caprice, whim, freak, humour, fantasy;
ի կամս անձին զինչպիտութեան բերիլ, to follow one's own caprice or fancy;
թողուլ զոք ի կամս անձին զինչպիտութեան, to leave one to his ways or caprices.
Ոչ թողեր զազգս մարդկան ի կամս անձանց զինչպիտութեան իւրեանց. (Ագաթ.։)
Ի կամս անձին զինչպիսութեան բերեալ՝ ոչ անսայր բանի խրատու աներոց իւրոց։ Զկամս անձանց զինչպիսութեան իւրեանց կատարել։ Ելեալ գնացին ի կամս անձանց զինչպիտութեան իւրեանց. (Յհ. կթ.։)
lower, sunk.
Տեսիլ նորա զիջագոյն իցէ քան զմորթն. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ. 25։)
mild, humble, condescending, complaisant.
Խոնարհական. զիջանելով եղեալ, ասացեալ.
Վասն այսորիկ դարձեալ զիջական. զոր ետուր ինձ ասէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 34։)
to calm one's self, to relent, to grow tranquil, to yield, to cool, to comply;
to acquiesce, to listen, to condescend, to connive;
to become extinct;
— յառաջին զուարթութենէն, to lose one's cheerfulness;
— յաղաչանս, to be moved by entreaties, to acquiesce in, to comply with, to yield to;
զիջանէր տակաւ երթայր ջուրն եւ թուլանայր յերկրէ, the waters returned from off the earth continually;
էջ եւ զիջիր ի խորս երկրի, yet shalt thou be brought down unto the nether parts of the earth.
Մարդասէր է Աստուած, եւ ըստ այնմ զիջանէ։ Զիջանէ եւ թոյլ տայ եւ ի գլուխն եւս թափել զիւղն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 5. եւ ՟Գ. 21։)
Ընդ խոնարհս զիջանէ։ Զիջանէ ըստ տնտեսութեան. (Ոսկ. եբր.։)
Թէպէտեւ ներեցից եւ զիջից ըստ բանին. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Զիջանեմ.
Է՛ջ եւ զիջի՛ր ... ի խորս երկրի. (Եզեկ. ՟Լ՟Ա. 18։)
Արբցեն եւ զիջցին, եւ եղիցին իբրեւ չեղեալք. յն. ընկլցին. (Աբդ. 16։)
στέλλομαι, καταβιβάζομαι, ἑνδίδομαι եւ այլն. remittor, demittor, decresco, diminuor, cedo Կարի ի վայր իջանել. խոնարհիլ (իրօք կամ նմանութեամբ). ցածանալ, ցածնուլ. մեղմանալ. նուազիլ. ինջնալ, կակղնալ, թուլանալ, պակսիլ.
Յառաջին զուարթութենէ անտի զիջեալ տրտմագոյն երեսօք. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 19։)
Մի՛ ամբարտաւանիք, այլ ընդ խոնարհս զիջանիցիք. (Հռ. ՟Ժ՟Բ. 16։)
Զիջի՛ր փոքր մի, հաշուեա՛ց զմիտսդ. (Ոսկ. ես.։)
Այլ ոչ զանգիտեալ երբէք զիջանէր ի բարձրագոյն հաւատոցն՝ որ ի Քրիստոս. (Նանայ.։)
Տեսանե՞ս զզիջանելոյն օրինակն. այսինքն խոնարհելոյն. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
ԶԻՋԱՆԻԼ. որպէս Ներել. յարմարել զինքն այլոյ. ... որ եւ ԶԻՋԱՆԵԼ. συμπεριφέρομαι cedo եւ այլն.
Ոչ երբէք զիջայ ընդ նմա՝ ո՛չ ի ցանկութիւն, եւ ոչ ի սրտմտութիւն։ Պա՛րտ է եւ քեզ զիջանել ընդ նովաւ։ Եւ զի մանուկ էր, եւ ես զիջանէի զկնի տկարութեան նորա. (Վրք. հց. ՟Ե. ՟Զ. եւ ՟Բ։)
calmness, tranquillity;
subsiding;
condescension, connivance, deference;
indulgence.
Երկինք ցօղովն (սնուցանեն)՝ յամպոց զիջմանէ. (Յճխ. ՟Ժ՟Դ։)
Անասնաբար սահեցմամբ՝ ըստ հողոյն զիջման՝ ընդ երկիր մածաք. (Նար. ՟Ձ՟Զ։)
Մի՛ ինչ յայսմանէ երկիցես, քանզի զիջութիւն է իրողութիւն. (Ոսկ. գծ.։)
Տնօրէնութիւն՝ ո՛չ է սեպհական գործ, այլ զիջումն ի պէտս հօտին։ Ճմլեցուցեալ խանդաղատեսցուք զԱստուածային կամացդ սաստն ի զիջումն եւ յողորմութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Զիջութիւն.
Երկինք ցօղովն (սնուցանեն)՝ յամպոց զիջմանէ. (Յճխ. ՟Ժ՟Դ։)
Անասնաբար սահեցմամբ՝ ըստ հողոյն զիջման՝ ընդ երկիր մածաք. (Նար. ՟Ձ՟Զ։)
Մի՛ ինչ յայսմանէ երկիցես, քանզի զիջութիւն է իրողութիւն. (Ոսկ. գծ.։)
Տնօրէնութիւն՝ ո՛չ է սեպհական գործ, այլ զիջումն ի պէտս հօտին։ Ճմլեցուցեալ խանդաղատեսցուք զԱստուածային կամացդ սաստն ի զիջումն եւ յողորմութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
to calm;
to eool;
to extinguish;
— զոք առ ի վշտակցութիւն, to soften, to render compassionate.
Բարկութեամբ զիջուսցես զազգս. (Ամբ. ՟Գ. 12։)
Զհեստեալ յամառութիւն զիջուցանել. (՟Գ. Մակ. ՟Ա. 13։)
Զիջուսցէ զխորհրդոցն գերապանծութեան բարձրութիւն. (Փիլ. բագն.։)
Ոչ եթէ զԱբրահամ ինչ զիջոյց ի հայրապետութենէ անտի. (Ագաթ.։)
Զամբոխեալսն բարկութեամբ եւ ամբարտաւանութեամբ զիջուցանէ ի հաշտութիւն. (Յճխ. ՟Ե։)
Մի՛ զիջուսցես զկքեալն. (Նար. ՟Ձ՟Է։)
Զիջուցաք զհպարտութիւնն։ Այս խոստումն փառաց զիջուցանէ զնա առ ի վշտակցութիւն. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. սղ.։)
thigh;
haunch;
— կենդանեաց, leg;
— կամրջի, stern;
— նաւու, keel of a ship.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի, ո հլ. «նստոյ տեղից մինչև ծունկը եղած մասը» ՍԳր. Փիլ. Խոր., «նաւի նստարան», Նար., որից՝ զստափոկ «կաշիէ վարտիք» Վրդն. դան. դ. էջ 252, զստիկ «փոքր զիստ». ԱԲ, զստոսկր (նոր բառ).-ըստ ՆՀԲ կայ նաև ռմկ. յգ. զստուի ձևը (Վստկ.), ինչպէս ու-նինք աչուի, ճռուի ևն, բայց ըստ իս այս բառը պէտք է կարդալ զոտուի «ոտքերը»։
• ՆՀԲ լծ. նիստ։ Ըստ Meillet (անձնա-կան) այս երկու բառերը իրար կապելու համար՝ կարելի էր ենթադրել հնխ. sed-«նստիլ» արմատից կրկնութեամբ si-zdo-> *hizdo և հայերէնի մէջ զ մաս-նիկով էլ՝ զիստ։
μηρός femur ψοιά, ψοά lumbus, ilia τὰ ὁπίσω posteriores partes. (լծ. նիստ). Մսանուտ մասն մարմնոյ ստորին՝ ի նստոյից ցծունկս, յառաջոյ եւ զկնի, ուր են եւ երանք, բարձք, ազդր.
Ամոլաջիլ զըստի։ Կաղայր ի զըստէ անտի։ Ի վերայ տախտակի զըստին. (Ծն. ՟Լ՟Բ. 25 = 32։)
Եհար Աբեններ նիզակաւն ընդ սնակուշտն, եւ ել նիզակն ընդ զիստ նորա. (՟Բ. Թագ. ՟Բ. 23։)
Զճարպն եւ զմսանն անարատ հանդերձ զըստօքն հանցէ ի նմանէ. (Ղեւտ. ՟Գ. 10։)
Քամակաւ եւ զըստովք պատեալ փակեաց զգնացսն զայն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 6։)
Գօտեւորեալ զմէջսն, եւ յահեկէ զստինն երկսայրի. (Խոր. ՟Ա. 10։)
Նմանութեամբ՝ Նստարան նաւուն զկողմամբք յատակին.
Կապարանք զստին հատուածոյ յօշտտեցաւ. (Նար. ՟Ի՟Ե։)
to raise a tumult or disturbance;
— զաղանդ, fo divulge, to publish.
ԶԻՐԱՐԵՄ ԶԻՐԱՐԻՄ Զիրերօք անցուցանել, եւ անցանել, վէճս յուզելով կամ շշնջելով. պատատիլ. խառնիլ. իրարու անցընել, իրար անցնիլ, շշնկոց հանել.
Ըզգտեալ ի նմա աղանդն յայտնագոյն զիրարէր։ Իսկ եկեալքն զիրարեալք ընդ միաբանս՝ շարժէին զխնդիրն. (Սոկր. ՟Բ. 29. ՟Է. 34։)
Եւ յայսմանէ իմ խուճապին՝ զգայարանօքըս զիրարին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
cf. Զիրարեմ.
ԶԻՐԱՐԵՄ ԶԻՐԱՐԻՄ Զիրերօք անցուցանել, եւ անցանել, վէճս յուզելով կամ շշնջելով. պատատիլ. խառնիլ. իրարու անցընել, իրար անցնիլ, շշնկոց հանել.
Ըզգտեալ ի նմա աղանդն յայտնագոյն զիրարէր։ Իսկ եկեալքն զիրարեալք ընդ միաբանս՝ շարժէին զխնդիրն. (Սոկր. ՟Բ. 29. ՟Է. 34։)
Եւ յայսմանէ իմ խուճապին՝ զգայարանօքըս զիրարին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
destitute, deprived;
— լինել՛գտանիլ, to be -.
• «զրկուած, անմասն, անբաժին» Լմբ. սղ., որից՝ անզիրկ Խոսր. Ոսկիփ. Սկևռ. պատ. 43, զգայազիրկ Նար., զրկել «անմասն թողուլ, նեղել, հարստահարել» ՍԳր, զրկիչ Ես. ժ. 20. Ոսկ. մ. գ. 25, զրկումն Ծն. իզ. 20, զրկանք Խոր., զրկահարանք Պիտ., զմիմ-եանսզրկութիւն Բուզ. ևն. ռամիկ ձև է զուրկ Օրբ. (որից հայրենազուրկ Մարաթ.), որ միակ ընդունուածն է նոր գրականում և որից շինուած են՝ աչազուրկ, եղբայրազուրկ, ըն-չազուրկ, կամազուրկ, պատուազուրկ, հողա-զուրկ ևն նոր բառերը։
• = Ասոր. ❇ sriqā «զուր, ունայն», ❇ sraq «կողոպտել, spoliavit», [syriac word] suranā «կամաւոր աղքատութիւն» (Broc-kelm. 240). այս բառերը բնիկ սեմական են և կցւում են արաբ. ❇ srq «գողանալ» ար-մատին։ -Աճ։
• ԳՒՌ.-Մշ. Սլմ. գրկել, Ախց. Գոր. Կր. Ղրբ. զրկէլ, Ագլ. Մկ. Շմ. Ոզմ. զրկիլ, Ալշ. Ջղ. զրգել, Երև. Ննխ. Սեբ. զրգէլ, Խրբ. Տփ. զրգիլ, Տիգ. զրգվիլ, Հճ. զը'յգել. -արմատա-կան ձևով է Խրբ. զրիգ՝ «խեղճ, թշուառ».-նոր բառեր են՝ զրկուկ «հարստահարուած», զրկտել, զրկտուիլ «հարստահարել, հարոս-տահառուիլ», զրկուպիրկ լինել «մեռնիլ, մահանաւ»։-Թրքախօս հայոց մէջ ունինք զրկել, զրնկել, զրինճ օլմաք Ատն. «զրկուիլ» (Արևելք, 1888 նոյ. 8-9)։
Զիրկ գոլով յայնմ ամենայնէ։ Վասն զիրկ գոլոյն ի նմանէ։ Զիրկ յայսմանէ գտանէին։ Յայդեաց եւ ի ձիթենեաց զիրկք գտանէին. (Լմբ. սղ.։)
to kill one's self, to put one's self to death.
cf. Զիւրովի՞՞՞երթալ.
ԶԻՒՐՈՎԻՆ ԵՐԹԱԼ. ἐαυτόν ἁποκτεινεῖν, ἁναιρεῖν seipsum interficere Անձամբ զանձն ի մահ հարկանել, սպանանել. անձին առնել. անձնամահ լինել. ինքիր զինքը սպաննել.
Միթէ զիւրովի՞ն երթայցէ։ Ձգեաց զսուսեր, եւ կամէր երթալ զիւրովին։ Եդ զսուսերն, եւ չոգաւ զիւրովին. (Յհ. ՟Ը. 22։ Գծ. ՟Ժ՟Զ. 27։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 44։)
cf. Զիւրովին՞՞՞երթալ.
to deny, to retract, to refuse, to deprive, to rocain.
ԶԼԱՆԱՄ կամ ԶԸԼԱՆԱՄ. ἁποστερέω, στερίσκω , στερέω, ἁδικέω, πλεονέκτω privo, spolio, orbo, fraudo, injuriam facio συκοφαντέω defraudo (Արմատն է յայլազգականն, զիւլ, զուլմ, կամ ի հյ. ծոյլ՝ ի լնուլ զիրաւունս) Որպէս Զրկել. անիրաւել. դրժել. հատանել զիրաւունս. անտես առնել. յետնել. պակասեցուցանել. մերկել. կողոպտել. նենգել. խարդախել. զրկանք ընել.
Մի զլասցիս զվարձս տնանկին. (Օր. ՟Ի՟Դ. 14։ Ո՛րդեակ, զկեանս աղքատաց մի՛ զըլանար. Սիր. ՟Դ. 1։)
Զլանամ զանձն իմ ի բարութենէ. այլձ. զրկեմ. (Ժող. ՟Դ. 8։)
Հեղու արիւն, որ զըլանայ զվարձս վարձկանի. (Սիր. ՟Լ՟Ա. 27։)
Անձամբ անձին զանձինս ի սրբութենէ պարգեւաց անտի զլանան։ Ա՛յր դու, չզըլանամ ինչ զքեզ, բայց կամիմ տալ սմա՝ որպէս եւ քեզդ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6. եւ 8։)
Եթէ զուրուք ինչ զլացեալ իցեմ, հատուցից չորեքպատիկ. (Բրս. հց.։)
Զանձն իւր զրկէ եւ զլանայ, ո՛չ զԱստուած ... զրկել եւ զլանալ. (Փիլ. այլաբ.։)
Զտաճարն տեղի արարին վաճառոյ, եւ աւազակօրէն զլանալոյ. (Իգն.։)
Զառաջին մարդն խաբեցի, եւ յանմահութենէն զլացայ. (Վանակ. յոբ.։)
Զլացեալ զրկեցաւ ի սքանչելի կենաց անտի. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 2։)
Բերան օձին զլացեալ զրկեցաւ ի պատասխանի տալոյ. (Եփր. ծն.։)
Ոչ զլանայր զծառայակիցս իւր ի տէրունեացն աւանդից ոգւոյ կերակրոց. (Սկեւռ. լմբ.։)
ԶԼԱՆԱԼ. ἁρνέομαι nego, recuso, inficior Ժխտել, ուրանալ զիրաւն եւ զիրաւունս. ապախտ առնել. յուլանալ ի ճանաչել զերախտիս եւ զպարտս.
Որ յոյժդ ես մարդատեաց՝ զլանալով զԱստուծոյ մարդասիրութիւնն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Բաժակ մի ցուրտ ջուր տալ հրամայէ, եւ ոչ զայնորիկ զվարձս զլանայ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Զլանան զմարդեղութիւնն Քրիստոսի. (Շ. ՟բ. յհ.։)
Զտասանորդացն ասէ, զոր զլանային տալ ի տաճարն՝ ղեւտացւոց. (Մխ. երեմ.։)
Զնորա պատուիրանաւն զլացաք։ Զլացան զտէր այգւոյն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։ Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
Զփրկականն ոչ զլանայ մերձ դնել զբանս. (Իգն.։)
Ի ժամանակս սերմանելոյ արդեանց ոչ ոք զլանայ ի սերմանելն. (Եփր. պհ.։)
Ո՞ր ազգ զլացաւ զերախտիս տեառն իւրոյ մարդկութեանն։ Զլանամ զնոյն եւ ո՛չ բնաւ. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. սղ.։)
Զլացան զպատիւ նորա. (Վրդն. ծն.։)
Զանզբաղութիւն անապատին զլանալ ոչ յօժարէր. (Սկեւռ. լմբ.։)
Թաքուցանել երկուցեալ, զի մի՛ երբէք իբրեւ զըլացօղ պատուհասեալ դատեցայց. (որպէս զծոյլ եւ զապաշնորհ ծառայն քանքարաթաքոյց) (Փարպ.։)
Այլ դու կարօղ ես սովորաբար եւ առ զըլացօղս բարեգործել. (Նար. ՟Ի՟Է։)
Զժողովուրդն զլացօղ ի ժողովրդենէ իւրմէ եհան. (Եփր. ել.։)
Նման Յուդայի, որ ժողովեաց ի վերայ տեառն իւրոյ զգունդս զլացողացն այսինքն ապերախտից. (Վանակ. յոբ.։)
that denies, refuses;
ungrateful.
denial;
recantation, refusal;
wrong.
