dreadful;
timid.
Զարհուրեցուցիչ. զարհուրելի.
Որպէս երազք որ ի յանուրջ՝ զարհուրական. (Շ. իմ. եղակ.։)
Տեսիլ ողորմագին եւ զարհուրական յոյժ. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
Մերթ՝ Որ զարհուրի, ահաբեկ.
Վասն առաւել զարհուրական եւ երկչոտ բնութեանն. (Վրդն. ծն.։)
horror, terror, fright, fear, agony, trouble;
ի զարհուրանաց գիշերոյ, because of fear in the night.
Ի զարհուրանաց սրտի քոյ՝ զոր երկնչիցիս. (Օր. ՟Բ. 28։)
Հարթեսցեն գարշապարք իմ զհպարտութիւնս զարհուրանաց նոցա. (Դտ. ՟Ե. 20։)
Ոչ երկիցես ի զարհուրանաց ի վերայ հասելոց. (Առակ. ՟Գ. 25։)
Ի զարհուրանաց գիշերոյ. (ա՛յլ ձ. յարհաւրաց. Երգ. ՟Գ. 8։)
Որք ի սրոյն զարհուրանաց փախչելով՝ գահավէժք եղեալ մեռանին. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Զարհուրանօք զնոսա ի փախուստ դարձուցանիցեն. (Լաստ. ՟Դ։)
hideous, dreadful, formidable;
horrible, execrable.
Զզարհուրելին մարդկան՝ տենչալի հրամայէ լինել. (Շ. մտթ.։)
Զձայն զարհուրելի պատերազմողացն ասէ։ Նշանակաւ զզարհուրելին դնէ։ Զարհուրելի ցաւ. (Մխ. երեմ.։)
to astonish, to frighten, to intimidate, to afflict, to terrify, to shake, to scare, to fright away.
Այս Յիսուս Նազովրեցի՝ զարհուրեալ վրդովէ զիս. (Զքր. կթ.։)
cf. Զարհուրեմ.
ἑξίστημι, ἑξιστάνω, ἑκφοβέω , πτοέω, καταπλήσσω, δειματέω exterreo, terrefacio Տալ զարհուրիլ. ահաբէկ առնել. սարսափեցուցանել. դողացուցանել. ափշեցուցանել. խիստ վախցընել. դողցընել.
Զարհուրեցուցից զամենայն ազգս, յորս մտանիցես ի նոսա։ Զարհուրեցոյց զնոսա Տէր յերեսաց Իսրայէլի։ Ո՞ զարհուրեցուսցէ զմեզ։ Զարհուրեցուցից զնոսա առաջի թշնամեաց նոցա։ Զարհուրեցուցանես զիս երազովք։ Այնպիսի տեսլեամբ ահի զարհուրեցոյց զնոսա. եւ այլն։ Զպահապանսն զարհուրեցուցեր։ Զարհուրեցոյց զկանայսն։ Զարհուրեցուցանէ քո ճգնութիւնդ զմարմնոյս բնութիւն. (Շար.։)
cf. Զարհուրելի.
Արս սրիկայս եւ զարհուրեցուցիչս. (Դտ. ՟Թ. 4։)
Զարհուրեցուցիչ կազմած պատերազմի, կամ սաղաւարտ, կամ պատասխանի. (Մխ. երեմ.։ Յհ. կթ.։ Բրս. հց.։)
Հրեշտակք պահապան շուրջանակի, եւ դու անզգուշութեամբ՝ նոցին զարհուրեցուցիչ. (խրտեցընօղ, փախցընօղ) (Լմբ. պտրգ.։)
Օրէնքն՝ բռնութիւն են զարհուրեցուցիչ. (Եփր. հռ.։)
to be frightened, terrified, to dread, to be much afraid, to tremble, to be alarmed;
to be confounded.
ἑξίσταμαι, θαμβέω, θραύω , ἑκδειμάτομαι, καταπτύσσομαι, ἑκβλαβέομαι terrefio, terreor, horreo, obstupefio, vereor Արհաւիրս կրել. զահի հարկանիլ. ահաբեկ լինել. սոսկալ. սարսափիլ. դողալ. ափշիլ. հիանալ. արտաքոյ անձին լինել. խուճապիլ, տագնապիլ. խիստ վախնալ, լեղին պատռիլ.
Զարհուրեցաւ, թէ գուցէ ոչ բաւեցուսցէ զպարգեւսն. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 30։)
Եթէ զարհուրեցայք ինչ յոգիս ձեր. (Եղիշ. ՟Ը։)
cf. Զարհուրանք;
լինել ի զարհուրման, cf. Զարհուրիմ;
— ածել, cf. Զարհուրեցուցանեմ.
Զարհուրիլն. զարհուրանք. սարսափումն. ահաբեկութիւն. եւ Ափշութիւն.
Եղեն նշանք զարհուրմանց ամենայն մարդկան. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Մինչ յայսմ էաք զարհուրման։ Մագ. (՟Ծ՟Ը։)
Ի փափագելին իւր եւ յիմանալին զարհուրմամբ բնակէ. (Կլիմաք.։)
Մնալ ի զարհուրումն սրտից անօրինացն. (Փարպ.։)
Փոխարկութիւն զարհուրմանց. այսինքն փոխարկիչ արհաւրաց. (Նար. ՟Ձ՟Դ։)
family, house, blood, race, stock, line;
nation.
Կորուսից զանուանս նոցա, եւ զզարմ եւ զզաւակ. (Ես. ՟Ծ՟Դ. 22։)
Ի զարմից սորա։ Զզարմիցն Աշդահակայ։ Ի զարմից Հայկայ։ Որպէս զզարմս թագաւորաց. (Խոր.։)
ἕκγονος, κατάλημμα, σπέρμα ortus, proles, semen (լծ. ընդ սերմն, եւ արմ) Ի միոյ արմատոյ սերունդ. շառաւիղ միոյ ազգատոհմի. առանձին ազգ տան միոյ. ցեղ. տոհմ. ծնունդք. յաջորդութիւն ազգի. զաւակ, մնացորդ. ճէտ
Զարմք Սիովնի։ Ըստ օձակոխ զարմի որդւոց եղջերուաց. (Նար.։)
Մինչեւ ի չորրորդ զարմն. (Կանոն.։)
Հանեալ ի ժառանգութենէ իւրեանց զարմօք եւ ազգաւ. (Լաստ. ՟Ա։)
Աճեցին զարմիւք եւ զաւակօք. (Վրդն. ծն.։)
Զիմածին գեղեցկահրաշ զարմ (զորդեակն իմ զՅովսէփ). (Պիտ.։)
Մանի եւ Մարկիոն կենդանասցին ... տեսանելով զքեզ իւրեանց եղեալ զարմ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
charming, very fine, genteel.
Զդուստր իւր զարմանագեղ զՓառանձեմ տուեալ էր ի կնութիւն Գնէլայ. (Ուռպ.։)
charming, admirable;
wonder-working;
—ք, miracles, wonders, prodigies.
Մեծ է, բայց ո՛չ ըստ զարմանագործին. (Սեբեր. ՟Ը։)
Տէր Յիսուս Քրիստոս՝ հրաշափառ զարմանագործ։ Հրաշափառագոյն եւ զարմանագործ արարիչ. (Մարաթ.։)
Համեմատել ... ընդ զարմանագործ արարչութեանն, որ է հաստիչ ամենայնի. (Վեցօր. ՟Բ։)
Կամ Որ արուեստիւ ցուցանէ զգործս զարմանալիս.
Զարմանագործ արուեստական վայրապար ոչ մտանիցէ ի հանդիսական հրապարակն (առանց բազմութեան տեսողաց). (Ոսկ. ես. յորմէ եւ Գէ. ես.։ Բրսղ. մրկ.։)
ԶԱՐՄԱՆԱԳՈՐԾ գործք. ա.գ. θαυμαστότερος, -ρα mirus, mira, mirificus, -ca, -cum Զարմանս բերօղ. հիացուցիչ. սքանչելի. եւ Սքանչելիք. զարմանալի գործք.
Պսակս ... զարմանագործ տեսութեամբ. (Սիսիան.։)
Կարօղ եղեր զօրութեամբ՝ զարմանագործ նշանիւք. (Շար.։)
Ոչ այնպէս մեծամեծք եւ զարմանագործք կատարէին։ Որ՞չափ եւս առաւել զզարմանագործս հոգւոյն չիցէ ոք բաւական ճառել։ Կարօղ է եւ այնպէս եւ այլազգ այսպիսի ինչ առնել զարմանագործս. (յն. զարմանագործել). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1. եւ 4. ՟Բ. 18։)
to do admirably;
to perform miracles or wonders.
θαυματουργέω, θαυματοποιέω miar facio, mirabiliter ago Հրաշագործել. զարմանալի օրինակաւ գործել.
Զսաղարթ սեւութեան վարսից ի ձեան կերպարան զարմանագործես։ Ի զարդ պաճուճանաց զարմանագործես. (Նար. ՟Կ՟Գ. եւ Նար. խչ.։)
wonderful action;
miracle
θαυματουργία, θαυματούργημα, θαυματοποιΐα mirifica opera, miraculum, praestigiae Գործելն զզարմանալիս, կամ գործ զարմանալի. սքանչելագործութիւն, եւ սքանչելիք.
Սովոր են մարդիկ ճեպիլ, յորժամ նորաձեւ զարմանագործութիւնս ինչ լսիցեն ուրեք լինել. (Նանայ.։)
Ոչ այսուհետեւ յերկրէ, այլ յերկնից են զարմանագործութիւնքն. (Կիւրղ. եէմի առ կոստանդ.։)
Զնորին ժուժկալութեան համբերութեանն նշանաւոր զարմանագործութեանցն. (Ագաթ.։)
Զերկաքանչիւրոցն (աւուրց) զարմանագործութիւնս հանդիսայայտել. (Մամբր.։)
Զքոյդ տպաւորեալ զարմանագործութիւն. (Նար. խչ.։)
Եւ այլք այսպիսիք զարմանգործութիւնք անբաւք՝ միայն կամելով Աստուծոյ կատարեալ լինին. (Սարկ. մարդեղ.։)
Փառաւոր լինէր անուն Տեառն ի վերայ զարմանագործութեանցն. (ՃՃ.։)
to write admirably, or wonders.
Զարմանալի օրինակաւ գրել, նկարել, դրոշմել, յօրինել, սահմանել եւ առնել. զարմանագործել
Բիւրաւոր օգնականութիւնս երկրականաց զարմանագրեցեր։ Որով զհրաշալիսն զարմանագրես։ Ի վերնայարկ սրահն հոգեկիր, ուր զաշակերտսն զարմանագրեաց. (Նար. ՟Զ՟Բ. ՟Զ՟Գ. եւ Նար. գանձ եկեղ.։)
Մտեր առ աշակերտսն դրօքն փակելովք ի սուրբ վերնատունն, որով զնոսա զարմանագրեցեր փչմամբ հոգեւորականաւ. (Գանձ.։)
several admirable ways, very admirable, wonderful, surprising, excellent.
Զարմանալի ըստ զանազանութեան կամ կերպի յօրինուածոյն. գեղեցիկ ըստ պէսպիսութեան. հրաշազան. սքանչելի. վայելչական.
Եւ առեալ զայս ամենայն քահանայիցն՝ մեծապէս եւ ամենայն վայելչութեամբ զարմանազան՝ պատրաստեցին զզատիկն ... եւ յօրինեալ կացին. յն. բարեվայելչապէս կացին. (՟Ա. Եզր. ՟Ա. 10։)
Զարմանազան եւ հրաշադիտակ լուսով ի յարեւելից փայլեալ. (Կիւրղ. խչ.։)
Շատ եւ բաւական է առ ի վարդապետութիւն եւ յուսումն մարդոյ զարմանազան գեղեցկութիւնք եւ ամբաւ մեծութիւնք արարածոց. (Եպիփ. սղ.։)
Տեսիլ զարմանազան. (Անան. եկեղ։)
Թագ զարմանազան, եւ ծիրանիս թագաւորական առաքէր. (Կաղանկտ.։)
Զօրութիւնս զարմանազանս եւ արուեստս բազմօրինակս։ Զարմանազան կենդանագրութիւն, կամ հանդիսարան. (Նար. ՟Հ՟Ե. ՟Զ՟Գ. եւ Նար. խչ.։)
Զարմանազան նշան. (Շ. խոստով.։)
Ընդ զարմանազանն այն իւղաբերից. (Հ. կիլիկ.։)
cf. Զարմանազան.
Զարմանազան երեւեալ. եւ վայելչազարդեալ.
Ըմբռնեցին ի խողխողումն զզարմանազանեալն համբակ. (Պիտ.։)
Պէսպէս գունակ գունակ զարմանազանեալ. (Թէոդոր. խչ.։)
variety or admirable beauty, magnificence.
Զարմանալի զանազանութիւն. վայելչազարդութիւն պէսպիսութեան կամ կերպի. որ ասի նաեւ պարզապէս ԶԱՆԱԶԱՆՈՒԹԻՒՆ. որպէս եւ ԶԱՐՄԱԶԱՆՈՒԹԻՒՆ.
Ուր հայեցեալ ոք զարմասցի ընդ արդարոցն զարմանազանութիւնս (մի քան զմի գովելիս). (Փիլ. սամփս.։)
Տենչալի զարմանազանութիւն։ Պէսպէս զարմանազանութեամբ գունեալ. (Թէոդոր. խչ.։)
Գործոց նորա զարմանազանութիւն ստիպեն զքննողս նորին խոստովանել զԱստուած. (Լմբ. սղ.։)
admirable, astonishing, surprising, miraculous, wonderful, bewitching, incredible, extraordinary, excellent;
—ք, wouder;
miracle;
admiration;
—ք առնուլ զոք, to be astonished.
ԶԱՐՄԱՆԱԼԻ. մ. իբր Զարմանալի օրինակաւ. զարմանապէս. ուժգին.
θαυμαστός, ἕκθαμβος, ἑξαίρετος, θαυμάσιος mirus, mirabilis, admirandus, exemtus, eximius Արժանի զարմանալոյ. հիանալի. սքանչելի. մեծ. ահաւոր. արմննալու, խելքէ դուրս.
Զհարուածս մեծամեծս եւ զարմանալիս. (Օր. ՟Ի՟Ը. 59։)
Գազանն չորրորդ ահեղ եւ զարմանալի. (Դան. ՟Է. 7։)
Արք հոյակապք եւ զարմանալիք. (Յհ. կթ.։)
Զարմանալին կիւլիկեցի։ Զարմանալին քննութեամբ հոգւոյն։ Զարմանալի մասամբք։ Պտուղս զարմանալիս։ Ասելով զզարմանալիսն լսողաց բան։ Զառաւել զարմանալիսն յայնժամ ներգործես։ Դպրութիւնք հրաշիցն զարմանալեաց. (Նար.։)
Անդ Բենիամին ի տղայութեան զարմանալի. յն. տղայ ի զարմացման, որպէս թէ զարմացօղ, լցեալ ապշութեամբ։
Յայնժամ զարմանալի շարժեցաւ երկիր. (ՃՃ.։)
ԶԱՐՄԱՆԱԼԻՔ, լեաց. գ. τὰ θαυμαστά, τὰ θαυμάσια mirabilia, mira Իրք արժանի զարմանալոյ. սքանչելիք. հրաշք.
Արարից սքանչելիս ... զի զարմանալիք իցեն՝ զորս ես արարից ձեզ. (Ել. ՟Ժ. 11։)
Քո են զարմանալիք անճառից բարեաց միա՛յն հրաշագործ։ Զարմանալեօք հրաշագործութեամբ (թեան) մատակարարիլ մեզ պատրաստեցեր. (Նար. ՟Ձ՟Է. ՟Զ՟Գ։)
Ո՛վ ասէ մեծի զարմանալեացս, զոր ունիմք իմանալ։ Այս են զարմանալիք. (Շ. բարձր.։)
Զչքնաղ զարմանալիսն սուտ ի նմանէ գործեալ մատենագրեցին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
ԶԱՐՄԱՆԱԼԻՔ. ἕκστασις, θάμβος extasis, admiratio, stupor որպէս Զարմացումն. զարմանք. սքանչացումն. ապշութիւն. զարմանալն.
Զարմացան մեծաւ զարմանալեօք։ Լցան զարմանալեօք ի վերայ նշանին որ եղեւ. (Մրկ. ՟Ե. 42։ Գծ. ՟Գ. 10։)
Ամենեքին հիացան մեծաւ զարմանալեօք. (Իգն.։)
Հիացան զարմանալեօք ընդ հաւատս կնոջն. (Ճ. ՟Ա. (գրեալ էր, զարմանալիւք, իբր զարմանալեւք, այսինքն զարմանալեօք)։)
Բազմապատիկ զարմանալիք ի միտս իմ անկեալ են վասն մոլեգնութեանն Պօղեայ Սամոստացւոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6.) յն. զարմանալ. որպէս ընդ հակառակն, ուր ասի ի մեզ,
Ես ասացի ի զարմանալ իմում. (Սղ. լ. 23. ՟ճժե. 2.) ի յն. դնի, ի զարմացման, կամ յապշութեան։
admirably made, magnificent, charming.
Զարմանալի կերտուածով. զարմանաշէն. հրաշակերտ. հոյակապ.
