civility, politeness, urbanity, courtesy, complaisance.
misanthropy, hatred of mankind.
որ եւ ՄԱՐԴԱՏԵԱՑՈՒԹԻՒՆ. գ. μισανθρωπία odium humane societatis, inhumanitas, crudelitas. Մարդատեաց բնութիւն. ատելութիւն առ մարդիկ. տմարդութիւն.
Առաքինին զմիայնութիւնն սիրէ, ո՛չ վասն մարդատեցութեան, քանզի մարդասէր է։ Մարդատեցութեան՝ որ ըստ մարդկան է. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ցանկութիւն ընչից եւ հեշտ ցանկութիւն, եւ երկոքին սոքա զմարդատեցութիւն կազմեն. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Եւ ո՞ր ինձ օրէնք՝ նաւատեայ մարդատեցութիւնքն. (Ածաբ. յայտն.։)
Զախտացեալսն՝ մարդատեցութեամբ անտես առնէին. (Վրք. ածաբ.։)
Որովհետեւ առ համազգիս մարդատեցութիւն վարեցէք, եւ ո՛չ առ իս բարեգործութիւն արարէք. (Զքր. կթ.։)
Ինձն բնութիւն ունի մարդատեցութեան. պատառէ զմագաղաթն, եւ անդ ցուցանէ զբնութեանն մարդատեցութիւնն. (Մաշկ.։)
adulation, flattery.
Անտի են մարդելուզութիւնք, եւ կնահանութիւնք. (Մանդ. ՟Ժ՟Է։)
incarnation;
our Lord's human nature;
creation, gene ration or genealogy of mankind.
ἁνθρώπησις, ἑνανθρώπησις, ἑνανθρωπότης incarnatio, assumtio humanae naturae. Մարդ եղանիլն, մարդանալն որդւոյն աստուծոյ. ներմարդութիւն. մարմնաւորութիւն, անհաս տնօրէնութիւն կամ տնտեսութիւն բանին.
Անսկիզբն բանն հաճեցաւ առնուլ մարդեղութեամբ սկիզբն ի կուսէդ՝ քրիստոս աստուած թագաւոր յաւիտենից։ Զճշմարիտ մարդեղութիւն մարմնացելոյն ի սուրբ կուսէն։ Վկայ եղեն քո մարդեղութեանդ. եւ այլն. (Շար.։)
Ուրանային զանսուտ նորա մարդեղութեանն խորհուրդ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Արդարեւ մե՛ծ է խորհուրդ մարդեղութեանն քրիստոս, եւ ի վեր քան զլոյս. զի ո՞ ոք ակնունէր՝ թէ աստուած վասն մարդկան մա՛րդ լինի. (Գէ. ես.։)
Եւ որպէս humanitas christi. Մարդկութիւն կամ մարդկային բնութիւն քրիստոսի.
Գլուխ է աստուածութիւնն, եւ ոտն համարեալ կոչի մարդեղութիւնն. (Շ. բարձր.։)
ՄԱՐԴԵՂՈՒԹԻՒՆ. ἁνθρωπογονία ortus hominis. Եղանութիւն որդւոց մարդկան. ստեղծումն. ծագումն. սերունդ. ազգաբանութիւն.
Յովհաննու հայր եւ մայր գոլով, յապականացու սերմանէ ունելով զմարդեղութիւնն. (Եղիշ. ի մկրտ.։)
Մովսէս զմարդեղութիւնն կարգ ըստ կարգի ասաց պատմութեամբք։ Ըստ խորհրդական մովսիսեան մարդեղութեան. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Ը։)
cf. Մարդակերպ.
Ուր իցէ երեւոյթ կամ տեսիլ որպէս մարդոյ.
Ոչ մարդերեւոյթ զօրութիւնն, այլ աստուծոյ տնտեսականի. (Եղիշ. դտ.։)
humanity, human nature;
humanity, mankind;
multitude, many people.
ἁνθρωπότης humanitas. Մարդկային բնութիւն, եւ բնաւորութիւն, տկարութիւն, եւ այլն.
Ըստ մարդկութեան ասեմ. յն. ըստ մարդոյ. (՟Ա. Կոր. ՟Բ. 8։ Գաղ. ՟Գ. 15։)
Որքան ինչ ասէ գիր, թէ ա՛ռ որդի, վասն մարդկութեան նորա ասէ, ո՛չ վասն աստուածութեանն։ Զմարդկութիւն նորա արար աստուածութիւն նորա տէր եւ օծեալ. (Աթ. ՟Ա։)
Զամենայն ըստ բնութեան մարդկութեանս մերոյ առնէ եւ կատարէ միածին որդին աստուծոյ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
ՄԱՐԴԿՈՒԹԻՒՆ. որպէս Բազմութիւն կամ ազգ մարդկան. մարդիկ. բնակութիւն մարդկան.
Արդարն նոյ միայն գտաւ կատարեալ յազգի մարդկութեանս. (Եղիշ. ՟Ե։)
Ի խաչին ձգեաց առ ինքն զամենայն մարդկութիւնս. (Սեբեր. ՟Գ։)
Զմիջոց հովտին մեծի լնու մարդկութեամբ, եւ պայծառ շինուածովք. իսկ շուրջ զմարդկութեամբն՝ ծաղկոցաց եւ հոտարանաց կազմութիւն. (Խոր. ՟Բ. 39։)
dignity, office or post of kislar-agasi.
Մարդպետն գոլ. ներքինապետութիւն, եւ կալուած նորա ի տարոն.
Երրորդ՝ իշխանն մարդպետութեան. (Ագաթ.։)
Տան զնա ի ձեռս իշխանին մարդպետութեան, որում անուն իւր՝ հայր կոչէր։ Որ ունէր զպատիւն մեծի մարդպետութեանն՝ այր ներքինի։ Եւ էր մարդպետն հայր՝ այր չար, ելանէր շրջէր ընդ մարդպետութիւնն իւր. ապա եկն էջ հայր մարդպետ ի գաւառն տարոնոյ ընդ իւր գեօղսն տեսանել։ Այս գործակալութիւն եւ մարդպետութիւն, որում հայրն կոչէին, ներքինեաց գործ լեալ էր ի բնէ ժամանակաց ի թագաւորութեանն արշակունւոյ. (Բուզ. ՟Գ. 17. 18։ ՟Դ. 13։ ՟Ե. 7։)
government of a march, governorship of a province.
ἠγεμονία principatus. Կողմնապետութիւն. կուսակալութիւն. իշխանութիւն աշխարհին.
Որում կիւրոս զկրմանից աշխարհին զմարզպանութիւնն շնորհէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Յանձն առնէր նմա զաշխարհն հայոց մարզպանութեամբ. (Եղիշ. ՟Է։)
Բերեալ զհրովարտակ մարզպանութեանն. (Փարպ.։)
Տայ նմա եւ զմարզպանութիւն վրկանայ. (Յհ. կթ.։)
means;
possible;
— է, it is possible, it may he so;
it is fitting or proper.