Ո՛վ զլացողութիւնդ, որ եղեւ ի քէն առ բարերարն քո. (Վեցօր. ՟Թ։)
Եղեւ բարութիւն՝ զլացութիւն նոցա (փշով պսակողացն զՅիսուս), որպէս զի նովաւ խոցոտիցի թշնամին. (Երզն. մտթ.։)
Ի զըլացումն միմեանց զինեալք. (Փիլ. յովն.։)
Եւ ոչ զըլացմամբ արգելու յումեքէ զարժանն. (Փարպ.։)
Անդ լինի զրկումն եւ զըլացումն. (Յճխ. ՟Ժ։)
Զլացումն. այսինքն որ բանիւ կամ գործով զընկերն իւր զուր մատնէ. (Կիր. երզն. խր.։)
Զխաչ քո առնուլ զլացմամբ անձին. (Սկեւռ. աղ.։)
Այսպիսիքս տան պատճառ վայրապարաց զրպարտողաց մարդկան ի զլացութիւն եւ ի զրախօսութիւն տէրունական գրոցն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 4։)
cf. Զլացողութիւն.
Ո՛վ զլացողութիւնդ, որ եղեւ ի քէն առ բարերարն քո. (Վեցօր. ՟Թ։)
Եղեւ բարութիւն՝ զլացութիւն նոցա (փշով պսակողացն զՅիսուս), որպէս զի նովաւ խոցոտիցի թշնամին. (Երզն. մտթ.։)
Ի զըլացումն միմեանց զինեալք. (Փիլ. յովն.։)
Եւ ոչ զըլացմամբ արգելու յումեքէ զարժանն. (Փարպ.։)
Անդ լինի զրկումն եւ զըլացումն. (Յճխ. ՟Ժ։)
Զլացումն. այսինքն որ բանիւ կամ գործով զընկերն իւր զուր մատնէ. (Կիր. երզն. խր.։)
Զխաչ քո առնուլ զլացմամբ անձին. (Սկեւռ. աղ.։)
Այսպիսիքս տան պատճառ վայրապարաց զրպարտողաց մարդկան ի զլացութիւն եւ ի զրախօսութիւն տէրունական գրոցն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 4։)
Անուն զլացութեան (նորա)՝ հայր գանգի. զի որպէս բանից կարգ է ասել, զդանգ առաւել քան զաստուած մեծարէր. (Ղեւոնդ.։)
cf. Զլացողութիւն.
Ո՛վ զլացողութիւնդ, որ եղեւ ի քէն առ բարերարն քո. (Վեցօր. ՟Թ։)
Եղեւ բարութիւն՝ զլացութիւն նոցա (փշով պսակողացն զՅիսուս), որպէս զի նովաւ խոցոտիցի թշնամին. (Երզն. մտթ.։)
Ի զըլացումն միմեանց զինեալք. (Փիլ. յովն.։)
Եւ ոչ զըլացմամբ արգելու յումեքէ զարժանն. (Փարպ.։)
Անդ լինի զրկումն եւ զըլացումն. (Յճխ. ՟Ժ։)
Զլացումն. այսինքն որ բանիւ կամ գործով զընկերն իւր զուր մատնէ. (Կիր. երզն. խր.։)
Զխաչ քո առնուլ զլացմամբ անձին. (Սկեւռ. աղ.։)
Այսպիսիքս տան պատճառ վայրապարաց զրպարտողաց մարդկան ի զլացութիւն եւ ի զրախօսութիւն տէրունական գրոցն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 4։)
medlar;
medlar-tree.
• (գրուած նաև ըզկեռ, սգեռ, սկեռ, զղեռ, զղեար) «մի տեսակ պտուղ է. մուշմու-լա, mespilus, néfle» Գաղիան. Տաթև. ձմ. ձդ.-արևմտեան գրականը վերի ձեւերից ըն-դունում է ղղեար, արևելեան գրականը՝ զկեռ, որ և գաւառականների ցոյց տուած ձևն է։
• =Նման են հնչում արաբ. [arabic word] za'rur «ալոճ» (ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 876) կամ «զկեռ» (ըստ Pott, ZKM, 1850, 105). այս վերջինը տալիս է արաբ. zaror, zarora, anzarola zaurour azarola zarm ձևե-բը, որոնցից փոխառեալ է դնում յն. (αρούριον, ζαρόσ«զկեռ». հմմտ. նաև թաթար azγul, արևել. թրք. ezqil, äzqil, լազ. skili-muntri, skirmuti, վրաց. სხმარტელა սրխ-մարտելա և ზღმარტლი զղմարտլի, ზმარტლი զմարտլի, որոնք բոլորը նշանակում են «զը-կեռ»։ Այս բառերի յարաբերութիւնը ճշտել չեմ կարող։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Ագլ. զըկէ՛ոնը, Գոր. Ղրբ. զըկըէռ, զըկըռ (մնկ. զի՛կի), Տփ. զկիր, Խտջ. զղէր, Հմշ. զղիռ. (ծառը՝ Ղրդ. զկէռնի, Հմշ. զղռէ-նի). նոր բառեր են զկռաջուր, զկռթթու, զկռի, զկռմածուն, զկռուտ։
chagrin, grief, vexation, crabbedness.
Կծումն եւ կծկումն սրտի. դժկամակութիւն. դառնութիւն. զայրոյթ. ստրջանք. խշխշուք, սրտի էրուք.
Դառնայ յաշխարհ իւր մեծաւ տրտմութեամբ եւ զկծանօք. (Խոր. ՟Բ. 68։)
to embitter, to afflict, to torment;
cf. Զկծիմ.
Որչափ ողոքես, զայրանայ, եւ զկծէ, թէ ընդէ՞ր ոչ չարին չար հատուցանես. (Լմբ. առակ.։)
to displease, to vex, to trouble, to offend, to chagrin;
to nettle, to sting, to peck at;
զկծեցուցից եւ ես զձեզ բանիւք, I will sting yon with my words.
παροξύνω, παροργίζω exacerbo ἑνάλλομαι insilio, insulto Տալ զկծիլ կամ զգածիլ դառնութեամբ. կծանել. կսկծեցուցանել. զայրացուցանել. դառնացուցանել. կճել, սիրտը ծակել՝ էրել՝ խշխշցընել, թթուեցնել.
Զկծեցուցից եւ ես զձեզ բանիւք. (Յոբ. ՟Ժ՟Զ. 5։)
Ազգաւ անմտաւ զկծեցուցից զձեզ. (Հռ. ՟Ժ. 19։)
Եւ Մաղաքիա, թէ որ զկծեցուցանէիք զԱստուած բանիւք ձերով, եւ ասէիք՝ թէ ի՞ւ զկծեցուցաք զնա. (Ոսկ. ես.։)
Որպէս մանանիխ լեալ կսկծեցուսցէ, եւ ճնշեալ՝ զկծեցուցանէ. (Եփր. աւետար.։)
Նաեւ չքոտեօք զկծեցուցանէ զմեզ. (Եզնիկ.։)
Շատխօսութեան հոսանք իբրեւ յաղբերէ դիմեն, որպէս ասաց ոմն ի հնոցն, եւ զկծեցուցանեն զամենայն գիներբուս եւ զհրապարակս. (Խոր. ՟Բ. 89։)
sharp, biting, piquant;
— բանք, biting words, sarcasm.
to be vexed, grieved, concerned, moved, soured, exasperated;
— գինւով, to intoxicate, to get drunk.
Զգածիլ ջերմ կրիւք, կամ կիզանիլ ջեռմամբ կրից. կամ կծանիլ եւ կծուիլ յերեսաց կսկծանաց սրտի։ (լծ. ընդ թ. գըզմագ)։
Խաշինքն ... զկծիցին ... եւ զկծէին խաշինքն ի գաւազանսն։ Զկծէին խաշինքն ի խառնսն եւ յղենային։ Առ ի զկծելոյ նոցա ըստ գաւազանացն. (Ծն. ՟Լ. 38 = 41։)
Սմա վարձեցաւ ոչխար ասրաբերութեամբ, եւ ինքն ի սառուցմանէն զկծի (այսինքն կծկի առ ի ջեռնուլ). (Լմբ. յանառակն։)
ԶԿԾԻՄ. παροξύνομαι exacerbor Այրիլ սրտի, կսկծիլ, խանձիլ, վառիլ, զայրանալ, դառնանալ ստրջանօք. սիրտը խշխշալ, էրիլ մրկիլ.
Ո՞վ ոք ետես զստրուկն յիւրում մեծութեան, եւ ոչ զկծեցաւ։ Ընդ որս եւ զսորին նմանիս պարծանաց (առաջի եդիր) առ իմս խրախոյս, եւ ոչ զկծեցայ. (Նար. ՟Ի՟Թ. ՟Կ՟Դ։)
Չի՛ք այլ ինչ զօրաւոր, որ այնպէս խածանէ զսիրտ մարդոյ իբրեւ զնախատինսն ... սակայն եւ ոչ յայսոսիկ զկծեցաւ արդարն. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)
Չարակն կոչի այն, որ ընկերին բարութեամբ զկծի։ Մոռանայ զնախագործեալ բարիսն, եւ զկծի՝ թէ ընդէ՞ր սխալեցի. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. ժղ.։)
Գիտեմ զի կծեալ սրտիւք խօսիք զայսպիսի խօսս (ընդդէմ Արտաշրի). (Փարպ.։)
Սա ոչ միայն գինւով զկծէր (կամ, ոչ զկծէր), այլ եւ ոչ ջրով զծարաւոյն պէտսն կատարէր. (Արծր. ՟Դ. 8։)
Վասն առաքելոցն ասէին զկծեալք, զի՞նչ արասցուք արանցս այսոցիկ. (Ոսկ. գծ.։)
Զի եւ հարք յաղագս մանկանց զանբժշկականն ախտացելոցն խռովին եւ զկծին. (անդ։)
Ի բաց անցեալ գնացին ի միմեանց զկծեալ կռուով. (Պտմ. աղեքս.։)
cf. Զկծանք.
Առ տրտմութեան խայթումն եւ զկծումն. իսկ առ փափաքման՝ երկիւղածութիւնն (Փիլ. լին.։)
after, since;
behind, hack, backward;
after, since, then, afterwards, hereafter, underneath, behind, one after another, next to, subsequently;
Տրայիանոս կալաւ զինքնակալութիւնն — Ներուասայ, Trajan was emperor after Nerva;
— միմեանց, զմիմեանց կնի, մի զմիոյ կնի, one after the other, subsequently, blow upon blow;
— երկուց ամաց, two years ago;
— ոչ բազում աւուրց, some days after;
— ապա, at length;
զերիս ամս ամ զամի —, during three successive years;
եկայք — իմ, follow me;
որ զմեր կնի ոչ շրջի, who is not of us;
զդուռն ձգել — իւր, to shut the door behind or after one;
մի զմիոյ կնի կցեալ, one tied to another;
linked;
եւ որ ինչ — այսորիկ, եւ որ —, and so on, & etc.;
— բնութեանս, suitable or according to the nature, natural, like nature;
— գալ, գնալ, երթալ, ընթանալ —, to follow;
— պնդիլ, մտանել, լինեմ, to pursue, to follow up, to hunt, to persecute;
— խոտորիլ, to be allured;
to be carried away;
մոլորիլ — խրատու, to be swayed by bad advice;
— կամաց իւրոց ածել զոք, to make the slave of one's will.
ὁπίσω, μετά, ἑχόμενος, κατόπισθε post, pone Զհետ. (զի կին, կինք, է հետք ոտից. որպէս եւ կնիք՝ տպաւորիչ զհետս իւր.) ընդ հետս կամ յետ ոտից այլոց հետեւելով. յետոյ քան. իզը կոխելով, ետեւ, ետեւէն, ետքի կողմը, ետքը.
Եկա՛յք զկնի իմ։ Որ զկնին իմ գայ։ Զդուռն ձգեաց զկնի իւր։ Զերիս ամս՝ ամ զամի զկնի։ Զմեր կնի ոչ շրջէր։ Մի զմիոյ կնի կցեալ։ Զփառաց զկնի արձակեաց զիս յազգսն. եւ այլն։
Քանզի զնորին կնի ածէ, թէ եւ այլն։ Քանզի ասէ իսկ զնորին կնի՝ թէ ձեռք քո ոչ կապեցան. (Կիւրղ. ել. եւ Կիւրղ. թագ.։)
Զմիմեանց զկնի գային։ Զկնի Աբգարու մինչեւ ցԵրուանդ։ Զկնի ոչ բազում աւուրց. (Խոր.։)
Ամենայն օրէնքն Աստուծոյ դիւր է, եւ զկնի բնութեանս։ Ճանապարհ օրինացն Աստուծոյ քաղցր է եւ ախորժ, զի զկնի բնութեանս է, եւ զօտարն ի սմանէ հատանէ. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.) իբր հետեւորդ եւ համաձայն, ընթացակից։ Բցռ. խնդ. իբր ռմկ. ասկից ետեւ.
Ի յայսմանէ զկնի՝ թուելոցն. այսինքն ի թուելոցն զկնի այսորիկ. (Նար. ԿԱ։)
Առաջոյ, եւ զկնի։ Առաջի երեսաց եւ զկնի։ Որ առաջին եւ զկնի երթային. (Բ. Թագ. Ժ. 9։ Բ. Մնաց. ԺԹ. 10։ Մտթ. ԻԱ. 9։)
Յառաջ ընթանան, եւ զկնի ծաւալին. (Յճխ. Գ։)
Եւ ոմն՝ թէեւ զկնի ժամանակաւ. այսինքն յետոյ. (Պիտ.։)
Եւ որ զկնի μετὰ τῶν ἑφεξῆς et caetera, ասի՝ իբր Եւ այլն. այլովքն հանդերձ։ (Կիւրղ. գանձ. ԺԱ։)
Ե՛կ զկնի իմ։ Գնաց զկնի նորա։ Երթայր զկնի։ Արի՛ ե՛րթ զկնի դոցա. եւ այլն։
ԶԿՆԻ ՊՆԴԻԼ, ՄՏԱՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. καταδιώκω persequor Հետամուտ լինել, հալածել, վարել։ Տե՛ս (Ծն. ժդ. 15։ Յես. բ. 7։ ա. թգ. լ. 8։ իզ. 18։ Ա. Մակ. ժ. 78։)
ԶԿՆԻՍ (այսինքն զկնիքն), զկնեաց կամ զկնից, զզկնիս կամ զկնիս, ի զկնիս կամ յզկնիս կամ զկնիս. τὰ ἐξῆς sequentia ἐξῆς deiceps, et caetera Զկնի եկեալքն կամ եղեալքն. յետագայք. յաջորդք. մնացեալք. եւ այլն՝ որ ի կարգին.
Որ զկնիսն գայ. (Վանակ. յոբ.։)
Զեկուցանի ի ձեռն զկնիցս։ Եւ էառ մի ի կողիցն նորա. եւ զկնիսն (այսինքն եւ այլն)։ Առաջոյքս ոչ տեսանեն զկնիսն. իսկ որ զկնին են, տեսանեն որք կանն առ նոսա. (Փիլ.։)
Որում լուան առաջին սուրբքն, եւ որ զկնիս եկին. (Համամ առակ.։)
Զառաւելութիւն բազմապատիկ մեզ ի զկնիսն խոստանայ. (Բրս. յուդիտ.։)
Երկրորդել ... զկնիսն։ Ամենեցունց՝ որ առ իւրովքն էին ժամանակօք՝ նախանձելի, եւ զկնեացս ըղձալի՝ ինքն եւ ժամանակ իւր։ Առաջի պղնձի հարկանելով փողս, եւ զկնիսն՝ ձայնարկու գուսանք սեւազգեստք։ Այլ միայն (պատմեսցուք) զորս հաւաստին գիտեմք, զկնիսն (այսինքն յետոյ յիւրում կարգի). (Խոր. Ա. 2. 23։ Բ. 47. 57. 61։)
Ընդունայն խօսի զառաջինսն եւ զկնիսն. (Իսիւք.։)
that which follows, following, posterity, future, hereafter;
afterwards.
cf. Զգայռ.
• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ ու-նի Փիլ. նխ. բ. (տպ. Վենետ. 1822, էջ 106). «Քանզի ահա զանցեալք շուայտեալք փափ-կութեամբ և զկրկտանօք՝ այն որ ի խրախու-թիւնս անուշաբոյր հոտք զանազանք են»։=-Աւգերեան այս հատուածը թարգմանում է այսպէս. «Excessus enim crapularum, ex-quisitorumque conviviorum sunnetit tum iragrantia odoris diversi generis», ուր զկրկտանք բառի վրայից լռութեամբ է անց-նում. ՆՀԲ մեկնում է «իբր ձգռտանք, զգայ-ռումն, կերածը վեր տալը» (գւռ. զկռտոց)։ Սակայն այս իմաստը յարմար չէ տեղին և սպասելի է «կերուխում, խրախճան, վայելք» կամ նման նշանակութիւն։
Շուայտեալք փափկութեամբ, եւ զկրկտանօք, այն՝ որ ի խրախութիւնս անուշաբոյր հոտք զանազանք են. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
after, then, since;
with, together;
— առաքել, to send for;
— բերել, to add, to subjoin;
— գալ, to follow, to come after;
to result;
to depend;
գնալ, երթալ —, — շրջիլ, to follow, to go after;
to imitate;
— երթալ դատարկութեան, to love idleness;
— ելանել, ընթանալ, հեծանել, մտանել, յարձակիլ, ունել, պնդիլ, վարիլ, to run after, to pursue, to overtake, to follow, to persecute, to be at the heels, to give chase;
իւրաքանչիւր — միմեանց, one near the other, close to;
— լինել ճանապարհաց ուրուք, to follow tracks;
զհաց ոչ առաք — մեր, we have brought no bread with us;
մի զմիոյ հետ, one after the other, a little at a time, by degrees;
զոյր — ելեալ ես, who is he whom thou pursuest?