Զարմանակերտ կազմութիւն. (Վեցօր. ՟Ը։)
wonderful, surprising.
cf. Զարմանահրաշ.
to admire, to wonder, to be astonished;
to be enraptured.
Ի վախճանի նոցին ելիցն զարմանային. իմա՛ ըստ յն. ի վերայ վախճանի։
Զարմացարո՛ւք զարմանս։ Զարմացաւ Իսահակ զարմացումն մեծ յոյժ. (Ամբ. ՟Ա. 5։ Ծն. ՟Ի՟Է. 33։)
Մի՛ զարմանար զներելն եւ զյապաղելն դատաստանին. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ. (իբր յն. ընդ, վասն)։)
Զհրեշտակաց սրբոց զերկայնամտութիւն զարմացայ. (Եւագր. ՟Ի՟Ա։)
Զարմանայր զառաքինութիւն ծերոյն։ Ոչ զփոփոխիլ նոցա զարմանամ ի մեղացն։ Յիրաւի զարմանաս զայդ։ Զայն եւս (այսինքն ըստ այսմ եւս) զարմացեալ էին վասն նորա ծերակոյտն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ. ՟Ժ՟Թ. ՟Ի։)
Զայն զի՞ զարմանաս, ուր այնպիսի իրք գործէին. (Ոսկ. ես.։)
ԶԱստուծոյ մարդասիրութենէն (յն. թիւնն) զարմասցիս. (Ոսկ. ապաշխ. ՟Ե։)
Որպէս երբեմն ի տաճարին՝ զՏեառն Յիսուսէ զարմանային. (Կրպտ. ոտ.։)
Զարմացեալ կամ զխորհրդոյս. (Կոչ. ՟Ժ։)
Զորմէ Աստուած այսչափ զարմացաւ։ ԶՅովբայ ասէ, զարմանաս. (Իսիւք.։)
Այլք զնմանէ կայցեն զարմացեալ։ Առաւել եւս զարմանալի՛ է զսմանէ քան զնոցանէ, եւ զնոցանէ, եւ զնոցանէ քան զսմանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2. եւ 3։)
Այլ եւս զսքանչելեօք նորա զարմանամ. (Ճ. ՟Բ.։)
Զբանիւքդ զարմանամք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27։)
cf. Զարմանալի.
Որպէս զհուրն (առ նեեմեաւ) նշանաւոր եւ զարմանաւոր։ Զօրութիւն զարմանաւոր. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Հ՟Ե։)
Տաճար զարմանաւոր. (Շ. եդես.։)
Մի՛ ինչ զարմանաւոր յղփութիւն խնդրէք. (Մանդ. ՟Ի՟Ա։)
Տեսանեմ զքո կորուստ՝ ա՛յլ զարմանաւոր. այսինքն ե՛ւս զարմանալի. (Մաշկ.։)
charming, admirable, excellent.
Պսակաւոր մեծ զարմանուհի. (Նար. գանձ եկեղ.։)
cf. Զարմացումն;
wonder, miracle;
cf. Զարմ;
զարմանալ —ս, —ս առնել or համարիլ, ընդ —ս գալ, to be astonished or amazed, to be struck with admiration, to wonder, to marvel;
ի զարմանս ածել՝ կացուցանել, to astonish, to amaze;
ի զարմանս ըմբռնել, to strike with amazement;
որպիսի՛ — կալան զիս մինչ ..., what was my surprise when...;
— կալան զամենեսին, they were all amazed;
զի՞նչ — իցեն, what is there astonishing in that ? — են, it is wonderful, strange, surprising;
չեն ինչ —, ոչինչ են —, there is nothing wonderful in that;
no wonder, no marvel.
θαῦμα, ἕκστασις, τὰ θαυμάσια miratio, admiratio, stupor, mirabilia οὑ θαυμαστόν non mirum Զարմացումն. հիացումն. ապշութիւն. որ եւ ասի եւ ԶԱՐՄԱՆԱԼԻՔ. արմանք, զարմանք.
Զարմանք կալան զճշմարիտս ի վերայ այսոցիկ։ Զառաջինս կալան զարմանք. (Յոբ. ՟Ժ՟Է. 8։ եւ ՟Ժ՟Ը. 20։)
Զարմանք կալան զամենեսին. (Ղկ. ՟Ե. 26։)
Զարմացարո՛ւք զարմանս. (Ամբ. ՟Ա. 5։)
Ոչինչ են զարմանք։ Չեն ինչ զարմանք. (Առակ. ՟Զ. 30։ ՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 14։)
Եւ չէ ինչ զարմանս. (Մխ. երեմ.։)
Զի՞նչ զարմանք են. (Եզնիկ.։)
Զամենայն ոք ի զարմանս ածէ. (Խոր. ՟Ա. 15։)
Զարմանաց գերահրաշ. այսինքն ի վեր քան զզարմանս. (Մագ. ՟Ի՟Է։)
Տեղի տայ զարմանաց. (այսինքն մեզ՝ զարմանալոյ)։ Հիանալ եւ զարմանս համարել վասն յոյժ բարեպաշտութեանն նորա. յն. զարմանալ. (Փիլ. իմաստն.։)
Զարմանս առնեն, սքանչանս համարին. յն. զարմանան. (Ոսկ. եփես.։)
ԶԱՐՄԱՆՔ. գ. Իբր Զարմք, կամ զարմունք.
Ցերկրորդ ադամ սերեալ ցեղապետք, ծնունդք եւ զարմանք նոր Սիոնի. (Նար. գանձ առաք. եւ Նար. մրգ.։)
of admiration;
— նշան (՜), a note of (!).
ԶԱՐՄԱՑԱԿԱՆ ԶԱՐՄԱՑՈՂԱԿԱՆ. θαυμαστικός, ἑκστατικός mirificus, extaticus Զարմացուցիչ. զարմանալի. ուր կայ հիացումն կամ յափշտակութիւն.
Է՛ եւ ի խունկս ինչ կինամոն՝ զարմացական, որ զնըմանէ՝ են սքանչելի բանք ճառական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Մեծն Պօղոս ի յըմբռնման Աստուածայնոյն եղեալ, եւ զարմացողականին նորա զօրութեան հաղորդեալ։ Եւ ինքն ամենայնի պատճառն առ ի յամենեսեան լինելն զիջանէ ըստ զարմացողականին գերագոյ զօրութեանն՝ անփոփոխաբուն ի յինքենէ. (Դիոն. ածայ.։)
admiration, astonishment, surprise;
enchantment, stupefaction, stupor;
ecstasy;
wonder;
ի զարմացման լինել, to be wrapped in wonder;
ի — գալ, to be in raptures;
— էառ զիս, I was struck with wonder, I was surprised;
զարմացաւ Իսահակ — մեծ յոյժ, Isaac wondered exceedingly;
զարմացայ տեսեալ զնա — մեծ, I wondered with great admiration.
ἕκστασις, θαῦμα admiratio, stupor Զարմանալն. զարմանք. հիացումն. ապշութիւն. յափշտակութիւն. արմննալը, արմանք, մտքով յափշտակուիլը.
Զարմացաւ Իսահակ զարմացումն մեծ յոյժ. (Ծն. ՟Ի՟Է. 33։)
Զարմացայ, տեսեալ զնա, զարմացումն մեծ. (Յայտ. ՟Ժ՟Է. 6։)
Եղեւ ի վերայ նորա զարմացումն։ Տեսի ի զարմացման տեսիլ։ Կալ յաղօթս ի տաճարին, լինել ի զարմացման. (Գծ. ՟Ժ. 10։ ՟Ժ՟Ե. 5։ ՟Ի՟Բ. 17։)
Եկեալ պատմէին մեծաւ զարմացմամբ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Վասն այլոց այլով իւիք ի զարմացումն եկեալ. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Ի զարմացման եղեալ այրն Աստուծոյ ընդ պատասխանոյն՝ զոր լուաւ ի կնոջէն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Ճ. ՟Զ.։)
Զարմացումն քննութեան ընդ մէջ անկեալ՝ եհատ զպատմութիւնն. (Փիլ. սամփս.։)
Ո՜ անհասութեան խորհրդոյս, եւ մեծասքանչ զարմացմանցս. այսինքն հրաշիցս. հրաշալի իրացս. (Կամրջ.։)
Ոչինչ է այլ զարմացումն, քան թէ նորագոյն եւ անսովոր իրաց տեսութիւն. (Երզն. մտթ.։)
Զարմացումն էառ զիս. (Լմբ. առակ.։)
to astonish, to surprise, to be seized with dmiration.
Տալ զարմանալ. ի զարմացումն շարժել. զարմացնել, արմնցընել.
Ինքն զարմանայ, եւ զայլս զարմացուցանել կամի. (Ճ. ՟Թ.։)
Զարմացուցեալ զթագաւորն. (Ագաթ.։)
Ոչ միայն զմարդիկ, այլեւ զանզգայս զարմացուցանէ. (Մխ. երեմ.։)
Զարմացուցեր զզօրս վերինս, հիացուցեր զարարածս. (Շար.։)
surprising, astonishing
ἑκστατικός եւ այլն. Որ զարմացուցանէ. հիացուցիչ. զարմացողական.
Է՛ եւ զարմացուցիչ Աստուածային տռփումն. (Դիոն. ածայ.։)
Այլ տգիտին ոչ առնին զարմացուցիչք եւ սքանչացուցիչք. (Վեցօր. ՟Գ։)
to mislead, to lead astray, to turn, to take a person out of his way.
misled, led astray;
anomalous, heteroclitical;
— անկանիմ գնամ, cf. Զարտուղիմ;
— հանեմ, cf. Զարտուղեցուցանեմ.
Ոչ կարեմք զարտաւղի երթալ ի ճանապարհէն. (Վրդն. ծն.։)
Յուղիւղ հաւատոցն զարտաւղի հանէ։ Հպարտացեալ զարտօղի անկան. (Յճխ. ՟Թ. ՟Ի։)
Ընդ այլ զարտուղի ճանապարհ գնաս. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Բ։)
Չէ՛ զարտողի ի ճշմարտութենէն։ Հայեցեալ զարտողի գնացս՝ որ յաշխարհի։ Ի գնալն զարտողի յօրինացն։ Խնդրէ ունել զիմացութիւն տեղեկութեան. եւ զայն ո՛չ զարտողի. (Լմբ. սղ.։)
Անպատշաճականս գնացի զարտուղի սխալեալ դժնդակապէս. (Նար. ՟Ի։)
Երթեալ զարտուղի յարքունական ճանապարհէն. (Շ. բարձր.։)
to be led astray, to lose one's way, to deviate, to turn aside;
to lose one's self.
Ոտք՝ որ զարտուղեցան յարդարութեան ճանապարհէն. (Յճխ. ՟Ի։)
Մի՛ զարտուղիք յարքայական պողոտայէն. (Թէոդոր. մայրագ.։)
Վրիպեալ զարտուղին խորհուրդք. (Վեցօր. ՟Զ։)
Եթէ զարտուղեսցէ ի բնութենէն, եւ յըստմտացն գործոյ (լինի) օտարանալ. (Նիւս. կազմ.։)
going astray, wandering, deviation, digression;
anomaly;
— աստեղաց, aberration
germander.
• (գրուած նաև զարոշ) «լերդախոտ կոչուած բոյսը. teucrium, chamedrys» Բժշ. Գառիան. (ըստ ՀԲուս. § 704 և § 906. Տիրա-ցուեան, Contributo, § 468 և § 470). կոչ-ւում է նաև կենարար, գետնի կաղնի, տճկ. գըսսուճըգ մահմուտ, ֆրանս. germandrče (Նորայր, Բառ. ֆրանս. էջ 597 ա)։-Ուրիշ է գւռ. զարոշ «մի տեսակ թռչուն»։
χαμαίδρυς (իբր գետնակաղնի) Բոյս ապառաժուտ վայրաց՝ թզաչափ բարձրութեամբ, մանրատերեւ սղոցաձեւ, դառնահամ. որ կոչի նաեւ ԼԵՐԴԱԽՈՏ, եւ ԿԵՆԱՐԱՐ ...։ (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
ԶԱՐՕՇ ասի ի Հայաստան աշխարհի եւ Թռչուն ինչ միամիտ, մոխրագոյն, մեծ քան զհաւ ընտանի։
child, son, blood, infant;
descendants, descent, generation, posterity.
• . ի-ա հլ. «որդի, ծնունդ, ցեղ, սե-րունդ» ՍԳր. (հնագոյն իմաստն էր «սերունդ, ցեղ՝ առանց սեռի խտրութեան. բայց յետոյ, սահմանափակուեց առաջին սերունդի հա-մար՝ նոյնպէս առանց սեռի խտրութեան, ինչպէս ցոյց է տալիս գւռ. զաւակատուն «արգանդ» բառը. հմմտ. Մալխասեան, Մշակ 1913. Ջ 103), որից՝ զաւակաբար Փարպ., զաւակագործել Փիլ. լին., անզաւակ ՍԳր. Եփր. ծն., անզաւակել, անզաւակեցուցանել ՍԳր., անզաւակութիւն ՍԳր. Ոսկ. ես. Եփր. Եբր., բարեզաւակութիւն Փիլ. ել., շահազա-ւակ Ագաթ. բազմազաւակ Գէ. ես. Նար. գնձ. եկեղ., մերձազաւակ «տոհմակից, ազ-գակից» Փիլ. Խոր., նոյնազաւակ Խոր.։
• Klaproth. Asia polygl. 102 աֆղան. suai, օսս. sewellom։ Müller, SWAW 38. 580 սանս. yava, պրս. jay. յն. čέa «գարի, ցորեն» բառերի հետ։ Pictet, 2, 361 սանս. sava. sūnu, յն. υίος «որդի»։ lusti, Zendsp. 117 զնդ. ǰu «ապրիլ», աֆղան. zavāk «կեանք»։ Lag. Arm. Stud. § 766 յիշում է հյ. ճաւակ բառը։ Boрp, Gram. comp. 1, 14 սանս. çāva-ka «ձագ», çvi «աճիլ» արմատից։ Տէր-
• վիշ. Altarm. 53-55, Նախալ. 100 լա-ւելուլ, յաւէտ, լուծ, լոկ ևն ևն ձևերի հետ՝ հնխ. vu. yug արմատից։ Մառ-ЗВО, 5, 319 զնդ. zaϑwa ձևի հետ՝ իբր *զահւակ։ Հիւնք. յն. σπερμα «սերմ, սե-րունդ» բառից։ Jensen, ZDMG, 48, 458 և Hitt. u. Arm. 94 հաթ. spai, spa, sw swi =zapai ևն։ Patrubány, SA, 1, 210 պրս. *zava-ka ձևից. հմմտ. սանս. hava-na «զոհ», զնդ. zao-tar «քահա-նաւ»։ Ղափանցեան, ЗВО, 23, 351 վրաց. զվեվա «ծնիլ»։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Մշ. Շմ. Ջղ. Կր. Տփ. զավակ, Սչ. զաւագ, Ալշ. Երև. Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. զավագ, Ասլ. զավագ, զավայ, Մկ. զmվակ, Սլմ. զmվmկ', Ոզմ. զmվmկ, Մրղ. զmվmկ։, զmվmյ, Տիգ. զmվmգ, Զթ. զավօգ, զավոգ, Հճ. զավօգ-նոր բառ է զաւակատուն «ար-գանդ»։
σπέρμα semen ἕκγονον foetus, soboles κατάλειμμα , ἑγκατάλειμμα residuum, reliquum Ծնունդ եւ սերունդ ուրուք. ուստր եւ դուստր. որդի. թոռն. զարմ. տոհմ. մնացորդ կամ յաջորդ ազգի ամենայն կենդանեաց. զաւակ, տղան, տղաքը.
Եդից թշնամութիւն ի մէջ քո եւ ի մէջ կնոջդ, եւ ի մէջ զաւակի քոյ եւ ի մէջ զաւակի դորա։ Բուծանել զաւակ ի վերայ ամենայն երկրի։ Յարոյց ինձ Աստուած զաւակ այլ փոխանակ հաբիլի։ Սահակաւ կոչեսցի քեզ զաւակ։ Առ ի թողլոյ ձեզ զաւակ յերկրի։ Արմատ եւ զաւակ.եւ այլն։
Քահանայք սուրբ լուսածնունդ զաւակօք. այսինքն հոգեւոր որդւովք. (Շար.։) (Ի Հին բռ. Զարմ մեկնի զաւակ եւ արմատ. դնի եւ Զաւակից՝ իբր ազգակից)։
to bring forth children
ԶԱՒԱԿԱԳՈՐԾԵԼ. Սերել զզաւակս. թողուլ մնացորդս.
Ո՛չ արար արժանի զաւակագործել զծունդսն առաջին դարուցն զխառնուածս չարին՝ բաց ի սակաւուց. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
Ի ձեռն որոց ծնունդք զաւակագործիցին. այսպէս առաւել ուղիղ թուի՝ քան զգրեալն, աւագագործիցին. (Փիլ. լին. ՟Դ. 17։)
act of propagating, generation, production
Սերումն կամ սերունդ զաւակաց.
Հասանել ... զաւակասերութեան։ Զչափաւորն ամուսնութիւն, որ պատճառ է զաւակասերութեան. (Պիտ.։)
that lores his children
joke, jest;
farce.
cf. Ճօշ.
saffron;
cf. Քրքում.