• «հնարաւոր, կարելի» ՍԳր. (միշտ մա՛րթ է ձևով). որից մարթել «կարենալ մի բան յարմարեցնել» Կորիւն. Ագաթ. Բուզ. «կարենալ, ձեռնհաս լինել» ՍԳր. Կոչ. Սե-բեր. Ոսկ. Եզն. Բուզ. Եւս. քր. մարթանալ «կարենալ» Կոչ. մարթական «հանճարաւոր» Նիւս. կազմ. Տօնակ. մարթանք «վարպետու-թիւն, հնարագիտութիւն» Բ. մակ. ժդ. 29. Մծբ. անմարթ «անկարելի» Գծ. ժ. 28. չը-մարթուն «անփորձ, անճարակ» Եսթ. ժզ. 4. Մծբ. Սեբեր. մարթուչ Ոսկ. ա. տիմ. էջ 119 Փիլ. նխ. 21, 53։
• Հիւնք. ճշմարիտ բառից։ ostir ՀԱ 1912, 357 յն. μάρπτω «բռնել» բառի հետ՝ հնխ. mərgntō-ձևից. նշանակու-թեան տարբերութեան համար հմմտ. լտ. potior «գրաւել», possum «կարող եմ»։ Lidén IF 44, 191 գոթ. magan «կարենալ», յն. μαχανά «հնարք ևն» բառերի հետ. հայերէնը իբր հնխ. magh-tro-ձևից։ Պատահական նմանութիւն ունին վրաց. მართება մարթեբ «պարտիլ, պէտք լինել, ստիպուիլ, պարտք կամ պարտականութիւն ունե-նալ», მართებული մարթեբուլի «պատ-շաճ, կրթեալ, քաղաքավար», მართვა մարթվա «ճշտել, սրբագրել, կառավա-
• րել, յարդարել», მართ մարթ «ճիշտ, ճշմարիտ», որոնք իմաստով համապա-տասխան չեն մեր բառին։
Գոլն, եւ մարթն, եւ հարկաւորն։ Ամենայն նախադասութիւն կա՛մ գոլ է, կամ մարթ, կամ հարկաւոր։ Ընդհանուրն ի վերայ մարթին նիւթոյ ոչ երբէք ճշմարտի։ Բայց մասնական բացասութիւն այժմ ի վերայ մարթին հակադարձի։ Հարկաւորն քան զմարթն. (եւ այլն։ Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
Կարելի, ոչ կարելի. մարթ, ոչ մարթ. անկարելի, ոչ անկարելի. քանզի կարումն գոլ՝ հետեւի մարթ ել գոլ. (Պերիարմ.։)
Չէ՛ մարթ այդմ լինել։ Միթէ մարթ ի՞նչ իցէ մանկանց առագաստի սուգ առնուլ։ Ոչ է մարթ մարգարէի կորնչել արտաքոյ քան զերուսաղէմ։ Իսկ ի նազարեթէ մարթ ի՞նչ իցէ բարւոյ իմիք լինել։ Եթէ հաւատաս բոլորով սրտիւ քով, մա՛րթ է։ Ամենայն ինչ ինձ մարթ է, այլ ոչ ամենայն ինչ օգուտ է.եւ այլն։
Զիա՞րդ մարթ ու պատշաճ էր ի վերայ այլոց աղօթս առնել, որ ինքն ջուրբքն չեւ էր սրբեալ. (Կոչ. ՟Գ։)
ingenious.
ἑπιστημονικός cui scientia inest, scientiae cujusque proprius. Հարկաւոր. հանճարաւոր. ճարտար. հայթհայթելի. գիտնական. մակացական.
Այն որ արուեստաւն ներգործէ, եւ այն՝ որ ընդունի զմարթական եւ զհանճարական զայս զներգործութիւն. (Նիւս. կազմ.։)
Ամենայն արուեստաւորք զրո ինչ ունին մարթական հանճար եւ արուեստ, ի հոգւոյն է. (Տօնակ.։)
cf. Մարթեմ.
cf. ՄԱՐԹԵՄ, ացի. չ. Թռչուն մի անասուն անբան, որ ոչ երբէք մարթանայ բանիւք օրհնել զաստուած. (Կոչ. ՟Ժ՟Ը։)
stratagem;
means, experient, resource, remedy;
skill, art, ability, cleverness, mastery;
—նօք, ingeniously, cunningly.
στρατηγία (ճարտարութիւն ի զինուորութեան). stratagema ἑπιστήμη scientia, peritia, ars, astutia. Հնարք. հայթհայթանք. ճար. ելի աղագ. ճարտարութիւն. արուեստ. գիւտ հնարից ի մարտի. վարպետութիւն, խելք.
Սպաս արար մարթանօք զհրամանն կատարել. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 29։)
Իմաստասիրութիւն, եւ ամենայն առաքինի մարթանք հանճարոյ։ Ուստի՞ զառաքինի եւ զիմաստուն մարթանսդ ունիս։ Արուեստական գործ ոչ ինքնին լինել, այլ ի հանճարէ մարթանաց իմատուն գործն զկատարելութիւն ընդունիցին։ Արջք՝ որ ինչ միանգամ մանկավարժից սովորութիւն է՝ մարթանօք գիտութեանն զամենայն ինչ գործեն։ Ըստ արուեստի իմն մարթանաց հանճարոյ. (Փիլ. նխ. ՟ա. եւ Փիլ. լիւս.։)
Գիտասցուք մարթանօք փախչել ի նմանէ։ Անցուցանէք մարթանօք զաղմուկս, եւ զամբոխն խռովութեան եւ հակառակութեան. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
possible;
contingent;
proper, fitting.
δυνατός possibilis ἑνδεχόμενος contingens. Մարթ. կարելի. հնարաւոր, եւ ներընդունական.
Հակադարձութիւն, կա՛մ պարզ է, եւ կամ մարթելի։ Մարթելի ասի ի նիւթոյն՝ յորով վերայ բնաւորեցաւ ճշմարտիլ. ո՛րգոն, մարթելի գոյ ամենայնումն մարդումն արդար գոլ. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
Մարթելումն, եւ ոչ մարթելումն. (Պերիարմ.։)
Եթէ մարթելի իցէ ասել. (Վրք. հց. ՟Բ։)
to be able, possible, to have the power, faculty or means.
to find means, to invent, to contrive, to find out.
Հնարել. հայթայթել. հարթել. ի գործ արկանել. ճարել, ճարտարել, կոկել, բանը շտկել.