Արձակեաց զաղաւնին զհետ նորա։ Գնաց Յովսէփ զհետ եղբարց իւրոց։ Աղաղակէ զհետ մեր։ Եւ զհետ նոցա ի կարգին կալաւ Անանիա. եւ զհետ նոցա կալաւ հռափիա. եւ այլն։
Զորոյ զհետ երթայ եւ այն։ Զնորին հետ (կամ զհետ) զնովիմբ ածեալ՝ ասէ. (Կիւրղ. ծն. եւ Կիւրղ. ել.։)
Մի զմիոյ հետ. այսինքն հետ զհետէ. (Փիլ. լին. ՟Ա. 89։)
Այր զեղբօր զհետ երթիցէ. (Յոբ. ՟Խ՟Ա. 7։)
Զհաց ոչ առաք զհետ մեր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։)
Պակասեաց ջուրն եւ արմաւն, զոր ունէի զհետ իմ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Զորոյ զհետ քարտուղարութեամբ լեալ այս այր. (Խոր. ՟Բ. 57։)
Քուրմք նոցին՝ զհետ լինելով՝ դադարեն առ նոսա։
ԶՀԵՏ. մ. Յետոյ. զկնի.
Զհետ առաքեալ՝ կոչեն զսուրբն. (Խոր. ՟Բ. 89։)
Դատախազ ոք չէ՛ զհետ. (Փարպ. (որպէս թէ խնդիրն զօրութեամբ, նորա, նոցա)։)
Նախ դու (արդարութեամբ) դատեա՛ զքոյն, եւ ապա զհետ գայ Աստուծոյն (յն. Աստուած). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։)
Ասէ ցայնոսիկ՝ որ զհետն երթային. (Մտթ. ՟Ը. 10։)
Եւ ապա զհետ բերել յերեկորինս զհանգստեանն սաղմոս։ Երիցս անգամ զհետ բերել՝ ըստ երիցս անգամ կրկնելոյ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Յաղագս որոյ զհետ բերէ ասացելոցս. (Բրսղ. մրկ.։)
ԶՀԵՏ ԵՐԹԱԼ, ԳՆԱԼ, ԳԱԼ, ԼԻՆԵԼ, ՇՐՋԵԼ. ἁκολουθέω sequor ἑπακολουθέω insequor, subsequor ἔπομαι, προσκολλάομαι comitor, haereo, consentio Հետեւիլ. զկնի երթալ. յարիլ եւ անսալ.
Երթային զհետ նորա։ Գնացին զհետ նորա։ Զհետ եղեն նորա կոյրք երկու։ Զհետ շրջէին նորա։ Զո՞յր զհետ երթիցես։ Երթալ զհետ սրտից, կամաց, կամ վհկաց, կամ զբարեաց, կռոց, տեառն, հրամանի Տեառն.եւ այլն։
Ստուերի նման՝ որ զհետ երթայ մարմնոյ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Եկն զհետ իմ։ Զհետ եկա՛յք ճանապարհաց իմոց. (Թուոց. ՟Ժ՟Դ. 24։ Ես. ՟Ժ՟Ե. 3։)
ԶՀԵՏ պնդիլ, կամ յարձակիլ, ելանել, մտանել, վարիլ, լինել, հեծանել, երթալ, գալ. Իբր Ընթանալ առ ի հասանել ումեք կամ իմիք. հետամուտ լինել. հալածել. զակատիլ. էտեւէն վազել՝ ինկնալ, քշել.
Պնդեցար զհետ իմ։ Պնդեցարո՛ւք ստէպ զհետ նոցա, թերեւս հասանիցէք նոցա։ Յարձակեցան զհետ նոցա մինչեւ ի մուտս Գեթայ։ Զո՞յր հետ ելեալ ես արքայդ Իսրայէլի, եւ զո՞ հալածես։ Ի փախուստ դառնային. սոքա զհետ երթային նոցա օր մի։ Զի ես երթայի զհետ արդարութեան։ Գնաց զհետ նորա Սիմովն, եւ որ ընդ նմայն էին։ Ողորմութիւն քո Տէր զհետ իմ եկեսցէ։ Ապա թէպէտ եւ զհետ եղեւ նոցա, չկարաց հասանել։ Զհետ մտեալ եմ, թէ հասից։ Ընթասցի զհետ հոմանեաց իւրոց, եւ մի՛ հասցէ նոցա։ Զհետ լինին ցքւոյն։ Զհետ երթալ զնանրութեան։ Զհետ երթայ դատարկութեան։ Զհետ հեծանէր ժողովրդեան։ Զհետ վարել ճշմարտութեան բանիցն. եւ այլն։
consequences;
accessories.
Որք զերկրաւս են պատճառք, են այս զհետերթանք։ Զհետերթանք ինչ ո՛չ, գործ բնութեան փութալի առաջին է։ Ահա եւ հուր՝ բնութեան հարկաւորագոյն է գործ. եւ զհետերթանք սորա են ծուխ։ Ո՛չ առաջինք են բնութեան, այլ հետեւեալ են հարկաւորաց, եւ նախառաջնացելոց զհետերթանք. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
the following.
cornelian cherry, cornel;
cornel tree.
• տե՛ս Զողալ։
ԶՂԱԼ κρανεία, -ον cornus, -um որ եւ գրի ԶՈՂԱԼ. (այլազգ. զէղալ) Ծառ, եւ Պտուղ, որ այլով անուամբ կոչի ՉՈՒՄ, ՀՈՅՆ, ՊՐՐՒ. (Բժշկարան.։)
cf. Զկեռ.
• տե՛ս Զկեռ։
plaintive;
penitent.
Ուր գոյ զեղջ. Որպէս Զղջացօղ, եւ Ողբական.
Պա՛րտ է թողուլ զղջականին. (Յիսուս որդի.։)
Միշտ մեղանչական եմք, եւ զղջականք. (Ի գիրս խոսր.։)
Յօրինել քեզ երգս ոչ զղջականս, այլ հոգեւորս եւ ուրախարարս. (Շար.։)
to repent;
to be sorry, to regret, to complain, to acknowledge one's fault.
Որ ի չարիսն ո՛չ զղջայ, դիւաց նմանեալ է այնպիսին. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
cf. Զղջամ.
κατανύσσω, -ττω, μεταμελέομαι , μετανοέω compungor, poenitet me, resipisco Ի զեղջ գալ. ցաւիլ ընդ գործն անցեալ, մանաւանդ ի վերայ մեղաց. ստրջանալ. ապաշաւել. փոխել զմիտս. աւաղել. զղջալ, ցաւիլ.
Յանկողինս ձեր զղջացարո՛ւք։ Ոչ գոյ մարդ, որ զղջանայ ի վերայ չարեաց իւրոց։ Ոչ զղջանամ, թէպէտեւ զղջացեալ էի։ Ո՛չ դարձցի, եւ ոչ զղջասցի տէր. զի ո՛չ եթէ իբրեւ զմարդ է ի զղջանալ։ Զղջացայց եւ ես ի վերայ չարեացն, զոր խորհեցայ առնել նոցա։ Զղջացայց եւ ես ի վերայ բարեացն, զոր խօսեցայ առնել նոցա։ Ետես Տէր, եւ զղջացաւ ի վերայ չարութեանն (վնասու)։ Զղջացաւ ըստ բազում ողորմութեան իւրում (իբր խղճել, խղճալ) եւ այլն։
Յանցեա՞ր, մեղա՞ր, զղջացի՛ր, ապաշխարեա՛. (ՃՃ.։)
Ընդ թմբրութիւն ոգւոց զղջասցուք. (Լմբ. ատ.։)
Որք զղջանան ի մեղաց. (Երզն. մտթ.։)
Եւ լուեալ զայս՝ զղջացան ի սիրտս իւրեանց. (Գծ. ՟Բ. 37։)
Մի՛ միայն ի մեղս մեր զղջասցուք, այլ եւ ի մեղս եղբարցն. (Սարգ. յուդ. ՟Գ։)
Զղջանայր զառաջին քակտումն ի նոցանէ. (Եղիշ. ՟Գ։)
Զղջանային զսնոտի ջանն իւրեանց. (Փարպ.։)
Ընդէ՞ր զպոռնկութիւնն զղջանաս եւ ապաշխարես, եւ զարբեցութիւնդ անփոյթ արարեալ արհամարհես. (Մանդ. ՟Ժ՟Է։)
Զղջացաւ զամուսնանալն. (Բուզ. ՟Գ. 8։ եւ ՃՃ.։)
Յեղափոխեալ յայնց բարուց՝ զղջանամք զտալն. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
tender, affeeted, plaintive, moaning.
Զղջացեալ սրտիւ. որ ունի զեղջ ի սրտի. զղջական.
Եղիցի զղջասիրտ եւ ողբական. (Վրք. հց. ՟Դ։)
repentant, contrite, grieved.
to make repent, to affect, to move.
Տալ զղջանալ. շարժել ի զեղջ, ի ցաւ, եւ ի խիղճ. զղջացնել, խիղճը զարնել.
Զմեղաւորսն կամեցաւ զղջացուցանել։ Զղջացուցանէ զնա խղճիւն յապաշաւանս. (Եփր. ծն. եւ Եփր. աւետար.։)
Յետ այնորիկ զղջացոյց զԴաւիթ սիրտն իւր. յն. բախեաց, եհար. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Դ. 6։)
Զղջացոյց զսիրտ ծերոյն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Զնոսա զղջացուցանել բաւական էր. (Մխ. երեմ.։)
compunction, repentance, contrition;
penitence;
ի — գալ, ի զղջման լինել, to repent;
ի — ածել, to make repent.
Հետեւեալ լինի շռայլութեան՝ խենեշութիւն, զղջութիւն. (Արիստ. առաք.։)
Գործեալն առ ի սոցանէ՝ առանց զղջութեան լինիցի։ Ոչինչ ներգործեն այսպիսի անձանց զղջութիւնք. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
cf. Զղջութիւն.
κατάνυξις compunctio μετάνοια, μετανοεῖν , μεταμέλεια poenitentia, poenitere Զեղջ. զղջալն. ի զեղջ գալն. ապաշաւ. ստրջացումն. ապաշխարութիւն. ցաւ ընդ եղեալ գործն, մանաւանդ ի վերայ մեղաց. փոխումն մտաց. զղջում.
Խորագէտն գայ ի զղջումն։ Թերեւս յետ ուխտելոյն զղջումն լինիցի. (Առակ. ՟Ժ՟Դ. 15։ ՟Ի. 25։)
Ի զղջումն ածել զմեղաւորս. (Յճխ. ՟Զ։)
Որ զղջմանն հրով հալել զինքն դիտիցէ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ի զղջման եղեալ՝ գտանէ եւ այնմ ներումն. (Իգն.։)
Կամ Պարզ կսկիծ եւ ցաւ սրտի զկծանօք. ստրջացումն. աւաղումն. ափսոսալը. ինքիր զինքը ուտելը.
Հանապազ ի նմին զղջման կային։ Զղջումն մտաց մերոց այս է, թէ ընդէ՞ր ընդ առաջինսն չկատարեցաք զկեանս մեր. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զարբանեակս սատանայի բազում զղջմամբք ամաչեցուցեալ նշաւակէ աստ եւ ի հանդերձելումն. (Փարպ.։)
by way of, by the way, on the way.
cf. Զմայլեցուցիչ.
Զմայլեցուցիչ. զմայլելի, յագեցուցիչ. մայլելու, կշտացնօղ
Ձեւ զմայլական. (Մագ. ՟Ծ՟Դ։)
cf. Զմայլիմ.
Չի՛ք անդ վաստակել, եւ ո՛չ յագել եւ ո՛չ զմայլանալ. (Ոսկ. եբր. ՟Զ։)
to charm, to please extremely, to fill with rapture, to enchant, to put in extasy;
to satiate, to satisfy, to sate.
Զմայլեցուցից (յն. (մեծացուցից), եւ արբեցուցից զանձինս քահանայից. Երեմ. ՟Լ՟Ա. 14։)
Հա՛ր զմեզ ի հնձանդ երկնային, եւ զմայլեցո՛ վերնովդ։ Զհոգեկան իղձ քաղցոյն լցուցեալ՝ զմայլեցուցանեն զմեզ գիտութեամբն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Անդամք յիսուսի արեամբ նորին զմայլեցուցէ՛ք ըզսիրտս. կերա՛յք արտասուօք զմարմին փրկչին ձերոյ. (Տաղ.։)
charming, surprising;
enchanting.
Որ զմայլեցուցանէ.
Խաղող եւ գինի ... զմայլեցուցիչք ամբարեցան. (Հ. կիլիկ.։)
to be charmed, delighted;
to enjoy;
to take one's fill of, to glut one's self with, to be satiated, glutted, to be intoxicated, enraptured.
Վայելել առատապէս ի քաղցրութիւն ըմպելեաց. առնուլ զճաշակ լցուցիչ բաղձանաց. որ եւ նմանութեամբ ուտելեաց ԸՄԲՈՇԽՆԵԼ եւս ասի. ըստ յն. լիանալ, լնուլ ցյագուրդ. ἑμπίμπλημι impleor
Ըստ արօտի նոցա յագեցան եւ զմայլեցան, եւ մոռացան զիս. (Ովս. ՟Ժ՟Գ. 6։)
Ոչ կարացին զօրել ուժոյ զօրութեան անոյշ գինւոյ նորա. ծարաւեցան, արբին եւ զմայլեցան, եւ դարձեալ պասքեցան. (Ագաթ.։)
Նոքումբք կերակրովք զմայլել ամենայն շուայտութեամբ. (Սարկ. հանգ.։)
Ուսան զդպրութիւն ... եւ եղեւ նոցա այն կերակուր հոգեւոր ... զմայլեցան ի միտս եւ յոգիս իւրեանց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զմայլեալք ուրախութեամբ ի քէն կենդանարա՛ր բաժակ։ Որով արբեալ զմայլեցաք յուրախութիւն հոգեւոր։ Վէմն հաւատոյ զմայլեալ անմահական բաժակաւն այսօր բաշխէր ծարաւեաց. (Շար.։)
Ընկղմեալ, զմայլեալ, եւ իսպառ ծածկեալ յանճառութենէ առաւելութեան ... մեծիդ երախտեաց. (Նար. ՟Լ՟Ե։)
Զմայլին նոցա սատակմամբն. այսինքն զուարճանան, կամ յագին. (Ոսկիփոր.։)
satiety;
delight, transport, rapture;
witchery, enchantment.
Այսպիսիքն են վարձուց եւ երանութեան արժանի, եւ ո՛չ յագելոցն եւ անկարօտից զմայլութիւնք. (Մանդ. ՟Զ։)
Զի՞նչ դիւրին քան զուտելն կայցէ, այլ բազումք առ զմայլութեան եւ ընդ ուտելն տաղտկան. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Գ։)
full of sadness, of hitter grief, very sad, painful, bitter;
— առնել զոք, to afflict, to sadden, to cast down.
Առնէ զսա թախծալից. (Եզնիկ.։)
Կացեալ ի վերայ ծնկաց իւրոց՝ թախծալից զղջմամբ, եւ արտասուօք դնէր աղերս ամենահաստիչ փրկչին. (Կաղանկտ.։)
Ուրախանային զառժամանակեայ թաղծալից ուրախութիւն կենցաղոյս. (Փարպ.։)
sepulture, burial, interment;
funeral;
զ— իշոյ թաղիլ, to be buried like an ass.
ταφή sepultura κηδεία funeratio Թաղիլն, եւ ելն. ամփոփումն ի գերեզման. եւ Դիապատումն, յուղարկաւորութիւն. թաղում.
Զանապական թաղումն քո յերկրի։ Թաղմամբ ի նոր գերեզմանի. (եւ այլն. Շար.։)
Զթաղումն իշոյ թաղեսցի. (Երեմ. ՟Ի՟Բ. 19.) իմա՛ թաղմամբ իշոյ, կամ անթաղ մնասցէ. այլք իմանան՝ ի գերեզման իշոյ. զի անխտիր ասի, ոչ լինել թաղման կամ գերեզմանի արժանի։
to wet, to bathe, to dip, to drench, to soak;
to moisten, to bedew, to water;
թանալ զանկողին իւր արտասուօք, to bathe one's pillow with tears;
արտասուօք թանալ զոտս ուրուք, to bathe the feet with one's tears;
թանալ զսուր ի պարանոց ուրուք, to cut the throat, to massacre;
թանալ յարիւնս բազմաց, to butcher, to slaughter, to shed much blood, to swim in blood;
թանալ ի գինի, to soak, to steep in wine;
գնացին առանց թանալոյ ի վերայ ծովուն, they passed the sea dry-shod.
Թացցէ քահանայն զմատն իւր յարեանն։ Եթաց զմատն իւր յարեանն։ Թացցէ զմատն յիւղոյ անտի։ Ի ջուր թացցի։ Առցեն զոպայ, եւ թացցէ ի ջուրն։ Թացցես զպատառ քո ի քացախիդ։ Թացցի ոտն քո յարեան։ Արտասուօք իմովք զանկողինս իմ թացի։ Արտասուօք սկսաւ թանալ զոտս նորա.եւ այլն։
Ո՞ ոք ի ձէնջ կամիցի թանալ զսուր իւր ի պարանոց ընկերին. (Ոսկ. եփես. ՟Բ։)
Երկիրն թացաւ, եւ գզաթն ցամաք մնաց։ Որք թանալոց էին յարիւնս բազմաց. (Եղիշ. դտ. եւ Եղիշ. յես.։)
Լեզուք աշակերտացն յերկնային ծորանն թացան, եւ հրացան ի հոգւոյն. (Համամ առակ.։)
Սորայս լեզու միշտ ի մէնջ զթանալն կամի. (Մագ. ՟Ծ՟Ե։)
translation, version;
interpretation, explanation;
ճոխագոյն, ընդարձակ —, paraphrase;
ազատ —, բառական —, free translation;
literal -.
