unanimity.
ὀμοψυχία, σύμπνοια animorum consensio, concordia συμφωνία concentus. Համաշունչն գոլ. սրտակցութիւն. միաբանութիւն. ձայնակցութիւն (իրօք կամ նմանութեամբ).
Համաշնչութեամբ եւ զնոյն խորհելով ի միմեանս՝ մի լինիմք. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ըստ սիրոյն համաշնչութեան եղբայրութեանն։ Հասարակաց միաբանութիւն եւ համաշնչութիւն. (Բրս. հց.։ Նիւս. կուս.։)
Կարէ ընդ բազումս համաշնչութեամբ յաղօթելն՝ լինել միայն. (Կլիմաք.։)
Քնարք են մտաւորական հոգւոյն ընդ զգալի ձայնին համաշնչութիւն։ Նոյն եւ քնարաց զքաղցրութիւն եւ զհամաշնչութիւն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. յայտն.։)
equality, proportion, symmetry;
commensurability.
συμμετρία apta proportio. Հաւասարաչափութիւն. չափակցութիւն. համեմատութիւն.
Եւ է միջին նահանգացն կարեւոր ի համաչափութիւն ըստ գնդակին յայտնութեանցն. (Խոր. աշխարհ.։)
equal honour, rank or dignity.
ὀμοτιμία, ἱσοτιμία honoris aequalitas, par dignitas. Հաւասար աստիճան պատուոյ. հաւասարութիւն. փառակցութիւն.
Զհամապատուութիւնն մուծանէ ասելով, նա զիս փառաւորեսցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 31։)
Զորդւոյ համապատուութիւն ընդ հօր ծանոյց. (Խոսր.։ Երզն. մտթ.։)
Միշտ հաճոյ է որդի՝ հօր, եւ հայր՝ որդւոյ, համապատուութեամբն. (Շ. մտթ.։)
Երկնից թագաւորութիւն, եւ հրեշտակաց համապատուութիւն. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ա։)
Մի՛ խնդրել զառաւելութիւն, այլ զհամապատուութեանն զբնութիւն (յն. զհամապատուութիւնն զբնութեան) ճանաչել. (Բրս. հց.։)
abbreviation.
brevity, concision, shortness;
abbreviation;
compendium, abridgement, summary, abstract, epitome.
συντομία, ἑπιτομή brevitas, epitome, compendium. Կարճութիւն. սղութիւն. եւ Բովանդակութիւն գրոց կամ պատմութեան. համառօտ բան կամ մատեան.
Որ զհամառօտութիւն բանի պատուել գիտեմ. (Յհ. կթ.։)
Պատմի այս ի համառօտութեան աբրահամու խոստովանողի. (Արծր. ՟Բ. 1։)
congenerousness, homogeneousness.
Ազգակցութիւն. նմանութիւն. եւ Գութ ընտանի.
(Քրիստոս ըստ մարմնոյ) բազում ունելով առ եղեալս զհամասեռութիւն. (Կիւրղ. գանձ.։)
asterism;
cf. Աստեղատուն.
passionately or dot-ingly fond, amorous, very affectionate;
languishing, eager, very anxious;
passionately, lovingly, fondly, eagerly;
— սիրել, to love to excess;
— տենչացեալ, eagerly desired, longed for;
— են ընդ միմեանս, they tenderly love each other;
— լինել, cf. Կաթոգնիմ.
ԿԱԹՈԳԻ եւ ԿԱԹՈԳԻՆ. Որոյ ոգին եւ սիրտն կաթէ կղկաթի. սրտակաթ. խանդակաթ. կարօտեալ առ սիրելին. անձկայրեաց. մեծափափաք. սրտառուչ.
Կղկաթ կաթոգի լինէին զիւրեանց քաջ զօրավարէն. (Բուզ. ՟Բ. 44։)
Է՞ր կաթոգի լինիս ի յանցաւոր կեանս. (Ոսկ. եբր.։)
Արքայ կաթոգին էր զկնի իմ, եւ անց հայր քո. յն. արքայ զկնի իմ անց հայր քո. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 30։)
Կաթոգին (կամ կաթոգի, կամ խանդակաթ) եմ ես ի սէր քո. յն. խոցեալ սիրոյ եմ ես. (Երգ. ՟Ե. 8։)
Կաթոգին բաղձանօք ասէր ցաստուած. (Խոսր.։)
Յոր եւ մարգարէն կաթոգին տենչացեալ՝ ասէր. (Ագաթ.։)
Որ զնմանէ կաթոգին լինեցի, փախչել (սովոր է՝ մամոնայն). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9. յն. հետամտեսցի։)
Զաստի՞ պաճուճանացս կաթոգին ես. յն. բուռն հարկանես, կամ ձկտիս. (անդ. 12։)
cf. Կաթոգի.