Հայցէին եւս յարքայէ մանկունս մատաղս, որով զնշանագիրսն մարթեսցեն. (Կորիւն.։)
Չեւ էր հնար գտանել՝ մարթել ճանապարհս՝ ըմբռնել զարքայն հայոց. (Բուզ. ՟Գ. 20։)
Աղաչէր, կամ ջանայր հնարս ինչ մարթել խնդրել գտանել. (Ագաթ.։ Յհ. կթ.։)
ՄԱՐԹԵՄ, թացի, ցից, թիցեմ, թացեալ, ՄԱ՛ՐԹ ԵՄ, եմք, իցեմ, իցեմք. δύναμαι, ἱσχύω possum, valeo. Կարել. զօրել, ատակել, գիտել առնել, բաւական լինել. իշխեմ, ձեռնհաս եմ, կարօղ եմ, եմք. կարենալ, կրնալ.
Վերստին քննեալ՝ մարթացից ինչ գրել. (Գծ. ՟Ի՟Ե. 26։)
Գանձիցն զթիւ իսկ եւ զհամար ոչ մարթ է ոք ունել։ Խնդրել մարթասցէ. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 6։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 21։ ՟Բ. Մակ. ՟Զ. 28։ ՟Գ. Մակ. ՟Դ. 15։)
Որով մարթ եմք (կամ իցեմք) իմանալ՝ եթէ յետին ժամանակ է. (՟Ա. Յհ. ՟Բ. 18։)
Զբնութիւն մարթես քննել. ոչ մարթես քննել։ Մարթեն բովանդակել։ Նմա հասու ոք զիա՞րդ մարթցէ լինել։ Բազմագոյն շնորհս ընդունել մարթասցես։ Զերկնաւոր արքայութիւնն ժառանգել մարթասցէ. (Կոչ. ստէպ։)
Երանի՛ է ձեզ, թէ մարթիցէք աղաչել զերեսս տեառն. (Ագաթ.։)
Այնպէս հնարս մարթաց գտանել խօսելոյ. (Կիւրղ. թագ.։)
Որ ի չգոյէ անտի զգոյ ստեղծանել մարթաց, արդ զանկեալն յարուցանել ո՞չ մարթասցէ։ Ոչ եթէ որչափ եւ կամեցաւ, այլ որչափ մեք ընդունել մարթացաք. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
Ոչ մարթաց զմիտս գումարելոց հանդիսատեսացն հաճել. (Ոսկ. եբր.։)
Եւ ոչ մեզ ծանուցանել մարթաց. (Նար. երգ.։)
Գողանալ զգիտէ, երդնուլ չմարթէ. (Սեբեր. ՟Ը։)
Անկանել ոչ մարթէին։ Չմարթէ՞ր իմանալ։ Մարթիցեն յաղթել. (Եզնիկ.։)
Խնդրել մարթասցէ։ Որ առ նա ոչ մարթացաք մերձենալ. (Ագաթ.։)
Որ ոչն մարթիցէք խնդրել զնա։ Գտանել մարթացից։ Խորամանկութեամբ որսալ մարթասցէ. (Բուզ. ՟Դ. 5։ Յհ. կթ.։ Եղիշ. ՟Բ։)
Ի նոցանէն մարթէք դուք շահել։ Մարթեմք տեսանել. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 36։ ՟Դ. 3։)
Զիա՞րդ մարթես ունայն յղարկել։ Մարթեմք գտանել. (Խոսր. (տպ. մարթիս, մարթիմք)։)
Դիւրաւ ճանաչել մարթիցեմք. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ոչ մարթեն բերել առ իմանալ։ Մարթեն նենգել եւ պատրել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16. 17։)
ՉՄԱՐԹԻ cf. Մարթի, Մա՛րթ է։
to render possible;
to execute, to carry into effect, to accomplish.
Նոյն ընդ Մարթեմ. ն.
Ոչ գտեալ մարթեցուցանել զոր կամէինն. (Յհ. կթ.։)
Համարձակ զդաւելն ի ձեռն երթեւեկութեան անյայտաբար ընդարձակ մարթացուցանեն (կամ մարթեցուցանեն), շարժել. (Խոր. ՟Ա. 26։)
it is possible;
զիա՞րդ — այդմ լինել, how can these things be?
չ-, ոչ —, it can't be, it is impossible;
—ցի՞, is it possible?.
Զիա՞րդ մարթի այդմ լինել. (Յհ. ՟Գ. 9։)
Մարթի առնուլ. (այսինքն առեալ լինել։) Մարթի ի վերայ հասանել, կամ ուսանել. (Նախ. զքր.։ Եւս. քր. ՟Ա։)
Առանց կուսութեան մարթի տեսանել զարքայութիւնն, բայց առանց ողորմութեան անհնար է տեսանել։ Մարդ չմարթի զքեզ կոչել։ Զողորմութիւն չմարթի գաղտ գործել. (իսկ զաղօթսն եւ զպահսն մարթի. (յն. կոչիլ, գործիլ։) Ի նազարեթէ մարթիցի՞ բարւոյ իմիք լինել։ Ոսկ. մտթ.։)
Զի՞նչ տեսիլ յայտնի քան զայս՝ յարութիւն մեռելոց մարդկան մարթի ցուցանել։ Զիա՞րդ մարթիցի լինել թողութիւն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ը. եւ ՟Բ։)
Նմա եւ բարի իսկ ոչ մարթի ասել. նմա եւ անեղծ աստուած չմարթի ասել (այսինքն ասիլ)։ Եթէ նմա ոչ մարթի գալ, յղեա՛ զդա առ նա. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
Վնասակարացն ընդ անվնասակարսն չմարթի բնակել. (Եզնիկ.։)
Չմարթի այլազգ հասանել փառաց, եթէ ոչ փախչելովն ի փառաց. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Չմարթի արթնոյն ննջել. (Բրսղ. մրկ.։)
Խնայել յինչս կամ յանձ մարթիցի՞, այսպիսի ունելով յոյս. (Խոսր.։)
ingenious, clever, skilled;
cf. Մարթ.
Հնարագիւտ. ճարտար. հայթայթիչ. հանճարեղ. ... որպէս եւ ՉՄԱՐԹՈՒՆ, անհանճար, տգէտ. անփորձ.
Իմաստութեան մարթուն արուեստիւ եւ ի մէջ յորձանաց զմարդն ամբողջ պահեցեր. (Փիլ. յովն.։)
Մարդն անուն, որ է մարթուն, այսինքն իմաստուն, ո՛չ մարմնոյս, այլ հոգւոյս. (Շ. թղթ.։)
Զգովութիւնս ոչ միայն ի մարդկանէ աստի բառնան առնուլ, այլեւ ի չմարթնոցն գովութիւնս բարձրացեալ յղփացեալ խնդրեն. (Եսթ. ՟Ժ՟Զ. 4։) յն. ἁπειράγαθος (անփորձ կամ տգէտ բարւոյ իմիք) imperitus, insolitus.
clever, skilful, expert.
Որք իմաստուն արուեստին գործիք եղեն, ի ձեռն մարթուչ արանց, եւ այլն։ Որ իմատութեան մարթուչք են. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
possible and proper.
Զիա՞րդ մարթ ու պատշաճ էր ի վերայ այլոց աղօթս առնել, որ ինքն ջուրբքն չեւ էր սրբեալ. (Կոչ. ՟Գ։)
dexterity, ability, cleverness.
somatology.