Այլում թարգմանութիւն լեզուաց։ Եթէ թարգմանութիւն ունիցի. (՟Ա. Կոր. ՟Ի՟Բ. 10։ ՟Ժ՟Դ. 26։)
Յունարէն թարգմանութեանս տըւչութիւն։ Եօթանասնից արանց հեբրայեցւոց թարգմանութիւն՝ յաշխարհին լեզուէ ի յունարէն լեզու դարձուցեալ։ Այս ըստ եօթանասնիցն թարգմանութեան. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Թարգմանութիւնս ժողովրդոց։ Թարգմանութիւնք սոցին տեսութեան։ Հրաշապէս ունի զթարգմանութիւն. (Նար.։)
to overturn, to cast down, to fling or throw down;
to spill;
to empty, to exhaust;
to take away, to take by force, to possess one's self of;
to cast off;
to disengage, to deliver, to release, to relieve;
թափել զատամն, to extract, to pull out, to draw a tooth;
թափել զդրունս, to unhinge the doors;
բեւեռովք զբեւեռ թափել, one nail drives out another (new things or persons make old ones forgotten);
cf. Բեւեռ;
թափել կապուտ, աւար բազում, զկապուտ սաստիկ, to make a great booty, to pillage, to sack;
թափել զոք յիմեքէ, to despoil, to deprive of;
թափել զոգի ուրուք, to harass, to hold in suspense;
թափել զքուն, to rouse one's self, to awaken;
թափել զգինի, to get sober again, to sleep off drunkenness or debauch, cf. Աթափեմ, cf. Զգաստանամ;
թափել զոք ի ձեռաց ուրուք, to save one from the hands of another, to liberate, to rescue;
թափել զբարկութիւն յումեքէ, to free from the effects of another's resentment, to pardon;
թափել ի բաց զոգի, to die, to perish;
թափել զցասումն, զոխս ի վերայ ուրուք, to vent one's anger, to wreak one's vengeance;
թափել զթոյնս յոք, to give vent to one's angry passions;
թափել զմաղձն, to discharge ones bile, to vent one's spleen;
ածել —, to add, to subjoin;
to conclude;
թափել զտունն, to remove, to change habitation, to empty a house of its furniture;
թափել զսուր իւր յոք, to draw the sword against, to brandish the sword;
թափել զբաժակ, to drink off the cup to its dregs;
to drink up;
թափել զանձն, to escape, to disengage one's self, to get rid off, to abscond, cf. Նուաստանամ;
to humiliate, to abase, to lower one's self to;
թափել զինքն ի գրաստէն, to dismount, to leap from horseback;
թափել զինչս, to spend, to dissipate, to waste, to squander;
թափել զոյժ եւ զզօրութիւն, to make great efforts, to employ all one's energy, to do any thing in the world;
to strive with all one's heart, to sharpen one's tools, to prepare one's self;
թափել ի լծոյ, to throw off the yoke;
թափել զոք ի կենաց, to deprive of life, to massacre;
թափել ի միմեանց (զարս ի կռուի), to separate the combatants;
թափել զբանն յումեքէ, to interrupt a discourse;
թափեաց նաւն զբեռն, the ship is unloaded.
ἁποχέω, ἑκχέω, καταχέω, ἑκκενόω, κατακενόω effundo, evacuo Որպէս թէ թափով իմն հեղուլ, կամ թափո՛ւր առնել. Հեղուլ ի դուրս. դատարկել զիմն. կամ հեղուլ ի ներքս ամանոյ յաման, որով մին դատարկի, եւ միւսն լցեալ լինի. վաթել, վոթել, պարպել, եւ լեցնել.
Եւ եղեւ ի թափել նոցա զքուրձս իւրեանց. (Ծն. ՟Խ՟Բ. 35։)
Եփեաց զբլիթսն, եւ առ զտապակն, եւ թափեաց առաջի նորա. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 9։)
Թափեաց զսափորն յաւազանն. (Ծն. ՟Ի՟Դ. 20։)
Թափեաց ի գլուխ նորա ի բազմականին. (Մտթ. ՟Ի՟Զ. 7։)
Զբաժակն սրտմտութեան, զոր արբերն եւ թափեցեր. մի ձ. սթափեցեր. (Ես. ՟Ծ՟Ա. 17։)
Թափեսցո՛ւք յամանոցս ոսկի եւ կնդրուկ եւ զմուռ. (ՃՃ.։)
Հրաման տացէ քահանայն թափել զտունն (այսինքն դատարկել ի կահուց). (Ղեւտ. ՟Ժ՟Դ. 36։)
Թափեաց զնոսա նաւն ի կղզին. (Բուզ. ՟Դ. 6։ (cf. ՍԹԱՓԵԼ, իբր Թափել)։)
Թափեսցեն զսուր իւրեանց ի քեզ։ Թափեսցեն զամենայն սուրս իւրեանց ի վերայ Եգիպտոսի, եւ լցցի երկիրն վիրաւորօք. (Եզեկ. ՟Ի՟Ը. 7։ ՟Լ. 11։)
Ի նորա գլուխն թափէ (յն. դարձուցանէ) զպատուհասն. (Ոսկ. ես.։)
Զիւրեանց զոյժ եւ զօրութիւն թափիցեն (յն. լուծցեն), եւ նմա ինչ ոչ ազդիցեն. (Ոսկ. ես.։)
ԹԱՓԵԼ. ἑξαιρέω, ἁφαιρέω, ἑκτινάσσω, ἑκκόπτω, ῤύομαι եւ այլն. Թօթափել. ի բաց հանել. ի բաց կորզել, ճողոպրել, ազատել. եւ կր. փրթանիլ. մեկնիլ. ի բաց գնալ.
Թափել զոք ի մահուանէ, ի ձեռաց այլոյ, կամ զգերիս. կամ ի բերանոյ առիւծու աքեացս, կամ զատամն, կամ զդրունս քաղաքին։ Թափել ի նոցանէ զբովսն։ Թափիլ թեւոց, ուսոց յանրակէ. եւ այլն։
Մի՛ թափեր զձիթենի եւ յերրորդումն. (Եփր. համաբ.։)
Մինչեւ զախտն փոյթ ընդ փոյթ թափեաց (յեղբօրէն). (Կլիմաք.։)
Բեւեռովք զբեւեռ թափէ. (Զքր. կթ.։)
Ոչ իշխէր աղաչել, եւ բնաւ թափել (ի բաց յԱստուծոյ) զբարկութիւնն. (Ոսկ. ես.։)
Թափեալ ի հարցն գահուէ. այսինքն զրկեալ. (Խոր. ՟Գ. 65։)
Թափեալ զինքն ի գրաստէ անտի՝ յընթացս հասանէր առ սուրբն։ Վաղվաղակի թափէին յախտէն իւրեանց։ Ե՛րթ թափեա՛ց յինէն այսուհետեւ թշնամի ճշմարտութեան. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Զոհեա՛, եւ ե՛րթ թափեա՛ զմեզ ի քէն. ռմկ. խալըսել. (ՃՃ.։)
Թափեաց յինքն զամուր ամուր բերդիցն՝ զոր կալեալ էր պարսկացն. (Բուզ. ՟Ե. 1։)
ԹԱՓԵԼ ԶԳԻՆԻ, կամ ՅՈՐԺԱՄ ԹԱՓԻ ԳԻՆԻՆ. Սթափիլ յարբեցութենէ։ (Սղ. ՟Հ՟Ե. 65։ ՟Ա. Եզր. ՟Գ. 23։)
ԹԱՓԵԼ ԶԱՆՁՆ, կամ ԹԱՓԻԼ. որպէս յն. թափինօ՛օ, եւ քէնօ՛օ. ταπεινόω, κενόω humilio, exinanio Խոնարհել զանձն. նուաստանալ. ունայնացուցանել որդւոյն Աստուծոյ զանձն ի մարդեղութեան.
Զինքն թափեաց՝ զկերպարանս ծառայի զգենլով. (Անան. եկեղ։)
Խաղաց գնաց ... եկն թափեցաւ յաշխարհ նորա։ Չոգաւ թափեցաւ յերկիրն արուացաստանի. (Բուզ. ՟Գ. 10։ ՟Դ. 20։)
bleacher;
washerwoman, laundress;
fuller;
a washerwomans heetle;
stick for gathering fruit;
— վարոց, the penis of animals;
— համոզակեր, a judge, arbiter, he who confers rewards;
he who separates combatants.
γναφεύς, κναφεύς lotor, fullo Որ թափելով եւ թօթափելով լուանայ, եւ սպիտակացուցանէ զկտաւս՝ տոփելով. լաթ լուացօղ՝ ճերմկցընօղ.
ԹԱՓԻՉ ՀԱՄՈԶԱԿԵՐ. βραβευτής judex certaminis, arbiter, qui dat praemium Հանդիսադիր, դատաւոր որոշիչ մրցման, եւ Պարգեւատու, տուօղ զբրաբիոն.
Զօրէն համոզակեր թափչի ի մէջ անկեալ քակեսցէ զկռիւն. (Փիլ. տեսական.։)
Իբրու զՅակոբոս անկցիս ի բարձանց, եւ թափչօք մեռցիս. (Մագ. ՟Ծ՟Զ։)
(Ի Կիպրոս) զանգանուն ի ցօղոյ անկեալ զխոտով, կռուի ի թափիչ վարոցս, եւ ի մօրուս քօշից. իմա՛ զցուպ հովուաց իբր զլախտ, կամ զխարազան ծոպաւոր։
to hide, to cover, to conceal;
to mask, to cover with a pretence;
to veil;
to envelope;
to hide or bury under ground, to inter;
որոգայթ —, to lay snares for;
չգիտէր ուր — զանձն, he did not know what hole to creep into.
Թագոյց զնոսա ի մէնջ, ծածկեաց, վերարկեաց. (Մաշկ.։)
Թաքուցանել զլրտեսս ընդ քրձամբք կտաւոյ, կամ յայրի, ի խորշս, կամ զանձն, կամ զձեռս ի ծոց։ Թաքուցեալ ընդ հողով ի վրանի։ Թաքուցանիցեմք զարիւն նորա։ Զմեծութիւն նորա ոչ թաքուցից։ Եւ տէր թաքոյց յինէն, եւ ոչ պատմեաց ինձ։ Մի՛ թաքուցաներ յինէն զպատուիրանս քո.եւ այլն։
Զօրապետն հիւսիսային, որ էր թագուցեալ զկերպարանս իւր. (Զենոբ.։)
Որպէս թաքուցող զտաղանդն դատապարտի. (Բրս. հց.։)
that lives long;
— լինել քան զոք, to outlive, to survive.
μακρόβιος, μακροχρόνιος, μακροήμερος longaevus, prolongans vitam Որ յերկար կեայ, ապրի, կամ տեւէ. բազմաժամանակեայ.
Ի բազմութիւն սերէին յերկայնակեաց ժամանակ». յն. յերկայնութիւն կենաց. (Ոսկ. ես.։)
to lengthen, to extend, to stretch, to draw, to draw out;
to prolong;
— զոտս or զսրունս, to stride, to straddle.
Երկայնել զապաւանդակս, զքղանցս, կամ զճառս մատեանին, զբանն. (Ես. ՟Ծ՟Դ. 2։ Մտթ. ՟Ի՟Դ. 5։ ՟Բ. Մակ. ՟Բ. 33։ Գծ. ՟Ի. 7։)
Եւ երկայնէր ճակատն՝ զեղոյր. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 40։)
Տէրն մահու եւ կենաց ե՛ւ կարճել իշխէ զհրամանն իւր, եւ երկայնել. (Եզնիկ.։)
Տարածանէր երկայնէր զճակատն յերկայնութեան մեծի դաշտին. (Եղիշ. ՟Զ։)
Ձգեն երկայնեն զերեկունն. (Եղիշ. միանձն.։)
Ժամավաճառ բանիւք երկայնէր զասացեալսն. (Փարպ.։)
of two years;
biennial;
զ—, lasting two years.
Եւ այս եղեւ զերկեամ մի։ Եւ եղեւ զերկեամ մի բովանդակ իւրով վարձու. (Գծ. ՟Ժ՟Թ. 10։ ՟Ի՟Ը. 30։)
Եւ զայն ոչ թէ զերկեամ եւ զերեամ մի էին կրելոց, յայլ զաւուրս կենաց իւրեանց. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
Զերկեամ միայն թագաւորել։ Զերկեամ միայն կալ յայնպիսի միտս։ Զամենայն զիրս զերկեամ բովանդակեալ՝ մեռանէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
fear, timidity;
terror, apprehension, fright, dread;
doubt, distrust;
առ —ի, for fear of;
յ— անհնարին վարանել, զերկիւղի հարկանիլ, to fear, to apprehend, to be much afraid;
— արկանել յոք, to frigthen, to startle, to strike with terror;
խօլական —, a panic;
— մահու անկաւ ի վերայ իմ, the terror of death is fallen upon me;
երկեան — մեծ, they were sore afraid.
Սկիզբն զգօնութեան կամ իմաստութեան երկիւղ տեառն. (Սղ. ՟ճժ. 9։ Առակ. ՟Ա. 7։)
Վասն երկիւղի արարաք զայս. (Յես. ՟Ի՟Բ. 24։)
Նոքա զծաղրալից երկիւղն ախտանային. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 8. յն. երկիւղածութիւն։)
Սանձս եդ զերկեղ դատաստանաց։ Որդւոյ սէր վայել է, եւ ոչ երկիղ. (Ոսկ. ես.։)
Երկիւղ իցէ նախախորհութիւն վշտաց, երկիւղ իցէ դողումն զգայութեան սրտին, որ յաղագս անյայտ սրտմտութեան սասանի եւ լուծի. (Կլիմաք.։)
Երկիւղս զարհուրեցուցանօղս. (Խոսր.։)
Եկն առ ձեզ տէր աստուած, զի տնկիցէ ի սրտի ձերում զերկիւղ զահի իւրոյ. (Եփր. քրզ.։)
ԶԵՐԿԻՒՂԻ ՀԱՐԿԱՆԻԼ։ (Վրք. հց. ՟ի։) Տե՛ս զահի հարկանիլ։
Ոչ առնուին յանձն ... վասն որոյ պաշարեալ զնոսա արտաշեսի եւ երկիւղ մահու եդեալ ի վերայ նոցա. (Խոր. ՟Բ. 28։)
Վասն այլոց երկիւղ ի միտս արկանելով։ Վասն երկիւղ արկանելոյ հօրն. (Եզնիկ.։ Մխ. երեմ.։)
also, still, more;
— առաւել, the more so;
— քան զ—, more and more, instantly.
Եւ բուսոյց եւս։ Եւ ստեղծ եւս։ Եւ դադարեաց եւս աւուրս ստեղծ եւս։ Եւ դադարեաց եւս աւուրս եօթն։ Եւ դադարեաց աւուրս եօթն եւս։ Միթէ եւ դատաստա՞ն եւս դատել. այժմ եւ զքեզ եւս չարչարեսցուք։ Զի՞ եւս տակաւին դատիցիմ։ Զի՞ եւս աշխատ առնես։ Զի՞նչ եւս պիտոյ են մեզ վկայք։ Միւս եւս ջրհոր։ Միւս եւս պակաս է քեզ։ Միթէ գո՞յ եւս մեր այսուհետեւ բաժին. եւ այլն։
ԵՒ ԵՒՍ. շ. եւ մ. ի մի զօդեալք որպէս նոյն ընդ վերնոյն, կամ ընդ Եւս եւ. καὶ ἕτι, ἕτι δὲ, ἕτι καὶ ἕτι et adhuc, atque etiam. Երբեմն զատուցեալ, զոր օրինակ.
Եւ եւս խաղաղութեան զտէր աղաչեսցուք».
Ես տէր աստուած ի սկզբանէ, եւ ըեւս. (Ես. ՟Խ՟Գ. 13։)
Եւ ստեղծ եւս տէր աստուած ... Ոչ վարկպարազի կայ առ էստեղծն՝ եւսն. (Փիլ. այլաբ.։)
Վկայութիւն մեծ եւս քան զյովհաննու։ Մեծ եւս քան զայս սէր ոչ ոք ունիցի։ Մեծամեծս եւս քան զսոյնս ցուցանէ նմա զգործս։ Երանելի եւս էք, կամ է.եւ այլն։
Եւ անդ ե՛ւս չար զոփայցէ եւ աշխարիցէ. (Ոսկ. ես.։)
Զե՛ւս հնարաւորն։ Զե՛ւս գերազանցն։ Եւ ե՛ւս բազմօք։ Եւ ե՛ւս ընտրականօք. (Նար.։)
Քան զհերակղէս ասէ՝ ե՛ւս զօրագոյն էր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Յե՛ւս սքանչելիսն հանէ զնշանն. (Ոսկ. մտթ. ՟Բ. 25։)
Մանկունք որ ի հնոցին էին, քան զայնոսիկ՝ որ արտաքոյ հնոցին էին, ե՛ւս ի դիւրութեան էին. (Ոսկ. ես.։)
Ե՛ւս՝ քան յամենայնէ, յերկուց այսոցիկ զգուշացարո՛ւք յախտից. (Կլիմաք.։)
Եւ ե՛ւս քան զսոսին բաւես։ Նաեւ եւ ե՛ւս քան զայս։ Ե՛ւս քան զսոյն։ Զե՛ւսն քան զսահման. (եւ այլն. Նար.։)
Ե՛ՒՍ ՔԱՆ ԶԵՒՍ. մ. Առաւել քան զառաւել. տակաւին եւս աւելի. շատ աւելի, էւելօք, էտեւէն ալ նմանապէս.