• , գրուած նաև զաւհրան, զաֆրան «քրքում» Վրդն. ծն. և մեկն. երգ. Վստկ. 91. Մխ. բժշ. 44. Յայսմ. մրտ. 19, զափարան Անկ. գիրք հին. կտ. 14։
• = Արաբ. [arabic word] za'faran «քրքում», որ փոխառութեամբ տարածուած է նաև Ասիոյ և Եւրոպայի բազմաթիւ լեզուների մէջ. ինչ. թրք. [arabic word] safran, ռմկ. zafran, քրդ. za-firan, վրաց. ზაურანი զափրանի, թուշ. զափրան, ռուս. шафрaнъ, հսերբ. šafran, savran, նսերբ. zaferan, zoforan, zapran լեհ. szafran իտլ. zafferano, սպան. zafran, azafrano, ֆրանս. գերմ. safran, հֆրանս. safleur, zaflor, պորտ. acafrāo, անգլ. sa-tiron, մբգ. safrān, ռում. šofran, նյն. σασράνι ևն ևն։-Հիւբշ. 279։
Բառ այլազգական. զաֆրան. այսինքն Քրքում.
Եղեգան եւ սիզոյ եւ զափրանի սերմն ոչ է ի ծայրս. (Վրդն. ծն.)
occupied, busy.
intrigue, affair, traffic;
occupation;
evagation, distraction;
motion;
care.
περισπασμός distractio, occupatio, orta a curis et negotiis որ եւ ԶԲՕՍԱՆՔ ասի. Պարապումն ի բազում իրս. պատաղումն. ցնդումն եւ ցնորումն յերեսաց բազմահոգ իրաց. զմբաղք. հոգք աշխարհի. ծուփք. երկք. վաստակք. զբաղմունք, մտքով տարտղնիլը.
Վասն պարկեշտութեան, եւ հպատակութեան Տեառն առանց զբաղանաց. յն. անզբաղ. ἁπερισπάστως (՟Ա. Կոր. ՟Է. 33։)
Կրօնաւորութիւն զկուսութիւնն անուանէ, եւ առանց ախտից եւ զբաղանաց կեանս։ Զսիրտն ի զբաղանաց արթուն ոչ պահէ. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
Արդարեւ սուտ տեսանեմ զամենայն կարծիս սնոտի զբաղանացս մարդկան։ Զաղտ մեղաց եւ զբաղանաց մաքրել ի սրտից. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. յանառակն։)
intriguing, that meddles with many intrigues;
fond of play or trifles (child).
Որ սիրէ զզբաղանս կամ սնոտի խաղալիկս.
Իբրեւ զբաղասէր մանկունք տղայաբար լսեն զոր լսեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
to intrigue;
to occupy, to amuse;
to distract, to busy.
ԶԲԱՂԵՄ ԶԲԱՂԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. περισπάω distraho ἁπατάω fallo Տալ զբաղիլ. պատաղեցուցանել. արկանել ի ցնդմունս. զբաղեցնել, տարտղնել.
Այլեւ մանուկն լալով զբաղէր զնա. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ընդէ՞ր զբաղէ սատանայ յաղօթս (այսինքն զմեզ ի ժամ աղօթից). զի ինքն սատանայ վասն այնորիկ անկաւ, զի ոչ կամեցաւ երկրպագել Աստուծոյ. (Վրք. հց. ձ։)
Զբաղեցուցանիցէ զսիրտն իւր. (Յկ. ՟Ա. 26.) թերեւս մերքն ի յն. ընթեռնուին σπάω կամ σπάττω . իսկ հասարակ օրինակն է՝ ἁπατάω որ է խաբել, պատրել։
Զբաղեցուցանէ զսիրտ իւր ի խտրանս օրինացն. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Ցանկութիւնք ճաշակման ամենայնիւ զբաղեցուցեալ զմիտս իմ խռովէ. (Եփր. աղօթք.։)
Զբաղեցուցանեն զմիտս նոցա յԱստուածայինս. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Զբաղեմ.
ԶԲԱՂԵՄ ԶԲԱՂԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. περισπάω distraho ἁπατάω fallo Տալ զբաղիլ. պատաղեցուցանել. արկանել ի ցնդմունս. զբաղեցնել, տարտղնել.
Այլեւ մանուկն լալով զբաղէր զնա. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ընդէ՞ր զբաղէ սատանայ յաղօթս (այսինքն զմեզ ի ժամ աղօթից). զի ինքն սատանայ վասն այնորիկ անկաւ, զի ոչ կամեցաւ երկրպագել Աստուծոյ. (Վրք. հց. ձ։)
Զբաղեցուցանիցէ զսիրտն իւր. (Յկ. ՟Ա. 26.) թերեւս մերքն ի յն. ընթեռնուին σπάω կամ σπάττω . իսկ հասարակ օրինակն է՝ ἁπατάω որ է խաբել, պատրել։
Զբաղեցուցանէ զսիրտ իւր ի խտրանս օրինացն. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Ցանկութիւնք ճաշակման ամենայնիւ զբաղեցուցեալ զմիտս իմ խռովէ. (Եփր. աղօթք.։)
Զբաղեցուցանեն զմիտս նոցա յԱստուածայինս. (Լմբ. պտրգ.։)
to be occupied or busy, employed in doing something;
to intrigue, to be embarrassed, to meddle;
to be distracted or agitated.
ԶԲԱՂԻՄ περισπάομαι, τυβράζομαι եւ այլն. occupor, distrahor, turbor, sollicitus sum որ եւ ԶԲԱՂՆՈՒԼ, ԶԲՕՍԱՆԻԼ, ԾՓԻԼ. Պատաղիլ. պարապել ի հոգս. ցնդիլ. շփոթիլ. զհետ մտանել ամենայն փութով. դեգերիլ. տարտղնիլ.
Զբաղեալ էր ի բազում սպասու։ Դու հոգաս, եւ զբազում իւիք զբաղեալ ես. (Ղկ. ՟Ժ. 40. 41։)
Արանց՝ որ միշտ զծովակօքն եւեթ զբօսնուին, եւ կէսքն զմորթովք (խորանակարութեան) զբաղեալք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
Կենցաղականաւ անկայուն գոյիւ զբաղեալ. (Նար. ՟Ե։)
Որ դառն ագահութեամբ էր զբաղեալ. (Կանոն.։)
Մի՛ զբաղիր ի նանրութիւնս։ Զբաղեցայք՝ ոմն ի կնոջ հեշտութիւն, ոմն յընչից յղփութիւն, ոմն յորովայնի պարարումն։ Ընդ սոքօք զբաղի. (Լմբ. ժող. եւ Լմբ. առակ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Վարեսցուք արարածովքս՝ զբաղեալք իբրեւ ի մանկութեան. յն. ջանիւ կամ փութով. (Իմ. ՟Բ. 6։)
Հեղեալք զբաղեալք առհասարակ ի փախուստ դարձան. յն. զեղեալք, կամ արտաքս հոսեալք. (Յուդթ. ՟Ժ՟Ե. 3։)
cf. Զբաղիմ.
Ի նոյն՝ ե՛ւ ի դադարել մարմնոյն ե՛ւ ի քունն՝ զբաղնուն միտքն։ (Եզնիկ. Իսկ Ղկ. XII. 29.)
Եւ դուք մի՛ խնդրէք՝ զի՛նչ ուտիցէք կամ զի՛նչ ըմպիցէք, եւ մի՛ զբաղնուք ըստ յն. μετεωρίζομαι, որ է՝ չափն ելանել, կամ շփոթիլ
very occupied, busy, engaged.
ԶԲԱՂԿՈՏ որ եւ ԶԲԱՂՈՏ. Յոյժ զբաղեալ. զբաղասէր.
Զբաղկոտ է միտք մարդկան։ Ծանեար զխորհուրս մարդկան զբաղոտ եւ ունայն. (Լմբ. սղ.։)
cf. Զբաղկոտ.
to enjoy, to taste of, to possess, to have the enjoyment of;
to relish, to taste with pleasure;
to become, to fit, to sit well on;
to be proper, suitable, meet, to beseem;
— յարգասիս քրտանց, to enjoy the fruit of one's labours;
հանդերձս այս վայելէ քեզ, this coat fits you well.
պէսպէս խնդրով. ἁπολαύω fruor, oblector;
commodum, fructum, emolumentum capio;
utor τρυφάω , τέρπομαι delicior, delector. Ունել զվայելս զուարճալի իրաց. հաճութեամբ եւ դիւրութեամբ սրտի ժառանգել զխնդրելին. վարել զանդորր կեանս. փափկանալ. հեշտանալ. կցորդ լինել. հաղորդիլ. վայլել.
Ի հայրենական խնամսն վայելիցեմք։ Զի զամենայն երանութիւնսն յուսով վայելեսցուք։ Վայելեցէ՛ք զանճառ բարիսն։ Վայելեա՛ ապա գոնէ զայժմու ժամանկս։ Զայս վարեսցուք, եւ որ գալոցն է աշխարհ, զայն վայելեսցուք. (Յճխ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի։ Ճ. ՟Գ.։ Վրդն. յանթառամն.։)
Յուրախութիւնս լաւութեանցն վայելել։ Բարերարութեան առաքինութիւնն այն է, յորժամ այլքն ի նմանէ վայելեսցեն. (Եզնիկ.։)
ՎԱՅԵԼ Է, են. կամ ՎԱՅԵԼԷ, լեն. (դիմազ) Վայելուչ է. վայելչական է. արժա՛ն է. պատշաճ է. ա՛նկ է. օգտէ. լաւ է. կըվայելէ, յարմար է, կինկնայ, կիյնայ.
Ուղղոց վայելէ օրհնութիւն (այսինքն օրհնելն զաստուած)։ Քեզ վայել է օրհնութիւն (այսինքն օրհնիլն) աստուած ի սիովն։ Տան քում վայել է սրբութիւն։ Քեզ իսկ վայել է։ Ոչ վայելէ անզգամի փափկութիւն.եւ այլն։
Եւ քեզ վայել է (կամ վայել են) փառք եւ իշխանութիւն, եւ այլն. (Ժմ.։)
Ոչ հաւատայ նա զոք վասն զարդուն իւրոյ, եթէ վայե՛լ է նմա։ Այլ որպէս վայելեսցէ կանանցն, որոց զաստուած պաշտութիւն յանձն առեալ իցէ. (Ոսկ. աւետար. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Եւ այլ անթիւ բանք, որք ոչ վայելեն աստուծոյ. բայց թէպէտ եւ ըստ ինքեան ոչ վայելեն, այլ սակայն ըստ մեզ վայելեն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 18։)
Որ վայելեն քեզ՝ զայն չխնդրես. եւ որ ոչ վայելէ, զայդու յաճախես. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
to grate, to bar, to trellis, to lattice;
— զբեռինս, to cord a bale, to bind up as with netting;
— զգունդս, to levy, to assemble, to muster soldiers.
Գանձս ընտիրս վանդակեալս չւանօք. (Եզեկ. ՟Ի՟Է. 24։)
Զօր ժողովել. զգունդս վանդակել. (Բուզ. ՟Դ. 11։)
to light up, to set fire to, to fire;
to fire, to inflame, to enliven, to inspirit, to vivify, to cheer, to raise the spirits of, to urge on, to excite, to rouse;
to arm, to equip, to fit out;
to put on, to attire, to dress, to bedeck;
վառեալ բորբոքել, to inflame, to heat, to electrify, to fill with enthusiasm, to enrapture, to fire;
— զդրօշս, to hoist the colours.
καίω, ἑκκαίω, ἄπτω . (լծ. եւ փիռա՛զօ. πυράζω ). uro ( ու՛ռօ. լծ. ընդ հյ) accendo կր. ardeo. Լուցանել բորբոքել զհուր կամ զճրագ. վառել, բռնկեցնել.
Ես տէր վառեցի զնա, եւ ոչ շիջցի. (Եզեկ. ՟Ի. 48։)
Վառեսցի իբրեւ զհուր անօրէնութիւն, եւ վառեսցի յանտառս մայրեաց։ Իբրեւ զձիւթ վառեալ։ Իբրեւ փայլակն վառեսցի։ Վառեալ էր հրով, եւ ոչ այարէր մորենին։ Վառեսցի զնովաւ, եւ կերիցեն զնա.եւ այլն։
Զհուր յորժամ կամիցիս՝ վառեսցես. (Եզնիկ.։)
Զսպառնալիսն որպէս հուր վառէ ի վերայ ամպարշտաց։ Վառեցան որպէս զճառագայթս լուսոյ ի մէջ աշխարհաց. (Յճխ. ՟Ե. ՟Ժ՟Ա։)
ՎԱՌԵԼ ՎԱՌԻԼ. ὀπλίζω, ἑνοπλίζω, καθοπλίζω, -ομαι armo, -or;
armis instruo, -or περιζώννυμι praecingo, -or. Սպառազինել, իլ. հանդերձել զինու զարդու, կազմել պատրաստել. եւ Քաջալերել կամ արծարծանել զոգի ի պատերազմ. եւ Գօտեւորիլ.
Վառեցէ՛ք ի ձէնջ արս՝ ճակատել առաջի տեառն ի վերայ մադիամու։ Զմի մի ի նոցանէ առաւել վառէր մխիթարութեան բանիւք՝ քան զինուքն։ Առցէ սպառազինութիւն զնախանձ իւր, եւ վառեսցէ զարարածս առ ի խնդրելոյ զվրէժս ի թշնամեաց։ Վառեցարուք անցէ՛ք առաջի եղբարց ձերոց։ Անցցեն վառեալք եւ կազմեալք առաջի տեառն ի պատերազմ։ Անցցէ ձեր ամենայն վառեալ ընդ յորդանան։ Վառեալք զինու։ Արքն վառեալք։ Վառեսցարու՛ք պատրաստեցարու՛ք։ Քրիստոսի չարչարիլն մարմնով վասն մեր, եւ դուք ի նոյն միտս վառեցարու՛ք.եւ այլն։
Ի զէն զինուորութեան Քրիստոսի զինքեանս վառեալ. (Յհ. կթ.։)
Դարձեալ վառեալ առ նա չարին՝ զիւր մեքենայս բազմագունին. (Յիսուս որդի.։)
Ամուր վառեաց զնոսա, եւ երկաթիս գործեաց. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
ՎԱՌԵԼ. որպէս Զարդարել, պճնել. յարել ի զարդ. (իբր յն. ա՛բդօ՝ որ է վառել, եւ յարել)
Յորժամ կին մարդ զամենայն ինչ զառնն առեալ՝ զանդամօքն վառիցէ, տառապանք են առնն։ Յորժամ զոսկին ի գլուխ եւ յականջս եւ ի բազուկս վառիցէ, կարճին այնուհետեւ ձեռք առնն յողորմութիւն. (Ոսկ. ես.։)
Սովն բռնադատեալ յորովայն՝ վառէ զաջ գողոյն կարկառուլ ի քո տուն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։)
ՎԱՌԵԱԼ. Որպէս Սպառազէն. ὀπλίτης, ἕνοπλος, πάνοπλος armatus եւ այլն. cf. ՎԱՌԵԼ ըստ ՟բ. նշ։
worn out with fatigue, overweary, tired, fatigued, harassed;
— առնել, to overweary, to tire out, to fag, to jade, to overburden with labour, to break down with fatigue;
— առնել զերիվարն, to strain, to over-ride or overwork a horse;
— լինել, to overwork or overfatigue oneself, to be wearied with, crushed, worn out, harassed, faint or spent with fatigue, to knock oneself up, to work oneself to death.
Որ բեկանէ զզօրութիւն վաստակօք. խոնջեցուցիչ. ծանր.
Բազմօրեայ հանգուցեալ ի վաստակաբեկ աշխատութեանցն. (Կաղանկտ.։)
Վանեալ պարտեալ վաստակաբեկ առնելով զթագաւորն. (Ագաթ.։)
to work, to labour at, to do;
to gain, to acquire, to earn;
— զերկիր, to till, to dig, to cultivate.
cf. Վաստակիմ.
Որ յառաջին ժամէն վաստակեցին զայգին։ Վաստակեմք զորթ այգւոյ։ Մեղուք զմեղր վաստակեն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ. եւ Սարգ. ՟գ. յհ.։ Վրդն. սղ.։)
Քեզ որդի վաստակեցեր։ Վաստակէր նա աւուր միոյ իւրովն արուեստիւ դրամս դանկոյ միոյ. (Վրք. հց. ՟Ը. ՟Ժ՟Դ։)
Վաստակոց իմոց՝ զոր ես վաստակեցի (կամ ջանացայ)։ Ի վաստակս՝ զոր վաստակեցայ (կամ ջանացայ)։ Մի՛ եւս վաստակեցեն ընդունայն։ Զուր ուրեմն վաստակէի։ Ոչ քաղցիցէ, եւ ոչ վաստակեսցի։ Վաստակեսցին մանկունք։ Ընթասցին, եւ մի՛ վաստակեսցին։ Մինչ ի վաստակել սրտի իմոյ.եւ այլն։
Ապախտ արարեր զվաստակն քո՝ զոր ինձ վաստակեցեր. (Ագաթ.։)
Ոչ երբէք զարդարութեամբ վաստակեալ էր ի մանկութենէ. (Եղիշ. ՟Է։)
Վասն աշխատութեան ի վաստակիլն խոյս տալով։ Զօրագլուխքն վաստակեալք ձանձրացեալք լինէին յաշխատութենէ հանապազորդ պատերազմաց. (Խոր. ՟Բ. 61։ ՟Գ. 42։)
cf. Վատազգի.
