նայեցածսն ի տանջանս հրաւիրէ։ Զյայրատ նայեցածսն յառաջ քան զգործսն հրամայէ խափանել, զի մի՛ երբէք եւ ի գործսն եւս գայցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)
Ընդդէմ ծիծաղելով ծովուն ի հիւսիսի հայեցուածով ... ընդդէմ նայեցածն ունելով զմեծ լեառնն Մասիս։ Յերկուս կողմանս բաժանեալ զնայեցած խորհրդոցն։ Համեստ ի բանս, համեստ ի նայեցուածս. (Արծր. ՟Ա. 11. 14։)
Ոչ սակաւ մի նայեցուած փայլական. (Նար. ՟Հ՟Դ։)
Զլռութիւն, եւ զխոնարհ նայեցողութիւն (տպ. նայեցութիւն)։ Ա՛ծ զնայեցողութիւն մտաց քոց յանճառելի լոյսն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Նայեցողութիւն՝ մեր հոգւոյ ակամբ յայնոսիկ կայցէ վերամբարձեալ. (Սիսիան.։)
cf. Նայեցուած.
ՆԱՅԵՑԱԾ ՆԱՅԵՑՈՂՈՒԹԻՒՆ ՆԱՅԵՑՈՒԱԾ. ὅψις aspectus, visus. Նայեաց. հայեացք. հայեցուած. նկատումն. դիտողութիւն. տես. տեսութիւն. եւ Տեսիլ. նայուածք. ...
Զյայրատ նայեցածսն ի տանջանս հրաւիրէ։ Զյայրատ նայեցածսն յառաջ քան զգործսն հրամայէ խափանել, զի մի՛ երբէք եւ ի գործսն եւս գայցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)
Ընդդէմ ծիծաղելով ծովուն ի հիւսիսի հայեցուածով ... ընդդէմ նայեցածն ունելով զմեծ լեառնն Մասիս։ Յերկուս կողմանս բաժանեալ զնայեցած խորհրդոցն։ Համեստ ի բանս, համեստ ի նայեցուածս. (Արծր. ՟Ա. 11. 14։)
Ոչ սակաւ մի նայեցուած փայլական. (Նար. ՟Հ՟Դ։)
Զլռութիւն, եւ զխոնարհ նայեցողութիւն (տպ. նայեցութիւն)։ Ա՛ծ զնայեցողութիւն մտաց քոց յանճառելի լոյսն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Նայեցողութիւն՝ մեր հոգւոյ ակամբ յայնոսիկ կայցէ վերամբարձեալ. (Սիսիան.։)
look, sight, aspect.
ՆԱՅԵՑԱԾ ՆԱՅԵՑՈՂՈՒԹԻՒՆ ՆԱՅԵՑՈՒԱԾ. ὅψις aspectus, visus. Նայեաց. հայեացք. հայեցուած. նկատումն. դիտողութիւն. տես. տեսութիւն. եւ Տեսիլ. նայուածք.
Զյայրատ նայեցածսն ի տանջանս հրաւիրէ։ Զյայրատ նայեցածսն յառաջ քան զգործսն հրամայէ խափանել, զի մի՛ երբէք եւ ի գործսն եւս գայցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)
Ընդդէմ ծիծաղելով ծովուն ի հիւսիսի հայեցուածով ... ընդդէմ նայեցածն ունելով զմեծ լեառնն Մասիս։ Յերկուս կողմանս բաժանեալ զնայեցած խորհրդոցն։ Համեստ ի բանս, համեստ ի նայեցուածս. (Արծր. ՟Ա. 11. 14։)
Ոչ սակաւ մի նայեցուած փայլական. (Նար. ՟Հ՟Դ։)
Զլռութիւն, եւ զխոնարհ նայեցողութիւն (տպ. նայեցութիւն)։ Ա՛ծ զնայեցողութիւն մտաց քոց յանճառելի լոյսն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Նայեցողութիւն՝ մեր հոգւոյ ակամբ յայնոսիկ կայցէ վերամբարձեալ. (Սիսիան.։)
to cause to look at.
Տալ նայել. ուղղել զնայեցուած. հայեցուցանել.
Պա՛րտ է մեզ զաչս մտաց մերոց աղօթիւք ընդ աստուած նայեցուցանել. (Իսիւք.։)
talking uselessly;
speaking unjustly, slanderous, biting, satirical.
Նանիր եւ անիրաւ լեզուաւ. զրախօս. ունայնաբան.
Չարամահ սատըմամբ կորեան նանրալեզուքն. (Սամ. երէց.։)
to render vain, useless.
of nard or spikenard;
— իւղ, nard-oil, ointment of spikenard.
Կա՛մ է Նարդոսեան, եւ կամ սեռ. իբր Նարդոսի։
orange-tree;
ջերմանոց —ջենեաց, orange-conservatory.
dyer.
βαφεύς, ποικιλτής, ἁνθοβάφος tinctor, artifex variegandi, infector. Ներկօղ նարօտուց. ներկարար.
Զթուխ մազ ի սպիտակ փոխէ. զոր ամենեւին նարօտաներկաց ճարտարութիւն չէ ձեռնհաս ներկանել. (Սեբեր. ՟Ը։)
Գունակ գունակ ծաղկով զարդարեալ է առ հասարակ ամենայն երկիր. որոց ոչ կարեն նմանեցուցանել նարօտաներկք իւրեանց ճարտար արուեստագիտութեամբ։ Ոչ երբէք ուրեք յիմաստուն նարօտաներկաց կարաց յայնպիսի գոյնս ներկել յաշխարհի. (Վեցօր. ՟Ե։)
Շմաւոն եպիսկոպոս սղակ քաղաքի եւ տիսբոնի. զոր անուանէին որդի նարօտաներկաց. (Ճ. ՟Բ.։)
Նարօտաներկս լինել (հրէից), եւ օդագործս, եւ որ այլ այսպիսիս. (Պիտառ.։)
dyeing.
βαφή, βάψις, ποίκιλσις tinctio, tinctura, artificium variegandi. Արուեստ նարօտաներկաց. ներկելն զնարօտս.
Ի նարօտաներկութիւնս, յոստայնանկութիւնս, այլեւ յամենայն օրինակ արուեստից. (Կանոն.։)
shipwrecked;
— նաւաստի, ծովագնացք, the shipwrecked mariners or people, the survivors from a wreck;
— լինել, to be shipwrecked, cast away.
ναυαγός naufragus. Ոյր նաւն է բեկեալ խորտակեալ. կրօղն զնաւաբեկութիւն.
Փրկեա՛ ի վտանգէ զնաւաբեկս ի յալեաց ծովէ (կամ ծովու). (Շար.։)
ՆԱՒԱԲԵԿ ԼԻՆԻՄ. ՆԱՒԱԲԵԿԻՄ, ացայ. ναυαγέω, -έομαι naufragor, naufragium patior, vel facio. Կրել զխորտակումն նաւու. վտանգիլ կամ կորնչիլ ի ծով յերեսաց խորտակման նաւին (իրօք կամ նմանութեամբ.