Հոլանեցայց սոյնպէս եւս քան զեւս». յն. ե՛ւս սոյնպէս. (՟Բ. Թագ. ՟Զ. 22։)
Եւ սովն ե՛ւս քան զեւս սաստկանայր». յն. լոկ, սաստկանայր. (Ծն. ՟Խ՟Գ. 1։)
Եւս քան զեւս յաճախէր. (Խոր. ՟Բ. 89։)
Եւս քան զեւս աճեցին եւ բազմացան. (Եղիշ. ՟Գ։)
buttock, arse, fundament;
հարկանել զ—նս, to flog;
հարուած, գան —նաց, flogging;
հարկանիլ յերաստանն, to be subject to, or afflicted with hemorrhoids.
sometimes, from time to time;
never, at no time;
—, ոչ —, մի —, never, no, not, for ever;
ոչ — իկեսցէ, — ոչ եկեսցէ, he will never come;
մի —, — մի զլանար, do not refuse him;
է՝ էր —, երբէք երբեք, from time to time, now and then, ever and annon;
— ուրեք, sometimes.
Թերեւս երբէք յաջողեսցի ինձ կամօքն աստուծոյ գալ առ ձեզ. (Հռ ՟Ա. 10։)
Ո՞ ոք երբէք զինուորիցի իւրովք թոշակօք. (՟Ա. Կոր. ՟Թ. 7։)
Ապա է՞ր երբէք, զի չէր իսկ հիւղն։ Է՛ երբէք, զի վասն մեղաց իսկ լինին այսպիսի տանջանք, եւ է երբէք՝ զի պատահարք պատահեն. (Եզնիկ.։)
Բազում անգամ անկանի ի հուր, եւ երբէք ի ջուր. (Մտթ. ՟Ժ՟Ե. 14.) իմա՛ ըստ յն. նոյնպէս ստէպ. կամ բազում անգամ.
Երբէք երբէք խաւարեցուցանէ. (Եզնիկ.։)
Նոյն՝ որք վնասակարք կարծին, երբէք երբէք եւ մեզ ի պէտս գտանին. (Վեցօր. ՟Ե։)
Եթէ երբէք ուրեք խորհէի արդեօք զհրամանացն խորտակել զլուծ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Հնազանդեցուցից զանդամս իմ զէն մեղաց եւ անօրէնութեան, եւ ապա երբէք ուրեք հնազանդեցուցից զէն արդարութեան ի տէր. (Սեբեր. ՟Ժ։)
cf. Երդմնազանց.
Որ խորէ զերդումն. ստօղ երդմանն։ (Կանոն.)
cf. Երդմնազանց. — լինել, cf. Երդմնահարիմ.
ἑπίορκος pejerator Երդմնակուռ, կամ մոլեալ յերդմունս. ստէպ երդուօղ կամ տարապարտ. որ եւ ստէպ լինի երդմնազանց.
Երդմնահարն, եւ որ բոլորովին յերդմանէ խոտորի (այսինքն զգուշանայ). (Ածաբ. ի ժղ.։)
Տանջելով զերդմնահարն՝ անվնասելով հարցէ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
Դատախազ լինի, երդմնահար, ստէ, սուտ վկայէ. (Շ. յկ. ՟Խ՟Բ։)
Եկն նաբուգոդոնոսոր, եւ հրկէզ արար զերդմնահար քաղաքն. (Լմբ. առակ.։)
Երդմնահար լինել առ զուգահաղորդութիւնս, եւ առ այլ ռամկական պատահմունս. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Երդմնազանցութիւն.
ἑπιορκία pejeratio, perjurium, dejurium Տարապարտ երդումն. եւ Ստերդմնութիւն կամ երդմնազանցութիւն.
Զստութիւն եւ զերդմնահարութիւն զմեքենայս չարին։ Երդմնահարութիւնք եւ ստութիւնք եւ գողութիւնք. (Յճխ. ՟Զ. եւ ՟Ը։)
Զգուշասցուք յերդմնահարութենէ, եւ նախ քան զայս ի գողութենէ, որ է մայր երդմնահարութեան. (Ոսկ. գծ.։)
Որ փախուցելոյն ընդդէմ զդրունս փակէ, եւ երդմունս պահանջէ, առաւել նա է յերդմնահարութեանն սխալանք. (Լմբ. առ ոսկան.։)
Արգելու յերդմանէ, զի մի՛ սովորութեամբ երդմանն յերդմնահարութիւն անկանիցին, եւ սուտ եւս երդնուցուն. (Ոսկիփոր.։)
to make swear;
— զդեւս, to conjure, to adjure, to exorcise.
Երդմնեցոյց զիս։ Երդմնեցուսցէ զնա քահանայն։ Ո՞չ երդմնեցուցի զքեզ ի տէր։ Երդմնեցուցանեմ զքեզ յաստուած կենդանի։ Քաւեալ եմք մեք յերդմանէդ, զոր երդմնեցուցեր զմեզ.եւ այլն։
Իշխանութիւն ունի ... կէս սարկաւագն զերդմնեցուցանելն. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Երդմնազանց.
Ժխտօղ երդման. երդմնազանց։ (Մաշտ.։)
oath;
սուտ —, perjury, false oath;
— դնել, տալ, to take an oath, cf. Երդմնեցուցանեմ;
— տալ հավատարմութեան, to take the oath of fidelity, to swear fidelity;
ստել զ—, to take a false oath, to break an oath;
անհաստատ —, an unstable oath, a drunkards oath;
ձակել յերդմանէ, to unbind, to liberate from an oath, to release from an engagement.
Քաւեա՛լ լիջիր դու յերդմանէ։ Հաստատեցից զերդումն իմ, զոր երդուայ աբրահամու. (Ծն. ՟Ի՟Դ. 8։ ՟Ի՟Զ. 3։)
Ի սուտ երդումն վաղվաղել։ Զերդմունս եւ զդաշտինս. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 25։ ՟Ժ՟Ը. 29։)
Անարգեաց զերդումն, եւ անց զուխտիւն. (Եզեկ. ՟Ժ՟Է. 18։)
Այսպէս ճշմարտախօսել ի վերայ իւրաքանչիւր իրիք ուսեալ, մինչ զի զբանսն՝ երդմունս գոլ համարել. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ԵՐԴՈՒՄՆ ասի ի գիրս եւ Նզովքն՝ զոր տայ ոք անձին, եթէ ստեսցէ.
Տացէ զքեզ տէր ի նզովս եւ յերդումն ի մէջ ժողովրդեան քոյ. (Թուոց. ՟Ե. 21։)
Երդումն տամ քեզ ի փառսն տեառն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Այլ այժմ իմ երդումն տուեալ քեզ յանմահ դիսն, նախ զդառնացեալ ծերն կոչեա՛ առաջի քո. (Եղիշ. ՟Ը։)
Բայց նախ երդո՛ւմն տուր յաջ քո, զի մեզ մի՛ ստեսցէ. (Բուզ. ՟Ե. 4։)
three years;
of three years;
—, զ—, յ—, in or during three years, every three years.
ԵՐԵԱՄ 2 (զերեամ, յերեամ.) Զերիս ամս, կամ ընդ երիս ամս. (որպէս դնի ի յն.)
Պտուղ նորա զերեամ պիղծ լիցի. (Ղեւտ. ԺԹ. 23։)
Նստան զերեամ, եւ ո՛չ էր պատերազմ. (Գ. Թագ. ԻԲ. 1։)
Եւ զայն ո՛չ թէ զերկեամ եւ զերեամ մի էին կրելոց, այլ զաւուրս կենաց իւրեանց. (Ոսկ. մ. Բ. 8։)
Եղիցին նշանք եւ արուեստք զերեամ։ Զերեամ հրամայեաց սքանչելի եւ նորագործ իրացն լինել. (Ոսկ. ես.։)
Որթ տնկիցէ, բրիցէ զառաջին ամն եւ զերկրորդն, եւ դարձեալ յերեամն. եւ իբրեւ երեամն անցանիցէ, եւ ի քառեամն ելանիցէ. (Ոսկ. բ. տիմ. Զ։)
of the zvening;
western;
— պարտէզք, the Hesperides.
Երեկորնականք եթոպացիք։ Զերեկորնական պարտէզսն. (Խոր. աշխարհ.։)
visage, face, look, countenance, mien, air;
forehead;
exterior, surface;
person;
eyes, sight;
body;
reputation, honour, respect;
meaning, sense, explanation;
mask;
— կօշկաց, vamp;
վերին —ք յարկաց, roof;
— եւ աստառ, outside and lining;
— դրոց, page;
—ք մի հողոյ, stratum, layer, bed;
ոչ —ք ինչ երեւելիք էին, they were not remarkable or important personages;
եւ քո —ք երթիցեն առաջի նորա, and thou shalt be in their midst or among them;
ըստ ժամանակի եւ —աց, according to the period and people;
զ—օք ջուրց, at the water's level;
upon the face of the deep;
զ—ն քարի տացէ, so much the worse for him;
to his harm or damage;
հոտոյ ընդ —ս հարկանիլ, to perceive the odour, bad smell, stink;
տալ զ—ս խնդրել զտէր, to turn his face towards, to seek God, to be converted;
զ—ս հաստատել, դնել, to turn towards, to go to, cf. Դիմեմ;
դնել զ—ս իւր առնել ինչ, to turn the mind or attention towards, to form or conceive an idea;
—ս առնել, to have regard for, to respect, cf. Ակնածեմ;
յ—ս բերել, գալ, to manifest, to show, to display, to make known, to discover;
to appear, to present one's self;
յ—ս անկանիլ, to appear;
անկանել ի վերայ —աց, to fall prone, to prostrate one's self;
խոնարհիլ անկանիլ —աց, to sulk, to be in ill humour;
ելանել յ—աց ուրուք, to go out of the presence of;
յանդիման լինել միմեանց —օք, to see one another, to meet;
թաքչել յ—աց ուրուք, to hide or conceal one's self, to keep out of sight of some one;
հատանիլ քնոյ յ—աց, to have the sleep broken or troubled, to be unable to sleep more;
ակն առնուլ —աց ուրուք, to honour, to respect a person;
ի խոնարհ կախիլ —աց, to knit one's brows, to be melancholy, to frown, to look displeased, sullen or vexed;
զ—ս ծռել, to make wry faces;
առնուլ զ—ս ուրուք, to assume the appearance of some one, to sustain a part or character, to bear a part;
յ—աց, for, on account of;
յ—աց նորա, for his sake;
յ—աց հօր քոյ, from your father, in your fathers name;
առաջի —աց Տեառն, in presence or before the face of God;
յերեսս, to one's face;
in the face of, cf. Առաջի, cf. Յանդիման;
—, —, առ —, face to face;
man to man;
ինձ — արա, I entreat you! listen to me! do me the favour! առ —ս, ի վերին, externally, apparently;
բացաւ —օք, with the face uncovered;
unmasked (man), unveiled (woman);
barefaced, impudent;
frankly, openly;
ընդ — ամենայն —ս երկրի, over or throughout the whole earth;
հաց —աց, cf. Առաջաւորութիւն;
օծանել զ—ս անոյշ իւղով, cf. Իւղ;
որով —օք, with what an air ! with what audaciousness! ազնիւ —օք, of a handsome countenance;
երեսս առնում, cf. Անձնաւորեմ.
area, superficies, surface.
Փչեաց յերեսս նորա շունչ կենդանի։ Քրտամբք երեսաց։ Երկիր եպագ ի վերայ երեսաց իւրոց։ Թաքեան յերեսաց տեառն աստուծոյ։ Խոնարհեցան անկան երեսք իւր։ Երեսօքն վարշամակապատօք։ Երեսք նոցա զազիրք.եւ այլն։
Ոռոգանէր զամենայն երեսս երկրի։ Յերեսաց երկրէ։ Յերեսս դաշտի.եւ այլն։
Վերին երեսք յարկաց։ Զամենայն երեսս քարին գրչաւ զմոմ հարթեալ. (Խոր. ՟Ա. 23. 15։)
(Ծովու) զներքին աւազս յերեսս տալ. (Շ. բարձր.։)
Ցարդ եւս ոչ էր տեսեալ բանակացն զերեսս միմեանց. (Եփր. թագ.։)
Ըստ ժամանակի եւ տեղւոյ եւ երեսաց. (Երզն. մտթ.։)
Երեսք եւ կուրութիւն ասին զակամբ. (Արիստ. հակակ.։ Նիւս. բն.։)
Եթէ ոչ յերեսս իսկ օրհնեսցէ զքեզ. (Յոբ. ՟Ա. 11։)
Գովէին զքեզ յերեսս։ Յերեսս երանել սկսանի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Կլիմաք.։)
Եդ զերեսս իւր ի փախչել. (Եփր. ծն.։)
ՅԵՐԵՍՍ ԲԵՐԵԼ կամ ԳԱԼ. այսինքն Ի յայտ բերել կամ գալ։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟ա։ Երզն. քեր. եւ մտթ։
Առաքելոյ առեալ ինքեամբ զերեսս ամենայն մարդկութեան՝ ասէ. (Եզնիկ.։)
Որո՞վք երեսօք զդիւրապաշտսն հալածիցեն. ռմկ. ի՞նչ երեսով, այսինքն համարձակութեամբ. (Եզնիկ.։)
Քրիստոս զսէրն եդ երես աշակերտութեան». իբր յայտարար. (Տօնակ.։)
Ընդ մեզ խօսի պատգամս իբրեւ յերեսաց աստուծոյ. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Դ։)
Ըստ զօրութեանն՝ յորոյ երեսաց զողջոյնս աւետարանեցին. (Կիւրղ. ղկ.։)
Յերեսաց պատերազմաց. յերեսաց ահի». եւ այլն. իբր Վասն. առ. ի պատճառս։
Միով բանիւ երկուս երեսս չմարթի թարգմանել յայլ լեզու։ Բանն մի է, եւ այնչափ երեսս ունի. (Կիւրղ. ծն.։)
Առաքէ (յհ. զաշակերտսն առ յիսուս)՝ յայն երեսս, զի յորժամ տեսցեն զսքանչելիս նորա, հաւատասցեն ի հաւատս նորա։ Բազում երեսք են բանի՝ ըստ բազմութեան երեսաց այսոցիկ՝ որ ուսանին զնա. (Եփր. համաբ.։)
ԵՐԵՍ, երեսի. (դուն ուրեք եզակի, իբր ռմկ)
Որ կամի գայթագղել, գայթագղիցէ, եւ զերեսն քարի տացէ. (Վրք. հց. ձ։)
Կրկնոց, երես եւ աստա՝ լիցի». այսինքն ունիցի զարտաքին եւ զներքին կողմն ուրոյն. (Վրդն. սղ.։)
Իբրեւ ոչ ասէ, թէ անձն կամ շունչ իցէ դժոխոց, այլ՝ երեսս առեալ՝ կամի առնել զբանն յայտնագոյն. (Ոսկ. ես.։)
to make appear, to represent, to show, to make, to figure;
to feign;
to produce, to bud, to sprout;
— զերեսս, to visit.
Իբրեւ արեգակն մտանէ, աստեղք զիւրեանցն երեւեցուցանեն փայլումն։ Երեւեցուցանելով տեսականացն (ի մեզ) եւ այլ գեղեցկութիւնս. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ծաղկեաց զծաղիկ, եւ երեւեցոյց ընկոյզ. (Թուոց. ՟Ժ՟Է. 8։)
ԵՐԵՒԵՑՈՒՑԱՆԵԼ ԶԵՐԵՍՍ. որպէս Այց առնել։ (Թուոց. ՟զ. 25։ Սղ. ՟Լ. 17։ ՟Կ՟Զ. 1։ ՟Հ՟Թ. 4. 8. 20. եւ այլն։)
to go, to march, to repair, to follow a road;
— առ հարս՝ զճանապարհ ամենայն երկրի, to sleep with one's fathers, to die;
— զիւրովին, to kill ones self;
— զիւիք, to give ones self up to, to apply ones self;
— զջրոյ, to go to fetch water;
to make water;
— հետի or հետիտս, to go on foot, to walk;
— հետի յօչ կամս, նեղութեամբ or դժուարաւ, to trudge along;
— հեծեալ ի ձի, to go on horseback, to ride;
— կառօք, to go or ride in a carriage;
— սուրհանդակաւ, to travel post;
— չոգեմուղ կառօք, երկաթուղեաւ, to go or travel by rail;
— (ելանել) ի կարիս որովայնի, to go to the water-closet, to stool, to the privy;
երթայ (դիմէ) ի կոտուստ իւր, he hastens to his ruin;
այս ճանապարհ երթայ ի ..., this road leads to ...;
զհետ, զկնի —, to follow;
փախստեայ —, to flee, to take to flight;
յագարի —, to be sacked or plundered;
ի գլուխ —, to finish, to come to an end;
յերդումն —, to swear, to take oath;
զուլամբ — ձիոյ, to trip, to fall headlong as a horse;
երթ ի բաց, ե՛րթ յետս իմ, begone, go away, get you gone, get away, or off with you, be off;
ե՛րթ խաղաղութեամբ, part in peace! Adieu! ողջ երթ, երթ ողջամբ, adieu! God be with you! luck be with you!
Զոր ինչ ուսուցին մեզ մարգարէքն, զայնու փութասցո՛ւք երթալ». այսինքն պարապել. (Եղիշ. հայր մեր.։)
Անդր երթողաց։ Երթողացն առ ինքն։ Երթողացն ի գաբատ բենիամենի։ Երթելոց ի պատերազմ.եւ այլն։
ԵՐԹԱԼ. Ասի եւ զշարժմանէ կամ զընթացից գետոց, ջուրց, եւ այլն.
Նա է՝ որ երթայ յանդիման ասորեստանի։ Երթայր ջուրն, եւ թուլանայր յերկրէ։ Եւ ջուրն երթայր եւ նուազէր.եւ այլն։
Եւ այլ աղխդ ձեր երթիցեն ընդ ձեզ. (Ել. ՟Ժ. 24։)
Երթիջիք զճանապարհ, կամ զճանապարհս ձեր. (Ծն. ՟Ժ՟Ը. 5։ եւ ՟Ժ՟Թ. 2։)
Եւ ես ահա երթամ այսօր զճանապարհ, որպէս ամենեքին՝ որ են յերկրի. (Յես. ՟Ի՟Գ. 14։)
Տրտմութեամբ երթային զերկայնութիւն ճանապարհին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Եկա՛յք երթա՛մք անդր ... Օն եկա՛յք եւ մեք երթա՛մք անդր, զի մեռանիմք ընդ նմա». այսինքն երթիցո՛ւք, մեռցո՛ւք. (Մամբր.։)
reins, kidney;
bowels, entrails;
խորտակել զ—նս, to break or sprain one's back.