ՎԱՏԱՏՈՀՄԱԿ ՎԱՏԱՏՈՀՄԻԿ. որ եւ ՎԱՏՏՈՀՄԱԿ, ՎԱՏՏՈՀՄԻԿ. Վատազգի. վատթարազգի, յանպիտան տոհմէ. ապատոհմիկ. անտոհմ.
Արք անպիտանք՝ վատատոհմակք։ Անպիտան եւ վատատոհմակ մարդկան։ Զտոհմիկն առ տոհմիկս։ Որեար աւազակ եւ անպիտան. հացկատակք եւ վատտոհմիկ. (Փարպ.։)
Վատատոհմիկ եւ վատաշնորհ զկինն համարելով. (Երզն. մտթ.։)
cf. Վատազգի.
ՎԱՏԱՏՈՀՄԱԿ ՎԱՏԱՏՈՀՄԻԿ. որ եւ ՎԱՏՏՈՀՄԱԿ, ՎԱՏՏՈՀՄԻԿ. Վատազգի. վատթարազգի, յանպիտան տոհմէ. ապատոհմիկ. անտոհմ.
Արք անպիտանք՝ վատատոհմակք։ Անպիտան եւ վատատոհմակ մարդկան։ Զտոհմիկն առ տոհմիկս։ Որեար աւազակ եւ անպիտան. հացկատակք եւ վատտոհմիկ. (Փարպ.։)
Վատատոհմիկ եւ վատաշնորհ զկինն համարելով. (Երզն. մտթ.։)
to dissipate, to consume, to use up, to lavish, to scatter, to dilapidate, to fritter away, to waste, to run through, to exhaust;
— զինչս, to waste one's substance or goods, to squander away one's fortune.
Վատնեաց զինչս իւր, զի կեայր անառակութեամբ։ Որպէս թէ վատնիցէ զինչս նորա. (Ղկ. ՟Ժ՟Ե. 13։ ՟Ժ՟Զ. 1։)
Մէգ եւ մառախուղ ի մէջ խաշանաց իւրոց վատնելոց. (Եզեկ. ՟Լ՟Դ. 12։)
Ոչ առ առատութեան տայ, այլ առ երկիւղ վատնէ (զգանձս). (Խոր. ՟Բ. 42։)
Որ զկեանս զայս վատնեսցէ ի նանիր։ Բոց նիւթոյ է ծնունդ, եւ վատնէ զնիւթն։ Ցեցոցն ծախք, եւ ժամանակի՝ որ զամենայն վատնէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։ Ածաբ. առ որս. ՟Ժ՟Դ. եւ Ածաբ. աղք.։)
Տեսանես զձիս՝ յիւրեանց ի դիմելոյն եւ զսրտմտութիւն բռնութեամբ վատնեալ. (Բրս. յուդիտ.։)
Հրամայեմ զձեզ շանց արկանել, զի վատնեսցեն զմարմինս ձեր։ Զբնակիչսն կամէր սրով վատնել. (Ճ. ՟Բ.։)
Սրով զնոսա առ հասարակ վատնէին. (Յհ. կթ.։)
Ի մէջ հեթանոսաց, ուր վատնեցի զնոսա։ Զմիայնակեացս փախուսցէ, եւ զշինականսն վատնեսցէ ... Ցրուեալք վատնիցին յօտարութիւն։ Դաշտացն եւ ճանապարհացն դիաթաւալ կացուցանէին, եւ չարախտաւոր վատնէին. (Մծբ. ՟Ժ՟Դ։ Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ։ Ագաթ.։)
rosy-fingered;
— բանայ արշալոյս զդրունս արեւելից, the — Morn opens the gates of the East.
(Քերթողն զհերա) կոչէ սպիտակածղի եւ վարդամատն. (Նոննոս.։)
Եւ կոչէին զնա (զանահիտ՝ զլուսին) վարդամատն եւ ոսկեծղի. (Հ. եւ Տէր Իսրայէլ. օգոստ. ՟Զ.։)
doctrine, dogma, tenets;
teaching, instruction, precept, maxim, sentiment;
theory;
doctor's degree, lectureship;
աստիճան վարդապետութեան, doctorate;
քրիստոնէական —, catechism;
cf. Զեղում.
διδασκαλία doctrina. Ուսումն, եւ ուսուցանելն. բան ուսուցչի. կրթութիւն. խրատ. հրահանգ. քարոզութիւն. եւ Պաշտօն վարդապետական.
Ուսուցանեն զպատուէրս մարդկան, եւ զվարդապետութիւնս։ Որ ինչ գրեցաւն, ի մեր վարդապետութիւն գրեցաւ։ Խռովեալք եւ տատանեալք յամենայն հողմոց վարադպետութեան։ Հակառակ ողջամիտ վարդապետութեանս։ Որ ուսուցանէն, ըստ վարդապետութեան.եւ այլն։
Վասն նորին լուսաւոր վարդապետութեան։ Անաչառ վարդապետութեամբ առաջնորդել։ Պատուականագոյն վարկանիմ զվարդապետութեան նորա օրինկս. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Ը։ Պիտ.։)
to labour, to cultivate, to plough, to till;
to sow;
to lead, to conduct, to guide;
to lead away, to drive, to cause to go;
to chase away, to drive out, to expel, to dispossess;
to draw or carry along, to drag along;
to direct, to guide, to govern, to rule, to manage;
to use, to employ, to make use of, to handle, to wield;
to thrust in, to drive into, to fix in;
cf. Վարիմ;
— ամենազօր իշխանութիւն, to wield absolute authority;
գերի or ի գերութիւն —, to catch, to make captive, prisoner, to reduce to slavery;
— զկեանս, կենցաղ, to live;
դատ —, to act against, to pursue to justice;
to be concerned in a law-suit;
— ի խաղաղութիւն, to make peace, to pacify, to appease, to accommodate;
— զճանապարհ, to travel;
to go, to walk, to march;
— զնաւ, to navigate, to steer a ship;
յառաջ —, to drive forward;
to urge or push on.
պ. վարանտէն (ըստ ամենայն նշ) Նոյն է եւ յն. լտ. արօ՛օ, ա՛րօ. ἁρόω aro ἁροτριάζω sero σπείρω semino, spargo κατασπείρω dispergo. Վար առնել կամ ի վար արկանել զերկիր. արտ վարել. արօրադիր առնել. հերկել եւ ցանել. սերմանել, եւ գործել զերկիր. մշակել. վարուցան ընել, բռնել, բանեցնել, ցանել.
Որ զխիստ եւ զքարուտ երկիր վարեն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Վարեցին արտս, եւ տնկեցին այգիս։ Ոյք վարէին արտասուօք, ցնծութեամբ հնձեսցեն։ Վարէր (զերկիր) երկոտասան եղամբք։ Հարկիք եզանցն վարէին։ Զայգի քո մի՛ վարեսցես այլեւայլ. մի վարեսցես զայգի քո այլեւայլ (անասնովք)։ Մի՛ վարեսցես զեզն եւ զէշ ի միասին (յն. յեզն եւ յէշ. այսինքն լծելով զնոսա ի միասին)։ Իբրեւ վարէր այր իսրայէլի, ելանէր մադիամ։ Աղարտ վարել (յն. ցանել աղս).եւ այլն։
Քանզի նման է, որպէս եւ ոք երկրագործ յարբեցութենէ եւ կամ ի խելայեղութենէ ցորեան ի լիճս եւ յուխս փոխանակ դաշտից վարիցէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Յանհիւթ ապառաժ տեղին թէպէտ վարել վարիցէ ոք, անմասն եղեալ ի պաղոյն զրկի. (Ագաթ.։)
Վարել զսայլ, կամ զանասուն։ Վարել զմարդիկ ի գերութիւն, կամ բռնութեամբ, կամ ի խաղաղութիւն։ Վարիլ ի սպանդ, կամ ի ցանկութիւնս։ Հոգւով աստուծոյ վարին։ Վարեցաւ յիսուս յանապատ ի հոգւոյն՝ փորձիլ ի սատանայէ։ Վարէր հոգւովն յանապատ.եւ այլն։
Քո հայր վարէ տեսչութիւնդ (զնաւս ի վերայ ջուրց)։ Վարեսցէ զաշխարհ սրբութեամբ եւ արդարութեամբ։ Արդար ես, եւ արդարութեամբ վարես զամենայն.եւ այլն։
Ի վերուստ ամենեցուն վարիչ զաշխարհս զայս ուղիղ վարելով. (Փիլ. յովն.։)
Միոյ արարչի գործ է ամենայն ինչ, եւ նոյն վարէ եւ տածէ զբնաւ. (Եզնիկ.։)
Վարէր զիւր իշխանութիւն օրինօք մոգուցն. (Եղիշ. ՟Ա։)
Այս անուն զինքն ուղղակի վարէ, այսինքն անարատաբար կեայ, եւ բարւոք քաղաքավարի. (Պրպմ. ՟Լ՟Բ։)
Ետես զնոսա հողմակոծեալս ի վարել։ Գնասցեն նաւք քո վարեալք։ Վարեալ իբրեւ ասպարէզս քսան եւ հինգ կամ երեսուն։ Նաւք ի սաստիկ հողմոց վարին։ Մէգք վարեալք ի մրրկէ։ Վարէր ի դիւէն յանապատ.եւ այլն։
Վարեցին չորս ցիցս միում միում ի նոցանէ։ Վարեցին քարինս ընդ գոգս նոցա, եւ ցրուեցին զաղիս նոցա. (Ագաթ.։)
ՎԱՐԵՄ. ն. ՎԱՐԻՄ. հ. χράομαι usurpo διάγω vitam ago, traduco. Ի վար արկանել զիրս, եւ անցուցանել զկեանս.
Որ վարենն զաշխարհ, որպէս թէ չվայելիցեն. (՟Ա. Կոր. ՟Է. 31։)
Խաղաղութեամբ եւ հանդարտութեամբ վարեսցուք զկեանս մեր. (՟Ա. Տիմ. ՟Բ. 3։)
Որք զամենայն զկեանս իւրեանց վարեցան յախտի ցանկութեան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Տե՛ս զյաջորդ բառն, որ առաւել է հայկաբան։
Բարկութեամբ վարեալ՝ կործանեաց զիս։ Չարաչար բարկութեամբ վարեցաւ ընդ իս։ Անօրէնութիւնք (վնասակար են), որոց վարին նովաւ։ Վարեսցուք արարածովքս զբաղեալք իբրեւ ի մանկութեան։ Որով (իմաստութեամբ) որք վարեցան՝ առ աստուած առաքեցին զբարեկամութիւն։ Ոչ բնակէ ի մարմնի վարեցելոյ (այսինքն վարեցելում) մեղօք։ ((Կամ ըստ Գէ.ես.))
Հոգին սուրբ ոչ բնակէ ի մարմին վարեցեալ մեղօք)։ Զի մի՛ յորժամ եկից, սաստկութեամբ վարեցայց։ Բազում համարձակութեամբ վարեսցուք. եւ այլն։
Վարեսցուք համբերութեամբն յոբայ։ Տէրունականաւն վարեցի՛ր (կամ վարիջի՛ր) խրատով։ Հասարակաբար երկոքումբք տեսանեմք վարեցեալ զաստուած, երկայնութեամբն եւ վրէժխնդրութեամբն. (Իսիւք.։ Շ. ընդհանր.։ Յհ. իմ. պաւլ.։ Գրով ինչ ոչ վարէին. Եւս. քր. ՟Ա։)
to exercise, to train, to inure, to bring up, to form, to instruct, to tutor, to accustom, to use, to cultivate;
— զերիվար, to break in a horse;
— զանձն, cf. Վարժեցուցանեմ.
ἁσκέω exerceo παιδεύω instituo, erudio, doceo, educo διαχειρόω , διαχειρίζω manuduco, rego, tracto. Վարժ եւ փորձ եւ կիրթ կացուցանել. մարզել. կրթել. հարհանգել. խրատել. դաստիարակել. փորձել. ընդելացուցանել. սանձել. վարժեցնել .... որպէս եւ պրս. վերզիտէն, է վարժիլ, սովորիլ.
Երանի թէ կարէին զանձն իմ վարժել։ Վարժեցաւ մովսէս ամենայն իմաստութեամբ եգիպտացւոց. (Յոբ. ՟Լ. 24։ Գծ. է. 21։)
Իբրեւ ի հրահանգս կրթութեան վարժեցին զնոսա. (Եղիշ. ՟Ը։)
Վարժեաց սա զկեանս իւր յամենայն գործս առաքինութեան. (Արծր. ՟Ե. 12։)
Վարժեսցուք զբանդ ի վերայ նաւարկութեան. այսինքն փորձեսցուք. (Սահմ.։)
Իբրեւ երիվար փափկերախ եւ հանդարտ ընդ ձեռամբ վարժողին հնազանդէր. (Անան. ի յովնան.)
cf. Վազնատ.
Բառ ռմկ. որպէս Ազգ ինչ պանրոյ։ Վստկ.։
to dissipate, to disperse;
to volatilize, to exhale, to evaporate, to vanish;
— զմիտս ուրուք, to distract, to divert from, to turn from or away;
— զոք յարտօսր, to excite a person's compassion, to move, to affect.
Ոչ ոսկի այլոցն ցնդելով։ Նետս անոյժս ի վերուստ ի խոնարհ զմարդկաւն ցնդէին։ Ի կուսական ի ստեանցն ցնդել զկաթն. (Առ որս. ՟Ժ՟Ե։ Ագաթ.։ Թէոդոր. մայրագ.։)
Ցնդելով ընդվայր (զլուր բանին). (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
Այսօր ի լեառն սիոն՝ նարդոս զհոտ իւր ցնդեալ. (Տաղ կոստանդեայ.։)
Ցնդեաց զմարդկային բնութիւնս ի բազմաստվածութեանն վրդովմունս. (Սարգ. ի վերջն։)
Դարձուցանէ զցանկութիւնն ի խոկալոյ զվերինն, յերկիր ցնդէ։ Ցնդեցաք զմիտս զգայարանօքս ի պէսպէս ցանկութիւնս. (Լմբ. սղ.։)
Ցնդել հնձել մաշել (զազգն). (Յհ. կթ.։)
exultation, rejoicing, cheerfulness, blithesomeness, mirth, joy, exhilaration;
— զգենուլ, to be festive, joyous, gladsome, blithe.
Ցնծութիւն է սրտի իմոյ։ Լցան բերանք մեր խնդութեամբ, եւ լեզուք մեր ցնծութեամբ։ Ի ձայն ցնծութեան ոստովանութեան։ Բլուրք ցնծութիւն զգեցցին։ Ուրախութիւն եւ ցնծութիւն։ Ցնծութեամբ եւ ուրախութեամբ։ Ձայն ուրախութեան եւ ձայն ցնծութեան։ Զամենայն տեղի զարդու զցնծութեան իւրոյ ելից ի գիսոյ հերաց իւրոց։ Ոստովք արմաւենեօք ի ցնծութիւն փողոյ եւ սրնգի։ Ցնծութիւն իմ, փրկեա՛ զիս.եւ այլն։
Ցնծութիւն արարծոց Քրիստոս այսօր արտասուի որպէս մեռեալ ի տրտմազգեցից. (Շար.։)
to shew, to indicate, to designate, to point out;
to cause to be seen or known, to expose, to declare, to represent;
to demonstrate, to proof;
— զանձն թէ աստուած, to pretend to be a god.
δείκνυμι, δεικνύω, ἁποδείκνυμι , ἑπιδείκνυμι ostendo, indico, monstro, demonstro σημαίνω, ἑμφανίζω, διασαφέω, ἁναγγέλλω , ὐπογράφω designo, manifesto եւ այլն. Ցոյց առնել. երեւեցուցանել. տալ տեսանել եւ գիտել. յայտ առնել. յայտնել. նշանակել. ծանուցանել. զեկուցանել. ապացուցանել. եւ Արդեամբք ի լոյս ածել. ցըցնել.
