to secure, to insure, to assure.
cf. Յապահովեմ.
ՅԱՊԱՀՈՎԱՑՈՒՑԱՆԵԼ. Յապահովս առնել. անքոյթ կացուցանել.
Զձի եւ զշուն (պաշտէին) ի գազանացն յափշտակութենէ զտէր իւր յապահովացուցանելոյն սակս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Զեկեղեցիս յապահովացո՛. (Գանձ.։)
to assure, to reassure, to tranquillize, to remove a person's fears;
to guarantee, to give security for.
ՅԱՊԱՀՈՎԵԼ. cf. ՅԱՊԱՀՈՎԱՑՈՒՑԱՆԵՄ. կր. եւ չ. իբր Յապահովանալ։ (Լմբ. առակ.։)
Եւ իբր Դադարել. ցածնուլ. հանդարտել.
Տեսանել, եթէ յապահովեա՞ց ջուրն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 38։)
to defer, to put off, to procrastinate, to prorogue;
to retard, to hinder, to stop, to protract, to delay;
to prolong, to lengthen;
to temporize;
cf. Յապաղիմ.
ὐπερτίθημι procrastino, differo ἁναβάλλω, ὐπερβάλλω , παρελκύω protraho παρείδω despicio. Յամեցուցանել. յերկարաձգել. առ յապա ժամանակ թողուլ. յետս ձգել. ապախտ առնել. երկնցնել, ուշացնել.
Յապաղեն զխորհուրդս, որ ոչ պատուեն զխորհրդակիցս։ Յապաղեաց զնոսա փելիքս։ Մի՛ յապաղեր զտուրս կարօտելոյն։ Ի ժամանակի հատուցմանն (փոխոյն՝) յապաղէ զժամանակն. (Առակ. ՟Ժ՟Ե. 22։ Գծ. ՟Ի՟Դ. 22։ Սիր. ՟Դ. 3։ ՟Ի՟Թ. 6։)
Առ ո՞ր արդեօք ժամանակ յապաղեսցուք զհնազանդութիւնն Քրիստոսի. (Բրս. կրօն.։)
Յապաղել ինչ ի հրամայեալ արժանաւորացն. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Ա։)
Զդատաստանն որ ի վերայ մեր է՝ տակաւին յապաղէ. (Իսիւք.։)
ՅԱՊԱՂԵՄ, եցի. չ. χρονίζω, μένω, ἁναμένω, ὁκνέω, βραδύνω, μέλλω moror, maneo, tardo, cunctor. որ եւ ՅԱՊԱՂԻՄ. Յամենալ. յամել. դանդաղիլ. յուլանալ. յետնիլ. տնտնալ, ուշանալ, ետ մնալ.
աստուած իմ մի՛ յապաղեր (կամ մի՛ յամենար)։ Մի՛ յապաղէք խոստովան լինել նմա։ Ո՞ւմ կայք, զի՞ յապաղէք։ Լուաւ զայս Տէր, եւ յապաղեաց։ Ոչինչ յապաղեցի։ Ողորմութիւն մի՛ յապաղեր առնել։ Զպատուիրանս Աստուծոյ՝ մի՛ յապաղեր (կամ մի՛ յամեր) առնել. (Սղ. ՟Լ՟Թ. 18։ Տոբ. ՟Ժ՟Բ. 6։ ՟Բ. Մակ. ՟Է. 30։ Սղ. ՟Հ՟Է. 21։ Գծ. ՟Ի՟Ե. 17։ Սիր. ՟Է. 9. 10։)
Ոչ յապաղեն երթալ առ նոսա. (Եղիշ. ՟Ը։)
Յապաղող եղիցի, եւ հեղգ եւ յամր. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Յապաղեմ.
cf. ՅԱՊԱՂԵՄ. ն. եւ ԽԱՓԱՆԵԼ. ἁνείργω, κολύω.
Ոչ գոյր նախանձ, որ յապաղեցուցանէր։ Եւ ոչ զի խաբէութեամբ մարդկան յապաղեցուսցէ. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 2։)
Ի ձեռն գրգանաց փափկութեան իւրեանց յապաղեցուցանէին զնա ի պահելոյ զօրէնսն։ Ինքեանք ոչ գործէին, եւ զայլս եւս ի գործելոյ յապաղեցուցանէին. (Եփր. հռ. եւ Եփր. ՟բ. թես.։)
Կամիմ զղջանալ եւ խոստովանել, եւ թշնամին յապաղեցուցանէ. (Եփր. խոստ.։)
retarding;
hindering.
to retrench, to curtail, to diminish, to cut;
to mutilate, to castrate;
to cut off, to abridge;
to suppress;
— զաւելորդ ուղէշս, to prune, to lop, to trim, to cut;
— զծառս, to detruncate;
— զթեւս, to clip a bird's wings;
— զհերս, to shear, to clip;
to shave;
— զականջս, to crop ears.
περικαθαίρω, περικείρω, κείρω , ἁπωθέω, κόπτω, ἁκροτηριάζω circumquaque purgo, circumcido, circumtondo, amputo, succido, incido, decacumino, miutrilo, trunco. Յատանել. հատանել զմասն. շուրջ կտրել. թլփատել. ի բաց մաքրել. հարթել. սրբել. փոքրել. սափրել. խուզել. յօտել, կտրել, խուզել.
Յապաւեա՛ զամենայն ծառ։ Յապաւեաց Յեսու զորդիսն Իսրայէլի. զամենեսեան թլփատեաց Յեսու։ Յապաւելոցն զերեսօք։ Զյապաւելսն առ երեսօք. (Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 10։ Յես. ՟Ե. 4։ Երեմ. ՟Թ. 26։ ՟Խ՟Թ. 31։)
Յապաւեն զծառս մշակք դարմանօք։ Զաւելորդ բոյս ի սերմանց եւ ի ծառոց յապաւել եւ խլել ... զաւելորդ ուղէշս յապաւել. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Պիտ.։)
Կէսքն (ի ծառոց) իբրեւ յապաւին, կան մնան առանց շառաւիղաց. (Վեցօր. ՟Ե։)
Զերագութիւն թեւոցն յապաւեցին. (Շ. ՟ա. պ. ՟Կ՟Բ։)
Յապաւէ զհերսն. (Լմբ. պտրգ.։)
Հրաման ետ վաղվաղակի յապաւել զնա, եւ ընդ եղբարսն կարգել. (Կլիմաք.։)
cf. Յաջողակ;
lucky-handed.
to prosper, to make prosperous, to favour, to second, to facilitate;
to direct, to govern;
to do, to operate, to act;
—եաց մեզ ըստ բաղդի տեսանել, we were so fortunate as to see.
եւ չ. ՅԱՋՈՂԵՄ εὑοδόω prospero, prosperum facio κατορθόω, κατευθύνω, εὑθύνω dirigo. որ եւ ԱՋՈՂԵԼ. որպէս Աջով ուղղել, առաջնորդել, կամ յաջ կողմն՝ ի լաւ անդր ուղղել. դիւրել. յարմարել. օգնել.
Յաջողել՝ զձեռն տալն եւ զօգնական լինելն ասէ. (Խոսր.։)
Իսկ ըստ յն. ասի, ի լաւ ճանապարհ տանել, կամ ուղղել զուղին, եւ այլն.
Յաջողեա՛ առաջի իմ այսօր ... աջողեաց Տէր զճանապարհ նորա։ Եւ ինձ յաջողեաց Տէր ի տան եղբօր Տեառն իմոյ։ Որ յաջողեաց ինձ ի ճանապարհի աստ ճշմարտութեան։ Զամենայն զի՛նչ եւ առնէր, տէր յաջողէր ի ձեռս նորա։ Զարքայութիւն նորա յաջողեսցէ։ Արարին զտօն՝ յաջողելով տեառն.եւ այլն։
Որ երկնչի ի Տեառնէ, աջողէ զբարեկամութիւն. (Սիրաք. ՟Զ. 17։)
ՅԱՋՈՂԵԼ. ἑνεργέω efficaciter operor, ago. Ներգործել. ազդել. կարգել աջողութեամբ.
Որ յաջողէ (կամ աջողէ) զամենայն յամենայնի։ Աջողեաց ի ձեզ զզօրութիւնս։ Որ յաջողեացն Պետրոսի յառաքելութիւն թլփատութեանն, յաջողեաց եւ ինձ ի հեթանոսս։ Հաւատք սիրով աջողեալք.եւ այլն։
to cause to succeed, to replace;
cf. Յաջորդիմ.
καθίστημι, ὐφίστημι constituo, colloco, ordino, creo եւ ὐστερόω repeto. Յաջորդ կարգել զոք. եւ Յարել զիմն զկնի իրիք. երկրորդել.
