card, paper, parchment;
cartoon, pasteboard;
letter;
book.
Քարտէս (կամ քարտէզ) զչար գրեալ եւ զբարի՝ միապէս ընդւոնի. այլ պա՛րտ է մեզ, զի զբարին գրեսցուք ի նա, եւ ոչ զչարն. (Վրք. հց. ՟Զ։)
place or instrument of expiation;
purgatory;
*catafalco.
Քանզի եկերեցի սուրբ՝ քաւարան է մեղաւորաց. (Պիտառ.։)
Զմիածինդ քո առաջի եդեր քաւարան յաղագս մեղաց մերոց։ Քանզի տէր յաղագս ամենեցուն ճաշակելով զմահ՝ քաւարան լինելով աշխարհի. (Բրս. սղ. ՟Ծ՟Թ. եւ Բրս. պհ.։)
magian, magician, wizard.
Գիտաց եւ քաւդէից յառաջագոյն ասելով զայն՝ որ եղբարց թերեւս լինելոց է դաւումն, զի թուեսցին յիրաւի սպանանել. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
expiatory.
Ոտնաձայն առնէ, զի յոտսն քաւութիւնաբերս հասեալ մարդոյն՝ ինքնապատում զյանցանացն փրկութիւն գտանիցէ. (Ագաթ.։)
cf. Քեզոյն.
ՔԵԶԷՆ, դու քեզէն, քեզէն զքեզ. ՔԵԶՈՅՆ. քեզ քեզոյն, քեզոյն զքեզ. σύ tu σεαυτῷ, σαύτῳ, ταυτόν, ἐαυτόν tibi ipsi, ex te, te ipsum ἑν σεαυτῴ in te ipse եւ այլն. Ի քէն. դու ինքնին. յանձնէ քումմէ. անձամբանձին. անձամբ զանձն. քեզնէ, դու քեզմէ, դուն քեզի, դուն քեզ.
Դու քեզէն տուր զիրաւն. (Խոսր.։ Դու քեզէն իսկ վկայես ինձ. Ագաթ.։)
Արարէ՛ք ձեզ բարեկամս ի մամոնայէ. զի գարձեալ քո քեզոյն (յն. քո՛յդ) լինիցի ուղղութիւնն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։)
of or by thyself;
thou alone.
ՔԵԶԷՆ, դու քեզէն, քեզէն զքեզ. ՔԵԶՈՅՆ. քեզ քեզոյն, քեզոյն զքեզ. σύ tu σεαυτῷ, σαύτῳ, ταυτόν, ἐαυτόν tibi ipsi, ex te, te ipsum ἑν σεαυτῴ in te ipse եւ այլն. Ի քէն. դու ինքնին. յանձնէ քումմէ. անձամբանձին. անձամբ զանձն. քեզնէ, դու քեզմէ, դուն քեզի, դուն քեզ.
Դու քեզէն տուր զիրաւն. (Խոսր.։ Դու քեզէն իսկ վկայես ինձ. Ագաթ.։)
Արարէ՛ք ձեզ բարեկամս ի մամոնայէ. զի գարձեալ քո քեզոյն (յն. քո՛յդ) լինիցի ուղղութիւնն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։)
to govern, to be at the helm, to steer.
Զծովագնաց նաւ տեսանելով ի նաւահանգիստ ածեալ սա զնաւաստին գովէ՛. քանզի անգէտ եւ ոչ իւիք է՝ իմաստուն նաւաստւոյ զսա քեղացեալ ... Ընդէ՞ր ոչ արդեօք զնախախնամութիւն յառաջ քան զաշխարհիս մասունսսախոստովանեսցէ՝ ի նմանէ ամենայն տարերց քեղացելոց. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
furnished with a rudder.
Քեղինքեղաւորի՛ (է) քեղի ... քանզի քեղաւորն քեղեաւ է. (Արիստ. առինչ. ՟Ե։)
rudder, helm, tiller;
— կառաց, pole, carriage-pole, shaft.