այլ յասելն՝ (Աթ. ՟Ե։)
Ոչ որպէս մարմնաբանութիւնս յաղագս մարդկան կարծել (զերիս անձինս), զի մի՛ բազմաստուածութիւն թստ հեթանոսաց իմանայցեմք. ընթերցի՛ր մարմնաբնութիւնս. զի յն. է մարմնաբնապէս կամ մարմնաբուսապէս. այսինքն ըստ մարմնաւոր բնութեան։
incorporation, embodiment.
σωματοποιΐα corporatio. Մի մարմին լինելն. դասակցութիւն.
Եւ թէ պիտոյ է՝ ասէ, աստուածաբանիցն բնաւ ի մարմնագործութիւն գալ անմարմնոցն. (Դիոն. երկն.։)
Հաւատամք, զի ի հոգւոյն սրբոյ կազմութիւն մարմնագործութեան այնորիկ եղեւ։ Որոշել ոչ ուսեալք զմարմնագործութիւնսն՝ բանին միայն, եւ զմարդկայինսն՝ մարմնոյ եւեթ. (Սարկ. հանգ.։)
incarnation.
Զխնամով եւ տեսչութեամբ մարմնազգեցութիւնն օրինակէ. (Երզն. մտթ.։)
σάρκωσις, ἑνσωμάτωσις incarnatio. Մարմին զգենուլն բանին. մարդեղութիւն. խորհուրդ մարմնաւորութեան.
Ճշմարիտ, կամ անհաս մարմնազգեցութեամբ. (Ճշ.։ Ճ. ՟Գ.։)
Զքրիստոսի աստուծոյն իմոյ եւ ո՛չ զմարմնազգեցութեանն զճառսն հետազօտել կարես. (Ճ. ՟Ա.։)
Եսասէ՝ ի մարմնազգեցութեանս՝ խաչի եւ չարչարանաց ճանապարհաւ գնացի. (Գր. հր.։)
luxury, licentiousness, lechery, wantonness;
impotence, frigidity.
Ապականութիւն կամ պղծութիւն մարմնոյ.
Վասն պոռնկութեան եւ մարմնազեղծութեան։ Եւ էր այն ամենեւին գարշ եւ անսուրբ մարմնազեղծութիւն. (Կանոն.։ Շ. ՟բ. պետ. ՟Ժ՟Է։)
sensual delights;
pleasures.
use of flesh for food.
σαρκοφαγία carnium esus. Մսակերութիւն. շաղղակերութիւն.
Առաջինքն ի մարմնակերութենէ հրաժարեցին. (Փիլ. լիւս.։)
մանք ի ձկանցն կազմեցան հառի ի մարմնակերութենէ. (Նիւս. բն.։)
gymnastics, athletics.
bodily exercise.
σωμασκία corporis exercitatio. Կրթութիւն մարմնոյ՝ ըստ ըմբշաց.
Զմարմնակրթութեամբն քամահեցին. զայն՝ որ յոգւոջն է՝ կազմեն զիւրեանց զառողջութիւն. (Փիլ. իմաստն.։)
anatomy, dissection.
sensuality, attachment to sensual pleasures.
Մոլիլն ի մարմինս. մարմնապաշտութիւն, կամ մսամոլութիւն. որովայնամոլութիւն.
(Որդիք հեղեայ) անպարապ լինելով ի մարմնամոլութեանն յղփութենէ. (Յհ. իմ. ատ.։)
tickling, titillation, stimulant;
any movement of the body.
Մեղայ մարմնաշարժութեամբ, որ պատճառաւ, եւ որ անպատճառաւ. (Մաշկ.։)
incarnation.
Մարմին առնուլն բանին. մարդեղութիւն.
Աստ իմասցիս զշահ մարմնառութեան բանին. (Երզն. մտթ.։)
sensuality, lust, concupiscence.
Ընչասիրութիւն՝ մարմնասիրութեան կշտամբիչ է. (Եւագր. ՟Թ։)
Վասն մարմնասիրութեան, եւ ախորժական ցանկութեանն. (Եզնիկ.։)
Յաճախեալ մարմնասիրութեանն յաշխարհ՝ պակասեաց գիտութիւնն աստուծոյ. (Լմբ. պտրգ.։)
materiality.
τὸ σωματοειδές . Մարմնատեսակն գոլ. նիւթականութիւն.
Շարունակելով եւ շարապնդելով զմարմնատեսակութիւն աշխարհիս. (Նիւս. բն.։)
corporeity;
incarnation;
humanity.
Ամենայն կեանք քրիստոսի ըստ մարմնաւորութեանն լի էին թշնամանօք. (Ոսկ. եբր.։)
ՄԱՐՄՆԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ. Մարմնաւոր վիճակ. մարմին. նիւթականութիւն. եւ Անկատարութիւն.
ἑνσωμάτωσις, σάρκωσις incarnatio, corpore se induere. Մարմնանալն. մարդեղութիւն. մարդկութիւն քրիստոսի.
Մարմնաւորութիւն աստուծոյ, կամ որդւոյն աստուծոյ, կամ բանին, կամ տեառն մերոյ։ Տնտեսութիւն մարմնաւորութեանն. (Նիւս. բն.։ Ագաթ.։ Յհ. իմ. երեւ.։ Ոսկ. Իսիւք. եւ այլն։)
Երկնի աստուած յաղագս արարչութեանն, երկրի թագաւոր յաղագս մարմնաւորութեանն։ Թագաւոր քրիստոս է, եւ ի գիրկս իւր ընդունի զհաւատացեալս մարմնաւորութեամբն. (Սհկ. կթ. արմաւ.։ Նիւս. երգ.։)
Ընդ հոգեւորութիւնն օրինաց՝ մարմնաւորութիւնն գրգանաց եւ բաբկութիւն հաղորդեալ էր. (Ոսկ. հռ.։)
Ի մարմնաւորացս բաժանելոց՝ մարմնաւորութիւն ե՛ւ բաժանի եւ չբաժանի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13։)
Ո՛րչափ եւ գեղեցիկ էր կերպարանօք ըստ մարմնաւորութեանն, նոյնչափ չերեւէր ինչ շուք ըստ աստուածութեանն. (Ոսկ. ես. (որ հայի եւ ի ՟Ա նշ։))
Որ ի չափ հասակի մարմնաւորութեան թմբրեալք են։ Առաջին անցն նշանակէ զչափ մարմնաւորութեան։ Ոյք համբերեն նեղութեանց ի հնոցի խցին, փոփոխին ի մարմնաւորութենէ ի հոգեւորութիւն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
cf. Հոգեփոխութիւն.