Ի տեղի նորա յաջորդէ արքայ Խոսրով զՍահակ. (Խոր. ՟Գ. 49։ Յհ. կթ.։)
Համարձակիմք յաջորդել զոք փոխանակ մեր. (Լմբ. պտրգ.։)
Ես վկայեմ ... եւ զՅովհաննէս (այսինքն զվկայութիւն Յովհաննու) յաջորդէ, որում այնքան հաւատացին. (Նանայ.։)
Զոր մարգարէն (Մովսէս՝ ասաց), ակնկալցի որպէս զանձրեւ բարբառ իմ, զնոյն եւ յաջորդեալ աստուածայնոյն Դաւթի, թէ իջցէ որպէս զանձրեւ. (Ճ. ՟Գ.։)
ՅԱՋՈՐԴԵԼ. διαδέχομαι excipio, recipio. Յաջորդութեամբ ընդունել եւ պահել. փոխանակել. փոխանակաւ ըմբռնել. շարունակել. եւ Առնուլ.
Հալածանք զհալածանս յաջորդէր փոխարկելով. (Ոսկ. գծ.։)
Շինել, տնկել ... զայս զանազան գործքս մեր յառաջնոցն յաջորդեցաք. (Լմբ. ժղ.։)
Աբրահամու հայրն ամպարիշտ էր, այլ չյաջորդեաց զանօրէնութիւնն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։)
Ծանր գիշեր, օրինակ խաւարին՝ որ յաջորդելոց էր զնոսա. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 20։)
Զապականութեանն յաջորդեալ վիճակ. (Պիտ.։)
ՅԱՋՈՐԴԵԼ. διαδέχομαι succedo. Պայազատել. յաջորդութեամբ ունել. փոխանակել զտեղի եւ զաթոռ.
Զորոյ իշխաննութիւնն յաջորդեաց նորին որդի։ Յաջորդեաց զպետութիւնն Փիլիպպոս. (եւ այլն։ Եւս. քր. ՟Ա։)
Զաթոռ եպիսկոպոսապետութեանն յաջորդեաց Յովսէփ. (Խոր. ՟Գ. 67։)
Որում փոխան Սուրմակ նստեալ, եւ Բրքիշոյ զնա յաջորդեալ. (Շ. վիպ.։)
Զկնի Մակարիոսի զաթոռ հայրապետութեան Երուսաղէմի յաջորդէ Կիւրեղիոս. (Սանահն.։)
to speak first;
to open the proceedings;
to make a preface or introduction;
to give as a specimen.
προλογίζω primus verba facio, praeloquor. Յառաջաբան լինել. յառաջել ի բանս. կանխել ի խօսել. առաջին խօսօղ լինել.
Եթէ յառաջաբանեալ էր (մեղայիւ) քան զտեառնն յանդիմանելն, արժանի էր լեալ մարդասիրութեան։ Մի՛ յամեր, մինչեւ դատախազն քո յառաջաբանէ։ Կարկեա՛ յառաջաբանելով՝ զնորա լեզուն. (Մաշկ.։)
Եւ προοιμιάζομαι praefationem dico, prooemium edo. Յառաջաբանութիւն առնել. կանխաբանել. սկսանիլ խօսել. նմանութեամբ՝ Տալ զնախկին նշանակս.
Ոտնհարութեամբ այսպէս սկսաւ յառաջաբանել։ Սկսաւ ասել յառաջաբանելով. (Իսիւք.։)
Զյարութեան յառաջաբանէ զօրութիւն. (Նիւս. կազմ.։)
Թզենի եւ այգի զիւրեանց զլինելոյ փափկութիւնսն երեւելեօքն յառաջաբանեն. (Նիւս. երգ.։)
pronounced, uttered.
προευνηγμένος prolatus, prolativus, enunciativus. որ եւ ՅԱՌԱՋԲԵՐԱԿԱՆ. Յառաջ բերեալ ի բերանոյ. արտաբերեալ. բարբառեալ.
Բանս այս մարդկային, զյառաջաբերականս ասեմ։ Յառաջաբերական բանին. (Ճ. ՟Գ.։)
Յառաջաբերականն բանիւն ճայթմամբ՝ յօդս ցնդի. (Քեր. քերթ.։)
"cf. Յառաջ բերել;
"
to be produced;
to advance, to progress.
Եւ Յառաջոյ տանել, կրել.
προφέρω profero, produco, exhibeo. Յառաջ բերել՝ ածել. ի մէջ ածել. ի լոյս ընծայել. արտադրել. մատուցանել.
Մարգարէն յառաջաբերեալ զլինելոցս. (Ագաթ.։)
Կոյսն զբազմագին մարգարիտն յառաջաբերեաց։ Յառաջաբերեաց պատմուճանս ի տանէ փեսային անկեալս ի ջրոյ եւ հոգւոյ. (Ճ. ՟Գ. եւ Ճ. ՟Ը.։)
Զմուռս եւ կնդրուկ մաքրութեան վարուց յառաջաբերեաց. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Զոր արարեալ սիւգնոն, եւ յառաջաբերեալ՝ յաղթեաց պատերազմացն. (Խոր. ՟Բ. 8։)
իբր Յառաջ գալ. եւ Յառաջ խաղալ.
Ամենայն չարեաց տեսակք՝ որ սերմանին ի մեզ, ի նորայն չար մշակութենէ յառաջաբերի. (Շ. հրեշտ.։)
Ի բնաւոր առաքինութիւնս յառաջաբերիւր. (Յհ. կթ.։)
Իսկ յասելն (Գանձ.)
Յորժամ ճգնաւորական հանդէս յիշատակաւ յառաջաբերիւր. իմա՛ յիշատակիւր։
presentation;
preposition, propounding;
pronunciation, utterance.
որ եւ ՅԱՌԱՋԲԵՐՈՒԹԻՒՆ. Յառաջ բերումն, մատուցումն. արտաբերութիւն, եւ ընթացք, եւ այլն.
Յառաջաբերութիւն բանից այսպիսեաց, որպիսի են մարդկայինք. (Կիւրղ. գանձ.։)
Յառաջաբերութեանն անմահ զենման որդւոյն Աստուծոյ. (Թէոդոր. խչ.։)
Հզօր ի վերծանութիւն՝ անվթար յառաջաբերութեամբ. (Մագ. լ։)
Իբրեւ ճարտար բժիշկ կարգաւորէ զառաջաբերումն. (Պրոկղ. ներբ. ղկ.։)
to write about or treat of antecedently;
—գրեալ, predicted, foretold;
aforesaid, above mentioned.
Յառաջագոյն գրել. կանխաւ ճառել. վերագոյն յիշատակել.
Զոր եւ Սողովմոն յառաջադրէ. (Նար. երգ.։)
Եկեալ ի յառաջագրեալ քաղաքիկն։ Յառաջագրեալ այրն հոգեւոր. (Կորիւն.։)
Յառաջագրեալն Աշուշայ։ Ըստ առաջագրելոցն կարգի. (Փարպ.։)
cf. Նախադասեմ.
ՅԱՌԱՋԱԴԱՍԵԼ. Յառաջ դասել. նախադասել.
Նախ բանականն յառաջադասի որպէս վեհ քան զայլսն. (Գր. հր.։)
Յառաջադասել զառաւելն. (Երզն. քեր.։)
to advance, to go forward, to progress, to make progress, to profit, to succeed.
ՅԱՌԱՋԱԴԻՄԵԼ. Որպէս նոյն ընդ վ. (=ՅԱՌԱՋԱԴԻՄԱՆԱՄ) (առաւել առ յետինս վարի)։ Ասի եւ յն. ոճով, իբր կր. ՅԱՌԱՋԱԴԻՄԻ՛. այսինքն լինի յառաջադիմանալ.
Այլ ոչ եւս յառաջադիմի ի կռոցն պաշտելութիւն. (Ճ. ՟Բ.։)
to set before, to propound;
to propose;
to purpose, to project, to devise, to form a design or resolution.
ՅԱՌԱՋԱԴՐԵԼ. որ եւ ԱՌԱՋԱԴՐԵԼ. Առաջի դնել.
Զնոյն ձայն՝ խէթ մտացս յառաջադրէ։ Յաղագս յառաջադրելոցս սեռից. (Նար. ՟Խ՟Է։ Արիստ. ստորոգ.։)
course of the stars.
ՅԱՌԱՋԱԽԱՂ կամ ՅԱՌԱՋԱԽԱՂԱՑ. Յառաջ խաղացեալ, յառաջագնաց. շարժական.
Յառաջախաղ գունդք եւ լրտեսք. (Խոր. ՟Գ. 26։)
Երեքինս յառաջախաղաց, եւ կայանաւորք են. (Եղիշ. յես.։)
Ըստ չորից գետոցն յառաջախաղաց եղեալ առ տիեզերաց ոռոգումն. (Նանայ.։)
Եդին զկարգ թուականութեան, որ է շարժումն յառաջախաղաց. (Յհ. կթ.։)
to produce, to create.
provident, prudent, cautious;
— լինել, to foresee.
cf. ՆԱԽԱՀԱՅԵԱՑ. προβλέπων prospiciens. Յառաջահայեաց եւ իմացող մտաց դիւրին է անաշխատ ճանաչել. (Փարպ.։)
Սողովմոն յառաջահայեաց եղեւ (ի գալոցն Քրիստոս). (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
to predict, to prophesy.