Ի ներքոյ կալով նաւելն մեզ, հետեւի նաւաբեկ լինել՝ կամ ոչ. (Նիւս. բն.։)
Նաւաբեկեցայց եւ ի յուսոյ։ Նաւաբեկեցելումն տու՛ր ձեռն. (Ածաբ. Առ որս. ՟Ը. եւ Ածաբ. աղք.։)
Առ նաւահանգստին բիւրաւոր բեռամբքն նաւաբեկեցաւ. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Մի՛ քրէիքուր վարուց չարութեամբ նաւաբեկեալք ապաշաւեսջիք. (Յհ. կթ.։)
to run aground, to strand, to founder, to be lost.
ՆԱՒԱԲԵԿ ԼԻՆԻՄ. ՆԱՒԱԲԵԿԻՄ, ացայ. ναυαγέω, -έομαι naufragor, naufragium patior, vel facio. Կրել զխորտակումն նաւու. վտանգիլ կամ կորնչիլ ի ծով յերեսաց խորտակման նաւին (իրօք կամ նմանութեամբ.
Ի ներքոյ կալով նաւելն մեզ, հետեւի նաւաբեկ լինել՝ կամ ոչ. (Նիւս. բն.։)
Նաւաբեկեցայց եւ ի յուսոյ։ Նաւաբեկեցելումն տու՛ր ձեռն. (Ածաբ. Առ որս. ՟Ը. եւ Ածաբ. աղք.։)
Առ նաւահանգստին բիւրաւոր բեռամբքն նաւաբեկեցաւ. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Մի՛ քրէիքուր վարուց չարութեամբ նաւաբեկեալք ապաշաւեսջիք. (Յհ. կթ.։)
shipwreck, wreck;
stranding.
ναυαγία, -άγιον naufragium. Բեկումն կամ խորտակումն նաւու. նաւաբեկն լինել. կէմի ՝ կամ.
Փարիսեցին ի նմին ի նաւահանգստին ընդ նաւաբեկութեամբ անկաւ։ Նաւաբեկութիւն ընդունել։ Հաստատեցաւ սիւն խաչին ի նաւ աշխարհիս, եւ աշխարհս առանց նաւաբեկութեան մնաց. (Ոսկ. ղկ. եւ Ոսկ. զատիկ.։)
Հանդիպեալ նաւաբեկութեան. (Նիւս. կուս.։)
Նաւաբեկութեամբ խորասոյզ եղեալ կորնչի։ Եթէ հասարակաց դիպեսցի նաւաբեկութեան մահ։ Եւ՛ս չարագոյժ զնաւաբեկութեանցն ունի զտարակոյս. (Պիտ.։)
Եռացոյց ի վեր զալիս, եւ սաստիկ նաւաբեկութիւնք լինէին. (Ղեւոնդ.։)
Ի նաւաբեկութեան կորնչիցի. (Յհ. կթ.։ Տե՛ս եւ Պիտ. 39. 248. 423։)
boat-shaped.
to build a ship.
ναυπηγέω navem fabrico. Կառուցանել զնաւ. նաւ գործել.
Ի նաւակառել՝ նախ իմացումն կատարելութեան նաւին. (եւ այլն. Անյաղթ ստորոգ.։)
cf. Նաւագործութիւն.
captain, commander.
ναύαρχος navarchus;
navis, vel navium, sive classis praefectus. Պետ եւ առաջնորդ նաւու. գլխաւորն ի նաւի. որպէս նաւիշխան. որ ասի եւ ՆԱՒԱՎԱՐ. եւ ԾՈՎԱԿԱԼ.
Նաւորդքն ընդ նաւավարս, ընդ նաւապետսն ղեկավարք։ Որպէս նաւի զօրագլխականի. զի թէպէտեւ ոչ իցէ անդ նաւապետն (առաջին), պէտք լինին մի ըստմիոջէ նաւապետացն. (Փիլ.։)
Պատերազմ՝ ի դիմի հարկանէր նմա ի նաւապետէն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Առաքեալք եւ մարգարէք, եւ վարդապետք են նաւավարք, ունելով նաւապետ զմարմնացեալ եւ զմարդացեալ բանն աստուած. (Կանոն.։)
Նաւապետ բարի, կամ բարեգութ. (Շար.։ Ժմ.։)
ՆԱՒԱՊԵՏ. κυβερνήτης gubernator. Նաւուղիղ. ղեկավար. որ ասի եւ ՃԱՐՏԱՐԱՊԵՏ. եւ է ըստ տեղւոյն միանգամայն պետ նաւուն.
Նաւավարք, եւ նաւապետք։ Նաւապետին (ղեկավարին), եւ նաւավարին (նաւատեառն) առաւել անսայր, քան բանիցն Պօղոսի. (Եզեկ. ՟Ի՟Է. 8. 17։ Գծ. ՟Ի՟Է. 11։)
Նաւավարս (այսինքն նաւազս) կուտեն, եւ զնաւապետսն աղաչեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Եւ նաւապետին ի նոյն պատիւ վայելել. (Եւս. քր. ՟Ա. (որ կոչի անդ եւ ճարտարապետ նաւի)։)
Որպէս իմաստուն նաւապետ ուղղելով զնաւ մարմնոյս ի ծովածուփ աշխարհական ալեացս. (Յճխ. ՟Ժ։)
Նաւ մի՝ անգիտութեամբն գնայ զուղեւորութիւն ի ձեռն հմուտ եւ ճարտար նաւապետին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Մատեաւ առ նա նաւապետն. յն.
to command, to steer or guide a vessel;
to pilot.
եւ չ. κυβερνάω, διακυβερνάω guberno, rego. Ղեկավարել. ուղղել զնաւ. առաջնորդել ումեք. վարել ճարտարութեամբ.
Իմաստութիւն ... արդարոյն նաւապետեալ։ Քո ձեռամբդ նաւապետեալ (կր) Իմ. (՟Ժ. 4։ ՟Ժ՟Դ. 6։)
Աստուած զամենայն եւ ավ հանդիպումն եւ ժամանակ զմարդկայինս զամենայն նաւապետին. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Զկեանս մեր նա ուղղեալ նաւապետէ. (Վրք. հց. ձ։)
Նաւապետեալ զքեզ՝ փա՛յտ զօրութեան եւ իմաստութեան՝ սուրբ հոգւոյն. (Գանձ.։)
Որ խաղաղացուցանես եւ նաւապետս զամենայն իմաստութեամբ. (Ժմ. յն.։)
Նաւապետեա՛ զաչսդ (ընդդէմ ցանկութեան)։ Տեսէ՞ր զմրրիկս, նաւապետեա՛ զքո ձմեռն. (Մաշկ.։)
Ընդ ծով աշխարհիս հոմով հոգւոյն ուղղակի նաւապետեալ (կր). (Շ. ընդհանր.։)
command, steering, working, piloting a vessel.