πηδάλιον clavus navis. Վերին մասն ղեկացի ձեռս ղեկավարի. եւս եւ οἵαξ gubernaculum. որ է ստորին մասն՝ մխեալ ի ջուր. եւ ընդհանուր առմամբ՝ Ամբողջ ղեկան կամ ուղղեակն. որպէս թէ քեզի իցէ նոյն ձայն ընդ ղեկ՝ շրջուն հնչմամբ. (լինի եւ լծ. ընդ լտ. քլա՛ւուս ). տիւմէն (որ եւ իտ. դիմօնէ ).
Քեղի նաւի ... Են նաւք՝ որոց ոչ գոն քեղիք. վասն որոյ եւ ոչ հակադարձն. քանզի նաւ ո՛չ ասի քեղւոյ։ Քեղաւորն քեղեաւ է քեղաւոր. (Արիստ. առինչ.։)
Ունի զայս անուն փայտ, եւ զպատչաճն ի լինել ողնափայտ եւ քեզի ... Ո՛ր փայտ պատշաճ գոյ ողնափայտ լինել, եւ ո՛վ՝ որքեզի գոյ պատշաճ։ Նաւավար (ի ձմերան) գեր ի վերոյ ծխոյն եդեալ զքեղիսն։ Դարձցին ղեկացն թեւարկմունք յանքոյթ նաւահանգիստն. Խորտակեսցի լուծն, քակտեսցին քեղիքն. (Սահմ. ՟Ե։ Նիւս. թէոդոր.։ Նար. ՟Լ՟Բ։)
covered with leather.
Հանեալ յասպազինէն զներդեայ քեմխտապատ պարանն, եւ կորովութեամբ ձգէ. (Խոր. ՟Բ. 82։)
grammarian;
grammar;
*spelling-book, primer.
Գրեցից սակս քերականիս, թէ զի՞նչ է անուն սորա. (գրականութիւն, քերթողութիւն, քերականութիւն. Հին քեր.։)
Քերթողն քերական արուեստիւն շարակարգէր զգիրս ... քանզի զքերական կանոնսն հաստատաբար մեկնէր։ Առեալ ի նմանէ տունս քերականս, որպէս զի մեկնեսցէ զնոսա ի հռետորականս։ Երեւեցոյց գրով բանս՝ քերականս պէսպէս իմաստիւք զանազանեալ. (Սոկր.։ Վ՛րք բրս։ Վրք. ածաբ.։)
to erase, to scratch out;
to scrape, to scratch, to grate, to graze, to rasp, to plane, to polish;
to rub the skin off, to excoriate, to flay, to lacerate, to torture;
to take away, to remove, to annul;
to engrave, to inscribe, to write;
— առ, to graze, to touch slightly;
— առ ափամբք, to skirt, to coast along, to keep close to the shore;
— զափամբք, to go terra a terra, to sail along the coast;
— զամօթն ի բաց —, to lay aside all sense of shame, cf. Ունչք.
ξύω, ἁποξύω, περιξύω rado, erado, abrado ἑκθρίβω contero, defrico. Շփել եւ մաշել զիմն եղնգամբք կամ սրածայր գործեօք. քորել. գերծուլ. ի բաց քանցել զվերին երեսս իրաց՝ զմորթ, զկեղեւ եւ այլն. քերել, քեղրթել.
Ուղիղ եւ քերեալ (այսինքն հարթ եւ կոկ) ի ճշմարտութիւն գտանիցէք զիմս բան. (Պրպմ. ՟Լ՟Զ.) տպ. վրիպակաւ գրի՝ բերեալ. ուր յն. է բացաքերեալ.
Գիր ասի, վասն զի իբր քերելով իմն գաղափարի. քանզի գրելդ քերել ասիւր առ նախնեօքն. որպէս եւ ի հոմերոնի (ասի), Եւ գրեալ (է) իմ զոտին այժմ զքո գարշապար, ունայն պանծաս. (Թր. քեր.։)
to flay, to strip, to excoriate, to peel off;
to make, to compose, to write;
to versify, to poetize.