ԿԱԹՈԳԻ եւ ԿԱԹՈԳԻՆ. Որոյ ոգին եւ սիրտն կաթէ կղկաթի. սրտակաթ. խանդակաթ. կարօտեալ առ սիրելին. անձկայրեաց. մեծափափաք. սրտառուչ.
Կղկաթ կաթոգի լինէին զիւրեանց քաջ զօրավարէն. (Բուզ. ՟Բ. 44։)
Է՞ր կաթոգի լինիս ի յանցաւոր կեանս. (Ոսկ. եբր.։)
Արքայ կաթոգին էր զկնի իմ, եւ անց հայր քո. յն. արքայ զկնի իմ անց հայր քո. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 30։)
Կաթոգին (կամ կաթոգի, կամ խանդակաթ) եմ ես ի սէր քո. յն. խոցեալ սիրոյ եմ ես. (Երգ. ՟Ե. 8։)
Կաթոգին բաղձանօք ասէր ցաստուած. (Խոսր.։)
Յոր եւ մարգարէն կաթոգին տենչացեալ՝ ասէր. (Ագաթ.։)
Որ զնմանէ կաթոգին լինեցի, փախչել (սովոր է՝ մամոնայն). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9. յն. հետամտեսցի։)
Զաստի՞ պաճուճանացս կաթոգին ես. յն. բուռն հարկանես, կամ ձկտիս. (անդ. 12։)
to love passionately, dotingly, fondly;
to be smitten with violent love, to be enamoured, to burn, to languish or long for, to sigh or pant after.
Կաթոգին լինել. սաստիկ տենչանօք կարօտիլ. կողկողիլ, գորովիլ. ձկտիլ. եւ կարօտ գտանիլ.
Կողկողի եւ կաթոգնի (առ ինչս). (Նեղոս.։)
Զկաթոգնեալդ (յանցաւոր) խորհիցիք ողորմել. (Պիտ.։)
Ժողովեսցէ ղարմտիս յամարայնոյ, զի մի եղիցի կաթոգնեալ ի ձմերայնի։ Պատրաստեսցեն զճրագունս իւրեանց, զի մի՛ եղիցին կաթոգնեալք իբրեւ զանմիտ կուսանոն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Կաթոգնեցաւ նա վարձել զօր առ ի թիկունս օգնականութեան. (Եփր. մն.)
catholic.
catholicism.
universal, general;
catholic;
թուղթ —կեայց, epistle, universal letter.
ԿԱԹՈՂԻԿԵԱՅ որ առ մեօք գրի եւ ԿԱԹՈՒՂԻԿԵԱՅ. Բառ յն. գաթօլիգօ՛ս, -գի՛, -գո՛ն. καθολικός, -κή, -κόν catholicus, -ca, -cum. այսինքն Հանրական. ընդհանրական. Սեպհականեալ անուն շրջաբերական թղթոց առաքելոց առ համօրէն հաւատացեալս. որպէս յակոբայ, պետրոսի, յովհաննու, եւ յուդայի.
Յառաջաբան եօթանեցունց թղթոցն կաթողիկեայց։ ԶԿաթողիկեայս թուղթսն։ Կթողիկեայ թղթոյն յակոբայ. (Նախ. թղթ. կթղ.։)
Կաթողիկեայ թուղթն յոհտննու։ Կաթուղիկեայք անուանին, այսինքն ընդհանրականք. (Սարգ.։)
Պետրոսի իսկ վկայեալ ի կաթողիկէին իւրում։ Յովհաննէս ասէ ի կաթողիկէին իւրում. (Ագաթ.։)
Յուդա ի կաթողիկէին իւրում ասէ. (Տօնակ.։)
Թղթոցն կաթողիկէից։ Ընդ այլ թուղթս կաթօղիկեայս. (Շ. թղթ. կթղ.։)
Եւ յակոբայ եղբօրն յիսուսի՝ կաթուղիկեայ քաղցրաբան թըղթի. (Գանձ.։)
cf. Կաթողիկեայ;
cathedral, basilic.