κυβέρνησις gubernatio եւ այլն. Պետութիւն նաւու. եւ Ղեկավարութիւն. եւ Նաւավարութիւն կամ նաւասիութիւն.
Լա՛ւ է ընդ խոհեմագունի լինել նաւապետութեամբ. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
Նաւապետութիւնք, մշակութիւնք, վաճառականութիւնք. (Փիլ. լին. ՟Գ. 16։)
Ի ձեռն վարչութեան յիսնապետութեամբ եւ նաւապետութիւն պէսպէս գոլոգ մարդկան. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
to steer a ship.
κυβερνάω guberno. Վարել զնաւ. նաւապետել. նաւավարել. ղեկավարել.
Զիմանալի զիշխանն եւ զառաջնորդն եւ զնախկինն, յորմէ այլքն տիրին եւ վարին եւ նաւաստին։ Ընդ նաւաստողին՝ միայն ընդ գեղեցկութիւն հրաշացեալ է (անմիտն), ոչ ընդ գործն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. նխ. ՟Ա։)
cf. Նաւապետեմ.
եւ չ. Լինել նաւավար. նաւապետել. վարել զնաւ. ղեկավարել. ուղղել. եւ Նաւարկել.
Աստուծով բախտ եւ ժամանակ զմարդիկ նաւավարեն. (Ոսկիփոր.։)
Նաւավարի բանն հանդերձ իւրովք ի ձեռն ձայնի ի վերայ օդոյ. (Տօնակ.։)
Արբեցողն ոչ նաւավարի (յայլոց). (Ոսկիփոր.։)
Ումեմն յայնցանէ, ոյք ի նաւավարելն փոյթք. (Պիտ.։)
navigable.
to sail, to navigate, to go to sea;
cf. Հողմ.
πλέω, ἁναπλέω, ἁποπλέω, καταπλέω navigo, a portu solvo, provehor in altum, navi devehor, appello in portum. Արկանել զնաւն ի ծով, եւ յառաջ խաղալ կամ վարել. նաւել. ճանապարհորդել ընդ ծով. միջամուխ լինել ի խորս, կամ ի ծովէ ի ցամաք գալ.
Անտի նաւարկեալ՝ գնացին յԱնտիոք. (Գծ. ՟Ժ՟Դ. 25։)
Ամենայն կազմածովք պատրաստ լինել ի նաւարկել։ Հարցեալ՝ թէ յո՛ ուրեք նաւարկիցէ։ Առագաստ ձգեալ՝ նաւարկել ի հայս կամէին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Նաւարկեալք հմտաբար ընդ զրահեղեղ կռապաշտութիւնսն, շնորհազարդ փայլմամբ փայլեալք ի յերկնային նաւահանգիստն. (Շար.։)
Նաւարկելով անխռովական՝ ընդ ծով կենացս այս հիւթական. (Շ. տաղ ի մեծն ներսէս.։)
Ծով է կենցաղս. եւ նաւարկեն ի սա մարդիկ զանազան եւ բիւր շաւղօքն. (Լմբ. առակ.։)
cf. Նաւաստ;
արգիական —ք, the Argonauts.
Որպէս Նաւաստաց. ըստ յն. ναύκληρος . որ եւ ՆԱՒԱՍՏԻ, ՆԱՒԱՎԱՐ.
Վասն արդիական նաւելաստացիցն. յն. արգոնաւորդաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to sail, to navigate, to go to sea.
πλέω, ὐποπλέω, καταπλέω, ἑμπλέω navigo, subnavigo եւ այլն. Ճանապարհորդել նաւու ընդ ծով. նաւարկել.
Եգիտ նաւ, եմուտ ի նա՝ նաւել ընդ նոսա ի թարսիս յերեսաց տեառն։ Ընդ ծովս եւ ընդ գետս նաւէ։ Մինչդեռ նաւէին, ի քուն եմուտ։ Նաւեցաք յԱսորիս, կամ ի Կիպրոս, կամ խոնարհագոյն ի Կրիտէ.եւ այլն։
Զկամս նաւելոցն։ Նաւելոց նաւահանգիստ. (Ագաթ.։ ՃՃ.։)
to announce;
to procure, to provide;
to prepare, to furnish;
cf. Նօթճեմ.
boats.
Նաւակք. նաւակիկք. նաւակներ, նաւիկներ.
Զիւրեանց նաւկնեարն բարձին թողին։ Զնաւկնեարն մալխօք իբր ի կղզւոջ կապեալ հանգուցանէին։ Նաւակնեար էին ի գետն ի տախտակաց եղեգանց. (Պտմ. աղեքս.։)
to freight, to charter.
cf. Նգեմ.
ՆԳԱԲԵԿԵԼ եւ ՆԳԱԽԱՐԽԱՐ ԱՌՆԵԼ ՆԳԵՄ. ἑκμοχεύω, ἁνοχλίζω vecte submoveo, vel elevo, vectibus evello, excito. Նգով խորտակել, խախտել, խարխարել, քայքայել. շարժել, շարժլել, տապալել.
Եթէ ունիցի իշխան այր, բանիւք իւրովք զնա մղեալ նգաբեկէ, եւ առ նենգութիւն սպանման սրէ. (Ոսկ. հերոդ. (գրեալ էր, ընգաբեկէ)։)
Քարինքն (այսինքն զքարինս) նգախարխար առնելով ի վայր արկանել. (Պտմ. աղեքս.։)
Փորեալ զհիմունս, եւ նգախարխար արարեալ. (Խոր. ՟Գ. 28։)
Թոքին ի ձեռն հանապազորդ շարժման ձգելով առ ինքն զաղին՝ ընդարձակէ առ ի ձգումն օդոյն զանցս մտիցն, եւ նգելով դարձեալ ի դուրս փչել զ՝ի ներքս արգելեալն պատրաստէ. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
Զերկին ի վեր, եւ զերկիր ի խոնարհ նգելով. (Վրդն. ծն.։)
Զտէգն նգեալ. (Մամիկ. ա՛յլ ձ. ձգեալ զտէգն։)
to demolish with levers or crow-bars, to dismantle, to throw down, to raze.
ՆԳԱԲԵԿԵԼ եւ ՆԳԱԽԱՐԽԱՐ ԱՌՆԵԼ ՆԳԵՄ. ἑκμοχεύω, ἁνοχλίζω vecte submoveo, vel elevo, vectibus evello, excito. Նգով խորտակել, խախտել, խարխարել, քայքայել. շարժել, շարժլել, տապալել.