Ե՛լ դու յերկրէ քումմէ՝ յերկիր զոր ցուցից քեզ։ Զոր ինչ Աստուած առնելոց է՝ եցոյց փարաւոնի։ Եցոյց քեզ Աստուած զայդ ամենայն։ Եւ եցոյց եւս ինձ Աստուած զզաւակ քո։ Որպէս ցուցաւ քեզ օրինակ ի լերինն՝ արասցես։ Ցուցանել քեզ ճանապարհ, ընդ որ գնայցէք։ Ցոյց մեզ զմուտ քաղաքիդ. եւ եցոյց։ Ցո՛յց մեզ զողորմութիւնս քո։ Նշան յերկնից ցուցանել նոցա։ Ցուցանել զանձն՝ թէ Աստուած իցէ։ Բազում եւ ծանր վնաս դնէին, զորս ոչ կարէին ցուցանել։ Աստուած իմ ցույցէ ինձ ի թշնամիս իմ. (որպէս ասի եւ տեսանել ի թշնամիս). եւ այլն։
Արդ հա՛րկ է ի պատճառս չարեացն գալ, եւ ցուցանել՝ թէ ուստի՛ լինին չարիքն։ Արքայութեան երկնից քաղաքացիս ցուցանէ զայսոսիկ, որք լսօղք ձայնի նորա լինիցին։ Ոչ ծածկեմք զանչափ մարդասիրութիւնդ, զոր առ մերս բնութիւն ցուցեր. (Եզնիկ.։ Աթ. ՟Ը։ Խոսր.։)
Յայտ յանդիման մեծի բանակին զպաշտօնն ցուցանէին աներկիւղ։ Անարգս եւ վատթարս յաչս ամենեցուն զնոսա ցուցանէին։ Թէպէտեւ ի վերին երեսս զայս կեղծաւորէր, այլ ի ներքոյ խորհուրդքն չարագոյն ցուցանէին (կր)։ Յայտնել եւ ցուցանել նոցա զխորհուրդն ոչ կարէին. (Եղիշ.։)
Առաջին զվկայիցն ցուցանէ բանս, եւ ապա զամենայն բարեպաշտաց։ Չէ բաւական ասէ փախչելն միայն ի չարեաց, այլեւ գործս բարեաց ցուցանել։ Ցուցէ՛ք ոչ լոկ ապաշխարութիւն, այլեւ պտղովն հանդերձ. (Շ. մտթ.։ Իսկ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 7. ցուցանելի ասի իբր ցունցանօղ։)
to graze, to rub the skin off, to scratch, to bruise, to notch, to jag;
to make incisions, to cut;
to wrest, to extort, to carry off;
to scarify, to cup;
— զհերս, to tear out one's bair.
ՑՏԵՄ ՑՏԻՄ. κατατέμνω, -ομαι concido, disseco, -or ἑντομίδας ποιέω incisiones facio κάπτω, -ομαι lugeo ξαίνω rado, carmino, carpo, pecto διασπάζω divello. Ցաւատել (կամ ծուատել) զերեսս եւ ցայլ մարմինն՝ կոծելով. կտրատել, հերձոտել. պատառոտել. խզել, եւ փետել. ճղքրտել, բզըքտել, ծեծկուիլ՝ պատռտելով զինքը, արիւնոտել, փետտուիլ .... Տե՛ս եւ ՎԷՏՍ ՀԱՏԱՆԵԼ.
Մի՛ ցտիցէք (կամ մի՛ ցտիցիք), եւ մի՛ հարկանիցէք զճակատ ի վերայ մեռելոյ։ Մի՛ կոծեսցին, եկ մի՛ ցտեսցին, եւ մի՛ խզեսցին։ Ցտէին ըստ օրինի իւրեանց սրով եւ գեղարդեամբք մինչեւ ցհեղուլ արեան։ Ողբային յանկողինս իւրեանց, եւ ի վերայ ցորենոյ եւ գնիւոյ ցտէին։ Հերարձակ ցտեալք. (Օր. ՟Ժ՟Դ. 1։ Երեմ. ՟Ժ՟Զ. 6։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 28։ Ովս. ՟Է. 14։ ՟Գ. Մակ. ՟Դ. 6։)
Ոչ ցտեցայց զմարմինս եղնգամբք. (Ածաբ. մակաբ.։)
Որ անյուսութեամբն լան եւ կոծին եւ ցտին զհրաժարեալսն յերկրէս. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ։)
Եւ ոչ զայտս ցտել. (Մանդ. ՟Է։)
Ցտեալ կեղեքէ չարչար զամենայն մարմինն (այլոց). (Լմբ. սղ.։)
Եղնգամբք ցտէր զերեսս իւր։ Ցտեալ զհերս. (Ճ. ՟Ա.։)
Արտասուօք ցտէր զմորուսն, եւ բախէր զկուրծսն. (Վրք. հց. ձ։)
Ցտեցեր ցրուեցեր զբանակսն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 21։) այսինքն քայքայեցեր։
cf. Ցրուեմ;
to transgress, to violate, to break, to infringe;
— զխորհուրդս, to reveal secrets;
to thwart the projects, to counteract the designs, to baffle the devices of a person;
— ցինչս, to lavish, to waste, to squander, to run through, to dissipate;
— զմիտս, to distract, to divert, to call off;
— զխաւար, to dispel the darkness.
Ցրել զուխտն Աստուծոյ, կամ զպատուիրանս նորա, կամ զոր Աստուած խորհեցաւ։ Ցրել զհրաման թագաւորին, կամ զխորհւորդ աքիտոփէլայ։ Կամ, Զգունդնլ ամենայն յայսկոյս յայնկոյս ցրել։ Ցրեցից զձեզ ընդ ազգս.եւ այլն։
Հանցեն ցրեսցեն զոսկերսն ի գերեզմանէ անտի. (Մծբ. ՟Ը։)
Վասն ցրելոյ ի մէնջ զամենայն խորհուրդս չարին. (Ժմ.։)
Ցրեսցէ ի սրտից մերոց զարկածս առ ի նմանէ (զչար սերմանս)։ Յիւրսն խնայէ, եւ զօտարին օցտէ եւ ցրէ։ Երբեմն ցրէ եւ սփռէ։ Ցրեալ քայքայել. (Խոսր.։ Եզնիկ.։ Կոչ. ՟Թ։ Փիլ. այլաբ.։)
Ցրելոյ զծածկեալ խաւարն։ Ցրել զինչս։ Ոչ ոք կարէ արգելուլ (զհողմ), այլ բազում իշխանութեամբ ցրի. (Ոսկ. յհ.։)
Թողեալ զՔրիստոս աշակերտացն՝ ցրեցան։ Եւ ոչ յեղելոց ինչ յինէն անօգուտ ցրեցաւ. (Իսիւք.։)
to disperse, to dissipate, to scatter, to spread;
to rout, to disperse, to put to the rout, to destroy;
— զտառս, to distribute the letters, to take down the types;
cf. Ցրեմ.
Անտի ցրուեաց զնոսա տէր Աստուած ընդ ամենայն երեսս երկրի։ Աստուած ցրուեսցէ զոսկերս մարդահաճոյից։ Ցրուեցից զնա ի մէջ իսրայէլի։ Ցրուեցաւ ժողովուրդն իւր ի նմանէ։ Ընդ ամենայն երեսս երկրի ցրուեցան խաչինքն իմ։ Իբրեւ զշամադաղ ցրուեսցին։ Զհուրդ օտար ցրուեսցես ի բաց։ Ցրուեա՛ զխորհուրդն աքիտոփելայ։ Տէր ցրուէ զխորհուրդս հեթանոսաց։ Ցրուեա՛ զամենայն յանցանս մեր։ Ցրուեաց զամբարտաւանս մտօք սրտից իւրեանց.եւ այլն։
Ցրուէ զամբարտակն. (Խոր. ՟Ա. 8։)
Ցրուեալ են իբրեւ զաղբ զճանապարհաւ. (Լմբ. ատ.։)
Զխելս եւ զիմաստութիւն ցրուեաց. (Վրդն. ծն.։)
Ցրուեալ հոսէ զխորհուրդս մեր ի հոգս եւ ի զբօսանս աշխարհիս. (Մանդ.։)
Վայրավատեալ ցրուին ի բազում կողմանս։ Թերեւս զմիաբանութիւնն քակեսցէ, եւ զուխտն եկեղեցւոյ ցրուեսցէ։ Ցրուէր եւ վատնէր զամենայն խորհումն նենգութեան։ Զխորհուրդն ցրուէր զառաջին հաստատուն երդմունսն. (Եղիշ.։)
to dew;
to bedew, to sprinkle or cover with dew, to besprinkle, to wet, to water;
— անձրեւ, to rain;
— արտօսր, to shed tears, to weep;
— բերանով, to sprinkle with the mouth;
ցօղէ, the dew falls;
ամպք զօղեցին ջուր, the clouds melted in rain.
եւ չ. στάζω tillo ῤαίνω, ῤαντίζω aspergo . իջուցանել կամ կաթեցուցանել զցօղ, եւ զանձրեւ, եւ զարտօսր. ցանել. սրսկել. հոսել. տամկացուցատել. թանալ. զովացուցանել. եւ Կաթել. իջանել ցօղոյ. շաղ կամ շաղի պէս կաթեցնել, ցրցըքնել, ցրցնքել, թրջել.
Ամպք ցօղեցին։ Ամպք ցօղեսցեն զարդարութիւն։ Երկինք ցօղեցին յերեսաց Աստուծոյ ի սինէ։ Ի ցօղել նորա զուրաթ եղիցի բոյս նորա։ Ցօղեա՛ յիս մշտակաւ, եւ այլն.
Ցօղեա՛ տէր զցօղ ողորմութեան քո։ Ցօղ արեան քո տէր ցօղեա՛ ի հոգիս։ Ցօղն որ ի քոյդ կողէ ցօղեալ. (Ժմ.։)
Ցօղէ արեան քո կաթուած յօրըստօրէ մատչելն՝ եւ առ մեզ զգթութիւն մաղթանօք սրբոց. (Լմբ. սղ.։)
Ցօղեն զարտօսրաթոր վտակս։ Ցօղէր արտօսր ցաւագին՝ մայր տեառն որ կայր մերձ առ խաչին։ Ցօղեսցին մեր արտասուք ընդ ցօղ արեան նահատակացն. (Անան. եկեղ.։ Շար.։)
Յարեաւ, եւ ցօղեաց զարմաւն. (Վրք. հց. ՟Գ.) (որպէս թրջել)։
Ցօղեաց ի վերայ գերեզմանի նորա գեղ ինչ բժշկական. (Հ. կիլիկ.) (որպէս կաթել կամ բղխել)։
flight, escape;
evasion, subterfuge, shift, tergiversation;
— զօրաց, rout, defeat, overthrow;
ի — դարձուցանել, to put to flight, to rout;
ի — մտաբերել, to meditate flight;
— առնուլ, ի — դառնալ, աճապարել, երթալ, մտանիլ, լինել, կալ, to take to flight, to flee, to run away, to turn one's back, to turn tail.
Կորեաւ յինէն փախուստ իմ։ Ի ձեռանէ նորա փախստիւ փախիցէ։ Եւ ո՛չ փախստեամբգնասջիք։ Եւ ոչ եւս գոյր նոցա փախուստ այսր կամ անդր։ Ոչ ամուր թաքստի, եւ ո՛չ դաշտ փախստի։ Մատնեցան ուստերք նոցա ի փախուստ. եւ այլն։ Փախչելով զփախուստս, իբրու ասեն, ոչ ամօթալիս. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Զմնացեալսն ի փախուստ դարձուցանէր։ Զամենեսին առ հասարակ ի փախուստ դարձուցանէին։ Զամենայն զօրսն ի փախուստ դարձուցանէին. (՟Ա. Մակ.։ եւ ՟Բ. Մակ.։ եւ Խոր.։ Փարպ. եւ այլն։)
to shut, to close;
to shut up, to enclose, to fence in, to bar;
to shut, to lock;
ի ներքս —, to shut up, to beset, to hem round, to encircle, to surround, to encompass;
— բանտի, to imprison, to put in jail;
— զբան, to conclude, to close, to end;
— ինչ յումեքէ, to prohibit, to forbid;
— զարգանդ (կնոջ), to procure sterility;
— զոք ի ձեռս ուրուք, to deliver up, to betray;
ի ներքս փակեալ, herein enclosed;
փակեալ էին ընդ իշխանութեամբ մահու, they were subject to death;
փառքն աստուծոյ զքեւ փակեսցին, may divine glory encompass you !
cf. Դուռն, cf. Յոյս.
Փակեաց տէր Աստուած արտաքոյ նորա զտապանն։ Եթէ փակեսցէ ընդդէմ մարդկան, ո՞ բանայցէ։ Փակեաց զդուրս վերնատանն ընդդէմ նորա, եւ աղխեաց։ Այդ դուռն փակեալ կացցէ, եւ մի՛ բացցի։ Պարտէզ փակեալ։ Դրօք փակելովք՝ ուր էին աշակերտքն ժողովեալ վասն ահին հրէից եկն Յիսուս, եւ եկաց ի մէջ նոցա.եւ այլն։
Այն՝ որ վիմով կնքելով յարեաւ, եւ դրօքն փակելովք եմուտ, նոյն է եւ որ զկնիք կուսութեանն ամբողջ պահեաց ի ծնանելն. (Շ. թղթ.։)
Փակեցից զճանապարհս նորա պատնիշօք։ Փակեցի զծով դրամբք։ Փակելով փակեաց տէր արտաքուստ զամենայն արգանդ։ Եւ տէր փակեաց զարգանդ նորա, զի ոչ ետ նմա որդի։ Եւ դու Դանիէլ փակեա՛ զբանսդ, եւ կնքեա՛ զգիրդ։ Փակիցէ զգութ իւր ի նմանէ։ Եւ փառք Աստուծոյ զքեւ փակեսցին։ Փակեսցէ զքեզ տէր այսօր ի ձեռս իմ.եւ այլն։
Արգել եւ փակեաց Աստուած՝ դիտել զաստի զելսս. (Իսիւք.։)
Արգելուս եւ փակես զամենեսեան ի հեռաւորութեանն. (Եղիշ. ՟Ա։)
Փակեսցես զբանն կատարելական գլխովք. (Պիտ.։)
Ի խնդրուածս կամ ի փառաբանութիւն փակէ զբանն. (Խոսր.։)
ՄԻ՛ փակեր յինէն զառատութեան պարգեւաց քոց զդրունս. (Սարկ. աղ.։)
Յիշխանս Յուդայ. զտանուտեարս ցեղիցն կոչէ, որով եւ զԵրուսաղէմ ի ներքս փակէ. . . զգլխաւորագոյնսն գրելով՝ զայլսն ընդ սոքօք փակեցին. (Շ. մտթ.։)
Ահաւասիկ փակեաց ի ներքոյ բանիս զամենեսեան. (Լմբ. պտրգ.։)
Փակեաց ի մէնջ Պօղոս զհաւանելն հրեշտակի կամ մարդոյ (այսինքն արգել)։ Հասարակաց շնորհս ի մեծատունս փակեցաւ (այսինքն ամփոփեցաւ). (Լմբ. պտրգ.։)
Ասելովն՝ զերկին եւ զերկիր, ե՛ւ զամենայն ինչ որ ի նոսա՝ ի ներքս փակեաց։ Զորս ի մէջն փակեալ էին՝ եթօղ. (Կիւրղ. ծն.։)
lightning, flash of lightning;
սրավար, արագաթռիչ, իբրեւ զ—, quick, swift as lightning.
Իբր փայլուն ակն, կամ փայլեալ յաչս. որ եւ ՓԱՅԼԱՏԱԿՆ. որոյ յոքնականն լինի՝ փայլատակունք. (տե՛ս զկնի) ἁστραπή fulgur, fulgor. Շողիւն եւ նշոյլ լուսոյ կամ հրոյ որպէս կայծ եւ բոց անցաւոր. որպէս ստէպ լինի յամպս առանց որոտման, եւ որոտմամբ հանդերձ. տե՛ս եւ ԿԱՅԾԱԿՆ. կածկլտուք, փայլակ.
Սրեցից իբրեւ զփայլակն զսուսեր իմ։ Ելցէ իբրեւ զփայլակն նետ նորա։ Իբրեւ զփայլակն յայսկոյս եւ յայնկոյս ընթանան։ Որպէս փայլակն՝ որ ելանէ յարեւելից, եւ երեւի մինչեւ յարեւմուտս։ Եւ էր տեսիլ նորա իբրեւ զփայլակն։ Տեսանէի զսատանայ անկեալ յերկնից իբրեւ զփայլակն.եւ այլն։
(Եզեկ. ՟Ը. 2.)
Իբրեւ զտեսիլ փայլական. ա՛յլ ձ. օդոյ. ի յն. եւս կրկին ընթերցուած տեսանի. φέγγος կամ αὕρα.
to lighten;
to throw out sparks, to scintillate, to sparkle, to gleam, to shine;
to cause to flash or sparkle;
— զփայլատակունս, to make the lightning flash;
բոց աստուածային յաչաց նորա —կէր, divine fire flashed from his eyes;
—կէ, it lightens.
Որպէս փայլակն փայլատակեալ ի ներքոյ երկնից։ Ի փայլատակել նորա առաջի նոցա։ Հուր փայլատակէր ի նմանէ. (Ղկ. ՟Ժ՟Ե. 24։ Սղ. ՟Ժ՟Է. 13։ Եզեկ. ՟Ա. 4։)
Ի պղնձապատ վահանացն նշոյլքն զլերամբքն փայլատակէին. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 30։)
Յանկարծակի շուրջ զնովաւ փայլատակեաց լոյս յերկնից։ Զմիջաւուրբն յանկարծակի յերկնից փայլատակեալ լոյս սաստիկ զինեւ. (Գծ. ՟Թ. 3։ ՟Ի՟Բ. 6։)
Որ իբրեւ ել ի ջրոյն, լոյս շուրջ փայլատակեալ զնովաւ. (Խոր. ՟Բ. 86։)
Պայծառացաւ եւ փայլատակեցաց ցոյցք վարդապետութեանն։ Աստուածասէր թագուհեացն, որք ընդ ձերոյդ հեզութեան փայլատակեն. (Ոսկ. ի մելիտ.։ Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
ՓԱՅԼԱՏԱԿԵՄ, եցի. ն. ՓԱՅԼԱՏԱԿԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἁστράπτω fulguro, corusco, emitto fulgura. Ցայտեցուցանել զփայլեցուցանել. հանել զփայլակն. ծագել. փայլեցուցանել.