Յաղագս մարմնափոխութեանն առասպելաբանեն։ Ի մարմնափոխութիւնս ասեն պատժիլ ըստ ծանրութեան մեղացն. (Նիւս. կազմ. եւ Նիւս. բն.։)
Մի՛ մարմնափոխութեան աղանդ կարծիցի։ Զաղանդաւորսն ասէ, որ մարմնափոխութիւն ասացին. (Վրդն. ծն.։ Երզն. մտթ.։)
cf. Մարմնոյք.
Իմա՛ կամ ընթերցի՛ր, Մարմնոյք. որ ինչ իրք անկ են մարմնոյ.
Հոգին կամելով զմարմնոյթսն ամենայն յինքեան միացուցանել՝ զհնազանդութիւն սիրոյն աստուծոյ ի լոյս ածէ. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
cf. Մարսումն.
companionship in arms;
alliance, confederacy;
aid, succour.
συμμαχία societas in bello, auxilium, subsidium. Մարտակիցն լինել՝ ըստ ՟Ա նշ. գործակցութիւն ի մարտի. օգնականութիւն.
Մարտակցութեամբն քրիստոսի, կամ շնորհաց, կամ աղօթից ձերոց. (Ճ. ՟Բ.։ Նիւս. ի սքանչ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Ունիս ի քեզ ինքեան զմարտակցութիւն. յիշեցի զաստուած՝ ասէ, եւ ուրախ եղէ. (Առ որս. ՟Ժ՟Ա։)
Պատսպարեցաւ ի մարտակցութիւնն եթէովպացւոց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
Չունի նա պէտս մարտակցութեան նոցա. (Իգն.։)
Եւ ըս ՟Բ նշ. Բախումն ընդ թշնամիս. դիմամարտութիւն. որպէս լտ. proelium, congressus.
Զհակառակացն մղէր մարտակցութիւն։ Մարտակցութիւն սրբոց վկայիցն ընդդէմ թշնամւոյն. (Ճ. ՟Բ.։)
Զի մի՛ յերկոցունց կողմանց ունիցիմք մարտակցութիւնս, տեսութեան եւ մտածութեան. (Մագ. ՟Ի՟Ե։)
Մեծագոյն քաղաքքն փոքրագունիցն յաղթեն մարտակցութեամբ (յն. մարտուցեալք). (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
martyrdom.
ՄԱՐՏԻՐՈՍՈՒԹԻՒՆ կամ ՄԱՐՏԻՒՐՈՍՈՒԹԻՒՆ. μαρτύριον martyrium. Մարտիրոսն լինել. մարտիրոսանալն. խոստովանութիւն եւ վկայութիւն ճշմարտութեան. նահատակութիւն.
Զի եւ մարտիրոսութիւնն ինքն դիտէ մրկտութիւն անուանիլ. (Կոչ. ՟Գ։)
Առնեն տօն մարտիրոսութեան նորա Նախ. (թղթ. պաւղ.։)
Գրեցաւ անուն մարտիրոսութեան քո յոսկի տախտակս. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Գոհացի՛ր զաստուծոյ (ի վիշտս) եւ տո՛ւր փառս, եւ այն մարտիրոսութեան պսակ բերէ քեզ. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Մեռանիլ ի վերայ ուխտի սրբոյ՝ վիճակ է մարտիրոսութեան. (Փարպ.։)
Գրիգոր զառաքելութեան մերոյ աշխարհիս եւ զքահանայութեան հանդերձ մարտիրոսութեամբ վարժելով. (Խոր. ՟Բ. 76։)
Հիւսեցին պսակս անթառամս յոգնակորով մարտիւրոսութեամբ. (Ճ. ՟Ա.։)
Զվճիռ մարտիրոսութեանն սրով ընկալաւ. (Ասող. ՟Բ. 4։)
contraband, smuggling.
office or charge of a publican or custom-house officer;
նստել ի մաքսաւորութեան, to sit at the receipt of customs.
Նստէր ի մաքսաւորութեան. (Մտթ. ՟Թ. 9։ Մրկ. ՟Բ. 14։ Ղկ. ՟Ե. 27։)
purification;
sanctification.
Մաքրագործելն. իլն. սրբազանութիւն.
Օրհնեա՛ զբաժակս (այսինքն զսկիհս) ի մաքրագործութիւն ընդունելութեան արեան միածնի քո. (Մաշտ. կիլիկ.։)
love of purity, of cleanliness.
purity, cleanliness;
purification;
depuration;
expiation;
neatness, tidiness;
— ջրոց, limpidity;
— օդոց, pureness, serenity, clearness.
καθαριότης, καθαρότης, καθαρισμός, τὸ καθαρόν purgatio, mundities, puritas. Մաքուր գոլն. սրբութիւն. յստակութիւն. պարզութիւն. եւ Մաքրումն. մաքրելն, իլն.
Ճանապարհ ... ոչ ի մաքրութիւն, եւ ոչ ի սրբութիւն. (Երեմ. ՟Դ. 11։)
Աւել ածելով խնամ տանել մաքրութեան. (Փիլ. քհ.։)
Զօդոցն մաքրութիւ։ Մաքրութեան ջուրց եւ երկրի. (Խոր. ՟Ա. 14։)
Արծաթ, որ է մաքրութիւն մտաց. (Շ. ընդհանր.։)
Կուսական մաքրութեամբ։ Ջուր մաքրութեան ի քէն մկրտելոցն յարբումն իմաստից։ Հայցելով ի ծառայէն մաքրութիւն ջրոյ ի լուանալ զմեղս ադամայ. (Շար. (այսինքն մկրտութիւն, իբր մաքրոտութիւն։))
Մայր մաքրութեան՝ լռութիւն եւ հնազանդութիւն. (Կլիմաք.։)
ՄԱՔՐՈՒԹԻՒՆ՝ ըստ յն. ոճոյ. ἁνακάθαρσις explicatio. Մեկնութիւն. պարզաբանութիւն։ (Դիոն. ստէպ։)
metrical system.
big words, exaggeration, bombast, boasting, bragging, rodomontade, fustian, gasconade.
μεγαλορρημοσύνη magniloquentia μεγαληγορία magnificentia orationis sive verborum, jactantia. Մեծաբանելն. մեծախօսութիւն. յոյխորտ՝ խրոխտ եւ սնապարծ բան.
Մի՛ ելցէ մեծաբանութիւն ի բերանոյ ձերմէ։ Ոգի մեծաբանութեան ի բերան քո. (՟Ա. Թագ. ՟Բ. 3։ Յոբ. ՟Ը. 2։ Իսիւք. անդ ստէպ։)
Զդժուարընկալ մեծաբանութիւնս նոցա յայտ առնէ. (Ոսկ. հռ.։)
Զայնքան լսելով ի մեզ մեծաբանութիւնս եւ բասրանս՝ ոչ զհաւասարն ախորժեմք դարձուցանել փոխարէնս. (Սարկ. հանգ.։)
preciousness, great worth.
իբրու πολυτιμία pretiositas. Մեծագինն գոլ. արժելն բազում ինչ. պատուականութիւն. թանկութիւն. սղութիւն.