Եթէ ունիցի իշխան այր, բանիւք իւրովք զնա մղեալ նգաբեկէ, եւ առ նենգութիւն սպանման սրէ. (Ոսկ. հերոդ. (գրեալ էր, ընգաբեկէ)։)
Քարինքն (այսինքն զքարինս) նգախարխար առնելով ի վայր արկանել. (Պտմ. աղեքս.։)
Փորեալ զհիմունս, եւ նգախարխար արարեալ. (Խոր. ՟Գ. 28։)
Թոքին ի ձեռն հանապազորդ շարժման ձգելով առ ինքն զաղին՝ ընդարձակէ առ ի ձգումն օդոյն զանցս մտիցն, եւ նգելով դարձեալ ի դուրս փչել զ՝ի ներքս արգելեալն պատրաստէ. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
Զերկին ի վեր, եւ զերկիր ի խոնարհ նգելով. (Վրդն. ծն.։)
Զտէգն նգեալ. (Մամիկ. ա՛յլ ձ. ձգեալ զտէգն։)
fibre, string;
ligament;
tendon, sinew.
Միսքն եւ ջիլքն եւ աճառքն եւ նէարդքն. (Ագաթ.։)
Ի ձեռն ազդեցութեան գլխոյն նարդից եւ ջլաց կարող է զգալ. (Լմբ. պտրգ.։)
ՆԵԱՐԴ. ἵς, ἵνες fibra, -rae νεῦρον nervus τένων tendo ἁρτηρία arteria χόνδρον cartilago. Գրի եւ ՆԻԱՐԴ, ՆԷԱՐԴ, ՆԱՐԴ. Ջղային թելք եւ մազմզուկք ի մարմնի եւ յերակս կենդանւոյ. ջիղք եւ աճառք պնդիչք եւ ձգձգիչք.
Ըստ բնութեան միսք եւ ջիլք յարենէ լինին. ջիլն իսկ ի ներդիցն. վասն բաղազանութեան. եւ միսքն ի մածեալ յարենէն յայնմանէ, որ մածի՝ անջատելով ի ներդիցն. (Պղատ. տիմ.։)
Նեարդք, մազք, եղնգունք։ Կարթք շարադրութեամբ են ի շարկապաց, եւ ի ջղուտ նիարդաց։ Մկունքն շարակային ի մարմնոյ եւ ի ջղուտ նիարդից շարամանեցելոց. (Նիւս. բն.։)
Անօրէնութիւն կտրէ զնեարդս, եւ խզէ զջիլս նորա։ Զիա՞րդ յիւրաքանչիւր կարգս բաժանին երակքն, եւ նեարդքն. եւ կամ ո՞վ է՝ որ խոնաւ ջղօքն եւ նեարդիւքն արար (կամ յարեաց) վայելչապէս. (Կոչ. ՟Բ. ՟Դ։)
to cause to transgress or to sin, to induce to crime.
ἑκαμαρτάνω, ἑφαμαρτάνω, ἀμαρτάνω peccare facio, ad peccandum induco. Տալ յանցանել. մեղուցանել. մեղք խօթել.
Եթէ քահանայապետն օծեալ մեղանչիցէ առ ի զժողովուրդն յանցուցանելոյ։ Ի մեղս իւր՝ որովք յանցոյց զիսրայէլ։ Առ ի յանցուցանելոյ զՅուդայ. (Ղեւտ. ՟Դ. 3։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 26։ Երեմ. ՟Լ՟Բ. 35։)
Յանցոյց զնոսա Ահարոն յոտնահարութիւն թշնամեաց իւրեանց. (Ել. ՟Լ՟Բ. 25. (յն. ցրեաց, կամ քայքայեաց)։)
Ոչ յանցուցանէ զնոսա այս երկիւղ (մահու), յորժամ ոչ կան մնան ի նմին. (Եփր. համաբ.։)
Զամենայն ժողովուրդն յանցոյց (ոսկին) յանապատի անդ. (անդ։)
Ոչ այնչափ միսն յանցուցանէ, որչափ գինին զեղխէ զըմպելիսն, եւ գայթակղեցուցանէ զտեսօղսն. (Եզնիկ.։)
Մեղանչական կիրքն ի յանցուցանողին գլուխն դարձցի։ Երեւեսցին մարդիկք անպարտ ի յանցանելն, եւ յանցուցանօղն պարտական. այն է սատանայ. (Լմբ. պտրգ.։ Սկեւռ. ես.։)
ՉՅԱՆՑՈՒՑԵԱԼ . Ոչ յանցուցեալ. ոչ մեղուցեալ, որպէս դնի ի յն.
Թագաւորեաց մահ եւ ի վերայ չյանցուցելոցն ըստ նմանութեան յանցուածոցն ադամայ. (Հռ. -ե. 14։)
cf. Յաչաղիմ.
ՅԱՉԱՂԵՄ ՅԱՉԱՂԻՄ. βασκαίνω fascino եւ invideo, odio habeo, criminor, obtrecto. Չարակնել. մախալ. նախանձիլ. եւ առ նախանձու զչարիլ՝ ընդ վայր հարկանել՝ զրպարտել, եւ կամիլ վնասել իբր ակնահարելով.
Եթէ յաչաղես զփրկութիւն ողորմելոցն, անմարդի ես. (Փիլ. յովն.։)
Մի՛ յաչաղէք (զիս) յերանելի յուսոյն. (Բրս. գորդ.։)
ԶԱրշակունին յաչաղելով զանուն. (Խոր. ՟Գ. 65։)
Ո՞վ ոք ոչ ցանկացաւ ընչից ընկերին, եւ ոչ յաչաղեաց զնա, կամ գողացաւ. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)
Զի պատճառս ինչ կարասցեն գտանել, եւ այնու յաչաղել զմեծասքանչ նշանադրութիւնն. (Նանայ.։)
Մի՛ յաչաղեր զփրկութեան դաւանութիւնն. (Պիտառ.։)
Նախանձելով յաչաղեմք զորս առ միմեանս ուղղութիւն։ Զիրերաց պատիւ յաչաղեն. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. սղ.։)
Շունք զտեարս սիրեն, եւ ընդ բարեկամսն ոչ յաչաղին։ Վասն նորա (յերկինս փոխելոյն) յաչաղիմ նախանձիմ. (Մագ. ՟Ժ՟Ե. ՟Ժ՟Բ։)
difficult to enter.
Որոյ մուտն է դժուարին. անմտանելի.
difficult to conquer.
Դժուարաւ յաղթելի. անպարտելի.
Գնդից դիւաց դժուարայաղթ պատերազմողաց. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
to be difficult, to have trouble;
to be angry, perplexed.
δυσκολαίνω, δυσχεραίνω, βαρύνομαι indigne fero, morosus sum, gravor Դժուարին եւ ծանր համարել. դժուարիլ. դժկամակիլ. նեղասրտիլ. վշտանալ. դժար սեպել, եւ դժարը գալ, նեղանալ.