προφωνέω, προαναποφωνέω praeloquor, praedico, ante profero. Կանխաձայնել. նախաձայնել. գուշակել.
Յառաջաձայնէ զառ ի գերութենէն զերծումնն յանբաւ բարութենէն Աստուծոյ եղեալ. (Նախ. սղ.։)
Եւ Եսայիաս զսոյն յառաջաձայնեալ վասն իմ։ Մարգարէիւքն յառաջաձայնեաց ի սա եւ յիսրայէլ զանկումն ի դրախտէն մարդկային բնութեանս։ Զսա յառաջաձայնեցին մարգարէքն որ գուշակեցին զգալուստ բանին. (Յհ. իմ. երեւ.։ Արշ.։ Անան. ի յհ. մկ.։)
Եւ Կանխաւ ասել, բարբառել, անուանել.
Փրկիչն յայտնագոյնս յառաջաձայնեալ՝ ասէր. (Կիւրղ. եէմի առ կոստանդ.։)
Պարտ էր յառաջաձայնել (ի կուսէն առ Եղիսաբէթ) խնդութեանն. (Ճ. ՟Գ.։)
Առ քակտումն աղանդական ամբարշտութեան այսպիսին յառաջաձայնեալ է բան. (Նիւս. կազմ.։)
Յառաջաձայնեալս ի տեառնէ վէմ. (Պիտ.։)
preservative, precaution;
preservative, precautionary.
ՅԱՌԱՋԱՊԱՀ ՅԱՌԱՋԱՊԱՀԵՍՏ. προφύλαξ excubitor, custos παρατήρων observans. Նախապահօղ. զգուշութեամբ պահօղ. պահապան. գիշերապահ. դէտ. պահանորդ. պարեկապան. եւ Դաւադիր.
Փութասցին ի պարիսպս, եւ պատրաստեսցեն զառաջապահս իւրեանց. (Նաւում. ՟Բ. 5։)
Վառեա՛ յառաջապահ բանիւ զաշակերտսն քո ի հոգեւոր պատերազմ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Չարն յառաջապահ լինէր իւրաքանչիւր ի կուսից, որպէս՝ թէ ուրեք զգասցի, պարսաւանս յարեսցէ. (Ոսկ. յաւետիս. յորմէ եւ Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ե.։)
Օրհնեալ ես փայտ սուրբ, քրիստոսասէր զօրաց յառաջապահեստ. (Անյաղթ բարձր.։)
Որպէս յառաջապահ իմն պատերազմին կատարելով՝ զգիշերն անցուցանէին. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Պատրաստեա՛ց, եւ եղիցես ինձ յառաջապահ. (Եզեկ. ՟Լ՟Ը. 7։)
Գիշերի՝ որ է յառաջապահեստ տեառն. այն գիշեր յառաջապահեստ տեառն. (Ել. ՟Ժ՟Բ. 42։)
Այս գիշեր յառաջապահ պահեստ տեառն։
to prefer, esteem or honour more.
Զգաւառն իւր թողեալ՝ յառաջապատուէր զնոսա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 34։)
predicted, foretold, prophesied.
ՅԱՌԱՋԱՍԱՑ ՅԱՌԱՋԱՍԱՑԵԱԼ. Նախասաց. կանխասաց. գուշակեալ. եւ գուշակօղ.
Կատարեցաւ յառաջասաց ընծայիւք մարգարէութեանցն։ Մարգարէականօքն յառաջասացելովք. (Ագաթ.։)
Եւ Փոքր մի յառաջ՝ ի վեր անդր ասացեալ.
Ասացից երկրորդելով ըստ յառաջասաց ձայնին։ Ըստ յառաջասացելումն. (Պիտ.։)
Արդ յաղագս յառաջադրելոցս սեռից բաւական են յառաջասացեալքն. (Արիստ. ստորոգ.։)
Հեռանալ յառաջասացեալ հայհոյութենէ։ Խոստովանեա՛ յառաջասացելոցն զքեզ մի ոք գոլ ի չարապաշտից. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Ծառայից իւրոց յառաջասացելոց։ Յառաջասացեալ բազմութիւն. (Նար. յովէդ.։)
Դարձցո՛ւք յառաջասացեալ թագաւորս. (Լաստ. ՟Թ։)
Զյառաջասացեալսն երկրորդէ դարձեալ. (Սկեւռ. ես.։)
cf. Նախաստեղծ.
Նորոգել զհնութիւն յառաջաստեղծ մարդոյն. (Մաշտ.։)
to advance, to surpass;
cf. Յառաջատիմ.
եւ չ. ՅԱՌԱՋԱՏԵՄ ՅԱՌԱՋԱՏԻՄ. προκόπτω praecedo, progredior, proficio. որ եւ ՅԱՌԱՋԱՀԱՏԵԼ. Զառաջսն հատանել, եւ յառաջ խաղալ. անցանել զանցանել, կամ անցուցանել զինքն. յառաջատու կամ յառաջադէմ լինել. զարգանալ. յառաջել. յառաջանալ.
Խորգք տողին ի գնալն իւրեանց, եւ զմիմեանս յառաջատեն, եւ միմեանց տեղի տան ի կռիչսն. (Մխ. առակ.։)
Յե՛ւս կատարելագոյնն առեալ՝ յառաջատէ։ Յառաջատեալք՝ զմիմեամբք առնեն ելեւել։ Յառաջատեալ իւրովն գերազանցէ թռչմամբ. (Պիտ.։)
Ոչ կորնչի, որ յառաջատեացն։ Լաւանայ եւ յառաջատէ։ Որ յառաջատեն ի փրկութիւն։ Յառաջատեալ է ի բուն ի ծայրութիւն։ Յառաջատելոյ ոգւոյ ձեւք կերպարանաց. (Փիլ.։)
Յառաջատել ի գիտութիւն, կամ ի կատարեալ առաքինութիւնս. (Ճ. ՟Գ.։ Վրք. ոսկ.։)
Զյառաջատեալն ի յետս նահանջես. (Նար. ՟Ծ՟Գ։)
Բոլոր մարտիւրոսացն գունդք յառաջատեալ յուսով իմանալին գեղոյ. (Գր. սքանչ. ի ստեփ.։)
Օրըստօրէ յառաջատէր, ի պետաւորութեանն իւրում. (Կաղանկտ.։)
Յառաջատիս ի բարին։ Յառաջատի մանուկն ի գիտութիւն. (Լմբ. ի տնտեսն. եւ Լմբ. առակ.։)
Ոչ նոցունց սպասաւորութեան կարօտ գոլով՝ արար զայն, այլ զի յառաջատեցին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։)
Յառաջատելոյն (չեւ եւս կատարելոյ) կեանք ոչ ամենայն մասամբ ուղիղ գնան, այլ կաղ է իւիք իւիք եւ զարկուցեալ. (Փիլ. լին.։)
foreseeing;
provident;
cf. Զգուշութիւն;
— լինել, to foresee.
Յառաջատես տեսօղ մարգարէն։ Յառաջատես նուագերգօղն. (Ագաթ.։ Անան. եկեղ։)
Տեսանողացն յառաջատես եւ նախագուշակ երգաբանութիւնք։ Զոր յառաջատես եղեալ եւ հայր սորին Սողովմոնի։ Աստուած յառաջատես է քան զստեղծուլն. (Նար. խչ. եւ Նար. երգ.։)
Եցոյց մեզ զմեծ խորհուրդ յառաջատես արարչութեան իւրոյ. (Փարպ.։)
foresight, prevision.
πρόνοια, προμηθία praevidentia, providentia. Նախատեսութիւն. նախագիտութիւն. նախախնամութիւն. խնամ. նախահայեաց զգուշութիւն.
Յառաջատեսութիւնն Աստուծոյ. (Խոր. ՟Բ. 77։ Շիր. զանձնէ։ Շ. բարձր. եւ Շ. թղթ.։)
Ինքն շրջի խնդրել զարժանաւորսն, եւ որք սիրենն եւ խնդրեն զկամս նորա ծանուցեալ յառաջատեսութեանն. (Նար. երգ.։)
Զչեւ եղեալսն յառաջատեսութեամբն ճառեաց զմեծասքանչ նշանացն. (Նանայ.։)
Ակն քո յառաջատեսութիւն առնէ քեզ հոգալով եւ խնամելով. (Բրսղ. մրկ.։)
Խոնարհութիւնն ծնանի զառաջատեսութիւն. իսկ յառաջատեսութիւնն ծնանի զսէր. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Տեսեալ օրըստօրէ զօրավարին Հայոց զիմաստից զառաջատեսութիւն (կամ զառաջատութիւն). (Փարպ.։)
provident.
big-bellied, pot-bellied or tun-bellied.