Աման ինչ կնքեալ՝ նշանակիչ իմն է ներքնայնոցն մեծագնութեան. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
magnificence, nobility, generosity;
sumptuousness;
munificent act.
μεγαλοργία magnificentia. Մեծ ինչ գործելն, եւ մեծ ինչ գործեալ. հրաշակերտութիւն.
Փառաւորեալ աստուած սքանչելի մեծագործութեամբ եկիր ի փրկել զարարածս քո. (Շար.։)
Զնշանացն ըստ կարգի ասէ մեծագործութիւն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Տաճարին (երուսաղէմի) մեծագործութիւն. (Նիւս. կազմ.։)
spread throughout the universe.
Թաքուցանէ զաշխարհատարած ճառագայթս իւր. (Ագաթ.։ եւ Խոր. հռիփս.։)
that has seen much of the world;
known by all, notorious, public, manifest;
— ցուցանել, to publish, to make known.
Աշխարհատես խնամակալութիւն. (Բուզ. ՟Դ. 2։)
Լսել ի նմանէ զքաղցրալուր բարբառն երանութեան՝ առաջի աշխարհատես հրապարակին. (Եփր. խոստ.։)
Այժմ լռելեայն եկի, եւ ապա բազում աշխարհատես յայտնութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 28.) յն. մի բառ, որ առ (Երզն. մտթ.) գրի. Այժմ լռելեայլն, եւ յայնժամ աշխարհատեսիլ յայտնութեամբ։
master of the world, conqueror;
prince.
Տէր աշխարհի. թագաւոր. իշխան.
queen;
princess, victress.
Տիկին աշխարհի. թագուհի.
cf. Աշխարհաստեղծ.
Աշխարհարարն յորժամ զկրելի էութիւնն սկսաւ կարգել։ Աշխարհարարն իրաւացոյց, եւ այլն։ Զաշխարհիս զգործս փոխանակ աշխարհարարին աստուծոյ պատուել. (Փիլ.։)
Առ ի միւսանգամ զաշխարհարար գթութեանն զսէր եւ զանունդ ապրեցուցանելոյ. (Կիւրղ. ծն.։)
Արիստոտէլէս զիս ուսուցանէր յաշխարհարար ներտառութեանն. (Ի Պտմ. աղեքս.) իմա՛, ի գիրսն որ յաղագս աշխարհի։
map;
համատարած —, map of the world.
Տուեալ նմա աստուածագիծ տախտակ՝ հրամայեաց այնու գրել զաշխարհարարութիւնն, եւ զօրինակն երկրի. եւ սկիզբն աշխարհացուցին զտապանակն հրամայեաց գործել յօրինակ վերնոյ աշխարհին. (Տօնակ.։)
publican;
tavern keeper.
Զագահսն ի մէջ ածցուք, եւ զաշխարհաւանդիկս, եւ դարձեալ զգինեվաճառսն ամօթալից հանգանակացն։ Զբազումս ի նոցանէ գտանիցես խոհակերս, եւ իշավարս, եւ աշխարհաւանդիկս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 13։ ՟Գ. 5։)
that ruins, destroys the world.
Աշխարհաւեր կործանումն. (Յհ. կթ.։)
secularly;
vulgarly;
generally, universally.
βιτικῶς. ad vitae rationem եւ ad normam populi, vulgariter. Ըստ կարգի աշխարհիս, կենցաղոյս, աշխարհականաց. կենցաղական եւ քաղաքական. ատէթի տէվրանի իւզրէ.
Զկատակերգութիւնն (վերծանել) աշխարհօրէն. (Թր. քեր.։)
Միաբան խորհեցան աշխարհօրէն խորհուրդ, եթէ ո՛ւմ պարտ իցէ զհայրապետութեանն կաթողիկոսութիւնն ունել։ Միաբան համօրէն աշխարհօրէն ժողովէին առ ներսէս կաթողիկոսն հայոց. (Բուզ. ՟Գ. 17. 51։)
complaint, lamentation.
Լալումն եւ աշխարումն. (Մտթ. ՟Բ. 18։)
Աշխարումն գուժից. (Յհ. կթ.։)
Յաշխարումն նոցա մի՛ մտանիցես. (Երեմ. ՟Ժ՟Զ. 5.) յն. հաւաքումն, ակումբ. որպէս թէ աշխարհումն կամ աշխարհաժողով բազմութիւն՝ ի խնջոյս կամ ի լալիւն. որպէս եւ յարի զկնի. որպէս եւ յարի զկնի. եւ ի կոծ նոցա մի՛ երթիցես. եւ այլն։
cf. Աշխուժութիւն.
autumnal.
Զըստ տարւոյն զուգօրութիւնս, զգարնանայինն եւ զաշնանայինն։ Զաշնանայինն՝ փոխանակ ժողովելոյ ամենայն պտղոց։ Յաշնանային հասարակօրութեան։ Աշնանայնոյն (կամ աշնայնոյն) զուգօրութիւն։ Գարնանայնոյն, եւ աշնայնոյն։ Տերեւթափ լինին եւ ցամաքին տունկք աշնայնովն եւ ձմերայնովն. (Փիլ.։)
Աշնանային զուգաւորութիւն։ Գարնանայինն քան զաշնանայինն գերազանցէ ժամանակ. (Պիտ.։)
autumn;
of or in the autumn.
Յաւուրս աշնանւոյն չուէր գնայր. (յհ. կթ։)
Եթէ յամարայնի իցէ, եթէ յաշնանի իցէ. (Կոչ. ՟Ծ՟Դ։)
Ոմանք գարնայնի, եւ ոմանք աշնայնի ըստ զուգաւորութեանցն (բերին). (Փիլ. լիւս.։)
cf. Յաշտ.
ԱՇՏ կամ ԱՇԴ cf. ՅԱՇՏ. (որպէս զոհ հաշտութեան.)
ԱՇՏ. Որպէս լծ. ընդ հյ. Ոշտ, ոստ. ոստնուլ. նստիլ. եւ թ. իւսթ այսինքն ի վերայ, ի վեր. այսինքն յոտին կալ, կամ նստեալ կալ, է արմատ յաջորդ բառից (=ԱՇՏԱՆԱԿ) ինչ. տե՛ս եւ ՈՍՏԻԿԱՆ (վերակացու)։
to be on horse-back, to ride, to mount a horse;
to break in a horse.
ἑφάλλομαι. insilio, ἑπιβαίνω, conscendo. Ոստնուլ եւ նստել ի վերայ. հեծանել յերիվար. հեծնիլ. պինմէք, սիւվար օլմագ, պէր նիշէսթէն.
Ի մանկութեան կամակար աշտանակեալ։ Զմիոյ ուրումն զձին կալեալ՝ արիաբար աշտանակէր. (Խոր. ՟Բ. 76. 79։)
Յերիվարս ահիպարանոցս աշտանակեալք։ Հազիւ յայլ ձի աշտանակեալ փախչէր. (Յհ. կթ.։)
that builds a tower.