• . ի հլ. «րնդհանրական քրիս-տոնեական (եկեղեցի)» Եփր. աւետ. 330, 335. Եղիշ. գ. էջ 51. Յհ. իմ. երև. «մայր կամ աթոռանիստ (եկեղեցի)» Խոր. Յհ. կթ. Տօնակ. «առաքելական թղթեր» Եւս. պտմ. Տօնակ. որից կաթողիկեայ «ընդհանրական (առաքելական թղթերի համար ասուած)» Ագաթ. Շնորհ. Գնձ. կաթողիկեցի «մայր ե-եեղեցու աւագերէց» Վրդն. պտմ. կաթողի-կէական «ընդհանրական» Նանայ. Մաքս. եկեղ։ Այս բառերը գրւում են նաև կաթուղի-կէ, կաթողիկեայ ևն. հմմտ. Բարթողիմէոս >Բարթուղիմէոս։-Միջնադարեան բժշկու-թեան լեզւով՝ կաթուղիկէ նշանակում է նպև «մեծ երակ». հմմտ. Մխ. բժշ. էջ 124 «Վե-րակն զոր կտրես՝ զկաթուղիկէն առ կամ ի բասիլիկէն». բայց յատկապէս Տաթև. հրց. 244, ուր գրուած է կաթալիկէ և մեկնուած «լեարդի ստորին մեծ երակը». հմմտ. վրաց. კათოლიკე ძაროვი կաթոլիկե ձարղվի «մայր երակ, շահդամար» Չուբինով, էջ 102։ (Բառիս վրայ տե՛ս նաև Seidel, Մխ. հեր. § 341)։
• = Յն. ϰαϑολιϰή «ընդհանրական, տիեզե-րական (առաքելական թուղթ կամ եկեղեցի), մայր եկեղեցի». կազմուած է ϰαβά «ըստ» և ὄ'ος «ամենայն» բառերից. փոխառու-թեամբ անցել է բոլոր քրիստոնեայ. ազգե-րի լեզուներին. ինչ. լտ. catholicus, ֆրանս. čatholique, վրաց. კათოლიკე կաթոլիկե ևն. նոյն իսկ տճկ. ասւում է ❇ ︎ qa-tolik «կաթոլիկ հայ»։-Հիւբշ. 353։
• Հներից Տաթև. հարց. 532 «կաթողի կէն ընդհանրական լսի»։ Ուղիլ մեկնե-ցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։
Ի մատրանն՝ որ է կաթողիկէ. (Տօնակ.։)
իգ. ԿԱԹՈՂԻԿԷ որ առ մեօք գրի եւ ԿԱԹՈՒՂԻԿԷ. Բառ յն. գաթօղիգի՛. լտ. գաթօ՛լիգա. καθολική catholica. Ընդհանրական. տիեզերական. սեպհականեալ մակդիր ընդհանուր եկեղեցւոյ քրիստոսի.
Կաթողիկէ եւ առաքելական եկեղեցի. (Հանգ.։ Ժմ.։ Եղիշ. ՟Ա։)
Ցնծայ կաթողիկէ. (Շար.։)
Խոստովանեսցիս ընդ մեզ, մանաւանդ թէ ընդ հանրական կաթողիկէ եկեղեցւոյ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Զի՞նչ է կաթողիկէն. տիեզերական. (Խոսր.։)
Ասի եւ զնիւթական եկեղեցւոյ, այսինքն զտաճարէ, որ իցէ աթոռանիստ. մայր ժամ գմբէթով.
Յեկեղեցւոջն կաթողիկէ, որ ի վաղարշապատ քաղաքի. (Խոր. ՟Գ. 66։ եւ 9։ Յհ. կթ.։)
Ի կաթողիկէ եկեղեցին նիկոմիդեայ. (Ճ. ՟Ա.։)
Չունիմք (ի կիլիկիա) ո՛չ կաթողիկէ, ոչ աթոռ, եւ այլն. (Լմբ. պտրգ.։)
ԿԱԹՈՂԻԿԷ, էի, էից. ա.գ. որպէս Կաթուղիկեայ թուղթք.
Թուղթ սրբոյն յակոբայ կաթողիկէ. (Վերնագր։)
Ի կաթողիկէ թղթի անդ. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 25։)
Ասէ ի կաթողիկէսն յովհաննէս. (Աթ. ՟Ե։)
Յայտնէ կաթողիկէն յակոբայ. (Տօնակ.։)
Գլուխ առաքելոցն պետրոս յերկրորդ թղթին իւրում, յերրորդ ըստ կաթողիկէիցն՝ ասացեալ իյուդայէ յակովբայ եղբօրէն, որ ասի կնիք թղթոցն կաթողիկէից. (Տօնակ.։)
an oriental ecclesiastical dignity, patriarch of a people;
— Հայոց, Catholicos, Patriarch of the Armenian Church.