Ծանեայ այդ եւ յաղագս քերթողացն այսուիկ սակաւ, զի ոչ իմաստութեամբ քերդէին՝ զոր ինչ քերդեցին, ալյ որպէս դիւթքն՝ եւ տեսողքն տեսլեանն. (Պղատ. սոկր.։)
poetical;
grammatical;
— ազատութիւն, poetical license.
cf. Քերթուած.
Ներ առմանն, եթէ հոմերոս քերթո՛ղ է, եւ ոչ եւս ճշմարիտ՝ ասել, եթէ է հոմերոս. քանզի սակս քերթողութեան՝ ըստ պատահման, այլ ոչ ըստ ինքեան՝ զհոմերսնէն էն ստորոգի. (Անյաղթ պերիարմ.։)
Ուր եւ յաւելու յումպէտս ասել. Քերդողութիւն (կամ քերողութիւն) ստւոգաբանեալ լինի՝ գիր գեղութեան, կամ գիր թողութեան. վասն զի յաղագս սորա գտաւ գիր, եւ թողաւ աշխարհի
cf. Քթթելիք.
cf. Քթթելիք.
cf. Կողով.
Ի վերայ բուն հաստ տակին՝ երկու քթոց ջրախոտ եւ խոզի ազբա՛ծ. (Վստկ. ՟Մ՟Ղ՟Գ։) (Այլո՛ւր գրի Կթոց։)
nose;
— կենդանեաց, snout, muzzle;
մեծ, փոքր, սրածայր, շրջեալ, տափակ —, a large, big or bottle, little, pointed, turned up, snub or fiat nose;
զ—ս, ի վեր տանել, to turn up the nose, to look scornful, haughty;
այսրէն ընդ ս-ն դառնալ, to get into the nose, to go the wrong way in swallowing.
Արկից կարթ ի քիթս քո։ Եթէ կապիցե՞ս անուր ի քիթս նորա։ Իբրեւ գինդ ոսկի ի քիթ խոզի. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 28։ Յոբ. խ. 21։ Առակ. ՟Ժ՟Ա. 22։)
palate;
liking, caprice, fancy;
ընդ քմաց, by whim, humorously, capriciously, fantastically;
ի քմաց, according to one's fancy, liking;
ընդ քիմս ժպտիլ, to laugh constrainedly, from the teeth outward;
լեզու նորա ի քիմս իւր կցեցաւ, his tongue clove to his palate.
Զլեզի ի քիմս առեր, եւ ապտակ ի ծնօտս ընկալար. (Եփր. աղ.։)
cf. Քինութիւն.
resentment, hatred, rancour.
eaves-lath, penthouse, cornice;
— տան, eaves of a house;
— քարայրի, entrance to a cavern, mouth of a cave;
ընդ քուաւ, under cover, sheltered.
Յարկ վիմին ասէ, որ յայնժամ յառաջ քան զդուրս եւ ի վերայ դրանց քիւըն գերեզմանին ունէր ... բայց այժմ ոչ երեւի քիւըն քանզի քանդեյաւ քիւն վասն զարդու ... Ընդ քուաւ վիմին ասէ՝ առաջ պատուարին. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
caressing, affectionate, coaxing, flattering;
wooing, courting.
Ուղան սխակալ, աղուէսն քծնի։ Վասն զի քծնի է կենդանին, եւ պատօղ. (Լմբ. իմ. Լմբ. սղ.։)
chlamys, mantle, cloak.
որ եւ յն. խլա՛միս. χλαμύς, -ύδος chlamys, -ydis. գրի եւ ՔՂԱՄԻԹ. (լծ. խլայ, խիլայ) Վերարկու զինուորական, իշխանական, թագաւորական.
Քղամիգն արեան գունով ներկեալ էր, զի ղարիւն մարդկան միացոյց յինքն. (Մեկն. ղկ.։)
to tear, to rend, to tear in pieces, to reduce in tatters.