Աշտարակագործ կորուսիչ պաշտամանցն. (Ագաթ.։)
cf. Աշտարակագործ.
ԱՇՏԱՐԱԿԱՇԷՆ ԱՌՆԵԼ. Շինել զաշտարակ. առնել զշինութիւն ի աշտարակի.
Նեբրովթ սկայն կախարդութեամբ զբոլորս հրապուրէր ազինս աշտարակաշէն առնել. (Կաղանկտ.։) (եթէ իմասցիս, առնել զնոսա, յայնժամ լինի՝ շինօղ աշտարակի։)
having towers, set round with towers.
Երեքպարսպեան քաղաք է՝ ամենայն արութեամբ եւ քաջութեամբ աշտարակեալ. (Եւագր. ՟Ժ։)
cf. Աշտեայ.
Բարձեալ աշտեայս հանապազակիր ի պատրաստութիւն գազանացն՝ որ ի մայրիսն։ Եհար միով աշտէիւն ընդ միջոց թիկանցն։ Եւ են ստացեալ զէնս աշտեայ հանապազ կրելով ընդ ինքեանս. (Արծր. ՟Բ. 7։)
who has bad or sore eyes.
Եւ որք մնայցենն՝ աչագարք լինիցին. զի այն է նուաղել աչացն. (Կիւրղ. թագ.։)
alert, sprightly, vigilant, active, gay;
circumspect.
Լուրջ եւ անխէթ աչօք. համարձակահայեաց. վստահ. աներկեւան. արթուն զուարթուն. զուարթ, եւ համարձակ. պարզերես. սէրպէսթ.
Գալ այսր համարձակութեամբ սրտիւ, եւ աչալուրջ երեսօք։ Այնպէս արժանի լիցուք կալ յաշխարհիս, զի եւ անդ եւս աչալուրջ առ միմեանս բնակիցեմք։ Աչալուրջ համարձակութեամբ տեսանել զտէրն կարասցուք. (Ոսկ. եփես. ՟Գ. ՟Ի.։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։) յորս միշտ յն. է լոկ, համարձակութեամբ կամ վստահութեամբ.
Աչալուրջ լրջմտութեամբ։ Աչալուրջ իմն եւ սխրալի օգնականութիւն. (Մագ. ՟Ի՟Զ. ՟Լ՟Դ։)
Աչալուրջ երեսօք զբոլոր նորա կատարեալ զհայցուածս. (Յհ. կթ.։)
Ընդ այգանալ աչալրջացն, կամ աչալրջոցն, (Խոր. ՟Բ. 39.) իմա՛ կամ ընթերցի՛ր ըստ այլ ձ. ԱՇԱԼՐՋՈՑՆ, որ է արշալուրշ, արշալոյս։
space between the two eyes.
(Դաւիթ) հարեալ այնուհետեւ կշռակի ընդ աչամէջսն անցուցանէր. (Պիտ.։)
to have respect to the appearance of persons.
θαυμάζω, ἑπιγινώσκω προσώπον, χαρίζομαι , ἁίδουμαι. observantia prosequor, personam accipio, gratificor, vereor. Ակն առնուլ. ակնածել. պատկառել. շնորհս առնել ումեք. մարդահաճել. երեսպաշտութիւն ընել.
cf. Աչառեմ.
Ոչ աչառեցաւ բազմութեանն. (Ոսկ. ես.։)
Ոչ ընծայիւքն կաշառեալ աչառեցաւ. (Պիտ.) զոր մարթ է իմանալ՝ եւ խաբիլ աչօք, զօշոտիլ. (ռմկ. աչքը առնել).
Հնար է թերեւս աչառել. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ) յն. κατασοφιασθεῖναι. sophismatis illudi. ճարտարութեամբ կամ իմաստակութեամբ պատրիլ.
Ոչ ի ծառայիցն աստուծոյ ակնածեցին, եւ ոչ ի բազմացն աչառեցան. (Երզն. մտթ.։)
that respects the appearance of persons, partial.
Կամ է թեթեւամիտ, կամ կաշառակուրծ, կամ աչառոտ. (Լմբ. առակ.։)
that has bad eyes;
ophthalmy.
Աչացաւացն ի տապ արեւու ոչ է զօրութիւն. (Նար. ՟Ծ՟Գ։ եւս եւ Լմբ. յայտն.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6։)
Աչացաւն կշտամբեալ յանդիմանի յարեգակնային ճառագայթիցն. (Մեկն. ՟բ. կոր.։)
Աչացաւին դարմա՛ն տար աչացն. (Կոչ. ՟Բ.) ի յն. ասի, Ընդ սկսանիլ աչացաւութեան դարմա՛ն տար ըստ ժամանակին։
cf. Զաչացու.
Ի տղայական հասակէ աչացու գոլով. (Յհ. կթ.։)
that has eyes, that sees.
that has a fine eye.
Երեւելի մեծութեամբ եւ գեղեցկութեամբ աչաց. մեծակն. հրաչեայ. աչագեղ. խոշոր աչուի, աղուոր աչուի.
cf. Ակնոց.
Աչոցք կազմին, զի սաստկագոյնս տեսցէ՝ որ զտկար տեսութիւն ունի. (Աշխ. առ ստեփ. Լեհ.։)
without reason, without answer, without reply.
Պարապեալ յապաբան նորաձեւութիւն, եւ յանիմաստ յածումն. (Ոսկիփոր.։)
that is to come, future, posterior.
Ապագայից ակնկալութիւն. (Խոր. ՟Գ. 68։ Ապագայից վշտացն.) (Պիտ.։)
Զապագայսն ապա այցելութիւնն աստուծոյ հոգասցէ. (Յհ. կթ.։)
Յապագայցն օրէ. (Անյաղթ բարձր.։)
Եւ ըզպսակս յաղթանակին՝ ինձ պարգեւեա՛ յապագային։ Ոչ ի նախնեաց թագաւորաց, ւոչ յապագայց բռնաւորաց. (Յիսուս որդի.։)
Իսկ արքայ իբր յապագայս իմն իմացեալ զչուելն յուսփայ. (Յհ. կթ.։)
blame, dispraise.
որ եւ ԱՊԱԳՈՎՈՒԹԻՒՆ. Արհամարհանք. անարգութիւն. ընդվայրհարութիւն. ստգտանք.
to dispraise, to blame.
Որ ոչ բանի եւ ոչ թուոյ արժանի եղեալ է, ամենեւին է ապագովեալ. (Փիլ. լին.։)
Զանձինս ապագովել։ Յորժամ զգեղեցիկ ինչ եւ զպայծառ գովիցէ, զյոռին եւ զանպիտան ապագովէ. (Ոսկ. մտթ.։)
tardy, too late;
out of season.
Զպտղահասութեանն յամրութիւն քան զբազում ծառոց ապաժամ հասուցանէ. (Պիտ.։)
that comes or happens too late, tardy;
out of season.