• , ի-ա հլ. (յգ. ուղ. նաև ա-նինք -ունք) «հայրապետ կամ գլուխ եկե-ղեցւոյ. յատկապէս՝ Հայոց եկեղեցու հոգե-ւոր պետը» Ագաթ. Բուզ. Կորիւն. որից կաթո-ղիկոսութիւն «հայրապետութիւն» Փարպ. Յհ. կթ. «արքունի հազարապետութիւն, համա-րակարութիւն, հարկահանի պաշտօնը» (յն. ոճով) Եւս. պտմ. էջ 642-3. կաթողի-կոսական «հալրապետական» Խոր. Փարպ. կաթողիկոսարան «վեհարան, հայրապետա-նոց» Յհ. կթ. Կղնկտ. Պտմ. վր. անկաթո-ղիկոս «առանց կաթողիկոսի» (չունի ՆՀԲ) Մխ. անեց. 11.-գրուած է նաև կաթաղիկոս Արձ. 867 թ. (Շողակաթ 177). կաթուղիկոս (ող>ուղ ձայնափոխութեան համար հմմտ. Բարթողիմէոս >Բարթուղիմէոս). Դարանաղ-ցին, էջ 307 ևն բառախաղով գրում է կատ-ղիկոս «չկաթողիկոս», իբր կատղիլ, կատա-զիլ բայից։
• = Յն. ϰαϑολιϰός «ընդհանրական, տիե-զերական» ածականն է՝ գոյականաբար գոր-ծածուած. որից փոխառեալ են նաև լտ. catholicus. արաբ. [arabic word] ǰāϑalīq կամ [arabic word] jatalīq, ասորի տառադարձութեամբ [arabic word] katulīka (Մառ. Гpaм. др.-apм. էջ 18), վրաց. კათოლიკოზი կաթոլի, կոզի (թերևս հայերէնի միջոցով)։ Տե՛ս նաև երը՝ կաթողիկէ բառը։-Հիւբշ. 353։
• Ուղիղ մեկնութիւնը գիտէ հներից Լմբ. մատ. 83 «Ի սոյն աստիճան են կաթո-ղիկոսք, որ թարգմանին ընդհանրա-կանք». նոյնպէս Տաթև. ամ. 52 «Ընդ-հանուր ասի կաթուղիկոսն»։ Նորերից ուղիղ մեկնեց նախ Schroder. Thesaur. էջ 47 և 382. յետոյ ՀՀԲ, ՆՀԲ ևն։ Նո-րայր, Կոր. վրդ. էջ 71 համարում է թէ յն. «ընդհանրական» իմաստը նախ Ա-սորիները դարձրին «հայրապետ», որոն-ցից էլ փոխ առին հայերը. սրան ապա-ցոյց է համարում ու ձայնը, որ կաւ նաև պսորու մէջ։ (Բայց այն ժամա-նակ ի՛նչպէս պէտք է բացատրել -ոս վերջաւորութիւնը՝ որ չունի ասորին)։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. կաթողիկօս, Ջղ. կաթու-ղիկոս, կաթըղկոս, Ագլ. կաթուղիկօս, Տփ. կաթուղիկուս, Մրղ. կաթօղուկօս, Ալշ. կատօ-ղիգոս, Մշ. կատիղիգոս, Պլ. գաթօղիգօս, Սեբ. գաթօղիգէօս, Ննխ. գաթօղգօս, Սլմ. կաթաղակոս, կաթըղկոս, Շմ. կաթաղակօս, Ղրբ. կըթըղըկօ՛ս, Մկ. կmթխmկուս, Երև կաթաղագօս, Զթ. գ'mթէօղգիւս, Սվեռ. գ'աթիւղգիս, Այն. գաթաղօս (Բիւր. 1900, 671բ)։
• ՓՈԽ.-Ուտ. կաթուղկօս՝ նույն նշ.։
ԿԱԹՈՂԻԿՈՍ որ առ մեօք ասի ԿԱԹՈՒՂԻԿՈՍ. Բառ յն. գաթօլիգօ՛ս. ա.գ. ար. καθολικός catholicus, generalis, universalis, patriarcha, pontifex. Ընդհանրակա պատրիարգ կամ հայրապետ ազգի միոյ ողջոյն. որպէս Կաթողիկոս հայոց, վրաց, աղուանից, ասորւոց, քաղդէացւոց, եւ այլն. Է՛ զի դնի եւ իբր Պատրիարգ, եւ է՛ զի որպէս Քահանայապետ կամ պապ.