Ոյր քաղերթն մեծացեալ յառաջ կոյս ձգի. քաղրթեղ. մեծափոր.
Ասեմք զՍոկրատէս, լայնեղունկն, յառաջաքաղերթ. (Անյաղթ պորփ.։)
archbishop.
Արքեպիսկոպոս, եպիսկոպոսապետ, եւ նախկին եպիսկոպոս.
Զյառաջեպիսկոպոսն զնախավաստակն Գրիգորիոս. (Բուզ. ՟Գ. 14։)
to advance, to push on, to urge on, to bring or drive forward, to accelerate, to quicken;
to cause to advance, to help on.
Յառաջացուցանել. յառաջ տանել. տե՛ս եւ ՅԱՌԱՋԵԼ. առաջացնել, եւ առաջ քշել.
Զճանապարհս (կամ զգնացս) քո խաղաղութեամբ յառաջեցուսցէ. (Առակ. ՟Դ. 27։)
Զպոռնիկսն յառաջեցոյց յերկնային արքայութիւնն. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
Սկիզբն կատարելագունիցն արարեալ յառաջեցուցին. (Պիտ.։)
Զուսումնասէրսն եւ զգիտունսն յառաջեցուսցեն ամենայն պատուով. (Կանոն.։)
to hold or stretch out or forth;
to push or drive in, to cause to enter or penetrate, to fix in;
— զաչս or զակն, to look at fixedly, to rivet one's gaze on, to gaze earnestly on, to have the eyes fastened upon;
— զգլուխն ընդ պատուհանն, to face, to come to the window, to look out, to present oneself, to appear;
— զձեռս, to stretch forth one's hand.
ἁποστέλλω mitto, porrigo. որ եւ παρακύπτω (որ թարգմանի եւ Կարկառիլ). (Ի ձայնէս Առ, կամ Յարել. լծ. եւ յեռուլ, եւ կարկառել) Մերձ կացուցանել. ձգել, ձգտել. կցել. երկայնել. ուղղել. ի վերայ բերել.
Եղբօրորդին իմ յառեաց զձեռն իւր ընդ ծաւոյն (կամ ձգեաց ընդ պատուհանն). (Երգ. ՟Ե. 4։)
Ընդ պատուհանն զգլուխն յառեալ. (Նիւս. երգ.։)
Ի մարմինս Յոբայ յառեաց զտանջանս. (Վրք. հց. ՟Բ։)
ՅԱՌԵԼ ԶԱՉՍ կամ ԶԱԿՆ. Ձգտել զտեսութիւն. քաջ նկատել, անշարժ դիտել. ակնակառոյց լինել.
Եթէ յառեցից զաչս իմ, զքոյդ տեսից փրկութիւն։ Եթէ աչս յառեսցես, ամաչեմ։ Ոչ յառեցի զակն ոգւոյս ի գլուխն իմ կենաց Քրիստոս. (Նար. ՟Բ. ՟Ի՟Է. ՟Ծ՟Ե։)
Զիմանալի ակն ոգւոց մերոց յառեսցո՛ւք առ Տէր Աստուած մեր. (Խոսր.։)
Բացէ՛ք ղիմանալի աչս մտաց, եւ յառեցէ՛ք ի յերկինս. (Լմբ. համբ.։)
to rise, to arise, to get up, to rise or stand up, to rise again;
to awake, to be roused, to wake out of sleep;
to resuscitate, to come to life again, to live again;
— ի մեռելոց, to rise from the dead;
— ի վերայ, — ընդդէմ, —ոսոխ հակառակ ուրուք, to rise against, to rebel or stand up against, to revolt, to mutiny;
անդրէն —, to rise anew, to get up again;
յարեաւ միւս եւս խնդիր, another question arose;
արի՛, arise !
;
օ՛ն արիք, get up !
արիք ընդառաջ նրան, go to meet him;
յարեաւ յաթոռոյն, he rose from his seat, he got up from his chair.
ἁνίσταμαι, ἑπανίσταμαι , ἑφίσταμαι, ἑξανίσταμαι եւ այլն. surgo, resurgo, exsurgo, assurgo եւ ἑγείρομαι, ἑξεγείρομαι excitor, erigor, expergifacior, in vitam reddor եւ այլն.
Արիաբար ի վեր ելանել. կանգնիլ. յոտն կալ. եւ Ի վեր երեւել. վե՛ր կալ. ոտք ելլալ, ելլալ կայնի՛լ. եբր. գիւմ. ար. ղո՛ւմ, ղումի. (յորմէ՝ տալիթա՛ կո՛ւմի, աղջի՛կ արի՛)
Արի՛ շրջեա՛ց ընդ երկիրդ։ Արի՛ք ելէք։ Այժմ յարեայց ասէ տէր։ Սոքա խափանեցան, եւ անկան, մեք յարեաք եւ ուղիղ եղաք։ Յարեան ամենայն կոչնականք։ Յառնէ յընթրեաց անտի.եւ այլն։
Եւ ի ձէնջ յարիցեն արք։ Բազում սուտ մարգարէք յարիցեն, եւ այլն։
Եթէ յարիցէ՞ ի նա պատուէրն, եւ ընդելանիցի՞ ընդ նմա. (Եփր.) ծն. իմա՛ ելանիցէ, եւ կամ ընթերցի՛ր՝ յարիցի։
ՅԱՌՆԵԼ. Զարթնուլ ի քնոյ. ելանել յանկողնոյ, եւ Արիանալ ժրանալ ի գործ. արթննալ ելլալ.
Յարեաւ Աբրաամ ընդ առաւօտն։ Յարուցեալ ի վաղիւ անդր։ Եւ եղեւ ի յառնելն նորա գիշերի։ Յորժամ ննջիցես, յորժամ յարիցես։ Արի՛ք եւ շինեցէ՛ք։ Այժմ յարեայց ասէ Տէր։ Արի՛ Տէր, եւ փրկեա՛ զիս Աստուած իմ (որ եւ ասի, զարթի՛ր տէր) եւ այլն։
ՅԱՌՆԵԼ.Վերստին կենդանանալ մեռելոյն. ելանել ողջ ի գերեզմանէ, եւ Նորոգիլ. արծարծիլ.
Ոչ յարեաւ մանուկն։ Բազումք ի ննջեցելոց ի հող երկրի՝ յարիցեն։ Բազում մարմինք ննջեցելոց սրբոց յարեան։ Որդի մարդոյ ի մեռելոց յարիցէ։ Յերիր աւուր յարիցէ։ Յարեաւ. չէ աստ։ Յարեաւ, որպէս ասացն։ Քրիստոս յարուցեալ է. եւ այլն։
Քրիստոս յարեաւ, ընդ նմա յարի՛ք (կամ ընդ նմայ արիք), աւետիս. (Շ. տաղ. (ուր պահի յ, զի մի՛ նոյն ձայնաւոր կրկնեսցի, ընդ նմա արի՛ք)։)
Զիջեալն ի յերկնից հուր՝ ոչ որպէս նուաղեալ ինչ, եւ անդրէն յարուցեալ, այլ անշիջաբար մնալ. (Մեկն. ղեւտ.։)
ՅԱՌՆԵԼ Ի ՎԵՐԱՅ. Յարձակիլ ի վնասել.
Յարիցէ ազգ յազգի վերայ։ Յարեան ծառայք նորա ի վերայ նորա։ Յարեաւ կային ի վերայ Աբիլի եղբօր իւրոյ, եւ սպան զնա։ Բազումք յարեան ի վերայ իմ, եւ այլն։
assault, attack.
Մինչ զի մոռանալ նմա զ՝ի վերայ մեր յառնումն. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
to raze to the ground, to cast down, to dismantle, to cast to the earth, to overthrow, to destroy, to demolish utterly;
to exterminate, to annihilate, to kill, to cause to perish;
to pave, to flag, to cover with pavement.
(որպէս թէ ցյատակել. լծ. եւ սատակել) ἑδαφίζω solo aequo, humi prosterno κατασκάπτω, καταστρέφω, ἑρημόω suffodio, subverto, everto, desolo, devasto. կր. ἑδαφοῦμαι, ἑδαφίζομαι solo aequor, ut solum fio. Որպէս զյատակ գետնոյ կացուցանել. քանդել մինչեւ ի յատակն. տապալել. հիմնայատակ՝ հարթայատակ առնել. եւ Բնաջինջ առնել, կորուսանել կործանել զշինուած եւ զմարդ.
Զլերինս եւ զբլուրս յատակեցից։ Յատակեցից զորմն՝ զոր ծեփէիք։ Քարինք որմոց նորա յատակին։ Զյատակեալս նորա վերստին կանգնեցից։ Յատակեցից զքեզ, եւ զորդիս քո ի քեզ.եւ այլն։
Զքաղաքն ի հիմանց յատակեցին։ Զգերմանացիս ստահակեալս Մարկոս Ղուկիոս յատակեաց. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Ի ձեռն կնոջ զորդիսն Հեղիու քահանայի յատակէր. (Ոսկ. ի հերոդ.։)
ՅԱՏԱԿԵԼ. Սալայատակ շինել. որպէս զհարթ գետին յօրինել. հարթել.