Գզել, գզգզել, ծուատել. բզիկ բզիկ ընել.
to sleep together.
Ասէ ցնա, արի՛ վաղվաղակի. զի մի՛ պղերգասցի. վասն զի քնակիցք էին զինուորքն. (Ոսկ. գծ.։)
lyre;
viol, harp;
Lyra;
— հարկանել, to play on or sound the lyre.
Չէր բամբասանաց քնարն, եթէ քնարաւն՝ Այստուածոյ երգս քո մատուցանէր։ Ոչ քնարաւ փողս հարկանեն, եւ ո՛չ փողով քնար։ Ի ձեռն սաղմոսերգուին քնարի։ Եօթնազի յարմարեալ քնար՝ եօթն անգամ յաւուրն նուագէր տեառն. (Սեբեր. ՟Է։ Նիւս. կազմ. ՟Թ։ Պրպմ.։ Եպիփ. սղ.։)
Արարիչն միաբանեաց (զհոգի եւ զմարմին) իբրեւ քնարահար ընդ քնարի, զի շարժեսցի եւ շարժեսցէ զակն ի տեսանել, զռնկունս ի հոտոտել, զքիմսն ի ճաշակել, զլեզու ի խօսել, զխելսն յիմանալ. (Եղիշ. հոգ.։)
lyrist.
Լուայ իբրեւ զձայն քնարահարաց, զի հարկանէին զքնարս իւրեանց, եւ երգէին զերգս նորս. (Յայտ. ՟Ժ՟Դ. 2։)
bed, couch, sleepingroom, dormitory;
grave, tomb;
— մանկան, crib, cradle.
Իբրեւ ծնաւ, մատուցեալ ոմանց առ ի դայեկել՝ տեսին, զի կանգնեցաւ ի վերայ ոտից իւրոց ի քնարանի անդ. (Ճ. ՟Գ. վրք. նիկող.։)
examination;
ի — առնուլ, to examine, to consider, to ponder;
to argue, to discuss;
ի — գալ, to be examined, criticized;
ի — արկանել, մտանել, լինել, to examine, to study, to criticize.
criticism;
cf. Բնազննութիւն.
Խուզարկութեամբ խօսելն զիրաց. քննաբանութիւն. բնազըննութիւն.
to examine, to study, to investigate, to discuss;
to censure, to control;
to meditate, to consider, to think;
cf. Տեղեկագոյն.
cf. Քննութիւն.
Գիտութիւն միոյն քննողութիւն միայնոյն է։ Զդատումն քննողութեան առնել։ Մի՛ վարկպարազի ինչ գործ վարկցիս յաստուածային իրս ձեռնամուխ լինել մարդկեղէն քննողութեամբ. (Եւագր. ՟Ի՟Ը։ Երզն. քեր.։ Տօնակ.։)
cf. Քնէած.
Զի՞նչ արարից զծոյլ եւ զքնու անձս, զի ոչինչ շահեցայ յաբեղայութենէս. (Վրք. հց. ձ։)
to smirk, to be treated delicately, to cuddle or indulge oneself, to be nice, dainty, to give oneself airs.
Զարդ խոնարհութեան զո՞ր կոչիցէ. յորժամ ի քնքշելոյ ի յօցտելոյ հանգուշն զիւրեաւ ամփոփիցէ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
delicate, tender, soft, morbid, pretty, darling, mincing;
puss.
μαλακός mollis, effeminatus, remissus ῤᾴθυμος desidiosus βάνασσος illiberalis, inepte magnificus, negligens. Փափուկ. գիրգ. մեղմ. մեղկ. փափկասուն. բարեկեցիկ. Թուլամորթ. պղերգ. նազիք.
fly-flap, fan;
keshotz, flabellum, ringing-instrument agitated by the deacons during the Armenian and Greek Mass.