Ի սոյն աստիճան են կաթողիկոսք, որք թարգմանին ընդհանրականք. (Լմբ. պտրգ.։)
Սուրբ կաթողիկոսն գրիգոր, կամ ղեւոնդիոս, կամ սեղբեստրոս. (Ագաթ.։)
Կաթողիկոսն հայոց սահակ. (Փարպ.։)
Կացուցանեն կաթողիկոս յունական կողմանն. (Յհ. կթ.։)
Հայրապետքն (այսինքն պատրիարգունք), կաթողիկոսն, արքեպիսկոպոս, մետրապօլիտք. եպիսկոպոսք, քահանայք. (Մխ. այրիվ.։)
Ութերորդ դասք գլխաւորք եպիսկոպոսաց կաթողիկոսք. իններորդ դաս վերագոյն քան զամենեսեան՝ պապիոս. (Մխ. գոշ դտ.։)
Ամբարձեալ զձեռս իւր՝ օրհնեաց զնոսա, եւ արար զնոսա (առաքեալսն) կաթողիկոսունս, կամ կաթողիկոսս տիեզերաց. (Տօնակ.։ եւ Մեկն. ղկ.։)
Ըստ այսմ յաջորդն պետրոսի՝ է միանգամայն կաթողիկոս արեւմտեայց, եւ պապ՝ եկեղեցւոյ։
pertaining to the Catholicos, patriarchal.
Սեպհական կաթողիկոսի, եւ կաթողիկոսութեան.
Զտունն կաթողիկոսական. (Խոր. ՟Գ. 64։ Փարպ.։ այսինքն կաթողիկոսարանն հանդերձ կալուածովքն։)
patriarchal seat or residence.
Բնակարան եւ աթոռ կաթողիկոսի. Հայրապետանոց.
Մերձ ի սուրբ եկեղեցին կաթողիկոսարանի. (Յհ. կթ.։)
Զկաթողիկոսարանն արեւելից ոչ աւերէ, որ դեռեւս կայ ի նմա. (Կաղանկտ.։)
Զօր հինգշաբաթուն մեծացուցանել ի սուրբն սիոն ի կաթողիկոսարանն (վրաց). (Պտմ. վր.։)
Քննեցի սորին վասն զպատարագամատոյց աղօթս ի կաթողիկոսարանն. (Լմբ. պտրգ.։)
Ի տան կաթողիկոսարանին. (Ուռպել.։)
patriarchal dignity, patriarchate.
Պատիւ եւ իշխանութիւն կաթողիկոսի. հայրապետութիւն. եպիսկոպոսապետութիւն.
Որոց խոստացեալ էր զկաթողիկոսութիւնն սուրմակայ, նստուցին զնա յաթոռ կաթողիկոսութեան հայոց։ Ընկեցին զնա յիշխանութենէ կաթողիկոսութեան. (Փարպ.։)
Սակս կաթողիկոսութեան զորդեակս իմ աստ սնուցանեմ. (Յհ. կթ.։)
ԿԱԹՈՂԻԿՈՍՈՒԹԻՒՆ. καθολικότης, τὸ καθολικόν, τὸ καθόλον rationalis, ratio sive officium rei publicae. Ըստ յն. ոճոյ, Արքունի հազարապետութիւն. համարակալութիւն, եւ այլն.
(Ակոդտոս) զտեսչութիւնն հասարակաց, որ անուանեալ կոչէին ի նոցանէ մագիստրութիւն եւ կաթողիկոսութիւն, առանց արատոյ վարեաց։ Մինչդեռ անդէն յաստիճանի կաթողիկոսութեանն էր, պսակեցաւ վկայութեամբ. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 11։)
lustful, lascivious, libidinous, lewd;
ill with the gonorrhoea;
—ն տռփանք, illicit amours.
Սրտակաթ կամ կաթոգնեալ յանարժան սէր. տռփոտ. ցանկասէր. վաւաշ. եւ Սերմնակաթ.