Լայնաբար վարի՝ որպէս Սիրտ, եւ գաղտնի շարժումն սրտի այլեւայլ զգածմամբք.
Քննէ զսիրտս եւ զերիկամունս։ Խրատէին զիս երիկամունք իմ. (Սղ. ՟Է. 10։ ՟Ժ՟Ե. 8։)
Յանխնայ խոցոտեցին զերիկամունս իմ. (Յոբ. ՟Ժ՟Զ. 13։)
Երիկամունք իւր զդողանի հարան. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 24։)
to lighten, to disburden;
to relieve, to ease;
to relieve, to alleviate, to assuage, to lighten, to allay;
— զձեռն յումեքէ, to withdraw one's hand, to cease to afflict;
ապաշաւ թեթեւացուցանէ զյանցանս, repentance extenuates a fault.
κουφίζω, ἑλαφρίζω levo, allevo Տալ թեթեւանալ. ի բաց բառնալ զծանրութիւնն. թօթափել. փարատել. դիւրացուցանել. թուլացուցանել. սակաւացուցանել. թեթեւցընել, թուլցընել, վերցընել, քիչցընել.
Թեթեւացուցանել զբեռն, զանուրն, զձեռն։ Թեթեւացո՛ ի խիստ ծառայութենէ հօր քոյ։ Հայր քո ծանրացոյց զանուր մեր, եւ դու թեթեւացո՛ ի մէնջ։ Ընկեցին զկարասին, զի թեթեւացուսցեն յինքեանց։ Թեթեւացուցին զնաւն՝ թափեալ զցորեանն ի ծով.եւ այլն։
Տապանակն որ թեթեւացոյց զինքն ի ձեռս այլազգեացն, ծանրացաւ եւ շքեղացաւ ի բագնի նոցա. (Եփր. թագ.։)
Թեթեւացո՛ տէր զքաղցր լուծ քո։ Թեթեւացո՛ ի ծանրութեանց մեղաց զանձինս. (Ժմ.։)
Զիրերաց թեթեւացուցանել զբեռն մեղաց. (Խոսր.։)
Թեթեւացո՛ զսաստկութիւն տանջանացն. (Նար. ՟Հ՟Թ։)
Յորժամ զայսպիսի քունս թեթեւացուցանեմք ի մէնջ. (Լմբ. պտրգ.։)
Թեթեւացո՛ զկողմն արդարութեան քո։ Թեթեւացոյց զինքն, եւ թոյլ ետ տանել զկտաւն՝ որ ի ներքոյ իւր էր. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Զայրուձին եւս զարքունի թեթեւացոյց առ ժամանակ մի. (Եղիշ. ՟Է։)
top of the shoulder, acronium;
shoulder-bone, shoulder;
arm;
end of a book;
cf. Թիկունք;
— ածել զիրիք, to undertake, to attempt;
to aspire to, to pant for, to seek;
to embroil;
to sell off, to dispose of;
to explain one's self, to pretend to be;
զվարդապետի, զիշխանի թեկն ածել, to pass one's self off for a doctor, for a prince;
to play the grandee, to lord it;
թեկն ածել զաւագութեան, զպատուոյ, to desire eagerly, to covet the primacy, to aspire to honours;
թեկն ածել ումեք, to favour, to support, to assist, to protect, to aid, to defend;
թեկն ածել ընդդէմ ուրուք, to rebel, to revolt;
թեկն ի թեկին, strutting, looking big, playing the swell, walking or acting in a stately, imposing or boastful manner.
Վասն այնորիկ առնուն քահանայքն զթեկնն եւ զծնօտն. (Եփր. ել.։)
ԹԵԿՆ կամ ԹԷԿՆ. ὧμος humerus Վերնակողմն բազկի ուսովք հանդերձ. (լծ. լտ. թէ՛րկում). թեւ, կռնակ.
Որոշեցից ձեզ թեկն. (Մաղ. ՟Բ. 3։)
Թիկամբն հետ զձեռն ի վայր ընկէց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Եւ զի չկայր ոք ի թիկին։ Եւ ոք չհասաւ յօգն ի թիկին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
ԹԵԿՆ ԱԾԵԼ զուրուք կամ զիրիք. Թեւածել, թեւակոխել. ձեռներէց լինել. զհետ լինել. ձկտիլ. նկրտիլ. ճոխանալ եւ յոխորտալ.
Ոչ զերկրորդականն ունի գահ, այլ զաւագութեան թեկն ածէ. (Խոր. ՟Բ. 10։)
Զվարդապետի թեկն ածէ (յն. զկարգն յափշտակէ), եւ ոչ յաշակերտաց կարգի գտանի։ Զիշխանի թեկն ածիցէ (յն. որպէս ի կարգի իշխանի)։ Մեղմագոյնս խօսի, ո՛չ զվարդապետի ինչ թեկն ածել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23։ եւ Ոսկ. եբր. ՟Դ. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Զվարդապետի իմաստնոյ թեկն ածեմք, եւ ոչ յաշակերտաց կարգի գտանիմք։ Մի՛ եւ այն՝ որ չեւ եւս իցէ հասեալ ի կատարեալ գիտութիւնն, թեկն ածել զվարդապետի. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
Որ ապստամբին թեկն ածիցէ, ընդ նմին զնոյն պատիժ կրեսցէ. (Սեբեր. ՟Ե։)
Բազումք խնամածութեամբք թեկն ածեն, ոչ զի օգնեսցեն ինչ, այլ զի առաւել նենգիցեն զմերձաւորս. (Ոսկ. ես. յորմէ եւ Գէ. ես.։)
Բազումք խնամածութեան թէկն ածեն դրացեաց, զի այնու առաւել՝ նենգեսցեն։
imperfect, defective, incomplete, faulty;
imperfectly, faultily;
the half, moiety;
a part, a side;
the rest;
երեւի արեգակն կէս —, half the sun is seen eclipsed;
լնուլ զ—ն, to supply;
— գտանիլ յիմիք, to be wanting in, in need of, to want for, to lack;
to be at a loss.
λοιπῶν, -οῦσα, -όν relictus, qui superest, inferior, minor πηρός mancus Միով կողմամբ պակասաւոր. յետնեալ իւիք մասամբ. կիսատ. անկատար. պակաս. նուազ. եւ Թափուր.
Թերոյն ի վեցօրէին ի մարդ տեսլեան։ Փոյթ ինչ առ թերոյն լցումն մատոյց։ Ի վերայ թերի պատմութեանն. (Նիւս. կազմ.։)
Զկարօտսն եւ զթերիսն եւ զանապատսն լնլով. (Փիլ. այլաբ.։)
Մի թերին յանոյշս, եւ միւս թերին ի դժոխս. (Եզնիկ.։)
Այլ թէ՝ եւ նկարիչ ոք իցէ, զամենեսին՝ որ պարսաւիցենն եւ ծաղր առնիցեն, որ դեռ թերովք իցեն, եւ չկասէ ինչ նոցա բանիւքն. յն. անուսք. այսինքն անգէտք իցեն արուեստին։
to praise, to glorify, to exalt, to magnify, to applaud, to celebrate, to renown;
to cense;
— կարի իմն or յանչափ, to extol, to commend excessively;
— զամձմ, to glory, to boast.
ἑπαινέω, αἱνέω, ἑγκωμιάζω laudo Դրուատել, ներբողել. օրհնել. փառաւորել. բարեբանել. մեծածուցանել. հռչակել զանուն եւ զգործ. երանել. քա՛ջ է ասել.
Գովեցին զնա առաջի փարաւոնի։ Գովեսցէ զքեզ ընկերն, եւ մի՛ քո բերան։ Գովեցի՞ց զձեզ. յայդմ ո՛չ գովեմ։ Գովեցի ես զամենայն մեռեալսն քան զկենդանիսն։ Շրթունք իմ գովեսցեն զքեզ։ Գովեցից զանուն քո։ Գովեա՛ երուսաղէմ զտէր. եւ այլն։
Ոչ ոք այնպէս ստէ եւ անիրաւ խօսի իբրեւ զայն, որ գովէ զմեր գործս. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Չունիմք իշխանութիւն բամբասել զիշխանս, եւ ո՛չ գովօղք կարեմք լինել այնմիկ՝ որ աստուածամարտն լինի. (Եղիշ. ՟Բ։)
Զի՞ գովի մեղաւոր ի ցանկութիւն անձին իւրոյ. որ զրկէ, եւ նա գովի։ Գովեցարու՛ք յանուն սուրբ նորա։ Գովեսցու՛ք մեք ի ժառանգութեան քում, եւ այլն։
to work, to make, to do, to fashion, to manufacture;
to commit, to perpetrate;
to knit;
to twist;
— զերկիր, to cultivate, to labour, to till;
— զերկաթ, to forge;
չար գործեցէք զոր արտրէքդ, you have done very wrong;
զի՞նչ գործ գործեցեր դու ընդ մեզ, why have you done this to us ? — զանօրէնութիւն, to do wrong;
to commit a crime;
— զարդարութին, to act with justice;
— զփրկութիւն, to effect salvation;
— զհանդերձս, to make clothes;
խորշս խորշս — զտապանն, to make small compartments in the ark;
ճաշ —, to give a dinner;
ճանապարհ —, to open up a way.
ἑργάζομαι operor Առնել զգործ. արդիւնացուցանել աշխատելով. մշակել. վճարել. կատարել. բանիլ.
Գործել զերկիր, զայգի, յայգւոջ։ Գործել զբեհեզ։ Գործել ուռկանաւ, գրով։ Գործել պատկեր։ Գործել քանքանօք, եւ շահել։ Գործել զարդարութիւն, զանօրէնութիւն, զչարիս. Գործ մի բարի գործել։ Յայտնի լիցին գործք նորա, թէ աստուծով գործեցան։ Ի վերայ անգոյն գործելոյ. եւ այլն։
ԳՈՐԾԵԼ. πράσσω, -ττω ago, facio Առնել ինչ պարզապէս, կամ այսպէս եւ այնպէս. ընել էթմէք, էյլէմէք կր. իբր լինել.
Զի՞նչ գործեցեր զայդ։ Մի՛ դիտասցէ ձախ քո, զի՛նչ գործէ աջ քո։ Բերան անդադար՝ գործէ խռովութիւնս։ Մի՛ ինչ գործեր ընդ անձն քո չար։ Յորոց պտհեալ զանձինս՝ բարւոք գործիցէք.եւ այլն։
Ճաշ ասեն գործել արգաւանայ ի պատիւ արտաշեսի։ Բազում կարգս ուղղութեան գործեաց. (Խոր. ՟Ա. 29։ ՟Բ. 8։)
Զի՞նչ օգուտ մեզ ի մարդկային ստակարծ խաբկանացն գործիցի. (Սարկ. քհ.։)
ԳՈՐԾԵԼ. ἑνεργέω, ἁπεργάζομαι effico եւ այլն. Առնել զիմն այսպիսի կամ այնպիսի. բացակատարել. կացուցանել. եւ Արտագրել. պատճառել. առթել.
Անարատ գործեաց զպոռնիկն։ Զտխրութիւն բժշկեալ՝ զուարթ գործեսցես։ Մի՛ նիրհումնն ապականութիւն գործեսցէ. (Նար.։)
Զի զապականեալ զբնութիւնս ջրոյ նորս գործեսցէ. (Շար.։)
Առ օտարսն խնամութիւնք նորոգս գորեն ազգակցութիւնս։ Հիւանդութիւնս անբոյժ ամենայն իրօք գործէ, եւ ապականութիւնս. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ասէ, թէ ի մերում գեօղ ծովացուլ զկով գործեաց. (Եզնիկ.։)
Մի լիցի՝ որ ոչ ընդ իւրով ձեռօք՝ քահանայ գործել զոք. (Կանոն.։)
Կամ Ներգործել. ազդել.
Նոցա՝ որ մօտ առ ծովուն կայցեն, ոչ կարէ ակն բաց ի ցամաք գործել. Եզնիկ.։()
Ոչ գործէ ի նոսա ոչ սրտմտական սուրն դաւթի, եւ ոչ հեգական խարազան փրկչին. (Արշ.։)
the finding again;
fiction, invention;
զբան —, fiction, fable.
Պայն, առլեզն ... ոչ եթէ անձինք ինչ են, այլ անուանք զբան գտանաց. (Եզնիկ.։)
embraced;
"with embracements;
— սիրով ողջունել զմիյեանս, to salute by embracing each other;
— լինիմ, to embrace;
cf. Գիրկ ընդ խառն լինիմ."
Գրկախառն սիրով ողջունել զմիմեանս, որպէս եւ քրիստոս գրկախառն մեզ եղեւ սիրով. (Լծ. ածաբ.։)
trepidation;
start;
shudder, horrour;
convulsive motion;
whim;
shiver, shivering;
ի դողման լինել, կալ, զդողման հարկանիլ, to tremble;
ահիւ եւ դողութեամբ, with fear and trembling;
եմուտ — յոսկերս իմ, (the shudder penetrated to my bones), I trembled with fright, I shuddered with fear;
— կալցի ի քէն զլերինս, at thy presence the mountains will tremble;
— երկրի, earth-quake.
Ցնծացէ՛ք առաջի նորա դողութեամբ։ Ահիւ եւ դողութեամբ։ Դողումն եւ սոսկումն պատահեցին ինձ։ Դողումն կալցի զամպարիշտս.եւ այլն։
Եղեւ շարժ մեծ. եւ ի դողմանէն երկեան իշխանն եւ զօրականքն. (Հ=Յ. փետր. ՟Ի.։)
Երկիւղ իցէ դողումն զգայութեան սրտին. (Կլիմաք.։)
Ի ԴՈՂՄԱՆ ԼԻՆԵԼ. Դողալ. զահի հարկանիլ.
Ի դողման եղեալ զարհուրեցան յոյժ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Եւ ամենքին ի դողման լինիմք զարհուրելով. (Մաշկ.։)
to go out, to go from the inside to the outside;
to ascend, to go to a higher place;
to be horn, to take rise, to be produced, to proceed, to emanate, to flow from, to derive;
to attain, to arrive;
to agree, to be proper and suitable;
to surmount, to surpass, to go beyond, to overflow, to advance;
to stray;
ելանէ արեգակն, the sun rises or begins to appear on the horizon;
— ի վեր or ի վերայ, to reascend;
to leap over, to cross;
to gush out;
— աքաղաղի ի վերայ մարւոյն, to tread the hen;
— ի վերայ մատակի, to cover a mare, a bitch;
— ի ցամաք, to disembark;
— յորջոյ, to dislodge;
— զմիմեամբք, to concur;
to surpass;
յոգւոց —, to sigh;
ի գլուխ, ի լրումն —, to be ended, finished;
—ի գենաց, ի կենցաղոյս, to make one's exit from this world, to depart this life, to die, to decease;
to become defunct;
— ի հիւանդութենէ, to recover;
— ընդ սուր, զէնս, to commit suicide, to run one's self through with a sword;
ի պխտիւ —, to exalt or raise one's self to honour;
— յանկողինս ուրուք, to commit adultery;
to seduce;
անմասն, դատարկ —, to have no part, to be excluded;
— զհետ ուրուք, to pursue, to give chase;
յաչաց —, to render one's self hateful or odious, to fall in disgrace;
— ըստ չափ, to pass beyond, to exceed;
— կուսին ըստ չափ, to pass the flower of her youth;
— ըստ ձեռն՝ ընդ իշխանութիւն ուրուք, to revolt, to rebel, to rise up against;
— ըստ քաղաքն, ըստ դուռն քաղաքին, to leave the city;
— ի նաւ, to embark;
— ի կառս, ի ձի, to mount in carriage, on horseback;
— ընդ առաջ, to meet, to go out to meet;
— ի պատերազմ, to go to battle;
ի յորս —, to go hunting;
— յանկողինս մահճաց, to go to bed;
ընդ հակառակս —, to oppose one's self to, to resist;
— ընդ ինչ, to occupy one's self, to dedicate one's self to;
ի չարեաց ի չարիս ելին, from one perverseness they passed to another;
յայլոց յայլ ճառս —, to pass from one subjeet of discourse to another;
ընդ գին —, to buy, to traffic;
— ի սիրտ, to think, to conceive an idea;
to hope;
զարդարիլ եւ ընդ ոսկի —, to clothe or adorn one's self with golden apparel;
— իմիք յայդ, to remain, to rest over for the next day;
— յաջողութեան գորղացն ի ձեռս ուրուք, to progress, to succeed, to promote an affair by another persons means;
օրհնեալ լիցիս դու յ— եւ ի մտանել քում, (blessed be thy going out and coming in), God be with you, good luck to you.
ԵԼԱՆԵԼ ԸՍՏ. Անցանել, զանցանել, զանց առնել. դուրս ելլալ.