ՔՇՈՑ ՔՇՈՑԱՆԻ. ῤιπίδιον flabellum, ventilationis instrumentum. Գործի քշելոյ զճանճս. ճանճավան. հովահարիչ. ... իսկ յեկեղեցւոջ Քչոց կոչին բոժոժազարդ ճօճանակք, զոր շարժեն սարկաւագունք առաջի պատարագի. եւ առ յոյնս նա եւ ի ժամ ընծայաբերութեան հովանի առնեն ի վերայ ընծայից. ըստ որում սկաւառակ քշոցաց ունի զպատկեր սերովբէից կամ քերովբէից. գոյր ասէ Գուառ երբեմն եւ առ լատինս ի վանել զճանճս կամ զմժղուկս ի խորանէ՝ նշանակաւ վանելոյ զփորձութիւնս եւ այլն. եւ ապա սկսան վարել լոկ զքշոց փետրակազմ ի փետրոյ սիրամարգի՝ ի պատարագի քահանայապետին. Թո՛ղ զի յոյնք վարէին երբեմն ի տեղի քշոցի եւ զվարշամակաս կամ զ՝ի քրտանէ թաշկինակս.
Զոմն ի սարկաւագաց, յորոց զքշոցն ունէին. (ՃՃ. վրք. բրս.) (որպէս եւ ի հին պատկերս սրբոյն բարսզի ի պատարագելն նորա նկարին սարկաւագունք քշոց ի ձեռս։)
veil, cover;
— հարսանեաց, nuptial veil.
Պատառեցին զքողն երեսաց նորա. քանզի քօղով վարէին յայնմ ժամանակի կաթողիկոսք. (Կիր. պտմ.։)
amphimacer.
ՔՈՂԱԲՈՐԲ ՔՈՂԱԲՈՐԲԵԱԼ. Որ իբր առնու զիւրեւ զաղօտ ինչ՝ որպէս զբորբ (լուսոյ կամ ծխոյ). քողածածուկ. անյայտ եւ ճարտար՝ որպէս ուռկանն ծածկեալ ընդ ջրով.
to discover, to unveil, to unmask.
Զերկուց բնութեանցն շարայարումն՝ատկանելով ի անօրէնութեան բանին աստուծոյ՝ խորհուրդն քողախնդրէր. (Կանոն.) (զի նեստոր դնէր չարայարումն, եւ ոչ միաւորութիւն)։
veiled-headed, wearing a veil, veiled;
coy, shy, modest, timid;
drawing the veil.
Որ արկանէ զիւրեւ կամ զայլով զքող, զառագաստ, զվարագոյր.
head-veil.
Զմարգարէից գումարն սրբոց. զի արասես կո՛յս քեզ քոնոց։ Յանձին կենդանւոյ՝ յապրիշում թելոց՝ կոյս քեզ քօղանոց. (Գանձ.։)
armed by thyself.
Քոյին զէն երեալ. այն՝ որով դուդ վառեցար կամ վարեցար որպէս զինու. այն է խաչ քրիստոսի.
sister;
nun.
ἁδελφή soror. (որ է լծ. ընդ հյ. եւ պ. խուհէր, խահէր . Էգ ծննդակից, դուստր ծնողաց եւ քոյր կոչեցեալ եղբարց եւ քերց իրոց. լայնաբար ասի եւ զայլոց կականց ազգականա. որպէս եւ այրն առ պարկեշտ սիրոյ՝ քոյր կոչէ զիւր կին. քուր, քուրուկ, քուրիկ.
Ասա՛ զիմաստութիւն քոյր քեզ լինել. (Առակ. ՟Է. 4։)
itch, scurf, scab.
ψώρα scabies. Կեղ մարմնոյ զազիր՝ փուտ եւ չոր՝ հանգոյն բորոյ շան. ասի եւ զայլոց իրաց.
cube, die;
suffrage, vote, ball, ballot;
տուփ քուէից, urn, ballot-box;
տուփ քուէիւք, by an unanimous vote;
— արկանել, տալ ձգել, to vote, to ballot, to come to the vote, to poll.