Փայլատակեա՛ (կամ փայլեա՛) զփայլատակունս քո։ Փայլատակեցին ի ձեզ զլոյս եւ զհուր. (Սղ. ՟Ճ՟Խ՟Գ. 6։ Ագաթ.։)
Փայլատակեցոյց զփայլատակունս։ Սաստիկ կայծակունս յաչաց փայլատակեցուցանիցեն. (՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 15։ Իմ. ՟Ժ՟Ա. 19։)
cf. Փայլեմ;
— զկօշիկս, to black or polish shoes.
Փայլեցուցանէ զշնորհացն բարձրութիւն։ Զլուսաւոր վարդապետութիւնն որպէս ճառագայթս արեգական փայլեցուցանել. (Ագաթ.։ Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Քան զձիւն սպիտակացուցանել, եւ քան զասր տռաւել փայլեցուցանէլ. (Սարգ. յուդ. ՟Գ։)
Զլուսին եւ զաստեղս փայլեցուցեր ի զարդ գիշերոյ. (Ճշ. հին.։)
Այսօր զփայլակն արքայութեան զլոյսն փայլեցուցանէ ի դժոխոց բնակութիւնն։ Զորս (զսուրբս) շուրջ փարելով զմիմեամբք փայլեցուսցուք. (ՃՃ.։)
Եւ զքեւ շուրջ փայլեցուցից ասացուածովքս. (Ածաբ. մկրտ.։)
Զսաղաւարտըն փրկութեան ի գլուխ եգին, եւ ըզբանն կենաց անդ փայլեցուցին. (Լմբ. տաղ.։)
to dissipate, to disperse, to scatter, to remove, to drive away, to destroy, to take away;
to be dissipated, dispelled, removed, to vanish;
— զհոգս, to charm away, to beguile care.
Զտապս ի փորոյն փարատէ. (Եզնիկ.։)
Փարատեսցէ յինէն զմարախս զայս։ Ի նմանէ ամբոխն փարատեցաւ. (Ել. ՟Ժ. 17։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 44։)
Զմահու փարատեաց զերկիւղ։ Փարատեաց զխաւարն անգիտութեան. (Շար.։)
Փարատեա՛ ի քէն զթերեհաւատութիւն քո։ Որ ջանայ զմեղաւորն դարձուցանել, զբազմութիւն մեղաց իւրոց փարատէ։ Քո՛ է փարատել ի մէնջ զքնոյ ծանրութիւն.. . Զամենայն մրրիկ մեղացն փարատեսցես ի սրտից. (Մանդ. ՟Ա. ՟Գ։ Խոսր.։)
Զկրակ ոխակալութեան շիջո՛, եւ ահա զգետն հրեղէն փարատեցեր. (Նար. խրատ.։)
Վայրապար իւիք զսրամտութիւն իւրեանց փարատեալ ջանային. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 4։)
Բազումք վճարեալք փարատին (ի մոլութեանց). իմա՛ հեռացեալ ազատին։
Երկիր փարատեալ ի բազմութենէ ջուրցն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Փարատեաց պարզեցաւ խաւարն՝ որ մածեալ ունէր զերեսս երկրի. (Վեցօր. ՟Բ։)
ՓՈՐՈՏԱԼ ՓՈՐՈՏԵԼ. φυσάω sufflo βρυχάω, -ομαι rugio. գրի եւ ՓՈՐԱՏԵԼ ՓԱՐԱՏԵԼ. Որպէս թէ՝ ի փորոյ անտի որոտալ գազանաց, շչել, փչել իբրեւ զփուք, մռնչել, եւ գիշատել. ֆըչալ, գոռալ, պոռալ.
Սատանայ կրճէ զատամունս, փորոտայ որոտայ (յն. մռնչէ ), հուր եւ կայծակունսշնչէ. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Է։)
Գազանս անծանոթս, կամ հրաշունչս՝ փորոտօղս (կամ փորատողս, կամ փորատօղս ) գոռութեան. (Իմ. ՟Ժ՟Ա. 19։)
Չար գազանի դիպեալ նմա՝ փորոտեաց զնա. երեւի ռամկական առումն, որպէս փառատել, փարալամագ, կամ որպէս պատառել զփորն։
cf. Փարատեմ;
— զցաւս, to soothe, to allay pain;
— զտրտմութիւն, to drive away melancholy.
Փարատեցոյց զցաւս անձինս իմոյ. (Ես. ՟Լ՟Ը. 14։)
Փարատեցո՛ (տպ. փարատեա՛) զցաւս, եւ բժշկեա՛ զհիւանդութիւնս. (Ժմ.։)
Փարատեցո՛ ասէ զցաւս, այսինքն ապաքինեա՛, եւ ի բաց մերժեա. (Խոսր.։)
Շամանդաղ, զոր պատառեալ եւ ցրուեալ եւ փարատեցուցեալ։ Զանձնական զխուճապ խնճոյի՝ Աստուծոյ յինէն ի բաց փարատեցուցեալ։ Փարատեցուցանելով զծմականիստ մէգս։ Զտրտմութիւն իւղաբերիցն փարատեցոյց. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. այլաբ.։ Պիտ.։ Շար.։)
Զերկիր զառաջինն ի ջուրցն փարատեցուցեալ։ Զծովն մեղաց փարատեցուցանէր։ Ի վեր շարժել, եւ փարատեցուցանել զբազում ծանրութեանն խաւար յըմբռնեցելոցն ի նմանէ. (Ագաթ.։ Եփր. քրզ.։ Դիոն. ածայ.։)
to anoint;
to consecrate;
— ոսկւով, to gild;
— արծաթով, to silver;
— զանձն իւղով անուշիւ, to pomatum, to perfume one's person.
χρίω (յորմէ χριστός . քրիստոս, օծեալ). ungo (unctus) ἁλείφω, ἑγχρίω oblino λιπαίνω pinguefacio, impinguo. Մածանել՝ շաղախել՝ ներկանել. զանգանել իւղով. արկանել զձէթ՝ զմիւռոն՝ զիւղ անոյշ ի գլուխ, եւ զայլ հիւթս պարարտութեան ի վերայ այլոց իրաց. եւ Պարարել. օծել, եղ քսել. եբր. մաշախ. յորմէ մէսիա.
Առցե՛ս յիւղոյ անտի օծման, եւ արկցես ի գլուխ նորա, եւ օծե՛ս զնա։ Օծ զսեղանն, եւ սրբեաց զնա։ Օծ զխորանն, եւ զամենայն որ ինչ ի նմա։ Արկ մովսէս յիւղոյն օծութեան ի գլուխն ահարոնի, եւ օծ զնա։ Արի՛ օ՛ծ զդաւիթ։ Եւ օծ զնա։ Օծանել իւրեանց թագաւոր, եւ այլն։
Օծեր իւղով զգլուխ իմ։ Ուր օծեր ինձ զաձանն։ Օծ զերեսս իւր յանոյշ իւղոց։ Լուասցիս, եւ օծցիս։
Եւ լեղիս՝ եթէ ոք ունի զլուսն յաչս իւր, օծանի սովաւ, եւ բժշկի։ Օծ շուրջ զաչօքն զլեղին, եւ այլն։
Օծեր իւղովն՝ որ յեղջերին (զդաւիթ), առ ի բեկումն՝ որ յապակին (ի վերայ գլխոյ փրկչիդ) Յիսուս որդի.։
Մի՛ օծանիք ի ձեզ զհոտ (այսինքն հոտով) չարութեան իշխանի աշխարհիս այսորիկ. (Ածազգ. ՟Գ։)
Հինգ սիւնակ յանփուտ փայտից, եւ օծցես զնոսա ոսկւով։ զամենայն տունն օծ ոսկւով։ Ոսկի ի սովփեայ, եւ ընտիր արծաթ՝ օծանել նոքօք զորմս տաճարին, եւ այլն։
Ի ներքուստ կուսէ զօծանիլն իւղով։ ոսկին օծեալ զփայտիւն. (Պտմ. ՟Ժ՟Ա։)
Եթէ քահանայապետն օծեալ՝ մեղանչիցէ։ Որ է ինքն յազգէ քահանայիցն յօծելոց սակի։ Առնել ողորմութիւն ընդ օծելոյ նորա ընդ դաւթի։ Յօծեալս իմ մի՛ մեղանչէք։ Օծեալն տեառն։ Փրկել զօծեալս քո։ Այսպէս ասէ տէր աստուած զօծեալն իւր զկիւրոս.եւ այլն։
Մինչեւ ցօծեալն առաջնորդ։ Վասն տեառն, եւ վասն օծելոյ նորա։ Ծնաւ ձեզ այսօր փրկիչ, որ է օծեալ տէր.եւ այլն։
Փրկիչ, որ է օծեալ տէր. եւ արդ է ըստ (այլոց) լեզուաց այսպէս. Ծնաւ ձեզ այսօր յիսուս, որ է տէր քրիստոս. (Իգն.։)
collar;
— շապկաց, shirt-collar;
զօձիս պատառել, to rend one's garments.
περιστόμιον peristomium, orificium. Օձաձեւ դալար հանդերձից ի ձագ վերին, որ պատէ զպարանոցն. վերնաբերան կամ շուրթն պատմուճանի. ժապաւէն. ափն. եախա, եագա (լծ. վակաս).
Զօձիսն գրապանաւ արարեալ։զ Օձիք վտաւակացն։ Հիւսկէն գրպանաւ օձիքն շուրջանակի անքակ. (Ել. ՟Ի՟Ը. 32։ լթ. 21։)
Ձեռն զօձօք արկանէին, զպատմուճանս պատառէի։ Զօձինս պատառ էին։ (՟Ա. Մակ. ՟Բ. ՟Գ. ՟Ժ՟Ա։)
Զի՞ անկեալ կաս՝ զօձինս արկեալ, պատառեալ զգեստ քո. (Եփր. յես.։)
foreign land, abroad;
զօրաժողով լինել յ— կուսաց, to recruit abroad.
Զօրաժողով լինէր յօտարակողմն կուսաց. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 24. յն. Ժողովեալ զօտար զօրս։)
heterogeneous, dissimilar;
cf. Օտարազգի.
ՕՏԱՐԱՍԵՌ ՕՏԱՐԱՍԵՐ. Որ է յօտար տարածին. օտարազգի. այլասեռ. այլազգի, եւ այլազգ.
Մերասեռաց, եւ օտարասեռից։ Ի մէջ օտարասեռ ազանց։ Ի մեր չար գործոցս՝ հայհոյի յօտարասեռից լեզուաց. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. սղ.։)
Իբրեւ զայգի օտարասեր եւ այլազգի։ Օտարասեր հեթանոսաց. (Մծբ.։ եւ Գանձ.։)
to bless, to shower down or bestow blessings on;
to bless, to consecrate, to offer;
to bless, to glorify, to sing hymns, to praise;
to bless, to prosper, to speed;
to salute, to greet;
to curse, to blaspheme;
— զսեղան, to say grace, to ask a blessing;
— զոք յերեսս, to curse a person to his face;
ո՞չ օրհնեցի զքեզ, didnt I curse you nicely ?
εὑλογέω benedico. Բարեբանիլ. գովել. մաղթել կամ կամիլ ումեք զբարիս. սուրբ եւ նուիրական համարել կամ առնել. ուստի՝ Օրհնել աստուծոյ զարարածս՝ է բարիս խոստանալ եւ շնորհել, եւ սրբել զնոսա.
Օրհնեաց զնոսա աստուած, եւ ասէ, աճեցէ՛ք եւ բազմացարու՛ք։ Օրհնեաց աստուած զօրն եօթներորդ, եւ սրբեաց զնա։ Օրհնեցից զքեզ, եւ եղիցիս օրհնեալ։ Օրհնեցից զօրհնիչս քո։ Այո՛ օրհնելով օրհնեցից զքեզ.եւ այլն։
Օրհնեա՛ անձն իմ զտէր։ Օրնեցէք մանկունք զտէր, Երկիր պագի տեառն, եւ օրհնեցի զտէր աստուած տեառն իմոյ աբրաամու։ Ի մէջ եկեղեցւոյ օրհնեցից զքեզ։ Օրհնեսցու՛ք զտէր, զի փառօք է փառաւորեալ.եւ այլն։
որ օրհնես զայնոսիկ, որք օրհնեն զքեզ տէր. (Պտրգ.։)
Կերայց. եւ օրհնեսցէ զքեզանձն իմ։ Օրհնեցից զքեզ առաջի տեառն։ Օրհնեաց զնա, եւ ասէ, ահա հոտ որդւոյ իմոյ իբրեւ զհոտ անդոյ, զոր օրհնեաց տէր. եւ այլն։ Եւ ոչ քառասուն լեզու բաւական էր. զայնչափ արանց առաքինութիւն օրհնել. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
ՕՐՀՆԵԼ. εὑλογέω benedico. Յեկեղեցական իրս վարի ստէպ եւ իբր Սրբագործել. սրբել, նուիրել աստուծոյ, ձեռնադրել եւ այլ զոր օրինակ.
օրհնել զեկեղեցի, զխաչ, զսեղա, զնշխար, զբաժակ տեառն.եւ այլն։
Առեալ զհացն՝ օրհնեաց. եւ օրհնելն՝ զհոգին սուրբ ալ ի նմա, զի զհացին միուիւն յորդին աստուծոյ հրաշագործեսցէ (հոգին՝ որպէս յարգանդի կուսին). (Խոսր. պտրգ.։)
Ամբարձեալ զձեռս իւր օրհնեաց զնոսա։ Եւ եղեւ յօրհնեալն նորա զնոսա՝ մեկնեցաւ ի նոցանէ, եւ վերանայր յերկինս. (Ղկ. ՟Ի՟Դ. 50։)
Եդ ի վերայ գլխոց նոցա զձեռն իւր՝ յօրհնել բանիւ զնոսա. (Շ. խոստ.։)
Յերեսսիսկ օրհնիցէ զքեզ։ Օրհնեցեր զաստուած եւ զարքայ. օրհնեաց նաբովթ զաստուած եւ զարքայ. (Յոբ. ՟Ա. 11։ ՟Բ. 5։ ՟Գ. Թագ.։ ՟Ի՟Ա. 10։ 13։)
Եթէ ոչ յերեսս իսկ օրհնեսցէ զքեզ. փոխանակ ասելոյ, թէ անիծեալ իցէ. (Սեբեր. ՟Դ։)
ՕՐՀՆԻԼ. յն. ոճով, որպէս Ընդունե զօրհնութիւն.
Զօրհնութիւնն ընդ ամենեսին օրհնեցար ... զիա՞րդ չհաղորդեսցիս սեղանոյն. (Ոսկ. եփես.։)
Առաւել են օրհնութիւնքն՝ զոր օրհնեցի ես զքեզ, քան զայն օրհնութիւնսն՝ զոր օրհեցի ես օրհնեցայց. (Եփր. ծն.։)
benediction, blessing, doxology;
praise, laud, hymn, canticle;
blessings, great abundance, plenty, prosperity, wealth;
gift, present;
consecration;
the Eucharist;
eulogy;
relics;
instruments;
— օրհնութեանց, the Song of Songs, the song of Solomon;
— սեղանոյ, grace before meat;
— տալ, to bless, to pronounce the blessing;
առնուլ —, to receive the blessing, to be blessed;
to receive presents;
յ—ս համարիլ, to consider as a great blessing;
հայր, տուր ինձ զ— քո, father, your blessing.
Յեբրայեցւոց լեզուն՝ օրհնութիւն յովհաննէսն թարգմանի։ Յովհաննէս զնա անուանելով, այսինքն օրհնութիւն. (Կիւրղ. ղկ.։)
Բերին մեզ օրհնութիւն՝ մի մի չափ ձէթ ամանօք։
Բերեալ զխաղողն յեկեղեցին՝ բաժանեաց օրհնութիւնս, որպէս եւ էր իսկ. (Վրք. հց. ՟Է։)
ՕՐՀՆՈՒԹԻՒՆ. որպէս Մասն գիշերային ժամուն՝ սկսեալ երգովս, Օրհնեսցու՛ք զտէր։ (Շար.։ ԺՄ։)
Թո՛ղ զի եւ մասն հացի օրհնեալ սոսկապէս՝ որ բաժանի ռամկին յարձակման պատարագի, ըստ յն. էւլօղի՛ա, այսինքն օրհնութիւն ասի։
Առին զհանդերձս սրբոյն, եւ բաժանեցին յորհնութիւն. (Ճ. ՟Ա.։)
Ի սսուրբ տապանէն բղխէ օրհնութիւն անօսղագոյն իբրեւ զփոշի առ ի բժշկութիւն հաւատացելոց. (Հ. կիլիկ.։)
Կնքեմք զցաւակնեալն անդամ պատուական խաչիւն. եւ օրհնութիւնս դնեմք ի վերայ, եւ դեղս. (Վրք. հց. ՟Բ։)
forty;
սուրբ —ք, the forty martyrs of Sebaste;
էր ամաց —ունից, he was forty years old;
ամս երկու ընդ —սնիւ, forty two years;
քաղաքս ութ առ —սնիւք, forty eight cities;
—սուն, —սուն զպահքն լուծանել, break the fast once in forty days.