Ե՛լ ի տապանէ այտի։ Ելէ՛ք ի յորդանանէ։ Ելին ի հայրենի երկրէն իւրեանց։ Փախեաւել արտաքս։ Ել ի դաշտ։ Յերկիրն՝ ուստի ելեր։ Ելցեն այսր։ Ելանել ի պատերազմ, կամ ընդ առաջ։ Օրհնեաց, եւ ել ի նմանէ (յերեսաց նորա)։ Ելին ըստ քաղաքն։ Ելանիցէ ընդ ռընգունս ձեր». յն. յըռընգանց ձերոց. (եւ այլն։)
Թագաւորք յերանաց քոց ելցեն։ Որ ելանէն ի քէն, նա ժառանգեսցէ զքեզ։ Գետ ելանէր յեդեմայ։ Եւ ել որթդ այդ։ Ի տեառնէ ել իրդ այդ։ Զօրութիւն բազում ելանէր ի նմանէ։ Այլ հասկք ելանէին։ Ելցէ ծաղիկ յարմատոյ անտի։ Յաստուծոյ ելի։ Ելի ի հօրէ։ Որ ի հօրէ ելանէ.եւ այլն։
Ելցեն բազում շառաւիղք. (Փարպ.։)
Թողեալ զհիւսիսայինսն ամենայն՝ ելանել ի հայս. (Խոր. ՟Բ. 81։)
Տեսցուք՝ թէ երազք նորա ընդ ի՞նչ ելանիցեն. (Եփր. ծն.։)
Ոչ անկանիցի ի սիրտ. (այսինքն) ոչ ելցէ ի սիրտ. ո՛չ միայն ոչ առցեն, այլեւ ոչ յուսասցին, եւ ոչ զմտաւ ածիցեն. (Մխ. երեմ.։)
Մեղք հարցն ընդ մեզ ելին». յն. մեք կրեցաք. (Ողբ. ՟Բ. 7։)
Բիւրապատիկ ելեր զխրատով նորա». այսինքն անցեր. (Խոսր. պտրգ.։)
Առ ահին յիմարութեան ընդ իւրեանց զէնս ելանէին». յն. յիւրոցն վնասեալ լինէին, եւ ի սայր սուսերի մխեալ լինէին։
ԵԼԱՆԵԼ ԶՄԻՄԵԱՄԲՔ. Ելեւել առնել. ջանալ մի քան զմի առաւելուլ. փութալ. յն. յառաջել.
Ի պատիւ զմիմեամբք ելանել». յն. յառաջել. (Հռ. ՟Ժ՟Բ. 10։)
Սկսան ... զմիմեամբք ելանել ի բանից պատասխանիս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Մի զմիով ելեալ՝ փութով կատարեն զկամս ձեր. (Փարպ.։)
Այր զարամբ ելանէին՝ տիրել աշխարհիս. (Խոր. ՟Ա. 30։)
Այնպէս՝ զի եւ զարամբք ելանէին չարիք կանանց». յն. յարանց չարիս մասն յաւելուին. (Ոսկ. ես.։)
revenue, income, settled income, annuity, interest, rent;
proselyte, neophyte;
foreign, extrinsic, exotic, false;
—ք արքունի, finances;
— տարեկան, revenue, annual income;
ստանալ զեկամուտն, to receive one's income.
Մերձենայցէ առ ձեզ եկամուտ. (Ել. ՟Ժ՟Բ. 48։)
Չարչարեսցէ եկամուտ զտուն նորա. (Յոբ. ՟Ի. 26։)
Եկամուտս բազումս ածելով։ Զվայրենի եկամուտ ազգն. (Խոր. ՟Բ. 53. 61։)
Եկամուտն՝ որ չէ ի թագաւորական տոհմէ, այն խեցին է։ Բայց զեկամտիցն, եւ որք յամենայն աշխարհաց անդր հանդիպեցան, զնոցա ո՞վ կարէ բերել զհամար. (Լաստ. ՟Թ. ՟Ժ՟Բ։)
Եկամուտ ստացուածով ունէին (զգիտութիւն), եւ ոչ յանձանց գիտէին. (Կիւրղ. ծն.։)
Չի՛ք եկամուտ առ կատարեալ բարերարութիւնն (այսինքն յաստուած)։ Զուարթացուցանէ ի տրտմականացն եկամտից։ Եկամուտ եղեւ անհնազանդութիւն՝ ի կամաց, եւ ո՛չ ի հարկէ. (Յճխ. ՟Բ. ՟Ժ՟Ա։)
Ո՛չ եթէ բնածին բարք են, այլ եկամուտս. (Եզնիկ.։)
Եկամուտ հարազատութեամբ մերձաւորեսցին խնամութեամբ. (Խոր. ՟Գ. 5։)
Եկամուտ ունի զայն արկածք. (Լմբ. ստիպ.։)
made of cane;
— գաւազան, cane, stick made of cane.
καλάμινος arundineus Յեղեբանէ կազմեալ, եղեգնաշէն. եղեգէ՛.
Ցուպ, կամ գաւազան եղեգնեայ. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 21։ Ես. ՟Լ՟Զ. 6։ Եզեկ. ՟Ի՟Թ. 6։)
Եղեգնեայ գաւազանաւ գանեալ (ի գլուխն). (Խոսր. պտրգ.։)
to corrupt, to spoil;
to vitiate, to destroy, to ruin, to undo, to efface;
to erase, to scratch out;
to disfigure;
to abolish, to abrogate, to annul, to cancel;
to disconcert, to put out of tune, to disorder;
to overthrow;
to waste;
to notch, to mar, to choke, to bruise;
to cross out;
— զկեանս ի ճշմարտութենէ, to deprive one's self of, to shut one's ears to the truth.
Գուցէ եղծանիցեմ զժառանգութիւն իմ։ Մի՛ եղծցես զանուն իմ ի տանէ հօր իմոյ։ Կազմելով կամէր տէր եղծանել զնոսա։ Եղծանելով եղծցես զնոսա։ Յո՛ր կողմ եւ դարձցի ամպարիշտն, եղծանի։ Եղծաւ գեղ կանանց։ Գոյն երեսաց քոց մի՛ եղծցի։ Մի՛ եղծանիցի հրաման մարաց եւ պարսից.եւ այլն։
Եղծանելով զգիր պարտեաց. (Յհ. կթ.։)
Ոչ եղծանես, այլ գրես։ Գրիմ, եւ իսկոյն եղծանիմ։ Զգրեալս եղծի։ Զգովեստն առ աստուած եղծի։ Եղծայ, զեղծայ. (Նար.։)
ԵՂԾԱՆԵԼ. ըստ հռետորաց է Ընդ վայր հարկանել, հերքել, ատելի առնել զբանս այլոց, կամ զգովելի կարծեցեալս.
Եղծանելի՛ է ո՛չ զյոյժ հաւաստին, եւ ո՛չ զյաւէտ կարելին, այլ որ զմիջին բնութիւնն ունի։ Եւ եղծանելով՝ պարտ է նախ առաջին սուղ ինչ բամբասանս ասել իրացն ասողին. (Պիտ.։)
disgrace, misfortune, disaster;
wretched, unhappy, miserable, unfortunate;
alas! what a pity! how unlucky! — զիս! — եմ ես! woe is me! wretch that I am! oh! how unfortunate I am! unlucky me! —ս կարդալ անձին, to believe one's self unfortunate;
յ— անկանել, to supplicate, to entreat, to beseech, to expose one's griefs, to pray, to implore on hended knees.
Եղո՛ւկ այս անուն քաղաքի ... եղուկ ես, կամ դու. (Երզն. քեր.։)
Եղո՛ւկ զիս, եղո՛ւկ զիս ... այդ եղուկդ ամենայն երկրի լինելոց է. (Լաստ. ՟Թ։)
Մի ասիցես, եղո՛ւկ է զնա։ Եղո՛ւկ դուք, վա՛յ ձեզ. (Եղիշ. թղմ.։) (որ լինի եւ ածական)։
Վա՛յ նոցա ... եղուկ են, զի ամպարշտեցան յիս. (Ովս. ՟Է. 13։)
Եղո՛ւկ են քաղաքքն՝ որոց ծառայեսցեն մանկունք քո, եւ եղո՛ւկ է որ ընկալաւ զորդիսն քո. (Բարուք. ՟Դ. 31։)
Եղուկ վարկանելով զվրիպեալսն յանանց բարեացն. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ։)
Ո՞ ոք եղուկ քան զպօղոս. այլ եղեւ առաքեալ։ Ողորմէր եւ եղուկ համարէր զաշխատեալսն։ Եղուկս կոչէ զծիծաղկոտս. (Ոսկ. մտթ.։)
Առնէ զքեզ եղուկ տանջանօք. (Հ=Յ. մայ. ՟Ի՟Թ.։)
to be;
է զի, էր զի, է ուրեք, է երբէք զի ..., sometimes;
it happens, it turns out;
ես եմ Աստուած՝ որ Էն, I am that I am;
ես եմ՝ ես եմ նոյն որ ջնջեմ, I am, it is I, it is I who blot out and pardon;
առն միոջ էին երկու որդիք, a certain man had two sons;
էր ամաց երկոտասանից, he was twelve years old;
յունել եմ, I am eating.
εἵμι, εἷναι sum, esse (տե՛ս եւ Եղանիմ, Լինիմ, որք լնուն զայլ եւս ժամանակս չէզոքաբար)։ Էական բայ՝ իբր Այս ինչ գոլ, եւ այսպիսի ինչ. կամ պարզապէս՝ Գոլ, կալ, գտանիլ իրօք. թ. ... պ. էմ, կամ իյմ, տէն. Առնու զամենայն խնդիր պէսպէս առմամբ։ Ուղղ.
Ես եմ աստուած, որ էն։ Որ էն (յն. էօղն) առաքեաց զիս առ ձեզ։ Ի սկզբանէ էր բանն, եւ բանն էր առ աստուած, եւ աստուած էր բանն։ Եմ եմ եւ ես մարդ մահկանացու. եւ այլն։
Դիւաց է կերպարանս ցուցանել։ Որ անհնարին յիմարութեանն է. (Եզնիկ.։)
Քրիստոսասիրաց, որ նորին լեզուոյ եւ ազգի են». այսինքն ի նոյն լեզուէ եւ յազգէ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Նմա՛ն լեր վարդապետիս. (քանզի ա՛յս է աշակերտի. Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Բ։)
Ձե՛զ են աւետիքս։ Ո՛չ է ձեզ գիտել զժամս։ Ժամ է մեզ ի քնոյ զարթնուլ.եւ այլն։
Մեզ ի պէտս են, եւ կարգչին իւրեանց ի փառս. (Եզնիկ.։)
Արեգակն չէ՛ ի բանաւորաց եւ ի մտաւորաց. (Եզնիկ.։)
Պատմ. զօրութեամբ յարակից բառին. զոր օրինակ.
Բանն էր զնմանէ.եւ այլն։
Պարառ. զօրութեամբ նախադր. Շուրջ. զոր օրինակ.
Որ զնովաւն էին։ Եւ այլ ինչ բազում նման սոցին էր զաստուծով». այսինքն յաստուած, ի միտս աստուծոյ. աստուծոյ քովը. (Եզնիկ.։)
Որ էին ընդ նմա ի տապանի անդ։ Եւ էր ի տեղւոջն յայնմիկ պարտէզ.եւ այլն։
Յորո՛ւմ իցէ ոք, այն՝ յորում էն, քան զայն՝ որ ի նմա էն, մեծ գտանի. (Եզնիկ.։)
Սոյնպէս վարի ամենայն նախադրութեամբք կամ մակբայիւք։ Տե՛ս եւ զդիմազուրկս ամենայն, ՎԱՅԵԼ Է, Ի ԴԷՊ Է, Ա՛ՆԿ Է, եւ այլն։
Է, ԷՐ. իբր պարզ դիմազուրկ առընթեր աներեւութիւն՝ հանգէտ ձայնիցս, Գոյ, լինի, ի դէպ է, մարթ է. պա՛րտ է, պիտի, եւ այլն.
Տեսանել է յամենեցուն ընթրիս։ Այլ մեզ քան զայդ ո՛չ իմանալ ինչ է, ո՛չ առնել։ Անդ էր լսել զձայն լալոյ։ Եթէ էր տանել առ բժիշկ. (Փարպ.։)
Ոչինչ է ընդ այն զարմանալ։ Ի յոբայ փորձանացն է տեսանել. (Եզնիկ.։)
ԵԱԼ, ելոյ կամ ելոյր, ելով, ելոց. ὥν, οὕσα, ὅν, ὅντος, ὅντων որ ըստ հայումս բացատրի, Քանզի է, էր, եմք, են. գոլով. կամ մինչդեռ էր, եւ այլն.
Ելոյր հարկաւորի։ Սեռոյր եզոյր ելոյր. (Պորփ.։)
Իբրու ճարտասանի ելոյր արամազդայ. (Պղատ. մինովս.։)
Ահեղ ելոյն։ Գոլոշի զօրէն խիտ ամպոց եալ. (Մաշկ.։)
Ըմբռնելով՝ ո՛չ իբրու ոչ ելոց, այլ իբրու մանաւանդ ելոց, եւ ոչ միով իւիք կասկածանս առտուելով՝ իբրու ոչ են. (Պղատ. օրին. ՟Ժ։ (որ են հելլենաբանութիւնք զգուշալիք)։)
Կրակ ... է՛ զի շիջանի, եւ է՝ աճեալ բորբոքի. (Փարպ.։)
Է՛ միոյ, եւ է երբեմն՝ զի երից երեւոյթ։ Պտղոց անբերութիւն եղեալ բազում ժամանակս, է՛ր երբեմն՝ վասն բազում անչափ թօնից անձրեւաց, եւ էր երբեմն վասն խորշակի եւ խռովութեան. (Փիլ. իմաստն.։)
Է՛ ուրեք, զի քաջապէս յաղթեցաք թշնամեացն, եւ է՝ զի նոքա մեզ յաղթեցին. եւ բազում այն է՝ որ յաղթօղ գտեալ եմք, եւ ոչ յաղթեալք. (Եղիշ. ՟ե։)
Է՛ ուրեք՝ ուր բանիւ վճարէ, եւ է՛ զի ձեռն դնէ. (Իգն.։)
Է՛ ուրեք, զի փոքր է սոցա մաքրութիւն, եւ էր՝ զի զազգն ոչ կամեցաւ անբաժ լինել. (Փիլ. քհ. ՟ժա.) իմա՛, ըստ իմիք, եւ ըստ իմիք։ Նոյնպէս է եւ այն.
Է՛ր զի նշանօք ցնորիցն պակչէին, եւ է՛ր զի ոգւոցն մատնութեամբք լքանէին. (Իմ. ՟ժէ. 14։)
Ծառայեն մեզ. է՛՝ զի եւ սովորութիւն առնուն յանկչել յօրէնս մեր. իմա՛, գոյ եւ այս, կամ դէպ լինի, զի. եւ եւս. որպէս եւ (Նար. ՟ժ.)
Է՛ զի եւ զչափն ... զննեալ աստանօր, զայս պատկեր բանի ընկալաք։
Է ՈՐ, ԵՆ ՈՐ. իբր Ոմն, ոմանք. cf. ԵՄ եւ ՈՐ. Բայց ասի նաեւ՝ Է որ, իբր Է՛ զի, զոր օրինակ.
(Ատելութիւն) առ տգէտս եւ վայրենաբարոյս առաւել զօրանայ. է՝ որ վասն յափշտակելոյ ի ժողովրդենէ միմեանց՝ ագահութեան ախտիւ, եւ է՝ որ յաղագս հարստահարելոյ զընկերն՝ փառասիրութեան աղագաւ. (Շ. ընդհանր.։)
ԻՑԷ ԶԻ. իբր մ. երբեմն երբէք. Է զի.
Իցէ զի արհամարհել տայ, իցէ զի խրատէ եւ այլն. (Կլիմաք.։)
Ըղձական մակբայն է, որ նշանակէ զցանկութիւն ցանկալեացն. իցէ՞ թէ տեսանիցեմ զայդ. (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։)
to complain, to implore, to grumble;
— զմիմեանց, to quarrel together.
Մարդարէքն գանգատին զիսրայէլէ ի դիմաց այ. (Լծ. նար.։)
Զօրքն գանգատեցան, ասելով։ Նոյնպէս եւ զանն գանգատեցաւ առաջի հայոց եւ վրաց իշխանացն. (Մաղաք. աբ.։)
orgeat, beer;
հանել, յօրինել զ—, to brew, to make beer.
Ի գարէջուր անդր՝ զոր ըմպէր. (Ճ. ՟Բ.։)
well adorned, adjusted, compounded;
embellished, decorated;
— զարդարել, to embellish;
to adorn, to decorate.
Գեղով պաճուճեալ, պճնազարդ. գեղազարդ.
Պաշտել զգեղապաճոյճ պատկերն. (Լմբ. իմ.։)
Գեղապաճոյճ փառօք զարդարեալ կողածնաւն ի դրախտն ադենայ. (Շ. գանձ վերափոխ.։)
Գեղապաճոյճ նկարողաց սեւել զիս տամ. (Յհ. կթ.։)
ground, earth, soil, land, place;
զգետնի, ընդ —, ի գետնի, ի —, on the ground, in the earth;
կորացեալ մտանել or պշնուլ ընդ —, covered with confusion to look on the ground;
անկեալ ի — երկիր պագանել, prostrated to worship;
հարկանել զգլուխն ի —, to knock one's head on the ground;
զարկանիլ, հարկանիլ զգետնի, to throw one's self violently on the ground;
զարկուցանել, հարկանել զգետնի, cf. Զգետնեմ;
գետնի աղիք or պտուղ, earth-worm.
Լուայ, թէ գետինն չորեքհարիւր սատեր արծաթոյ է։ Իջուցին զբեռն իւրաքանչիւր ի գետին։ Ընկեա՛ զդա ի գետին։ Բազմել ի վերայ գետնոյ.եւ այլն։
Կանգնեաց զնոսա ի գետնոյն։ Զգեօղն ամենայն դաստակերտօքն եւ գետնօքն իւրովք հանդերձ. (Ագաթ.։)
Զարկան զգետին. (Յհ. ՟Ժ՟Ը. 6։)
Արկ նմա բազմական ի գետնի։ Կռուողաց ի գետնի. (Յուդթ. ՟Ժ՟Բ. 15։ Եւս. քր. ՟Բ։)
Անկեալ ի գետին երկիր եպագ տեառն։ Եթուք ի գետին։ Հարկանէր զգլուխն ի գետինն. (Յոբ. ՟Ա. 20։ Յհ. ՟Թ. 6։ Փարպ.։)
to return, to turn;
to avert;
to restore;
to bring or carry back, to reinstate;
to bring back, to recall;
to return, to send back;
to make over again;
to reduce;
to distract;
to abate;
to resolve;
to convert;
— յետս or ի բաց —, to revoke;
to reject;
to reflect;
— անդրէն, to cede, to resign, to yield;
— զերախտիս, to remunerate;
— զմաղձ, to vomit.