ὔστερων, εὑτελής, κατώτερος, μαλακώτερος. vilis, posterior, destitutus, inferior եւ այլն. Յետեալ յո՛ր եւ է կարգի. վերջացեալ. ստորնագոյն. անպիտան. վատթար. ընկեցիկ. թուլագոյն. անարգ.
Ծոյլ է, եւ ապաժաման ի զօրութենէ. (Սիր. ՟Ժ՟Ա. 12։)
Եթէ պիտանի լինի, վարէ զքեզ ի գործ. եւ եթէ ապաժաման, թողցէ զքեզ. (Սիր. ՟Ժ՟Գ. 5։)
Զօրական մի վատթար եւ ապաժաման (սեմէի)։ Ապաժաման քան զհեթանոսս գտանիցիմք։ Եւ չու մի՛ ապաժաման քան զնոսա գտանիցիս։ Յամօթ առնէ, եւ ապաժաման առ ամենեսեան։ Ապաժաման գտանիցի (մեծութիւնն առաջի առաքինութեան). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3. 18. 23։)
Իբր զապաժաման ընդունայնութիւնք արհամարհեալք լքանին. (Նար. ՟Հ՟Թ։)
(Ադամ) ապաժաման առ ուղղակի տեսութիւն մեղանաց՝ առ աստուած վերաբերէ զպատճառն. (Արծր. ՟Ա. 1։)
to forget, to be ungrateful.
Տպաւորէ զդէմս թագաւորի, որ բարեպաշտութեամբ խաղաղութիւն առնէ, եւ նոքա ապախտացեալ ապստամբին. (Մխ. առակ.։)
bad omen, sad destiny.
Գուշակութիւնք ախտարաց կամ աստղահմայից անգործք կամ վնասակարք. ձախող պատահարք.
ungrateful.
Պէսպէս նեղութեամբք պատժեն զապախտաւորսն. (Յճխ. ՟Ը։)
Եթէ ապախտաւորիս ընդ երախտաւորացն խնամարկեսցես. (Նար. ՟Հ՟Դ. տե՛ս եւ ՟Լ. ՟Լ՟Է։)
Յաղագս ապախտաւոր եւ անառակ գործոց չարեաց։ Մի՛ զերախտաւոր կարգս յապախտաւորս փոխեսցեն։ Ապախտաւոր անօրէնութիւն։ Ի դժնդակ խորհուրդս ապախտաւորս. (Յճխ. ստէպ։)
that corrupts, corrupter, destructive.
φθοροποιός. corruptionem faciens, interitum afferens, corrumpens, exitiosus. որ եւ ԱՊԱԿԱՆԱՐԱՐ. Որ ոք կամ որ ինչ գործէ զապականութիւն. խանգարիչ. վնասակար. մահառիթ.
Ապականագործն, կամ ապականագործ մահ, ուտ, արկածք, եղեամն. չարութիւն, թոյն. հնութիւն մեղաց. եւ այլն. (Նիւս.։ Մամբր.։ Մաքս.։ Պիտ.։ Նար.։ Իգն.։ Արծր.։)
Որպէս զապականագործ փտութիւն ինչ ի բաց հատանել. (Ոսկ. գծ.։)
that likes corruption.
Սիրօղ ապականութեան.
cf. Ապականագործ.
Երոկւ զօրութիւնք, փրկականն, եւ ապականարարն ... բարեգործակք, եւ ապականարար. (Փիլ. ել.։)
Զանբծութեանն ապականարարսն։ Զժանտութիւնն ապականարար. (Նար. ՟Ի՟Թ. ՟Խ՟Ը։)
corruptible.
φθαρτός. corruptibilis որ եւ ԱՊԱԿԱՆԱԿԻՐ, ԱՊԱԿԱՆԵԼԻ. Ներքոյ անկեալ ապականութեան. մահկանացու. փտելի, մաշելի. անպիտան. անցաւոր. ֆանի.
Ապականացու արծաթեղինօք. (՟Ա. Պետ. ՟Ա. 18։)
Ապականացու շահ, կամ մեծութիւն. փափկութիւն, տարերք, աշխարհ, կամ մասն աշխարհի. (Պիտ.։ Նար.։ Եղիշ.։)
Առնլով ճշմարտապէս զբնութիւն ադամայ զապականացուի. (Շ. թղթ.։)
Մահկանացու եւ ապականացու էառ մարմին. (Կիւրղ. գանձ.) իմա՛ որպէս յն., որ զանանգոսնելի կիրս ի մէջ բերէ. իսկ Անապական ասի՝ որպէս յն. φθαρτός , որ զանանգոսնելի կիրս ի մէջ բերէ. իսկ Անապական ասի՝ որպէս յն. ἁδιάφθαρτος իբր ազատ յանգոսնելի կրից, եւ ի փտութենէ մարմնոյն ի գերեզմանի։ cf. ԱՆԱՊԱԿԱՆ։
Ապականացու հնարք չարի. (Յհ. կթ.։)
corruptive, contagious, infectious.
Գայլ ապականիչ. (Ագաթ.։) (Շար.։)
Ի գերչաց ապականչաց. (Յհ. կթ.։)
Հնարէր հեղուլ զապականիչ թոյնսն. (Լաստ. ՟Ի՟Բ։)
cf. Ապակեայ.
Իմա՛ կամ ընթերցի՛ր Ապակեղէն.
Հոգւոյն աչօք երեւութացեալ իբր ընդ ապակեղ թաղանթ զիմանալի հուր աստուածութեանն՝ պահեաց եւ յեսու յերիս քառասունս, երկու ընդ մովսեսի, եւ մի յետ. (Տօնակ.։)
Ուլունս ապակեղէնս. (Ագաթ.։)
Որպէս ընդ ապակեղէն թաղանթս երեւիւր. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
menstrual;
having menses;
excrement;
privy.
ԱՊԱՀԱՐ. իբր Ապահարութիւն.
Յայտնին գործովք՝ սերմն ի մանկարարութիւն եւ ապահարն ի ծնունդ ծնիցելոյն։ Նուազեալ թափի ի մարմնոյն ապահարն։ Որչափ մանուկն ի ստինսն է, ոչ լինի մայրն յապահար. (Կանոն.։)
cf. Ապահար.
Եթէ յապահարիտն մերձեցեալ իցէ. (Մաշտ.։)
exempt from taxes;
— առնել, to exempt one from taxes.
ἁφορολόγητος. a quo non exigitur tributum եւ ἁτέλεια, immunitas. Ազատ, եւ ազատութիւն՝ յարքունի հարկաց. մաֆ.
Ապահարկ թողեալ ամենայն հրէից. յն. ապահարկութիւն։
"cf. Ապահարկ առնեմ."
Վարբակեայ մարի բարձեալ զիշխանութիւնն ասորեստանեայց, զպարոյր հայկազնեայ ապահարկէ ի հարկաբարձութենէ. (Արծր. ՟Ա. 4։)
to be sure, to be assured.