Թէեւ ընդ առաջինն դժուարանայր՝ զամենայնն տալ աստուծոյ. (Շ. ընդհանր.։)
Յորժամ ոք առ այն դժուարանայ, եւ դիւրաւ ոչ ընդունի։ Մի՛ դժուարանայք ընդ խրատն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16. եւ 31։)
Ոչ յոյժ դժուարացեալ (ընդ մահ սառայի). (Փիլ. իմաստն.։)
Ո՛րքան դժուարանայ, եւ արտասուէ ի զատելն. (Լմբ. սղ.։)
Իսկ ըստ յն. ոճոյ, նաեւ Ծանրանալ ումեք.
Առաքեցի ընդ նմա եւ զեղբայրն, միթէ դժուարացա՞ւ ուրուք (ումեք) ի ձէնջ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
cf. Դժուարութիւն.
Առանց դժուարանաց առնէր զբանն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23. իբր ռմկ. խաթրին չդիպչելով։)
slow, tardy;
cold;
heavy
δυσκίνητος qui difficulter movetur, tardus, permanens Որ դժուարաւ շարժի. յամրաշարժ. եւ Անփոփոխ. հաստատուն. անշարժ.
Եթէ ջուր ինչ յաղբերէ հոսիցի, դժուարաշարժ ի սակաւութենէն լինի. (Նիւս. կազմ.։)
Զդժուարաշարժ յուլանալոյն հեղգութիւն. (Պիտ.։)
Մակացութիւն՝ թուի ի յարատեւողացն գոլ եւ ի դժուարաշարժիցն. (Արիստ. որակ.։)
Յարատեւողացն եւ դժուարաշարժիցն հոգ տանելով. եւ այս են առաքինութիւնք. (Յհ. իմ. ատ.։)
asthma;
suffocation.
Դժուարաւ շնչելն. նուազութիւն շնչման.
asthmatic;
out of breath;
broken-winded
Դժուարաւ շնչելի.
difficult to keep or preserve.
Զդժուարապահն գանձ, հսկեա՛ եղբայր, եւ պահեա՛. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Դժուարապահ իմն թուի նոցա. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Բ։)
Դժուարապահելի է գանձն. (Բրս. մկրտ.։)
difficult to explain or narrate.
δυσδιήγητος inenarrabiis, δυσερμήνευτος ininterpretabiis Դժուարին ի պատմել, ճառել, մեկնել. անպատում. եւ Դժուարաթարգմանելի.
Մեծամեծ են դատաստանք քո, դժուարապատումք. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 1։)
Վասն որոյ բազում են մեզ բանք, եւ դժուարապատում ի մեկնել. (Եբր. ՟Ե. 11։)
difficult to strike out.
ԴԺՈՒԱՐԱՋԻՆՋ եւ ԴԺՈՒԱՐԱՋՆՋԵԼԻ. Որ ինչ դժուարաւ ջնջի, եղծանի, կամ մաքրի, քաւի.
Մեղք դժուարաջնջելի. (Գէ. ես.։)
rough, rugged;
steep.
Ուր են դժուարին վայրք.
Լերինս փոքունս եւ դժուարավայրս. (Խոր. աշխարհ.։)
Ճանապարհորդն տեսանէ հարթահատ դաշտս, եւ դժուարավայրս լերանց. (Ճ. ՟Թ.։)
difficult to cultivate, rough, hard, uncultivated;
painful.
ἁνένδοτος non remissus, rigidus Ուր դժուարաւ լինի վաստակել. անտեղիտալի. կորդացեալ. կոշտ.
Երկիր գեղջն ի բազմակոխութենէ անտի դժուարավաստակ իցէ. (Բրսղ. մրկ.։)
Կակղելով իբրեւ զերկիր դժուարավաստակ զխստութիւն մտաց նոցա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17։)
contentious.
δύσερις contentiosus Կռուասէր. դժնեայ ի վէճս. յամառ. դժոխահեռ.
Յոյժ դժուարավիճողք եւ անամօթք։ Ամենայն բան դժուարավիճող եւ պատուասէր. (Առ. որս. ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Բ։)
difficult to awake, profound (sleep).
Դժուարարթուն քուն. (Գէ. ես. ՟Ծ՟Զ։ ռմկ. խորունկ քուն։)
indissoluble, difficult to loose.
δυσαπόσπαστος Դժուարալոյծ. դժուարաքակ. զոր կամ յորմէ դժուար է արձակել, քակել, կորզել, լուծանել.
Բռնաձիգ եւ դժուարարձակ կորզօղ ունելով բնութիւն. (Փիլ. իմաստն.։)
Բանս հանգոյցս՝ դժուարարձակս եւ խորինս. (Վրդն. երգ.։)
with difficulty, hardly, painfully.
(ի գործիականէ բառիս Դժուար) δυσκόλως, δυσχερῶς difficulter, aegre, morose, moleste, vix Դժուարութեամբ. ո՛չ դիւրաւ. բազում աշխատութեամբ. հազիւ. դուն ուրեք. եւ իբր Դժկամակութեամբ. բռնի. դժար.
Դժուարաւ կարասցէ ասել զվարս սուրբ առաքինութեան նորա. (Եղիշ. ՟Ը։)
Դժուարաւ կարէ շիջուցանել, եւ կամ բնաւ ոչ. (Մխ. երեմ.։)
Լաւ ծառայի տէր դժուարաւ կարէ լինել. (Փարպ.։)
that changes with difficulty, immutable.
Իբրու ճաշակեսցեն զօրինադրութիւն, այնուհետեւ դժուարափոխք լինիցին. (Նոննոս.։)
Յորժամ ճաշակելիքն իցէ պատճառ դառնութեան, դժուարափոխելի է. (Մխ. երեմ.։)
Դժուարափոփոխ եւ այլն. (Դամասկ.։)
cf. Դժուարափոխ.
Իբրու ճաշակեսցեն զօրինադրութիւն, այնուհետեւ դժուարափոխք լինիցին. (Նոննոս.։)
Յորժամ ճաշակելիքն իցէ պատճառ դառնութեան, դժուարափոխելի է. (Մխ. երեմ.։)
Դժուարափոփոխ եւ այլն. (Դամասկ.։)
rotting with difficulty.
Նիւթն (տապանակի) դժուարափուտ եւ դժուարապատկանելի դէպ եղեւ լինել. (Փիլ. ել.։)
cf. Դժուարարձակ.
δυσκαθαίρετος qui aegre destrui vel vinci potest, δυσδιάλυτος vix dissolubilis Զոր դժուարին է քակել. որում դժուար է քակտիլ, տապալիլ. եւ Դժուարալոյծ օրինակաւ. անխզելի.
Ցանկութիւն, եւ հեշտ ցանկութիւն, դժուարք հակառակորդք, եւ դժուարաքակք են. (Փիլ. այլաբ.։)
Դժուարաքակ իմն հպեալ էին ի բարս եգիպտականս. (Ոսկ. գծ.։)
difficult to examine, to scrutinize.
Դժուարին ի քննել, յորոշել.
that has trouble in conceiving or understanding;
difficult to understand, ohscure.