ՔՈՒԵԱՅ կամ ՔՈՒԷ որ եւ ՔՈՒԱՅ. նոյն է ե ԿԻՎՈՍ. յն. քի՛վօս . կամ քի՛ւվօս. լտ. քուպուս. արաբ. քէպ, քէապ. κύβος cubus. Խորհուրդ ձեւ յամենայն կողմանց հաւասար. զար, զարի ձեւ. որպէս եւ ի թիւս նախկին խորանարդ է ութ. զի երիցս երկու՝ են չորք, եւ երկիցս չորք են ութ.
Որպէս ասէ եւրիպիդէս, թէ ինձ պատուեալ լիցի ութերեակն. որ եւ քուեայ առաջին զսա անուանէ յաղագս ուղղանկեանցն քանզի յերկոց քառանկիւնից եւ չորից լծորդաց է բաղկացեալ ութեակն. (Երզն. քեր.։)
sleep, slumber, nap, rest, repose, pause;
— մահու, sleep of death;
քաղցր, ախորժ, հան գիստ, խաղաղ, փրկաւէտ, կենսանորոգ, —, soft, agreeable, tranquil, calm, healthy, refreshing slumber;
— թեթեւ, ընդհատ, անհանգիստ, յուղեալ or խռովեալ, դժնդակ, ծանր, վնասակար, մահացու —, light, broken, agitated, troubled, hard, heavy, dangerous, mortal sleep;
ի — լինել, երթալ, քնոյ տալ զանձն, to sleep, to go to sleep, to lie down, to repose;
զքնով անկանիլ, ի — մտանել, to be overcome with sleep, to fall asleep;
ննջել — յաւիտենից, to sleep the sleep that knows no waking;
ի — առնուլ, to send to sleep;
(յորորանի ) to lull or rock to sleep;
խոր — ի լինել, to be in a sound sleep, to sleep soundly;
ճաշակել զքաղցրութիւնս քնոյ, to enjoy sleep;
ի — գտանել զոք, to find a person asleep;
խռովել, ընդհատել, խափանել, զ—, to trouble, to disturb or break one's sleep, to awake, to rouse;
իբրեւ — ընդ արթունս լինել, to be half asleep;
հատանիլ քնոյ յաչաց, to lose one's sleep;
— քաղցրանինջ հատեալ էր յարտեւանաց նորա, calm sleep was unknown to him;
փախեաւ յինէն —, sleep fled far from me;
այս ի — տանի, that causes sleep;
ընկղմեալ ի — թանձրութեան, buried in sleep, fast asleep;
— հատեալ է յաչաց իմոց զցայգ եւ զցերեկ, I sleep neither night nor day, I am sleepless.
Քուն բազում՝ կենակից անիրաւ։ Եթէ քունն ոչ գայ առ մեզ, մեք մի՛ ընթասցուք առ նա։ Իսկ զքուն այնչափ առնոյր, որպէս զի մի միտքն ի բազում տքնութենէն շփոթեսցին (Կլիմաք.։)
Ետես ի քունն, զի համար առնուին ի նմանէն. (Կլիմաք.։)
monk's cap, cowl, capuche, hood, cuculla.
κουκούλλον cucullus. որ եւ ԿՆԿՈՒՂ. Քիւսիթն. գիշտ. գտակ. եւ վեղար՝ գլխարկ կրօնաւորաց, որպէս սաղաւարտ զինուորաց.
hair-cloth, sackcloth;
sack;
— զգենուլ, to put on, or to wear hair-cloth.
(յորմէ ռմկ. քուրջ ). σάκκος եւ μάρσιππος , μαρσίππιον saccus, cilicium եւ marsupium, crumena θέμα capsula. (գրի վրիպակաւ եւ Քուրց) Խորդ. Խարազն. գործուած ի խոշոր մազից այծեաց կամ ձիոց՝ իբրու կապերտ, եւ պարկ, կամ քսակ, պայուսակ, եւ իբր զգեստ խիստ ի նշան կոծոյ եւ ճգնութեան. խարար, ջուլ, ջուվալ. (եբր. սաք)