ἁποστρέφω, ἁναστρέφω, στρέφω , ἁποδίδωμι averto, converto, verto, reddo Տալ դառնալ ի նախկին վայր կամ ի վիճակ. շրջել. փոխել զդէմս յայլ կողմն, եւ զիրս յայլ ինչ. զառեալն յետս տալ. զտուեալն յետս առնուլ. դարձընել, ետ խաւրել, փոխել.
Դարձոյց զամենայն աւարն, եւ զժողովուրդն։ Դարձուցանելով դարձուցի՞ց զորդի քո յերկիրն՝ ուստի ելեր։ Զարծաթն այսրէն կշռով դարձուցաք։ Ոչ դարձոյց զերեսս իւր յինէն։ Դարձոյց զերեսս իւր յորմն։ Դարձո՛ զոտն քո ի ճանապարհէ չարէ։ Դարձոյց զթիկունս իւր։ Դարձուսցէ զբարկութիւն իւր ի նմանէ։ Դարձոյց զվէմն ի վտակս ջուրց։ Դարձուցից զսուգ նոցա ի խնդութիւն։ Դարձոյց զմիտս իւր։ Կենաց ի կեանս դարձուցանէ։ Զամենայն զօրսն ի փախուստ դարձուցանէին։ Դարձոյց զարծաթն առ մայր իւր։ Դարձուցաւ ինձ այսրէն արծաթն։ Եւ զյափշտակութիւնն դարձուցանիցէ։ Դարձուցից քեզ զամենայն անդս սաւուղայ.եւ այլն։
Դարձուցանէ ի նա զնախագահութիւնն. (Խոր. ՟Բ. 18։)
Դարձուցանել ի մեզ զտէրութիւնն քուշանաց։ Ի մի օրէնս դարձուցանես զամենայն ազգս. (Եղիշ. ՟Ա։)
Զանուշութիւն նոցա ի ժանտահոտութիւն ի փորի մերում դարձուցանեմք. (Եզնիկ.։)
Զգերանդիսն հրամայի ի պատերազմական անօթս դարձուցանել. (Արշ.։)
Չդարձուցան ուրեք զհայեցուածս մտաց. (Փարպ.։)
to tear, to devour;
— զմիմեանս, to tear each other, to tear one another to pieces.
διασπάω, διασπάσσω discerpo, dilacero, dilanio որ եւ ԳԻՇԵԼ. Գէշ գէշ պատառել. յօշատել. պատառոտել. բզըկտել.
Գայլք եղեալք զինքեան հօտս գիշատելոյ. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Մի՛ կեղեքեր զգիշատեալս. (Նար. ՟Ժ՟Է։)
Զժողովուրդսն գիշատեմ։ Գիշատի ի շանց։ Գիշատել դիւաց զմտացն բերան, կամ զբանական հոգին, եւ այլն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
to know, to perceive;
to learn, to understand;
to feel, to recognize;
to be able;
to consider, to observe, to note;
to believe;
to know, to have a carnal connection with;
ոչ —, to be ignorant of, not to know;
— զայր or զկին, to lie with a man or woman;
ոչ գիտէ զամօթ, he has no shame;
քաջ, ճարտար գիտեմ զայն, I know it throughly;
չգիտեմ, I do not know, I am ignorant of it;
գիտասջիր, know ! չ— զի՛նչ առնել, to be at a loss what to do.
Գիտէր աստուած։ Դուք ինքնին գիտէք։ Գիտեմ ո՛րդեակ, գիտեմ։ Գիտաց Յիսուս զխորհուրդս նոցա։ Ոչ գիտէք զգիրս, եւ ոչ զզօրութիւն աստուծոյ։ Ոչ գիտեմ զձեզ։ Ի՞ւ գիտացից։ Գիտելով գիտասջի՛ր։ Ո՛չ գիտէ զամօթ։ Ոչ գիտեմ (խղճիւ) զանձին գործեալ զանպատեհս.եւ այլն։
Յառաջագոյն գիտէր զսատանայէ, թէ թիւրելոց է։ Կանխաւ գիտէր զՅակոբայ. (Եզնիկ.։)
Ի միոջէ որովայնէ աստուածայնոյն գիտէ զմեզ բանս (ըստ հաւատոց) վերստին ծնեալ. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)
Առաւել քան զոր երեւիս մեզ, եւ գիտիս. (Խոսր.։)
Գիտէ տէր զաստուածապաշտս փրկել ի փորձութենէ։ Գիտէք պարգեւս բարիս տալ որդւոց ձերոց։ Ոչ գիտեմ աչառել երեսաց. (՟Բ. Պետ. ՟Բ. 9։ Մտթ. ՟Է. 1։ Յոբ. ՟Լ՟Բ. 22։)
Վասն քո գիտես թողուլ զմեղս. (Նար. ՟Ծ՟Գ։)
Բազում անգամ գիտէ սէրն զարհամարհութիւն ծնանել. (Լմբ. սղ.։)
Ես զձեզ ինձ բարեկամս գիտեմ. (Ագաթ.։)
Ոչ եթէ արդարս եւ արժանիս զմեզ գիտեմք. (Խոսր.։)
Զգլխոյն՝ յոյնք ոչ զիսկզբանէն գիտեն, այլ՝ կարճ ի կարճոյ. (Կիւրղ. ծն.։)
ԳԻՏԵԼ. γινώσκω agnosco որպէս Մերձենալ զուգաւորութեամբ. մտանել առ կին. ննջել. քունել։ cf. ԳԻՏԱՆԱԼ, եւ cf. ԳԻՏԵՆԱՄ.
Կոյս, զոր այր ոչ գիտէր։ Որ զայր ոչ գիտէն. (Ծն. ՟Ի՟Դ. 16։ ՟Ժ՟Թ. 8։)
Եւ ոչ գիտէր զնա։ Քանզի զայր ոչ գիտեմ. (Մտթ. ՟Ա. 25։ Ղկ. ՟Ա. 34։)
to roll;
to wheel;
to surpass, to excel;
to bend, to incline;
— զձեռն, to extend or stretch out the hand;
— զոք զինքեամբ, to win over, to attract, to gain one's favour;
զյունովք — խորհրգովն, to be on the Greeks side, to be a partisan of the greeks;
— զփայլումն արեգական, to din, offuscate, darken or eclipse the splendour of the sun.
(լծ. յն. գիլի՛օ, գիլի՛նօ. եբր. կալալ) κυλίω, κλίνω , ἁνατρέπω, καταβάλλω volvo, voluto, dejicio, averto Հոլովել իբրեւ զգիլ, որ է քար ողորկ. գլորել. թաւալել. տապալել. հոսել. շրջել. գալարել. յեղաշրջել. կործանել. տապաստ արկանել. գլորտըկել.
Զքարըն գըլեն ըզսեւորակ. (Շ. եդես.։)
Քարշէին զոմանս ի մարդկանէ, եւ ի խոր լիճ գլէին (կամ գլորէին). (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Որփեայ քնար հարկանելով՝ զխուժադուժս ցանկութեամբ զուարճական բանիւ գլեաց։ Գլեցին զԴարեհի անունն եւ զպարսից. (Պտմ. աղեքս.։)
Պահոց եւ ողօթից ստէպ կաց. բայց մի՛ անչափ, զի մի՛ դու ինքնին գլեսցես զքեզ. (Ածազգ. ՟Ժ՟Բ։)
Յայս վճիռ գլել զդատաստանդ։ Գլել (այսինքն գլիլ) ի գութ. (Պիտ.։ Փորձէր, թէ յո՛ր կոյս գլեսցէ գութն, յինքն եւ յորդի՞ս իւր, եթէ առ հիւրասիրութիւն, մարգարէին. Ոսկ. հերոդ.։)
զՅունաւք գլեալ խորհրդովն. այսինքն հակամիտեալ. (Խոր. ՟Գ. 63։)
որպէս ի Գուլ բառէ՝ Գլացուցանել, բթացուցանել. յաղթել. յաղթահարել. վերագոյն հանդիսանալ. զօրել. ազդել. ըստ յն. առաւելուլ, կամ իշխել πλεονεκτέω, ἱσχύω . եւ այլն.
Զի թէ ոչ գլէ (խաչն) զփայլումն սորա (արեգական), զիա՞րդ ինքն երեւեսցի։ Յաղթեալ գլէր զլոյս արեգականն պայծառութիւն երեսացն։ Գլէին առաքինութիւնք նորա (Յոբայ) զճառագայթս արեգականն. (Երզն. մտթ.։ Վանակ. յոբ.։)
Եթէ գլեմք զնոսա՝ զհանդերձեալսն գիտելով, գլեն եւ նոքա զմեզ՝ առժամայն զպատիժս կրելով։ Այլ թերեւս ոտիւք արագութեամբ (հպարտանաս), եւ այնու եւս անասունք գլեն։ Յորժամ հոգեւորօքն ոչ գլիցես, զիա՞րդ չիցես ի վայր քան զանասունս։ Մարդկան երկիւղն իմն կարի գլէ առ մեզ՝ քան գեհենի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 11։ Ոսկ. փիլիպ. ՟Է. եւ ՟Թ։)
to go, to walk, to repair;
to abandon;
to behave one's self, to conduct one's self;
to flow, to flow away;
to be in circulation;
to act, to prevail;
to run, to overflow;
— զկնի, զհետ —, to follow, — ճանապարհ, զճանապարհաւ, ընդ ճանապարհ, զկողմամբք, to walk;
— ի վերայ ջրոց, to swim;
— ի չորս, to go on hands and feet, to grope;
որ գնայ ի ձեռս or ի վերայ ձեռաց, that walks on its hands, or who walks on his hands;
յապականութիւն անցեալ —, to be corrupted;
ի բաց —, to go away;
to depart;
— յաշխարհէ, to die;
ոչ ինչ գնան առ նոսա բանք սպառնալեացն, the threats make no impression on them;
ընդդէմ —, to resist;
— արուեստի, to be in use, vogue or fashion;
գործք գնացեալք, things that are past;
ի գնացելում աւուր, yesterday, the other day;
գնացեալ, deceased.
Տիեզերք ամենայն զկնի ուսման նոցա գնացին. (Եղիշ. ՟Գ։)
Ելին գնալ յերկիրն քանանացւոց։ Գնաց անդրէն, ուստի եկն։ Գնա՛ դու յերկիր բարձր։ Գնացին յետս յետս։ Գնասցէ նա ի զօրութենէ ի զօրութիւն։ Ե՛րթ գնա՛ ի մէնջ։ Ի բա՛ց գնա յինէն։ Տեսէք, ո՛ր է ճանապարհ բարի, եւ գնացէ՛ք ընդ այն։ Մի՛ ելանէք յանդս, եւ ընդ ճանապարհս մի՛ գնայք.եւ այլն։
Գնալ զհետ աղքատութեան. (Փարպ.։)
Ոտս ունին, եւ ոչ գնան։ Կաղք գնան։ Գնայցէ՞ ոք ի վերայ կայծականց հրոյ։ Տեսի ես զամենայն կենդանիս, որ գնան ի ներքոյ արեգական։ Ի վերայ լանջաց եւ որովայնի քո գնասցես։ Գնա՛ դու ի ճանապարհս սրտի քոյ անբիծ։ Գնալ ի չորս (որպէս չորքոտանիք). կամ ի վերայ ձեռաց (որպէս կապիկն)։ Ըստ իրաւանց նորա ոչ կամեցան գնալ։ Գնացին նոքա ըստ կամս անձանց իւրեանց։ Գնալ ի խորհուրդս ամպարշտաց, կամ յօրէնս տեառն, յարդարութեան կամ արդարութեամբ, ի ճշմարտութեան կամ ճշմարտութեամբ. յամբծութեան, ակմ ուղղութեամբ. եւ այլն։
Գնայ զճանապարհս թիւրս։ Գնացեալ է ճանապարհ հեռի։ Եւ Յակոբ գնաց զճանապարհս իւր։ Կամ իսրայէլի զճանապարհս իմ գնացեալ էր.եւ այլն։
Սմա ոչ միով իւիք երկնչել դէպ լիցի գնացելում զայս ճանապարհ. (Փիլ. իմաստն.։)
Գնալ զկողմամբք եկեղեաց, կամ տարոնոյ, կամ զլերամբն արեւելեան հիւսիսոյ. (Խոր. եւ այլն։)
Մի՛ ապաշաւեր զգործս գնացեալս. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Աւելորդ ծախքն բազում վնասս բերեն դիապատացն, իսկ գնացելոցն (այսինքն վախճանելոց) ոչինչ օգուտ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. եւ այլն։)
Որ մատակարարիցէ զինչսն ըստ հրամանի գնացելոյն. (Շ. ընդհանր.։)
Ոչինչ գնան առ նոսա բանք սպառնալեացն. ռմկ. չեն անցնիր. այսինքն չազդեն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Որոյ հայհոյութիւնն ի բունն իսկ գնայ. (Եզնիկ.) այսինքն բերի, հասանէ։
Քստմունք գնան ընդ անդամսն. (Եզնիկ.) այսինքն բերին, լինին։
Յայդպիսի անկարգութենէ բազում վնասք գնացին յաշխարհի. (Կանոն.) այսինքն եղեն, յաճախեցին։
to rob, to steal, to take clandestinely, to take away, to purloin;
to pillage, to filch;
to embezzle, to misapply;
գաղտ —, to juggle;
հնարիւք —, to cheat;
զմիտս, զսիրտ, to captivate, to entice.
κλέπτω (լծ. հյ. կողոպտել) κληποφωρέω, κρύπτω, αἵρω furor, furtum facio, celo, tollo եւ այլն. Գաղտ բառնալ զիրս այլոյ ընդդէմ կամաց նորա. գողնալ.
Գողանալով գողացան զիս յերկրէն եբրայեցւոց։ Գողացան զքեզ եղբարք մեր։ Գողացաւ զնա ի միջոյ որդւոց արքայի սպանելոցն. իմա՛ անյայտաբար տանել, կամ յափշտակել։ (Երեմ. ՟Ի՟Գ. 30.)
Գողանան զբանս իմ՝ իւրաքանչիւր յընկերէ իւրմէ. (կամ՝ Ես. ՟Ե. 23.)
Զիրաւունս գողանան զարդարոյն. իբր որսալ, յափշտակել։
Գողանալ զայլոյ ամուսնութիւն կամ զհարսանիս. այսինքն շնալ. (Եզնիկ.։ Կանոն.։)
ԳՈՂԱՆԱԼ. որպէս Ղօղել, ղուղակել, քօղարկել զիրս կամ զհնարս. խաբել. պատրելով դաւաճանել. որսալ. գողտուկ բան տեսնել, ուսուլ բանեցնել, վարդապետութեամբ խաբել.
Գողացաւ յակոբ զսիրտ լաբանու։ Ընդէ՞ր գաղտագնաց եղեր, եւ գողացար զիս. (Ծն. ՟Ի՟Ա. 20. 26։)
Գողացեալ դաւաճանեաց զիս. (Զքր. կթ.։)
Թագուցանել զանձինս՝ գողանալ զնա։ Անուամբ նորա հնարին գողանալ զնա։ Անուամբ նորա հնարին գողանալ զբազումս. (Իգն.։)
Գրովք զնա հնարէր գողանալ. (Լմբ. ստիպ.։)
(Դեւն) գողանայ զմիտս մեր՝ յիրաւն միտելով կամս. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
(Հերովդէս) այն որ կամեցաւ զմիտսն զուարթնոցն գողանալ, գողացեալ եղեւ ինքն ի նենգեցելոց անտի. (Եփր. համաբ.։)
Զի մի՛ զյարութեան բան գողացեալ ինքեանք, զնոցա պղերգութիւն եւ քուն լինել պատճառս հանցեն անմահին մարմնոյ գողութեան. (Վահր. յար.։)
Զմարդկային միտս գողանայ, եւ պատճառ զկանոնս ունի. (Կանոն.։)
ԳՈՂԱՆԱԼ. Ի բաց բառնալ հնարիւք. կորզել, ճողոպրել. փարատել. անհետ առնել.
Զձանձրոյթ աշխատութիւն ի մտաց ձերոց գողանալ։ Վաղվաղակի հատմամբքն գողասցի զցաւս ախտին։ Գողացաւ զցաւս հոգւոց, եւ վաղվաղակի առողջացաւ. (Ոսկ.։ եւ ՃՃ.։)
Երկայնութիւն ժամանակաց գողանայր զմիտս մարդկան. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
Զի մի՛ տեղին գողասցի զբանն ի լսելեաց։ Խաբէութեամբ ծածկեալ գողանայ զինքն. (Իգն.։)
Ասնե, թէ (առիւծն) կամելով զինքն գողանալ յորսորդացն՝ ձետովն ծածկէ զշաւիղս իւր, զի մի՛ գիտասցեն. (Մաքս. ի դիոն.։)
Թերեւս կարասցեն ի նեղութենէն գողանալ զեղբարս իւրենաց. (Եղիշ. ՟Գ։)
Գողացաւ յակոբ զսիրտն ղաբանու, այսինքն գողացաւ զանձն իւր յ՝ղաբանայ, զի ճանապարհ՝ զոր ոչ գիտասցէ ղաբան, գնասցէ նա։ Ոչ գողացաւ զնա ընչիւ, բայց յայսմ գործով. գողացաւ զանձն իւր ի սրտէ անտի ղաբանու. (Եփր. ծն.։)
Պատճառս յարմարել, եւ գողանալ զեղեալսն։ Սակս գողանալոյն զնշանսն յագէտս լինէին։ Գողանան զճշմարտութիւն. եւ այլն. (Նանայ.։)
Արտօսր բազում հեղոյր, եւ ջանայր գողանալ զարտօսրն, եւ ոչ կարէր։ (Եպիփ. ծն.։)