Լցուցեալ զհրապարակսն անտիոքացւոց՝ յատակեաց սպիտակ կճասալ յատակօք. ((ռմկ. ... ) Խոր. ՟Բ. 24։)
Ծով է դարձեալ ճանապարհ յատակեալ ի շահ վաճառականաց. (Վեցօր. ՟Դ։)
Հաճեալ եւ բնակեալ ընդ հոգիս յատակեալս խոնարհութեամբ. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Յատեմ.
կամ Յատեմ, եցի. որ եւ ՅՕՏԵԼ. ն. τέμνω puto, amputo, incido. Հատանել մասամբ. յապաւել. կտրել եւ սրբել զաւելորդ ուռս եւ զոստս. պուտամագ (լծ. լտ. բո՛ւդօ ).
Յատցես զայգի քո. զայգի քո ոչ հատցես։ Թողից զայգի իմ, եւ մի՛ յատցի, եւ մի՛ բրեսցի։ Ժամանակ յատելոյ եհաս, եւ այլն։
Մշակն հոգաբարձութեամբ յատանէ. (Իսիւք.։)
Սրբէ եւ մաքրէ ըստ յատանողացն օրինի. (Մաշտ.։)
Եհաս ժամանակ իմաստուն երկրագործացդ յատելոյ զայգի եկեղեցւոյ Քրիստոսի. (Լմբ. ատ.։)
to prune, to dress, to lop, to trim, to clip.
Գնաց ի յատել զարմաւենիս իւր, (Վրք.հց. ՟Թ. ձ. (տպ. յօտել)։)
to appropriate, to appropriate to oneself, to make one's own.
own, essential.
ἱδιότατος, εἱδικώτατος propriissimus, specialissimus. որ եւ ՅԱՏԿԱԳՈՅՆ. Կարի յատուկ. տիրապէս սեպհական. որպէս մարդոյ՝ բանականն.
Յատկեղքն՝ տարբերիլ այլ այլոյ առնեն։ Հասարակաբարն եւ յատկապէսն՝ այլայլակ առնեն, իսկ յատկեղքն՝ այլ. (Պորփ.։)
Յատկեղ, որ զգոյացութիւն յարկացոցէ, որպէս բանականն։ Գոյացութիւն առնէ զյատկեղն, որպէս բանականն. (Անյաղթ պորփ.։)
cf. Յատանեմ.
cf. ՅԱՏԱՆԵՄ, ՅԱՏԵՄ. ռմկ. հօտել. որպէս գրի եւ ի գիրս Վստկ. ՟Ժ՟Ա. ՟Խ՟Ե։
Գնաց ի յօտել զարմաւենիս իւր. (Վրք. հց. ՟Թ։)
Ժամանակ յատանելոյ եհաս, կտրել եւ յօտել զպիղծս ի սրբոց. (Նար. երգ.։)
Զուռ սիրոյն յօտեալ սրբեաց՝ լինել պտղաբեր. (Շ. տաղ.։)
to heap up, to agglomerate;
to compound;
to add.
Բարդել յիրերաց վերայ յաճախութեամբ. յաւելուլ ի վերայ. յարելով կցկցել. բաղկացուցանել.
Բազում կարասիս յարաբարդեալ ի վերայ գլխոյ նորա. (Յհ. կթ.։)
Ի վերայ Ոլիմպոսի դնել զսեսդոս (լեառն), եւ յայնր (վերայ) յարաբարդել զտերեւաշարժն բիղոն։ Ի քառից ծնեալ (տարերաց), եւ յերկուց յարաբարդեալ՝ հոգւոյ եւ մարմնոյ. (Մագ. ՟Ի՟Է. ՟Ժ՟Գ։)
Եւ է շարադրականն շինողական, որ յայլական սեռիցն յարաբարդեալ ժողովի ի մի գոյութիւն. (Անան. եկեղ։)
Յարաբարդեալ լեռնահանգէտ եւ յոգնակոհակ կոյտս մեղաց. (Սկեւռ. աղ.։)
Թիւս ամսոց եւ ամանակաց յիրեարս յարաբարդելով. (Տօնակ.։)
Զարթուցեալ ի հրէական կարգացն՝ յարաբարդի առ հեթանոսս. իմա՛, յարի յաւելուածով մոլորութեանց։
relative.
antecedent.
relation, analogy, connexion, affinity, dependence, pertinence;
ունել —, to relate to, to concern, to belong to, to be connected with.
to insolate, to expose to the sun or to the open air;
to hang.
ἑξηλιάζω, αἱθριάζω soli expono, ad solem exsicco, sub dio expono. Առաջի արեգի դնել. պարզել յարեւու. տարածել կախմամբ յանդիման արեգական, եւ ի բացօթեայ վայրի. (գուցէ՝ որպէս ձօնելով. որով լինի եւ արմատ բառիս Պատարագել)
Յարագեսցուք զնոսա Տեառն ի Գաբաա։ Յարագեցին զնոսա ի լերինն առաջի Տեառն։ Ժողովեաց եւ զյարագելոցն (զոսկերս). (՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Ա. 6. 9. 13։)
Յարագեցան, այսինքն յարեւուն եդան. (Կիւրղ. թագ.։)
Այժմ վկայք յարագին, եւ առաքին. (Ածաբ. նոր կիր.։)
Աստուածարեալն վեհից՝ յարագողացն վրիժուց մատնէ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Յարագիլ ասէ զպատարագելոյն նոցա խորհուրդ, եւ կամ զփոյթ (զարագելն) նոցա նահատակութեանն. (Լծ. ածաբ.։)
to appose, to set, to subjoin, to add, to append, to affix.
παρατίθημι appono, propono, adjungo. Առընթեր՝ մերձ՝ առաջի դնել. յառաջ բերել. կցկցել. կցորդել. յարել. յաւելուլ.
Արիստոտէլ զամենայն գոյսս ի տասն ստորոգութիւնս եգիտ յարադրեալս։ Բե՛ր զարիստոտէլական բաժանումն յարադրեսցուք։ Բե՛ր զառ ի նոցանէ ասացեալսն յարադրեսցուք. (Անյաղթ պորփ.։)
Առ իրեարս յարադրեալ։ Զդաւողականն յարադրեաց խորհուրդ։ Ի վերայ զտէրունականն յարադրելով արձակել ձայն։ Զո՞ ոք զուգամասնելով բերեալ յարադրեսցուք առ սա։ Յարադրելով առ իրեարս։ Ըստ անցնիւր պատշաճի յարադրել անուն. (Պիտ.։)
զմահն եւ զապականութիւն ի մերումս յարադրեաց բնութեան. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Զսուրբ Լուսաւորիչն մեր Գրիգոր զկնի շարագրեցից, զկնի յարադրելով զորդիս եւ զթոռունս նորա։ Սաստիկ սուգ տրտմութեան զմեօք զեղեալ յարադրէր. (Յհ. կթ.։)
always flying, fluttering, or hovering.
Միշտ թռուցեալ կամ ի թռիչս.
Ի սաւառնաթեւից յարաթռելոց սրովբէից. (Շար.։)
to confirm, to affirm;
to eternize, to perpetuate.
Յարակայ կացուցանել. հաստատել ամենայնիւ.
Զնորայն կտրեաց զառհաւատչեայ, եւ զիմն առանց խզելոյ յարակայեաց։ Անջնջական կանոնս յաւիտեանս յարակայեաց. (Նար. ՟Կ՟Է. եւ Նար. մծբ.։)
cf. Դիահանութիւն.
ԴԻԱՀԱՆՈՒԹԻՒՆ ԴԻԱՀԱՆՔ. κῆδος, ταφή, ἑκφορά funus, sepultura, elatio Հանել տանելն ի տանէ զմեռեալն ի թաղումն. թաղումն. սուգ մեռելոյ.
Օրհնութեամբ յուղարկեն զգնացեալն. յուղարկութիւն կոչեն, եւ ոչ դիահանութիւն. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)
Եթէ որ ի դիահանացն գայցէ, պիղծ է, ո՞րչափ եւս առաւել որ ի պատերազմէն. (Ոսկ. տիտ.։)
idolatry.
Ոչ ունի խնդութիւն կռամոլ դիապաշտութիւնն, այլ տխրութեամբ լցեալ է. (Եփր. աւետար.։)
cf. Դիազարդ.
Եւ պատմեցին դիապատիկքն զիսրայէլ. (Ծն. ՟Ծ. 3։)
Եւ եբր Դիապատեալ.
Առ դիապատիկ մարմին առն աստուծոյ մտեալ. (Յհ. կթ.։)
cf. Դիազարդութիւն.
Դիապատութեանն հոգ տանէին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 38։)
Յայտ արար ... ի դիապատութենէն. (Տօնակ.։)
to be nourished with a mothers milk, to suck milk from the breast.