Զքառասուն տիւ, եւ զքառասուն տիւ, եւ զքառասուն գիշեր։ Եւ եղեւ յետ քառասուն աւուր։ Իսկ եթէ գացի անդ քառասուն. եւ ասէ. ոչ կորուսից վասն քառասնիցն։ Եւ էր իսահակ ամաց քառասնից։ Լցան նորա աւուրք քառասուն։ Զայն ամս քառասուն։ Քառասուն՝ միով պակաս՝ արբի (այսինքն ՟Լ՟Թ). եւ այլն։
Քռասունքս զբիւրս հալածեցաք, եւ արդ ի միում առնէ քառասունքս ընդէ՞ր երկընչիմք։ Ո՛վ սուրբ քառասունք։ Ո՛վ սրբոց քառասնից (մանկանց սեբեստիոյ). (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։ Շար.։ ՃՃ.։)
քառասուն քառասուն զպահքն լուծանել. այսինքն ի ՟Խ աւուրս միանգամ. (Խոսր.։)
Յայտնի են եւ կարծեցեալ բարդութիւնքն քառասուն եւ հինգ, կամ եօթն կամ ինն. Քառասուն հազար. Քառասուն եւ մի հազար. եւ այլն։
to draw, to drag, to pull or haul about, to drag along, to lead away;
— յինքն, to attract, to win, to gain or bring over;
— ընդ գետին, to drag on the ground;
— առ դատաւորն, to lead or drag before the judge, to bring to justice;
յարտասուս —, to stir to pity, to affect, to move;
— զոք, to defame, to slander, to bite.
σύρω, κατασύρω traho, extraho, detraho ἔλκω, καθέλκω deduco եւ այլն. Ի քարշ արկանել. ձգել զկնի իւր, կամ յինքն. ձգձգել. բռնի վարել. իջուցանել. քաշել, քաշքշել, քըսքըսել. պ. քէշիյտէն, քէլիտէն. թ.
Քարշել զնոս ընդ երկիր։ Քարշեսցո՛ւք զնոսա (պարանօք) մինչեւ ցհեղեատս։ Ի գնացս իւրեանց քարշէին զստորոտս նւրեանց։ Քարշէին զգործիսն հանդերձ ձկամբքն։ Քարշեալ զարս եւ զկանայս մատնէր ի բանտ։ Քարշել առ քաղաքապետսն, կամ առ դատաւորն, կամ ի դատաստան, կամ ի տեղւոջէ իւրմէ. կամ ի վայր. կամ ի ներքուստ արտաքս, կամ արտաքս քան զքաղաքն. կամ զմարմինս փշովք։ Տուտն նորա քարշէր զերրորդ մասն աստեղաց։ Քարշեա՛ զալիս քո. եւ այլն։
Հրամայեաց զնաւան ի ծովն քարշել. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Զկիսոց կարոցօք (աքցանօք) առ սակաւսակաւ քարշէին զմարմինսն. (Եփր. վկ. արեւ.։)
Քարշեսցի զհերացն։ Ի հրապուրանաց հեշտութեանն քարշեալք Որպէս խոզք ընդ տիղմ քարշեալք։ Ընդ գետինն քարշէր։ Իբրեւ զշուն մեռաւ, եւ իբրեւ զէշ քարշեցաւ. (Սեբեր.։ Յճխ.։ Ոսկ.։ Եզնիկ.։ Եղիշ.։)
Աբեսողոմ քարշէր յինքն զիսրայէլ։ Հեշտութիւն գող առ ի քարշէ. (Նախ. ՟բ. թագ.։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Է։ Մխ. առակ.։)
իբրեւ զբոզ մի քարշեցին զքոյր մեր. (Ծն. ՟Լ՟Դ. 31.) իբրեւ ընդ բոզ վարեցան ընդ քոյր մեր։
Բանւք եւ գործովք քարշէին զնա։ Բիւրս ինչ ամբաստանեն զնոսա՝ քարշելով զծախսն ընդ վայր, եւ զնանիր ցաւակցութիւնսն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37. 39։)
Ի քարշել մերձակայ յաւիտենիս՝ ո՞չ ապաքէն ի յետին ժամանակս ասեմք մարդանալ զբանն Աստուածոյ Մեկն. (ղեւտ.։)
to expiate, to atone for;
to justify;
to propitiate, to satisfy, to conciliate, to render favorable or propitious;
աստուած, քաւեա զիս զմեղա ւորս, God, be merciful to me, a sinner;
քաւեալ եմ ես, I am innocent.
ἰλάσκομαι propitior, propitius sum ἑξιλάομαι, ἑξιλάσκομαι propitium reddo, expio, placo. Քաւել. սրբել եւ ջնջել զմեղս. ազատ եւ անպարտ կացուցանել ի յանցաւորութենէ. արդարացուցանել. հաշտ լինել Աստուածոյ ընդ մարդիկ, կամ հաշտ առնել քահանայի զմարդ ընդ Աստուածոյ. ներել. թողութիւն շնորհել. ցածնուլ. հաճիլ.
Զամպարշտութիւնս մեր դու քաւեսցես։ Գթած էր, քաւէր զմեղս նոցա, եւ ապականէր։ Վասն անուան քո տէր քաւեա՛ զմեղս իմ։ Առ ի քաւելոյ զմեղս ժողովրդեանն.եւ այլն։
Քաւեսցէ տէր զծառայ քո վասն բանին այնորիկ։ Աստուած քաւեա՛ զիս զմեղաւորս։ Լո՛ւր տէր, քաւեա՛ տէր, անսա՛ տէր, եւ այլն։
Քաւեսցէ ահարոն։ Քաւեսցէ վասն նոցա քահանայն, եւ թողցին նոցա մեղքն։ Քաւեսցէ վասն նորա քահանայն ի մեղացն իւրոց, եւ թողցի նմա։ Ոչ քաւիցի երկիրն յարենէն հեղհւյ ի վերայ նորա։ Ոչ քաւեսցի տնօրէնութիւն տանն հեղեայ խնկովք եւ զոհիւք. եւ այլն։
Անմեղն զմեղանչականցս քաւեաց զպարտիս։ Ողոքեա՛ զնա դառն արտասուօք, եւ քաւիս. (Խոսր.։ Լմբ. ժղ.։)
Զի՞նչ արարից ձեզ, եւ ի՞ւ քաւեցից, եւ օրհնիցէք զժառանգութիւն տեառն. (՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Ա. 3։)
Քաւեսցեն զսեզանն, եւ սրբեսցեն զնա. (Եզեկ. ՟Խ՟Գ. 26։)
ՔԱՒԵԼ. ἁθωόω insontem declaro λυτρόω, λύω redimo, libero, solvo. Անպարտ առնել. արդարացուցանել. տե՛ս (Երեմ. ՟Ժ՟Ե. 15։ ՟Խ՟Զ. 28։ Դան. ՟Դ. 24։ ՟Ա. Եզր. ՟Թ. 3։)
Քաւիմ, յորժամ ի դատաստանն ոսոխն դատապարտէ, եւ ոք ի վկայից զիս արդարացուցանէ. որպէս Քրիստոս քաւեաց զաշակերտսն ի դատել զնոսա հրէից վասն հարկ կորզելոյ, կամ չպահելոյ. (Լմբ. սղ.։)
Եւ այն՝ որ ասացն շմաւոնի ի ժամանակի, իբրեւ քաւեացն զնա, ե՛րթ յետս. (Եփր. համաբ.։)
Զայն որ քաւէրն զնա ի չարչարանացն, ասէ, ե՛րթ յինէն սատանայ. (Սեբեր. ՟Թ։)
expiation, atonement, pardon, propitiation;
— or, սեղան, քաւութեան, libation;
propitiatory;
զոհ քաւութեան, offering.
Արասցե՛ս զքաւութիւնն խնկակալ յոսկւոյ սրբոյ։ Լինիցին քրոբէքն՝ մի ի միոջէ կողմանէ, եւ մի ի միւսմէ կողմանէ քաւութեանն։ Արարին զքաւութիւնն ի վերայ տապանակին։ Յանդիման քաւութեանն՝ որ է ի վերայ տապանակի վկայութեանն։ Ամպով երեւեցայց ի վերայ քաւութեանն. (եւ այլն։ Իսկ Եզեկ. ՟Խ՟Գ. մեծ եւ փոքր քաւութիւն կոչին գաւիթք տաճարին։)
to erase, to scratch out;
to scrape, to scratch, to grate, to graze, to rasp, to plane, to polish;
to rub the skin off, to excoriate, to flay, to lacerate, to torture;
to take away, to remove, to annul;
to engrave, to inscribe, to write;
— առ, to graze, to touch slightly;
— առ ափամբք, to skirt, to coast along, to keep close to the shore;
— զափամբք, to go terra a terra, to sail along the coast;
— զամօթն ի բաց —, to lay aside all sense of shame, cf. Ունչք.
ξύω, ἁποξύω, περιξύω rado, erado, abrado ἑκθρίβω contero, defrico. Շփել եւ մաշել զիմն եղնգամբք կամ սրածայր գործեօք. քորել. գերծուլ. ի բաց քանցել զվերին երեսս իրաց՝ զմորթ, զկեղեւ եւ այլն. քերել, քեղրթել.
Առել խեցի՝ քերէր զթարախն։ Մաշեցի զկոշտս երկրի՝ առ ի զթարախս քերելոյ։ Քերեսցէ զտունն ի ներքոյ շուրջանակի։ Քերեաց ճարտարութեամբ զամենայն կեղեւ նորա։ Եթէ ի պղնձի անօթ եփեսցի, քերեսցէ զնա, եւ այլն։
ՔԵՐԵԼ.ξυράω, ξυρέω rado, glubo, ad cutem tondeo. Քերանօք տանջել. դզել զմարմինն.
Դատաւորն զդողն եւ զաւազակն պրկէ եւ քերէ։ Քերել եւ սպանանել զմարդասպանն. (Եզնիկ.։)
Քերեցին զամենայն մարմինն մինչեւ յորկերս. (ՃՃ. եւ Հ. ստէպ։)
Քերեսցէ ի նոցանէ զազան հնացեալ։ Բորըք մեղացն իմ քերեսցին. (Ագաթ.։ Յիսուս որդի.։)
Պարտ է հիւրասիրին եւ զամօթն (հիւրին եկելոյ) ի բաց քերել։ Քերէ զայն մեծ հայհոյութիւն նոցա։ Քերէ զվնասն յաստուածակոյս կողմանէ անտի. (Ոսկ.։)
Ի բաց ի նոցանէն քերեցին զսուրս իւրեանց. (Յհ. կթ.։)
Ուղիղ եւ քերեալ (այսինքն հարթ եւ կոկ) ի ճշմարտութիւն գտանիցէք զիմս բան. (Պրպմ. ՟Լ՟Զ.) տպ. վրիպակաւ գրի՝ բերեալ. ուր յն. է բացաքերեալ.
ՔԵՐԵԼ. γράφω scribo. Գրել. դրոշմել. ըստ որում նախնիք գրէին ի վրայ արեւոց եւ կեղեւոց՝ երկաթի գրչաւ քերելով եւ գծագրելով. որպէս եւ զկնի ի վերայ քերեալ մագաղաթից սեւագեղով.
Գիր ասի, վասն զի իբր քերելով իմն գաղափարի. քանզի գրելդ քերել ասիւր առ նախնեօքն. որպէս եւ ի հոմերոնի (ասի), Եւ գրեալ (է) իմ զոտին այժմ զքո գարշապար, ունայն պանծաս. (Թր. քեր.։)
Այսինքն՝ գիրդ է ի քերելոյ եւ ի գծելոյ։ Քերելդ ջնջել եւ ապականել ասի. իսկ գծելդ դրոշմել եւ քանդակել. (Երզն. քեր.։)
Անդ առ երկնիւք քերէր, եւ այսր յերկիր անցանէր։ Գնաց ի կողմանս ազովտայ, մօտ քերէր առ դաշտիւն. (իմ. ՟Ժ՟Ը. 16։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 78։)
Քերէր առ սահմանօք ասորւոց։ Քերեալ առ ափն ծովուն մեծի։ Առաջին արծուեացն առ ափն ծովուն մեծի։ Առաջին արծուեացն առ երկրաւս քերելոյ՝ սա զմեր միտս ի բարձունս համբառնայ. (Ագաթ.։ Յհ. կթ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
poetical;
grammatical;
— ազատութիւն, poetical license.
Քերթողականս ախորժակ։ Զրուցատրութիւն ըստ ներգոյս քերթողական յեղանակս։ Քերթողական շարագծաց։ Քերթողական մեծ արհեստի։ Զիմաստս հաւաքեալ՝ զաստղաբաշխականն, զքերականն եւ ըզքերթողականն. (Պիտ.։ Թր քեր։ Յհ. կթ.։ Լմբ. ի շնորհ.։ Ճ. ՟Ը.։)
Պղատոն ոչ կարծէ զուսմնականն մասն գոլ իմաստասիրութեան, այլ նախակրթութիւն ինչ, որպէս եւ քերթողականն։ Քան զայլ արհեստ ասեմ եւ զմակացութիւն, քան զքերթողականն ամես, եւ զճարտասանականն. (Սահմ. ՟Ա։)
criticism;
cf. Բնազննութիւն.
Խուզարկութեամբ խօսելն զիրաց. քննաբանութիւն. բնազըննութիւն.
որ քննախօսութեանն պարապեցին, ասացին զաղաւնոյ ոչ ունել զլեղի. (Պիտ.։)
hair-cloth, sackcloth;
sack;
— զգենուլ, to put on, or to wear hair-cloth.
(յորմէ ռմկ. քուրջ ). σάκκος եւ μάρσιππος , μαρσίππιον saccus, cilicium եւ marsupium, crumena θέμα capsula. (գրի վրիպակաւ եւ Քուրց) Խորդ. Խարազն. գործուած ի խոշոր մազից այծեաց կամ ձիոց՝ իբրու կապերտ, եւ պարկ, կամ քսակ, պայուսակ, եւ իբր զգեստ խիստ ի նշան կոծոյ եւ ճգնութեան. խարար, ջուլ, ջուվալ. (եբր. սաք)
Պատառեաց զհանդերձս իւր, եւ քուրձ զգեաւ ի վերայ միջոյ իւրոյ։ Դնել զարծաթն իւրաքանչիւր ի քրձի իւրում։ Ի թափելն զքուրձ իւրեանց։ Կայր ծրար արծաթոյ ի քրձի իւրեանց։ Կայր արծաթն ի բերան քրձի իւրոյ։ Յամենայն փայտեղէ անօթոյ, կամ ի հանդերձէ, կամ ի մաշկէ, կամ ի քրձէ։ Առին քուրձս հնեալս ի վերայ ուսոց իւրեանց։ Զգեցարու՛ք քուրձ, եւ կոծեարու՛ք։ Արկին քուրձ զմիջովք իւրեանց։ Թօթափէին զքուրձսն առաջի տեառն։ Եւ զսրբութիւ սեղանօքն քուրձ արկանէի.եւ այլն։
Կիսոց՝ քուրձ լնուին մոխրով, եւ թաղէին ի ներքս զգլուխն. (Եփր. վկ. արեւ.։)
cf. Խարազնազգեաց.
Խարազնազգեաց (թերեւս յն. թռիխինօս ). եւ կամ Գրգլեակս զգեցեալ (ի ռմկ. քռթած կարկըտած բան հագնօղ)
Քռթենաւորին՝ թեզանաւորին, եւ գիսաւորին. (Գանձ ճգն.։)
Թէոդորոս քռթենաւոր, վարդապետ իմատասիրին յովաննու, որ եւ խարազն ի ներքոյ զգենոյր. (Հ. ապր. ՟Ժ՟Է.։)
cf. Քրիստոսազգեաց.
որ զքրիստոս կրէ յինքեան. քրիստոսազգեաց.
to search or dive into, to investigate carefully, to examine with care;
to agitate, to undo, to destroy;
— զմիտս, to excite, to rouse up or awake the mind, to stimulate;
— զախորժակ, to sharpen, to quicken the appetite.
Գրգռել, եւ հետաքրքրել. քայքայել. քաջ բանալ եւ պարզել. հետացօտել. քննել. յուզել. շարժել. քրքրել, պրպտել, տնտղիլ.
Մանրամասն զամենայն մեքենայսն քրքրեալ խայտառակեաց։ Անձրեւն քրիստոս իջանէ ի գեղմն մտաց մերոց քրքրեալն սիրով. եւ որչափ յոյժ քրքրի, այնչափ սաստիկ եւ զցօղն տանի։ Քրքրեզով զվայելչութիւն սորին առաջի տեսութեան մտացն։ Ի նախատելն քրքրիս (կամ գրգռիս), եւ զբարիոք լուրն ոչ կարես տանել. (Լմբ. սղ. Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. ատ.։)
Միթէ քան զվէմսապառա՞ժ իցեմք. որ դեղօք քրքրեալ իցեն, եւ թուլանան. (Եփր. զղջ.։)
Քրքրեցաւ յամենայն խորհուրդսն։ Ի քրքելն հեշտութեան յախտ վավաշ ցանկութեան. (Եւագր. ՟Դ։ Երզն. մտթ.։)
ՔՐՔՐԵԼ ԶՄԻՏՍ. ἁνίστημι, διανίστημι erigo, suscito, excito. Ընդոստուցանել. զարթուցանել. արծարծել. շարժել. յորդորել. արթնցնել, գրգռել.