δυσπαράδεκτος, δυσκάθεκτος molestus Որ դժուարաւ ընկալեալ կամ ընդունելի լինի, եւ պահի. անհաճոյ. դժկամակելի. ծանրատաղտուկ.
Յայնժամ անյայտ էր, եւ անհաւատիցն դժուարընկալ. (Ոսկ. ես.։)
Դժուարընկալ լինէր բանն, եւ չախորժելի ամենայն լսողաց։ Յառ բազմութենէ՝ յիշատակացն դժուարընկալք լինիցին (բանքն). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Իբրեւ աւելորդ ինչ բնական եւ դժուարընկալ։ Յորժամ ամբոխի առ ինքն նիւթն (աշխարհի), եւ դժուարընկալ լինի, կրթի ի քակտումն. (Առ որս. ՟Գ։)
Կամ իբր դժուարակալ. անսանձելի.
Զդժուարընկալ մեծաբանութիւնս նոցա յայտնէ. (Ոսկ. հռ.։)
Մերթ՝ Դժուարաւ ընդունօղ. դժուարահաւան.
Թողու զդիւրընկալսն, եւ առ դժուարընկալսն առաքէ. (Երզն. մտթ.։)
to be angry, enraged, vexed, offended;
to have trouble or difficulty.
δυσχεραίνομαι, χαλεπαίνω, δυσαρεστέω , σφαδάζω, ἅχθομαι moleste vel aegre fero, indignor, gravor եւ այլն. որ եւ ԴԺՈՒԱՐԱՆԱԼ. Դժկամակիլ. զայրանալ. նեղիլ. ծանր համարել. չախորժել. ընդդիմութիւն կրել.
Առ ամենայն բան նմանապէս դժուարին. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Ոչ տրտմեցաւ, կամ դժուարեցաւ ընդ այն։ Ոչ դժուարիմ ես յայդ. (Վրք. հց. ՟Բ. եւ ՟Ը։)
Յորոց ի վերայ յիրաւի աստուած դժուարեալ։ Յերեսաց նոցա դժուարեալք։ Ոչ դժուարելով ընդ թափառանսն։ Ո՞ ոք ոչ դժուարեալ լիցի յամենայն քաղաքէ վարիլ. (Փիլ.։)
Ընդ անպատրաստիցն թերութեանց դժուարի։ Եւ ոչ յապտակելն դժուարեցար. (Նար.։)
Նա՝ որ ոչ հարկանի, ընդ վայրապար հարումն օդոյն դժուարի։ Զքրիստոս բժշկել մի՛ դժուարեսցուք. (Լմբ. ատ.։)
Իսկ յանզգայ իրս է Դժուարութիւն կրել բնութեան. հակառակ գտանիլ.
Ջուր միշտ զառ ի վայրն սիրէ գնալ, իսկ զառ ի վերն դժուարի. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
difficult to understand, ohscure, unintelligible.
Որ են բանք աստուածային գրոց՝ դժուարիմանալիք. (Շ. թղթ.։)
Ոչ դժուարիմանալիս եւ դժուարուսանելիս նոցա զիմաստսն առաջի արկանեն. (Ոսկ. ղկ.։)
Յորս գտանի ինչ ինչ դժուարիմաց. (՟Բ. Պետ. ՟Գ. 16։)
Զդժուարիմաց բանսն պայծառ եւ յայտնի առաջի ամենեցունց դնէր։ Թարգմանէր զաստուածային գիրս զդժուարիմացս. (Վրք. ոսկ.։)
Եւ այս առանձինն իմն է եբրայեցւոց, եւ դժուարիմաց ի մեր լեզուս. (Կիւրղ. թագ.։)
Այնմիկ՝ որ դժուարիմացն իցէ, բազում անգամ վերստին հասանելով գիտել. (Պղատ. ՟Ժ։)
difficult, hard, impracticable, painful, laborious, fatiguing, grievous, unpleasant, vexatious, thorny, delicate, imposing;
heavy, weighty, onerous, rough, rugged.
ԴԺՈՒԱՐԻՆ որ եւ ԴԺՈՒԱՐ. δύσκολος, δυσχερής, χαλεπός եւ այլն. difficilis, operosus, molestus, gravis, durus, saevus Աշխատալի. տարժանելի. ծանր. խիստ. նեղիչ. սաստիկ. անհնարին. դժկամակելի. դժար, ծանտր.
Դժուարին է՝ որ զինչսդ ունին, մտանել յարքայութիւն աստուծոյ. (Մրկ. ՟Ժ. 23։)
Եղիցին ամենայն դժուարինք՝ ի դիւրինս. այսինքն անկոխ վայրք. (Ես. ՟Խ. 4։)
Դժուարին առ հասանել է. (Եւս. քր. ՟Ա.)
Ի յոյժ դժուարինս կարծեցեալ է մեզ. (Փարպ.։)
Դժուարինս եւ ծանր համարէիք. (Ոսկիփոր.։)
Դժուարին կենդանի է մարդս առ ի սովորելն սննդեամբ ըստ հարկաւոր սահմանին. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
ԴԺՈՒԱՐԻՆ. իբր Դժնդակ. եւ Դժնեայ.
Դժուարին աւուրք, նեղութիւն, հիւանդութիւն, համբաւ. (Ծն. ՟Խ՟Է. 9։ ՟Բ. Մակ. ՟Զ. 3։ ՟Թ. 21. 22. 24։)
Դժուարին կենցաղ։ Երեսս խոժոռս եւ դժուարինս. (Մաշկ.։)
Տեսանէր զոմանս այլակերպ երեսօք՝ դժուարինս եւ ահագնահայեացս. (Ոսկիփոր.։)
Ի տեղի ինչ դժուարին։ Ի խորխորատս դժուարինս. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ժ՟Թ։)
ԴԺՈՒԱՐԻՆ. Իբր Հիւանդագին. դժուարաբուժելի. մերձ ի հոգեվարս.
Ո՞րպէս իցէ եղբայր քո. իսկ նա ասէ. դժուարին. (Վրք. հց. ՟Ի։)
Դժուարիմ եմ բնութեամբ առ ամենայն անկատար. (Բրս. գոհ.) իմա՛, դժկամակ եմ, դժուարիմ։
ԴԺՈՒԱՐԻՆ. մ. Դժուարութեամբ. եւ Իբր հիւանդ ծանր.
Գործեցեալ չարն դժուարի՛ն ջնջին. (Մաշկ.։)
Ո՞վ է սա, որ այսպէս դժուարին անկեալ դնի. (Վրք. հց. ՟Թ։)
vexatious, difficult.
Թէ դժուարոտիցէ եպիսկոպոսն, համարձակեալ լիցի երիցանց. յն. արտուղի կամ հեռագնաց. (Կանոն.։)
difficult to be caught in hunting or fishing.