ԴԻԱՍՆՈՒՆԴ ԴԻԱՍՈՒՆ ԼԻՆԵԼ. Սնանիլ դիելով զկաթն. կաթնասուն լինել.
Քարոզիւր դիասնունդ լինել. (Թէոդոր. մայրագ.։)
Իննամսեայ յորովայնի բնակէ, եւ դիասուն լինի. (Նանայ.։)
cf. Դիասնունդ՞՞՞լինիմ.
ԴԻԱՍՆՈՒՆԴ ԴԻԱՍՈՒՆ ԼԻՆԵԼ. Սնանիլ դիելով զկաթն. կաթնասուն լինել.
Քարոզիւր դիասնունդ լինել. (Թէոդոր. մայրագ.։)
Իննամսեայ յորովայնի բնակէ, եւ դիասուն լինի. (Նանայ.։)
much heaped up, in a heap.
Դիզադեզ յեղյեղուկ փրփրացեալ. (Ագաթ.։)
piled, raised.
Անստոյգ բառ, իբր Դիզացեալ, բարձրացեալ. կամ բայ, որպէս Դիզեցան, դիզացան.
Պատառիչ ջուրցըն մածեալ, դիզան ալեացըն թանձրութեան. (Մագ. ոտ. խչ.։)
cf. Դիզանամ.
Դիզել, եւ դիզանալ. կուտակիլ. բարձրանալ. եւ Բազմանալ ի վերայ միմեանց. խռնիլ.
Ծուխ խնկոյն ելանէր դիզանէր իբրեւ զամպ։ Ծուխն՝ որ դիզանէր, նշան լինէր գործոյն. (Եզեկ. ՟Ը. 11։ ՟Ա. Մակ. ՟Դ. 20։)
Եւ ի դիզանել ի վերայ նորա ժողովրդոցն. (Ղկ. ՟Ժ՟Ա. 29։)
Զմիմեամբք դիզանէր ի միմեանց վերայ (ամբոխն). (Ագաթ.։)
Ամպք ի վերայ ամպոց դիզանին. (Շիր.։)
Ալիք զալեօք դիզանէին. (Վեցօր. ՟Գ։)
Մեղք նոցա մեծամեծք ի կշիռս դիզան։ Դիզան մեղք ի մեղաց վերայ. (Ոսկ. ծն. եւ Ոսկ. հռ.։)
cf. Դիաթաւալ.
Զօրութեամբն քրիստոսի զնա եւս դիթաւալ յերկիր ընկենոյր. (Պտմ. վր.։)
omentum.
ԴԻԿԼԻԿՈՆ լաւ եւս՝ ԴԻԿԼԻԴՈՆ. յն. տի՛գլիտօն. ի ձայնէս. δικλίς, δίκλιδος իբր Երկփակ. երկբացիկ, եւ այլն. ... պէսպէս առմամբ. եւ առանձինն՝ Թաղանթ որ պատէ ի ներքուստ իբրեւ պարկ զախոնդանս.
Զախոնդանսն, եւ որ շուրջ զնովաւ պատի դիկլիկոն. (Պիտ.։)
Նախայարաշեշտոլոր անուն է ... որպիսի (առ յոյնս), դի՛կլիկոն. (Թր. քեր.։)
cf. Ընդդիմաբանութիւն.
Զմարտս բանիւք առնելով ի ձեռն դիմաբանութեան. (Պղատ. տիմ.։)
Զոր ինչ տացէ ոք, առանց դիմաբանութեան առցես. (Վրք. հց. ՟Է։)
Այս տարակուսանս ոչ իրաւացի մեզ կարասցէ առնուլ դիմաբանութիւն. (Մագ. ՟Ծ։)
on the contrary.
ἑναντίως contrarie որ եւ Ընդդիմաբար. ասոր դէմ, ներհակը.
Ո՛չ հուր արկանի եւ բորբոքի, այլ դիմաբար՝ յառաջագոյն ծախիմք եւ հատանիմք. (Առ որս. ՟Բ։)
cf. Դիմագրաւ լինիմ.
ԴԻՄԱԳՐԱՒԵՄ ԴԻՄԱԳՐԱՒԻՄ. Դիմագրաւ լինել. միջամուխ բերիլ. համարձակ դիմել. զդէմ ունել. յանդգնիլ. իշխել. առաջ նետուիլ.
Կին ոմն խոշորագեղ, զոր ոչ ոք դիմագրաւեաց առնուլ կնութեան. (Խոր. ՟Բ. 34։)
Դիմագրաւեալք ընդ խռովութիւն ահագին ծովուն. (Ագաթ.։)
Ի չարէն հալածեալք, եւ առ աստուած դիմագրաւեալք. (Յճխ. ՟Ժ։)
Զամենայն զարդելեալսն անխէթ եւ անկասկած դիմագրաւեալ գործեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)
Ընդէ՞ր այդչափ դիմագրաւեալ՝ չկամիս հնազանդել ինքնակալին։ Տեսանեմ զքեզ դիմագրաւել, եւ չհամարիս ինչ զտանջանսդ. (Ճ. ՟Ա.։)
Պաշարիլ. գումարիլ յանձն. յանհնարս մտանել.
Եւ նոքա դիմագրաւեալք առ այն ոչինչ կարէին տալ պատասխանի. (Համամ առակ.։)
boldness, courage, assurance.
Ասել ընդ նահատակին (դաւթի), որ զայս դիմագրաւութիւն առ բարին ունէր միշտ, թէ վասն քո մեռանիմք զօրհանապազ։ Դիմագրաւութիւն զօրեղ եւ անհերքելի. (Նար. կ.։ Նար. ՟Հ՟Ա։)
that resists, opposes;
contumacious, disobedient, contrary.
ἁντικείμενος, ἁντιστάς, προσκεκουκότως oppositus, adversarius, resistens որ եւ Ընդդիմադարձ. Դիմակաց. որ ի դիմի հարկանի կամ բախի. հակառակորդ. դէմ դարձօղ, դէմ կայնօղ.
Սատակէր զամենայն դիմադարձս իւր. (Յուդթ. ՟Բ. 15։)
Յերկոսին (առ երկոսին) կողմանս շահիցն դեղոց գտանէին դիմադարձք. (Ոսկ. ես.։)
Ամենայն դիմադարձաց. (Ագաթ.։ Մովս. քերթ. կարգ.։ Մաշկ.։)
Ճշմարիտ ծառայից աստուծոյ ոչ է օրէն դիմադարձ լինել երկրաւոր իշխանաց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Հովուացն դիմադարձ լինէր, եւ աղջկանցն զրկելոց վրէժխնդիր. (Կիւրղ. ել.։)
Աստուծոյ դիմադարձ լինիս։ Ընդ բարեգործսն նայեա՛ց, եւ մի ընդ դիմադարձսն։ Որ քեզ դիմադարձիդ ետ, ո՞չ ապաքէն եւս առաւել պօղոսի տայր. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. փիլիպ.։)
opposition, resistance, contrariety.
Հակառակութիւն՝ բանիւ կամ գործով։ (Առակ. ՟Ի՟Դ. 26։ Փիլ. իմաստն.։ Պիտ.։ Երզն. մտթ.։ Բենիկ.։)
Կամ Խոչ եւ խութ. ընդդիմութիւն. արգելք.
antiperistasis;
cf. Դիմադարձութիւն.
Տնապանութիւնն ըստ ընտանութեան դիմադրութիւն վայրագութեան է. (Փիլ. լին.։)
Ըստ միումդ նմանութեան հեշտածինք են, եւ ըստ միւսումդ դիմադրութեան՝ դիւրամեռք։ Դիմադրութիւն դիմեցմանն։ Դիմադրութիւնն ի հակառակաց հարթ պահեցեալ. (Նար. ՟Ե. ՟Կ՟Ե. ՟Ձ՟Զ։)
Ասիցէ ասէ ոք ի ձէնջ. իբրու դիմադրութեամբ իմն զբանս ի կիր արկանէ. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
Դիմադրութիւն յեւնոմիոսէ. (Կիւրղ. գանձ.։)
cf. Դիմակալեմ.
cf. Դիմադարձ.
Սատակեսցի ամենայն մարդ դիմակացք (կամ դիմադարձք) թագաւորի. (Յուդթ. ՟Բ. 4։)
Ըմբերանեալ զդիմակաց կողմնն. (Եզնիկ.։)
Ո՞ է որ կարէ դոցա դիմակաց լինել. (Եղիշ. ՟Գ։)
Դիմակաց եղեալ հրամանի արարչին. (Անան. նին.։)
cf. Դիմադարձիմ.
Հակառակաբանութիւն, կամ գրգռութիւն առ ի հատուցմունս դիմակցողին. (Նեղոս.։)
opaque;
cf. Ընդդիմահար.
cf. Ընդդիմահար ըստ ամենայն առման.