Ասելովն՝ եթէ ի ձեռս մեղաւորաց՞ քրքրէ զմիտս նոցա, յայտ արարեալ՝ թէ նոցա չարութեանն է գործն։ Տե՛ս զիա՛րդ յաջորդօքն քրքրէ զմիտս նորա։ Քրքրէ զմիտս նոցա փրկիլ ի վտանգից. Քրքրէ զմիտս նոցա յանձնարարութեան աղօթիւքս առ գութ իւր։ Զաշակերտելոցն միտս քրքրէ յուսովն ի տէր։ Նմին իրի եղեւ շարժումն, զի քրքրեսցին եւ սթափեսցին։ Զի այս խրատելով զիւր միտս քրքրէ։ Քրքրեաց զուարթացոյց զմիտս նորա. (Ոսկ. մտթ. Ոսկ. եբր. Ոսկ. տիմ.։)
Յորդորէր զմիտս նոցա, եւ քրքրէր առ լաւագոյնսն։ Քրքրեաց զմիտս նոցա պատուովն, կամ անճառ պարգեւօքն։ Պէսպէս բարեաց խոստմամբք քրքրեաց զմիտսն. (Նանայ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ. եւ ՟Դ։ Լմբ. առակ.։)
aiding, assisting, helping, auxiliary;
aid, helper, assistant, adjutant, coadjutor, colleague;
— զորք, auxiliary forces, reinforcements, auxiliaries;
— լինել, to help, to aid, to give help to, to succour;
— լինել միմեանց, to help one another;
— իւր առնուլ, to profit by, to avail oneself of զխաւար — առեալ, under cover or favour of the darkness.
βοηθός, -θή, -θῶν auxiliator, adjutor, -trix συμβοηθός coadjutor եւ այլն. Որ ոք կամ որ ինչ օգնէ. ձեռնտու. գործակից. նպաստիչ. ապաւէն. օժանդակ, նիզակից. օգնօղ
Արտասուք դմա օգնական ըստ դմա։ Բայց ադամայ ոչ գտաւ (ի կենդանիս) օգնական նման նմա։ Անուն երկրորդին եղիազար. ասէ, աստուած հօր իմոյ՝ օգնական իմ։ Օգնական ի թշնամաց եղիցես նմա։ Որ ոչ արար զաստուած իւր օգնական։ Խաղաղութիւն քեզ, եւ խաղաղութիւն օգնականաց քոց։ թագաւորք օգնականք նորա։ Օգնական լինել (ի պատերազմի)։ Որպէս ձիւնաբեր ամարայնի՝ տօթացելոց օգնական է (այսինքն օգնէ, օգտէ. ὡφελεῖ prodest ) եւ այլն։
Մանաւանդ զի զգիշեր եւս իւր օգնական գործակից գտանէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ը. 7։)
Օգնական առնիցեն զիւրեանց զամուրսն. (Արծր. ՟Գ. 2։)
Աղօթիցն օգնականք են ողորմութիւնքն եւ նուէրքն։ Յաջողելն՝ զձեռն տալն եւ զօգնական լինելն ասէ. (Խոսր.։)
utility, profit, interest, advantage, emolument, gain, lucre;
useful, advantageous;
great, much;
— or յ— է, օգտի է, են, it is good for, it is useful, profitable;
գտանել զ— իւր, to find one's interest;
— քաղել, to derive or reap benefit from;
— լինել, to be useful, advantageous, to serve;
յ— արկանել, յ—ի կիր or ի վար արկանել, յ— անձին վարել, յ— իւր շրջել, առնուլ, to profit by, to avail oneself of, to turn to account, to turn to the best account;
յաչս դնել զամենայն ի շահ օգտի անձին, to sacrifice all to one's interest;
վասն օգտի քո է, յ— քոյին է, it is for your good, for your interest;
զ— ժամս աւուրն, the greater part of the day;
cf. Շահ.
Զի՞նչ շահ է, կամ զի՞նչ օգուտ, զի հանդիպեսցուք նմա։ Զի՞նչ օգուտ է՝ թէ հանդիպեսցուք նմա։ Զի՞նչ օգուտ է՝ թէ պարզեսցես զճանապարհս քո։ Զի՞նչ օգուտ է քեզ յարենէ իմմէ։ Օգուտ ոչ եղեւ քեզ (ի դեղոյ)։ Ոչինչ են քեզ աւետիքն յօգուտ՝ երթալոյ (յն. երթողի)։ Խօսիւք՝ որ ոչ իցէ յօգուտ։ Զի այն ո՛չ յօգուտ ձեր է։ Այրն այն ո՛չ օգտի եւ խաղաղութեան բանս խօսի։ Առնուն ակն երեսաց՝ վասն օգտի։ Վասն օգտի հասարակաց եւ շինութեան. եւ այլն։
Սողոմովն վասն ծառոց եւ փայտից խօսէր, որ ոչ ինչ օգուտ գործէին եկելոցն. եւ ես զանճառն իրաց եւ զահագին խորհրդոց։ (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18։)
Միայն օգտիցն եւեթ հայիք, զոր ընդունիք յաշխարհացն՞ Յայլոց օգտէ եւ յաշխատութենէ հեռի գտանել՞ Ո՛րքան օգտից եւ շնորհաց առ յաստուածոյ. (Փարպ.։ Ոսկ. յհ.։ Խոսր.։)
Այլ մեք ոչ լիցուք զնա դատարկ ի օգտից. (Եփր. պհ.։)
տացէ նմա զօգուտ պատասխանին։ Եւ զայսպիսի օգուտ բանս անդ եւ ես լուայ։ Ո՛դ թէ ի պատիշաճ եւ յօգուտ ինչ իրաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Է։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 2։)
ՕԳՈՒՏ. ա. (իբր լծ. ընդ Յօգն. չօգ ). Յոլով. բազում. հարուստ մի. բաւական. շատ, խելմը, հերիք.
Յետ օգուտ ժամու ապա ի խելս եկն։ Ձայն բարձեալ լացին զօգուտ ժամս։ Արգել զջուրսըն օգուտ ժամ մի. (Հ. ստէպ։) դիմազ.
ՕԳՈՒՏ Է. ՅՕԳՈՒՏ Է. ՕԳՏԻ Է, ԵՆ. դիմազ. συμφέρει, συμφέρον (ἑστἱ prodest, confert, expedit, utile est. Օգտէ. օգնէ. օգտակար է. պիտանի է. լաւ է. աղէկ է.
Արարէք ընդ իս, որպէս եւ ձեզ օգուտ եւ լաւ իցէ։ Եւ ոչ օգուտ են արքայի, եթէ թողուս դու զնոսա։ Ամենայն ինչ ինձ մարթ է, այլ ոչ ամենայն ինչ օգուտ է.եւ այլն։
Այն իսկ օգտի է ձեզ (կամ յօգուտ է ձեզ). (՟Բ. Կոր. ՟Ը. 10։)
Օգուտ եղեւ ձեզ՝ երանելոյն տաբիթայի յիշատակն. (Բրս. ողորմ.։)
to gather, to gather together, to collect, to assemble, to amass;
to draw, to extract;
to pick, to pluck up, to take away;
— զոգիս, զշունչ ուրուք, to keep in suspense, to amuse, to keep at bay;
— բանս ի բերանոյ ուրուք, to catch something out of one's mouth;
to get, to obtain his secret surreptitiously;
սկսաւ ոգի նորա քաղիլ ի նմանէ, he began to faint away;
լոյս իմ քաղի, my life is consuming;
cf. Ընկոյզ.
συλλέγω, ἁναλέγω, ἁπολέγομαι colligo κνίζω vellico, excerpo ἑκδύνω exuo ἁμάω meto. Ժողովել. հաւաքել. կթել զբերս. կորզել. փրթուցանել. խլել. հանել. հնձել. մերկել. քաղել, ժողվըտել, փրցնել.
Քաղէին (զմանանայն) այգուն այգուն։ Քաղեսցես ձեռօք քովք զհասկն։ Ի մէջ որայոցն քաղիցէ։ Հովիւ էի եւ թուզ քաղէի։ Քաղէին զփշրանս ի ներքոյ սեղանոյ իմոյ։ Քաղեաց մանուկն զփքինսն։ Քազեցին զբանսն ի բերանոյ նորա։ Զզէնս քաղէին զանկելոցն։ Ո՛ քաղէ զհոգիս իշխանաց։ Քաղէին ոգիք նորա։ Քաղելով գործեսցես զտապանն (վերաժողովելով, կամ ի վեր կոյս ամփոփելով).եւ այլն։
Եղեւ կոխտն (սերմն), եւ թռչունք քաղեցին զնա. (Եփր. աւետար.։)
Քաղեցեն զորոմն չարութթեան ի մտաց. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ։)
Քաղել հանել զշունչ նորա. (Եւս. պտմ. ՟Է. 1։)
Գիրկս արկանեն նմա, եւ նա քաղէ զշունչ իւր. (Նար. խրատ.։)
Քաղել զուշեղութիւն սգւոց. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Զառաջի ճակատոյն միայն զհերսն քաղեն. (Փիլ. տեսական.։)
Քաղելով առ ծովեզերին զկոնքեղն, եւ նովաւ կազմէին զծիրանին։ Հանդիպեցաւ ձկնորսաց ոմանց որ քաղէին զոջիլս (քթուել՝ իբր կթել)։ Քաղելով ի ձորձաց իւրոց զքրտնածին բծիծսն. (Նոննոս.։)
to press, to squeeze, to extract, to wring;
to strain, to filter;
to drain, to cause to flow;
to exhaust, to drain, to use up, to empty;
— զբաժակ, to swallow up, to drain, the cup;
— զբաժակ մինչեւ ցմրուր, to drink the cup to the dregs, to swallow the pill;
— զամենայն մրուրս դառնութեան, բաղդին, to drain or exhaust the rigours of fate;
յինքն —, to suck, to imbibe, to draw in;
արտասուք յաչաց նորա քամէին, he wept bitterly;
հողմով —, to winnow.
στραγγίζω, ἑκστραγγίζω, καταστραγγίζω guttatim exprimo ἁποπιάζω, διυλίζω եւ այլն. Ճմլելով եւ սեղմելով կաթեցուցանել. մզել. ի դուրս բերել զմիջին հիւթս, անցուցանել ընդ պարզուաս. պարզել. զտել. քամել, սըխմել.
Քամեսցէ զարիւնն։ Զմնացեալ արիւնն քամեսցէ առ յատակաւ սեղանոյն։ Քամեաց զգղաթն, եւ էջ ցօղ ի գզաթէ անտի։ Զմժղուկս քամէք, եւ զուղտս կլանէք. (Ղեւտ. ՟Ա. 15։ ՟Ե. 9։ Դտ. ՟Զ. 38։ Մտթ. ՟Ի՟Գ. 24։)
Եթէ զջուրն (հազարի) քամեալ՝ անապակ ըմպիցէ ոք, սատակի։ Զկարասս յորովայն արկանէր, եւ զթակոյկքն միանգամայն անդր քամէր։ Զամբարեալ թարախ վերիս քամեցի. (Եզնիկ.։ Մանդ. ՟Ժ՟Է։ Նար. ՟Կ՟Ե։)
Քամեալ մզեցաւ թանձրամսութիւն նորա. (Եղիշ. ՟Է։)
Ջուր խոր է խորհուրդ սրտի առն, եւ այր իմաստուն քամէ զնա. Զբաժակն քեռ քո շամրնի արբցես եւ քամեսցես։ Արբուսցես ցդա ամենայն ազդաց, արբցեն եւ քամեսցեն (յն. արտափսխեսցեն). (Առակ ՟Ի. 5։ Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 34։ Երեմ. ՟Ի՟Ե. 16։)
Պատրոյդ ճրագի. որ ծծեն քամեն զիւղն առ ի կերակուր հրոյ։ Քամեցին զմրուր սրտմտութեան, եւ զբաժակ խռովութեան. (Վեցօր. ՟Գ։ Յհ. կթ.։)
Ծծելով յինքն քամեաց զանճառելի բանիցն ասացուածս (իբր սպունգաւ). (Ոսկիփոր.) (որ միացուցանէ զկրկին նշանակութիւնս)։ քամել. որպէս Քամիով՝ այսինքն հողմով հոսել, եւ Ուռուցանել.
Զմնացեալսն ձեռամբն աղացեալ լեսոյր, եւ հողմով քամեալ տափարակէր զտեղին. (Մագ. ՟Լ՟Ը։)
pace, step, stride;
— մի ոտին, a foot of earth;
— առ —, — —, step by step;
ընդ — —, at each step;
հազար —, mile;
առնուլ զառաջին —, to take the first step, to break the ice;
—ս փոխել, to step, to walk;
եւ — առ —յուշիկ ընթաց՝ վարեալ տանի քաջ անդր ի բաց, fair and softly goes far in a day.
βῆμα gressus. Գնացք ոտից հետ զհետէ. չափ բացման ոտին յոտանէ յընթացս. Քայլափոխ. եւ Քայլումն.
Ոչ տաց ձեզ յերկրէ նոցա եւ ոչ քայլ մի ոտին։ Եւ ոչ ետ նմա ժառանգութիւն ի սմա եւ ոչ քայլ մի ոտին. (Օր ՟Բ. 5։ Գծ. ՟Է. 5։)
Ի քիլս ձեռին, եւ ի քայլս ոտին զբազում տեղիս չափեցին. (Նար. խչ.։)
Յորժամ քրջէր ուրեք, ըստ քայլ քայլ (այսինքն ըստ իւրաքանչիւր քայլափոխի) գրեա՛ թէ զտեղի ունէր, եւ այց առնէր խորհրդոյ իւրում. (Վրք. հց. ձձ։)
ՔԱՅԼ ԵՐԿՐԱՉԱՓԱԿԱՆ. ὁργνία passus. Չափ կրկին հասարակ քայլափոխի. ուստի հազար քայլ է մղոն մի.
Եւ է ասպարէսն ըստ օդաչափութեան՝ քայլս ՟Ճ՟Ծ. եւ քայլն է վեց ոտն, եւ ոտն՝ վեց մտան. եւ մղոնն՝ եօթն ասպարէս է՞ որպէս զի լինել գետնաչափութեամբ՝ ՟Ռ քայլ. (Խոր. աշխարհ.։)
to dissolve, to undo, to destroy, to take to pieces;
to disperse, to break up;
— զմիտս, to dissipate, to distract;
— զխաւար, to chase the darkness.
διασκεδάζω, ἁνασκεδάζω, σκεδάζω , σκορπίζω discerpo, dissipo եւ այլն. գրի եւ ՔԱՔԱՅԵԼ. (հակառակն Կա՛յկայելոյ. եւ սաստկականն Խախտելոյ եւ քակտելոյ) Խախտել իսպառ. քակելով քակել. քակտել. բաժանել զմիութիւն զօդելոց ո՛ր եւ է օրինակաւ. ցնդել. խախտել, զատել, բաժնել.
Մինչդեռ ի խաղաղութեան էի, քայքայեաց զիս. (Յոբ. ՟Ժ՟Զ. 13։)
Այն՝ որ բեւեռեաց զունկնն զայն զհատեալ, կարող էր նա եւ զանդամսն միաբանել քայքայել։ Ստէպ ստէպ աղօթիւքն ժողովեսցին միտքն քայքայեալք. (Եփր. համաբ.։)
Զոմանս ի փոխուստ ցրուեալ քայքայեցին։ Զբազում խաւարն ցրեալ քայքայէ։ Քայքայի եւ ցրուի։ Ոչ տայ բաժանել եւ քայքայել զհասարակաց բարին։ Զարեգականն եւս ճառագայթս խախատէր եւ քաքայէր (յն. յաղթէր)։ Ոչ ախտն քայքայեաց (յն. շփոթեաց) զմիտս նորա. (Փիլ.։ Յճխ. ՟Ժ՟Ա։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։ ՟Բ. 1։)
Զօրքն ցրուեցան քայքայեցան ընդ ամենայն երեսս երրկին։ Ի բազումս քայքայեալ լինէր միաբանութիւն աշխարհիս։ Քայքայեալ ցրուեցան։ (Արծր.։)
Խաւարն քայքայեալ ցրուեսցի յիմանալի ճառագայթից քոց։ (Յերեսաց արեգական) քայքայի սակաւ տեսիլն ականն ի տկար զօրութենէ լուսոյն զոր ունի։ Որ քայքայէ զտեսիլ աչացդ լուսաւորաց, որ ոչ ետ ճշգրտիւ նշմարել. (Սարկ. աղ.։ Շիր.։ Վեցօր. ՟Զ։)
Ոչ երբէք քայքայեաց Աստուած զխոստովանութիւն ումնեք, զի մի՛ քայքայեսցին խոստովանողքն ի քայքայելոյն. (Կլիմաք.։)
Գայթագղիլ՝ զմտօք սողոսկելն ասէ, եւ զմարմնով քայքայիզն. (Երզն. մտթ.։)