ԴԺՈՒԱՐՈՐՍ եւ ԴԺՈՒԱՐՈՐՍԱԼԻ. δυσθήρατος difficilis venatu, vel intellectu Զոր դժուար է որսալ, ըմբռնել՝ իրօք կամ մտօք.
Դժուարորս է ոստրէոսն. (Վեցօր. ՟Է։)
Փոխադրեալն ոչ գտանիւր, դժուարագիւտ եւ դժուարորսալի գոլով։ Դժուարակարծելի եւ դժուարորսալի է՝ խարդախ արուեստիւք ստուերացուցեալ. (Փիլ.։)
Դժուարորսալի ճշմարտութեանն բան դիւրաւ կարէ փախչել յայնցանէ՝ որք ոչն զգուշանան. (Բրս. հայեաց.։)
Այլ նա դարձեալ ո՛չ ի դժուարորսալեացն է, մանաւանդ թէ ի կարողագունիցն. (Պիտ.։)
cf. Դժուարորս.
ԴԺՈՒԱՐՈՐՍ եւ ԴԺՈՒԱՐՈՐՍԱԼԻ. δυσθήρατος difficilis venatu, vel intellectu Զոր դժուար է որսալ, ըմբռնել՝ իրօք կամ մտօք.
Դժուարորս է ոստրէոսն. (Վեցօր. ՟Է։)
Փոխադրեալն ոչ գտանիւր, դժուարագիւտ եւ դժուարորսալի գոլով։ Դժուարակարծելի եւ դժուարորսալի է՝ խարդախ արուեստիւք ստուերացուցեալ. (Փիլ.։)
Դժուարորսալի ճշմարտութեանն բան դիւրաւ կարէ փախչել յայնցանէ՝ որք ոչն զգուշանան. (Բրս. հայեաց.։)
Այլ նա դարձեալ ո՛չ ի դժուարորսալեացն է, մանաւանդ թէ ի կարողագունիցն. (Պիտ.։)
difficult to learn;
who learns with difficulty.
Անտեղի եւ յոյժ դժուարուսումն՝ ասել եւ այլն. (Կիւրղ. գանձ.։)
rugged, impracticable, rude, rough.
Ուր են դժուարք լերանց, ճանապարհաց. ապառաժուտ. դժուարին.
refractory, discordant, contrary, opponent, disagreeable, vexatious.
δύσχρηστος, ἅχρηστος incommodus, inutilis Դժկամակելի. անհաճոյ. ծանր եւ խիստ.
Դժպհի եղեւ մեզ (արդարն). (Իմ. ՟Բ. 12։ Ես. ՟Գ. 10։)
Ո՞ ոք ի կենցաղումս՝ որ ըստ աստուծոյ վարս (վարէ), ոչ լիցի դժպհի. (Մագ. ՟Ի՟Ե։)
Առ պատերազմունսն դժպհիս ունէին զսոսա. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
to be angry, enraged;
to resist, to oppose.
Դժոխերես դժպհելով հային ի նա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 26։)
dissension, resistance;
vexation, regret, displeasure.
Դժկամակ կամ տարադէպ անցք, գնացք. եւ Անպիտանութիւն. τὸ ἅχρηστον incommodum, inutilitas
Փոփոխումն չընկալաւ դժպհութեամբ իրաց. (Սեբեր. ՟Դ։)
Զդժպհութիւն եւ զյայրատութիւն անձնիշխան կամաց։ Վասն պոռնկութեան՝ դժպհութիւք, եւ երդմնահարութիւնք. (Յճխ. ՟Դ. ՟Ը։)
Խոտորնակ դժպհութեանդ քում տաց քեզ եւ զայդ. (Մծբ. ՟Ժ՟Զ։)
Բաղկացուցին ջանիւք ի սակս դժպըհութեան եւ կամ մրցանաց. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
perfidious;
traitorous, disloyal;
wicked, malicious.
Նենգամիտ. չարամիտ. կամ Խաբեալ մտօք.
Առցեն զհաւանութիւնս դժրամիտքն. (Մծբ. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Դրժանք.
ԴԺՐԱՆՔ ἑπιβουλή consilium adversus aliquem initum, insidiae, ἑπήρεια damna որ եւ ԴՐԺԱՆՔ. Նենգ. պատրանք, դաւ, դաւաճանութիւն. անիրաւութիւն.
Ընդ աղտեղագոյն նիւթոյ ըստ դժրանաց խառնեսցի (ոսկին). (Նիւս. երգ.։)
Բնութիւնս մեր ոսկեղէն ոմն էր. ապա ի դժրանաց չարին աղտեղեցաւ. (Իգն.։)
Զայս ամենայն դժրանս դաւաճանութեան ոչ ծանեաւ արկադէոս։ Զդժրանս եւդոքսիայ. (Վրք. ոսկ.։)
ԴԺՐԱՆՔ նաց. գ. ԴՐԺԱՆՔ որ եւ ԴԺՐԱՆՔ. Դաւ. նենգ. պատրանք. զրկանք. վնաս. վնասակարութիւն. խարդախանք. անիրաւութիւն.
Մի՛ այլոց դրժանք զմեզ վնասեսցեն. (Խոսր.։)
Դրժանք տերեւաթափ լինելոյ. (Լմբ. սղ.։)
Հալածակա՛ն լինի վասն կարծեաց ինչ դրժանաց. (Վրդն. պտմ.։)
fraud, infidelity, perfidy, non-observance;
snare, contravention;
deceit.
Մեղայ առ կեանսդ դժրողութեան։ Զխոստմանցն դժրողութիւնս. (Նար. ՟Ի՟Է. ՟Խ՟Ե։)
Ոչ մեկնի ի դժրողութեան (կամ դրժողութեան) բարուցն. (Խոր. ՟Բ. 23։)
Եթէ դժրութիւնք, եթէ զրպարտութիւք։ Զդժրութիւնս անդրէն դարձոյց. (Ոսկ. անոմ. ՟Դ։)
cf. Դժրողութիւն.
Մեղայ առ կեանսդ դժրողութեան։ Զխոստմանցն դժրողութիւնս. (Նար. ՟Ի՟Է. ՟Խ՟Ե։)
Ոչ մեկնի ի դժրողութեան (կամ դրժողութեան) բարուցն. (Խոր. ՟Բ. 23։)
Եթէ դժրութիւնք, եթէ զրպարտութիւք։ Զդժրութիւնս անդրէն դարձոյց. (Ոսկ. անոմ. ՟Դ։)
cheat, infidel, perfidious, disloyal, traitorous.
ԴԺՐԻՉ ԴԺՐՈՂ. Որ դժրէ կամ դժրեաց. նենգիչ. նենգօղ. խարդախօղ. ստօղ. վտանգիչ. վնասիչ.
Օտարօտի, եւ դժրիչ մերոյն. (Իգն.։)
Անհաս մատուցման դժնեայ դժրողաց. (Նար. կուս.։)
cf. Դժրիչ.