Զի եւ աշտարակն ոչ եղեւ խափան եւ դիմահար. (Լաստ. ՟Ի՟Դ։)
Դիմահար արկեալ զմեօք զմաշկեղէն պատմուճանն. (Վրդն. երգ.։)
Թափ անցանելով, ընդ ամենայն բնակութիւնս եւ դիմահարս. (Շ. բարձր.։)
Ի դիմահարէ անբաւութեանն արգելեալ՝ ոչ կարաց անցանել, եւ անսկիզբն անուանեաց. (Լծ. ածաբ.։)
opponent, contrary, enemy, adversary.
Զնիւթն գոյացոյց ի հակառակացն եւ ի դիմամարտացն. (Զքր. կթ.։)
Մի՛ իբր զքո դիմամարտ։ Իբր զլեառն դիմամարտ։ Անհարուածելի ի դիմամարտից։ Պահպանութիւն ի դիմամարտից։ Յարձակմունք դիմամարտին. (Նար.։)
Դիմամա՛րտ են բանք գրոց ամենայն խարդախութեանց դիւացն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Դիմամարտ.
Իբր զդժնդակ դեւս դիմամարտիկս։ Ախոյեանն դիմամարտիկ դիւաց ներհակաց. (Նար.։)
to oppose, to resist.
Դիմամարտեսցուք եւ մեք ընդ աստուածամարտ հրէայսն. (Ճ. ՟Դ.։)
Դիմամարտեալ՝ ի կայսերէ ապստամբեցին. (Զքր. կթ.։)
Սրեա՛ զսուր աղօթից քոց դիմամարտել ընդ նմա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։)
war, contrast, opposition, resistance, enmity, adversity.
Դիմամարտութիւն թիւնից վիշապին։ Դիմամարտութիւն տնկակից։ Դիմամարտութիւնք զինուորութեանց դժնեայ մատնչին. (Նար.։)
Որ առ ցանկութիւնս եւ դիմամարտութիւնս ճահաւորեալ է. (Պղատ. տիմ.։)
cf. Ընդդիմանամ.
Ընդդիմանալ. եւ Տոկալ. դէմ կայնիլ, ու դիմանալ.
Բայց ոչ դատեաց ըստ օրինին, ո՛չ դիմացաւ չար ոսոխին. (Յիսուս որդի.։)
Եօթն անգամ նեղեալ ի խորհրդոյն՝ կամէր գնալ եւ ննջել. եւ դիմացաւ, եւ ոչ գնաց. (Վրք. հց. ձ։)
Ոչ ոք կարէր դիմանալ նմա, կամ աստուծոյ, կամ պատկերին աստուծոյ։ Դիմացաւ, եւ փշրեցաւ. (Վրդն. դան. եւ Վրդն. ել.։)
Ոչ ոք դիմասցի չարեաց նոցա. (Ուռհ.։)
Դիմացողացն տալ հրաժեշտ. (Տօնակ.։)
Երրեակ դիմացեալ, անձամբ որոշեալ. (Գանձրն.։)
Գտեալ օգնութիւն ի կայսերէ՝ դիմացաւ պարսից. (Պտմ. վր.։)
of prosopopoeia, that partakes of prosopopoeia;
allegorical, metaphorical.
որ եւ Դիմառնական. Ուր իցէ զդէմս առնուլ ուրուք ի խօսել.
Զբան եւ ըզգործ համանգամայն առ իս փոխեալ դիմառական. (Յիսուս որդի.։)
prosopopoeia.
προσωποποιΐα prosopopoeja, personae confictio Որպէս թէ դիմառնելութիւն. Ձեւացուցանելն զդէմս այլոց. ձեւ խօսելոյ ի դիմաց անխօսից.
Եւ դիմառնութիւն, ուրանօր զբարսն՝ միանգամայն զդէմսն ստեղծանեմք, որպիսի. զի՞նչ արդեօք ասիցէ բանս ծով՝ ծովակալ եղելոց լակեդմոնացւոց. (Պիտ.։)
Օր աւուր բղխէ զբան. ո՛չ բանիւ, եւ խօսս արձակելով, այլ դիմառնութեամբ եւ ի յիմացուածս մեր. (Վրդն. սղ.։)
metaphor, allegory.
Որպէս թէ Առնուլն զդէմս այլոյ. փոխաբերութիւն. հայեցուած բանի. խորհուրդ.
Իբրեւ յաստուած հաւատացին, իբրեւ զբժիշկ ճարտար առ հիւանդս կոչէին. յղեաց առ նոսա բան միջնորդի. յերկուց կողմանց դիմառութիւն ցուցանէ. (Մամբր.։)
Մառնամուտ, որ եւ այս միւռոն ... որ եւ սոյն կոչումն դիմառութեան չէ՛ օտարացեալ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
personal, having the person.
Հոգի կերպաւոր, անձն դիմաւոր. (Նար. գանձ.։)
Սիոն հոգեւոր, դիմաւոր անձնաւոր, յայտ առնէ զեկեղեցին մտածեալ իբրեւ մայր ոք։ (Նար. մծբ.)
brocaded.
Գործեալ ի դիպակէ.
Փոխանակ ոսկեհուռ դիպակագործ պատմուճանիդ քո՛ւրձ զգեցիր. (Ոսկ. ես.)
embroidered on a stuff;
furnished with embroidered stuff.
Ի պատուական հիւթ պայծառ պաստառաց՝ եգիպտացի դիպակակիտուած. (Նար. խչ.։)
cf. Դիպաւոր.
Դիպօղ. բարեդէպ.
the art of drawing the bow.
Քաջադէպ նետաձգութիւն.
Դիպաձգութեամբ նետից կորովի. (Խոր. ՟Ա. 11։)
suitable, proper, fit.
Դիպօղ. եւ Հանդիպեալ ըստ դիպաց.
Ապա թէ առ դիպաւոր ինչ բացադրեսցին, եւ ո՛չ առ որ ասին, ո՛չ հակադարձին. (Արիստ. առինչ.։)
Բազում այլովք ձեռնարկութեամբք վարին, մանաւանդ դիպաւորիւն մահու յոյժ բազումս ի դուն ժամանակի. (Փիլ. լին. ՟Ա։)
fitness, convenience.
Դէպք. պատեհութիւն. յանկաւորութիւն. եւ Դիտաւորութիւն. նպատակ.
Պատշաճ ըստ իւրաքանչիւր դիպաւորութեանն եւ զօրութեան. (Բրս. հց.։)
Ոչ հեռի ի դիպաւորութենէ. (Առ որս. ՟Ժ՟Ա։ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Զյաւիտենական համբարձման ունի դիպաւորութիւն. (Ճ. ՟Ա.։)
Զեկուցումն ասեն գոլ դիպաւորութեանն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։)
to happen, to arrive by chance;
to match, to suit.
ἁναβαίνω, συμβαίνω, ἁκμάζω evenio, accido, contingo Դէպ լինել. ի դէպ գալ. դիպուածով ընդ առաջ ելանել. հանդիպել. պատահել. անցանել անցից. յաջողել. վիճակիլ. հասանել. գտանիլ. լինել. հանդըպիլ.
Դիպեսցիս պարու մարգարէից։ Ոգւոյ բարւոյ դիպեցայ։ Դիպեսցի մեզ պատերազմ։ Գուժկան գուժկանի դիպեսցի։ Կին ատելի եթէ դիպեսցի առն բարւոյ։ Փորձութեամբք՝ որ դիպեցան ինձ ի նենգութեանց հրէից։ Դիպեսցին նմա սնոտիք։ Լոյսն քո քեզ խաւար դիպեցաւ։ Դիպեսցին պերճութիւնքդ ձեր հանգոյն մոխրոյ։ Եւ այն դիպեսցի ինձ ի փրկութիւն.եւ այլն։
Այսպիսի ինչ անանիայ եւ կնոջ իւրում սափիրայ դիպեցաւ. (Ոսկ. ես.։)
Ողորմութեան դիպիմք բազումքս։ Խոնարհեալ դիպէաք առ միմեանս։ Դիպել երեւելի փառաց։ Դժուար ինչ ի թագաւորէն դիպի արանց։ Դիպեալ գիւտի։ Դիպեսցի մեզ թողուլ զաշխարհ. (Փարպ.։)
Ոչ համագունդ ի միոջ վայրի դիպեցան։ Ի տեղւոջն անդր պատրաստական դիպեցաւ. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ։)
Եւ ոչ ի կոտորման նոցա դիպաւ (կամ դիպեցաւ). (Խոր. ՟Գ. 33։)
Որ դիպի ի գլուխ ելեալ յերկրորդ ամին դարեհի։ Պինդարոս ընդ այն ժամանակս դիպէր։ Եւ այն այնպէս նոցա դիպէր ի կանանց գերեաց. (Եւս. քր.։)
Իբրեւ ելին, դիպեցան՝ զի կային անդ իշխանքն նորա. (Եւս. պտմ. ՟Ա 12։)
Եթէ դիպեսցիմ ումեք. (Վրք. հց. ՟Ե. այսինքն դիպիցիմ, դիպեցայց։)
Նետի ուրուք դիպեալ փորոտեացն. (Խոր. ՟Բ. 33։)
Հրամայեաց գաւազանօք հարկանել զնա, եւ իբրեւ զպրտու կակղագոյն դիպէր ի նա. (Հ. կիլիկ.։)
Իբրեւ մերձեցայ ի դուռն այրին, դիպեցաւ ինձ հոտ չար. (Վրք. հց. ՟Զ։)
cf. Դիպան.