ԴԺՐԻՉ ԴԺՐՈՂ. Որ դժրէ կամ դժրեաց. նենգիչ. նենգօղ. խարդախօղ. ստօղ. վտանգիչ. վնասիչ.
Օտարօտի, եւ դժրիչ մերոյն. (Իգն.։)
Անհաս մատուցման դժնեայ դժրողաց. (Նար. կուս.։)
dead body, corpse;
carcass.
πτῶμα cadaver որ եւ ԴԻԱԿՆ, կունք. Գէշ. շաղիղ. մեռելոտի. մարմին մեռեալ կամ մեռելոյն. մեռել. լէշ. լաշ։ Ա՛յլ է եւ ԴԻՔ, դից։
Ցածոյց զդին նորա ի թաղել զնա. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 30։)
Արկից զդիս ձեր զդիակամբք կռոց ձերոց. (Ղեւտ. ՟Ի՟Զ. 30։)
Եւ մինչդեռ զդրունսն կանգնեսցէ, զկրցեր որդին դի հանցէ. (Կիւրղ. յես.։)
Նեխեցաւ դի նորա։ Առ ի պատիւ դիոյն։ Դի ցուրտ յերկիր ընկենուին. (Խոր. ՟Ա. 14։ ՟Բ. 57։ ՟Գ. 37։)
Գօսացելոց դիոց մարդկան. (Փարպ.։)
Դի կենդանի, եւ խօսուն մեռեալ։ Անկեալ դնիմ դի անկենդան։ Քան զմեռելութիւն քառօրեայն դիոյ. (Նար.։)
who lifts or plunders dead bodies;
who steals idols
Որ գողանայ զդի մեռելոյ, եւ զդիս՝ զկուռս.
Նա՛ ումեք ի մարդկանէ չէ՛ օրէն դիագող շրջել. այսինքն ի գողանալ զդի. (Եղիշ. յար.։)
Հետամուտ լինի ղաբան, վասն հռաքէլի՝ դիագողին. (Մագ. ոտ. մանուչ.։)
that dresses a dead body.
ἑνταφιαστής sepultor որ եւ ԴԻԱՊԱՏԻԿ. Որ զմեռեալս զարդարէ, պատէ, զմռսէ.
Հրաման ետ յովսէփ ծառայից իւրոց դիազարդաց. (Ծն. ՟Ծ. 2։)
Դիազարդքն որ խնկեցին զմարմինն տէրունական. (Եղիշ. թաղ.։)
act of dressing a dead body;
act of embalming;
burial
Դիազարդելն, եւ իլն. դիապատութիւն. թաղումն.
Փոխի թագաւորական շքեղ եւ երեւելի դիազարդութեամբ. (Արծր. ՟Ա. 14։)
grave-digger.
Որ թաղէ զդիակունս. մեռել թաղօղ.
Աւազակապետ լեալ էր յառաջ, եւ դիաթաղ հեթանոսաց. (Վրք. հց. ՟Ի։)
that strips dead bodies.
ԴԻԱԿԱՊՈՒՏ τυμβωρύχος busta eruens, spoliator mortuorum, vespillator որ եւ Դիակողոպուտ, Դիազերծ. Կապտօղ եւ կողոպտօղ զմեռեալս՝ ի բացի եւ ի գերեզմանի.
Դիակապուտս առաքէ տիկինն յետ յաղթութեանն. (Խոր. ՟Ա. 14։)
Դիակապուտ դառնային. աստուծոյ կապտելով յետ մարտի. (Եղիշ. ՟Գ։)
Զդիակապուտսն զգերեզմանակրկիտս պատժէ. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
that carries, buries the dead.
Կրօղ կամ բարձօղ զդի. մեռելակիր. մանաւանդ նմանութեամբ.
Խառնուած բաղկացեալ յոգւոյ եւ ի մարմնոյ՝ դիակիր է (հոգին՝ մարմնոյ)։ Գինեզինութեամբք եւ խոհակերութեամբք՝ դիակիր եմք մարմնովս (որ ուտէ զկենդանիս). (Փիլ. լին.։)
Հոգի մեռեալ ի մեղաց անտի՝ ի մարմինն եդեալ կայ իբրեւ ի շիրմի, եւ նա դիակիր շիջի զօրէն անասնոց։ Մեղաւորքն իբրեւ դիակիրս շրջին. (Սարգ. յկ. ՟Գ։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։)
(Ծերն) դիակիր ինքեան, եւ կենդանւոյն մեռեալ. (Լմբ. սղ.։)
Ցորչափ չէ շնչաբերեալ սաղմն, դիակիր է մայրն. (Տօնակ.։)
Զդիակիր մայր կենսակիր առնէ. (Վրդն. ծն.։)
Չէր արժան դիակիր լինել կենացն մայրն մարիամ կոյս. (Վրդն. աւետար.։)
to become a corpse, to die.
Լինել կամ անկանիլ որպէս զդիակն.
Տապաստ անկեալ դիակնացան. (Փարպ.։)
Որ յոգի եւ ի մարմին առ հասարակ դիակնանայ. (Եղիշ. ՟Դ։)
Եւ անդ դիակնացեալք շուրջ զքաղաքաւն. (Լմբ.։)
cf. Դիակապուտ.
Դիակապուտ, եւ առաւել Գերեզմանակրկիտ. մեռելը թալլօղ հանուեցընօղ.
Դիակողոպուտ երիտասարդ. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Սպանողացն եւ դիակողոպտիցն. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 6։)
Յաղագս դիակողոպտից։ Զդիակողոպուտ՝ եթէ ըմբռնեսցի եւ այլն. (Մխ. դտ.։)
heap of corpses.
ԴԻԱԿՈՅՏ ԴԻԱԿՈՒՏԵԱԼ. Դիակնացեալ եւ կուտեալ դի ի վերայ դիոց.
Սատակումն դիակոյտ բազմութեան. (Յհ. կթ.։)
Գէշ եղեալ եւ դիակոյտ ապականութեամբ. (Վրդն. ծն.։)
Ի դիակուտեալ մարմինս նոցա գթելով։ Ի փախստենէ սրոյն ի դիակուտեալ մարմինսն գլորելով. (Նիւս. մկ. բեթղ.։)
burial, funeral procession, obsequies.
ԴԻԱՀԱՆՈՒԹԻՒՆ ԴԻԱՀԱՆՔ. κῆδος, ταφή, ἑκφορά funus, sepultura, elatio Հանել տանելն ի տանէ զմեռեալն ի թաղումն. թաղումն. սուգ մեռելոյ.
Օրհնութեամբ յուղարկեն զգնացեալն. յուղարկութիւն կոչեն, եւ ոչ դիահանութիւն. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)
Եթէ որ ի դիահանացն գայցէ, պիղծ է, ո՞րչափ եւս առաւել որ ի պատերազմէն. (Ոսկ. տիտ.։)