καίριος, εὕθετος opportunus, aptus, idoneus Դիպան. դէպ. պատշաճ. յարմար տեղւոյն եւ ժամանակին.
Սպասեաց դիպող աւուր. (Խոր. ՟Բ. 88։)
Բանք ինչ ոչ յարմարք եւ դիպողք։ Առակս դիպողս. (Փարպ.։)
Չեն ինչ դիպող կարգիս, որ առաջի կայ։ Դիպող է ասել. (Եւս. քր.։)
Անսան դիպող ժամանակի. (Հ=Յ. սեպտ. ՟Ժ՟Գ.։)
opportunity.
Յարմարութիւն. պատշաճողութիւն. եւ Աջողակութիւն.
Հաւան բանիւք, եւ որ միանգամ աղբիւր ունի դիպողութեան. (Փիլ. լին.։)
Զքաջութիւն սրտի. զդիպողութիւն պատշաճ յամենայն իրս։ Յանվրէպ դիպողութիւն առնն (ի նետաձգութեան) վստահեալ. (Փարպ.։)
chance, accession, accident, adventure, event, incident, luck, hazard, lot;
contingency.
Մի դիպուած է յամենեսեան ի նոսա։ Որպէս դիպուած (կամ պատահար) է անմտին, եւ ինձ դիպեսցի. (Ժող. ՟Բ. 14. 15։)
Ի դիպուածոց աստի վտանգեալ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Այլ այսոքիկ ոչ դիպուած առաւել քան թէ նախախնամութիւն աստուծոյ. (Սարկ. լս.։)
Իրն ոչ ի դիպուած եղեւ, այլ աստուած կամեցաւ. (Երզն. մտթ.։)
Մերթ որպէս ռմկ. դպչիլը, դպած տեղը.
Զկտեալ դիպուածս այս փայտի զարկման. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
accident, occurrence, chance;
meeting, rencounter;
collision.
Հանդիպումն. եւ Դիպուած.
Դիպումն փորձութեանց նախանձորդին իւրոյ ըղձանայ. (Մանդ. ՟Ժ՟Բ։)
Ի պատահիցն եւ ի դիպմանց. (Փիլ. իմաստն.։)
Զբազմայեղանակ դիպմունս Հայաստան աշխարհիս։ Հայեա՛ց յառաջիկայ դիպմունս. (Յհ. կթ.։)
Ըստ դիպման ասացեալ. (Բրսղ. մրկ.։)
Դարձո՛ զբեկեալս յողջութիւն, որ ի դիպմանց ոչ խորտակի. (Նար. ՟Կ՟Գ։)
Իբրեւ զվէմ անշարժելի, որ յարակոծ ալեացն դիպմանց միշտ հարկանիցի. (Սկեւռ. լմբ.։)
observatory;
watch-tower;
height, elevated place.
պ. տիտէկէահ. σκοπιά, -ιή specula Տեղի դիտելոյ ի բարձանց. աշտարակ դիտաց. եւ Բարձր վայրք. ... տե՛ս (Թուոց. ՟Ի՟Գ. 14։ ՟Լ՟Գ. 52։ Դտ. ՟Թ. 37։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի. 24։ Ես. ՟Ի՟Ա. 8։ Ովս. ՟Ե. 1։)
Ի վերուստ յարփւոյն իբր ի բարձր դիտանոցէ։ Իբրեւ ի դիտանոցէ տեսեալ ի հեռաստանէ. (Փիլ.։)
Կանգնեաց յաղեքսանդրիայ դիտանոցին բարձր աշտարակ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Նմանութեամբ Դիտանոց ասի Խաչն քրիստոսի։ (Նար. խչ.։ եւ Ամպիոնն։ Շ. բարձր.։)
ԴԻՏԱՆՈՑ ա. Դիտելի. բարձր.
Դիտանոց տեղի. (Վրդն. դան.։)
sentinel, sentry.
Դիտօղ. տեսուչ.
Ոչ ուղղիչ նաւին ի թիկանց, եւ ոչ յառաջապահ դիտաւորք. (Ոսկ. ես.։)
intention, design, counsel;
destination, end, regard, look.
Եւ զի՞նչ դիտաւորութիւն մտաց նոցա. (Լմբ. եւ այլն։)
σκόπησις, σκοπή speculatio, contemplatio, σκοπιά specula եւ σκοπός scopus, propositum, intentio, intentum Դիտողութիւն. տեսողութիւն. նկատողութիւն մտաց. հայեցուած. ակնարկութիւն. միտք. նպատակ. դիտումն ի վախճան. խորհուրդ.
Դիտեա՛ զդիտաւորութիւն քո (որպէս դէտ). (Ես. ՟Ի՟Ա. 4։)
Անգեղց ի հեռաստանէ զգիշոյ ականելոյ դիտաւորութեան. (Եզնիկ.։)
Աչք զբարձրգոյն դիտաւորութիւնն ըմբռնեցին. (Բրս. հայեաց.։)
Ի զգալի դիտաւորութեան գրաւորական քում նամակի՝ ընդ ծնեալս բանի տեսի եւ զհայրդ բանիս. (Շ. թղթ.։)
Զգուշական կենցաղ՝ մի դիտաւորութիւն ունի՝ զոգւոցն փրկութիւն. (Բրս. ճգն.։)
Երկոցունց մարգարէութեանց մի եւ նոյն դիտաւորութիւն է. (Եզնիկ.։)
Իմաստասիրութիւն դիտաւորութիւն ունի զհոգիս մարդկան զարդարել. (Սահմ. ՟Ժ՟Ե։)
Աստուծոյ դիտաւորութիւնն, զի զամենեսան կեցուցանէ. (Սեբեր. ՟Գ։)
Կամացն աստուծոյ մի է դիտաւորութիւն՝ փրկութիւն մարդկան։ Ըստ դիտաւորութեան բարձրութեան որմոցն՝ այնպէս ի հիմն զմեծամեծ քարինսն թաւալեցուցանեն. (Սարգ.։)
Մերթ որպէս Դիտողութիւն առաջնորդական. դիտապետութիւն. տեսչութիւն. անտեսութիւն.
Դիտաւորութիւն այցելութեան. (Բուզ. ՟Գ. 14։)
Զդիտաւորութեան գործ՝ նոցա հաւատացեալ է եպիսկոպոսին. (Կանոն.։)
Զքահանայապետական դիտաւորութիւն ի գործ արկանել. (Շ. ընդհանր.։)
Ընկալցի զդա մաքուր ձեր դիտաւորութիւնդ. (Ճ. ՟Ա.։)
observer;
bishop.
Իբր Վերադիտօղ. այցելու. դիտապետ. եպիսկոպոս.
Դասք երջանիկ դիտողացդ եզաբանից. (Շար.։)
sight, aim;
intention.
σκοπή, σκοπός speculatio, attentio, intentio Դիտելն. ակնարկութիւն. հայեցուած. տեսութիւն մտաց. դիտաւորութիւն. նպատակ խորհրդոց.
Աննիրհելի դիտմամբ։ Ի դիտումն կայից հիւսիսոյ։ Դանդաղս առ դիտմունս խոստացելոցն։ Աստուածականին դիտման տեսութիւն։ Ըստ մերս դիտմանց. (Նար.։)
Հայեա՛ց ի խորագոյն դիտումն ասացելոցս. (Ոսկ. գծ.։)
Զի՞նչ իցէ բանս դիտումն։ Դիտումն էր պօղոսի. եւ այլն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Դիտումն քահանայապետութեան է, առ աստուած, որպէս հասանելի է, նմանութիւն եւ միաւորութիւն. (Դիոն. երկն.։)
idolatrous, idolator
Կռապաշտ, եւ կռապաշտական. դիցակրօն.
Ի ձէնջ դիցապաշտից ապստամբել կամի. (Ճ. ՟Բ.։)
cf. Դիցապաշտ.
Զամենայն պատկերս դիցակրօն մոլորութեանցն. (Անան. եկեղ։)
idolatry.
Զարիւն զոհից անասնոց դիւցապաշտութեան. (Ագաթ.։)
Փրկեցեր զմեզ ի դիցապաշտութեանց. (Ճ. ՟Բ.։)
Այնպէս սաստիկ էր դիցապաշտութիւնն (կամ դիւցապաշտութիւնն) ի քաղաքին. (Ոսկ. եփես.։)