Կաթոտն շամիրամ. (Խոր.։ Յն. կթ։ Արծր)
Բոզքն այն բորբորիտոն կաթոտքն։ Ափրոդիտականին յոյժ Ըղձումն, եւ աստուստ կաթոտք եւ միզարձակք լինել. (Մագ. ՟Ե. ՟Ծ՟Ը։)
Կթոտաբորբորիտոն, ա՛յլ ձ. կաթոտաբար բորբորիտոն։
dropping, trickling;
drop;
apoplexy.
Կաթումն, կաթելն, եւ կաթեալ իրն. կաթ. շիթ. կաթիլ.
Կաթեաց ... եւ եղիցի ի կաթուածոյ անտի եայլն. (Միք. ՟Բ. 11։)
Օգուտն է ծորումն եւ կաթուած գեղեցկին (այսինքն լաւին). (Փիլ. լին. ՟Ա. 9։)
Կողահոսն կաթուածոց. (Անան. եկեղ։)
Սակաւ մի արտօսր կաթուածոց աչաց։ Կաթուած արեան. (Նար. ՟Է. լ։)
Արեան քո կաթուած. (Լմբ. սղ.։)
Ընդունելով զկաթուած արեանց վկայիցն. (Ճ. ՟Ա.)
Կամ պղպջակ ինչ կաթուածի։ Ջերմ արտասուօք ջուր կաթուածոջ. (Շ. յիշ. առակ.։)
Նմանութեամբ.
Ի կաթուած շողոյ նորա (արեգակտն՝) հուր ծնանի. (Շիր.։)
cf. Կաթուած.
Կաթելն. կաթուած. σταγών.
Յորոց լինի զմռսոյն անընդհատ կաթումն՝ լընլով զընդունողացն զմիտն. (Նիւս. երգ.։)
copper, caldron, kettle, pot;
boiler.
• , ի հլ. «խալ-կին, պղինձ, մէջը բան եփելու կամ եռազ-նելու մեծ աման» ՍԳր. Եփր. փես. 420-421, Վեցօր. 79, 80. գրուած է կատսանք Վկ. գէ. էջ 30. ստացել է «Հոնաց իշխան թագաւոր» նշանակութիւնը Կղնկտ. «Դար-ձոյց զերեսս իւր կատսայն հիւսիսոյ ւետս ընդդէմ որդւոցն իւրոց» (Շահն. Ա. 284. է-մին, էջ 133 կաթսայն.-Շահն. համարում է յատուկ անուն). այս նշանակութիւնը յառա-ջացած է Երեմիա մարգարէի մի այլաբա-նական պատկերից ազդուելով (Երեմ. Ա. 13). հմմտ. Լաստ. էջ 82՝ «Կաթսայն որ Երե-միայի յեռանդն ցուցաւ, որ ի հիւսիսոյ ի հարաւ ձգէր յայնժամ զցնցուղս եռանդեանն, այժմ ի հարաւոյ ի հիւսիսի ահագին եռան. դեամբ...» (տես Աճառ. Հյ. նոր բառեր հեն մատ. Ա. 19, Բ. էջ 286)։
• = Ասոր. [syriac word] qadsa բառից փոխա-ռեալ. այս ասորի ձևը ծագում է յն. ϰάδος բառից, որ նշանակում է «գինու կամ ջրի մեծ աման, 32 լիտր պարունակութեամբ մի չափ». յոյն բառն էլ ծագած է փիւնիկերէնից (Boisacq 398). հմմտ. եբր. [hebrew word] kaδ «դոյլ, կուժ, ջրաման», բաբել. kandu, ե-գիպտ. qd «պտուկ» (BSL հտ. 27, ж 21 էջ 88), արամ. [hebrew word] kaddānā հր. [hebrew word] kadda «փոքր կուժ»։ Նոյնից փո-խառեալ են նաև լտ. cadus, հսլ. kaϑι ռռւս. кадь, кадка, кадочка, кадушка, кадущечка, ուկր. кадкa, բուլգար. кána. kádos, kaca, սերբ. kärd, չեխ. kád', լեհ. kadz' «ևիսատակառ, կոնք կամ նմպն ա-մաններ», ռուսերէնից էլ վերջապէս լիթ. kodis «ջրի կուժ» (Berneker 467)։ Յունա-րէնից է դարձեալ արաբ. [arabic word] qadas «պղնձէ դոյլ, փարխաճ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 274)։ Հայերէնի մէջ ասորի բառը տուել է նախ *կադսայ, ուր դ ձայնը աց-ղուելով յաջորդ ս-ից՝ վերածուած է խու-լի։-Հիւբշ. 306։
Կաթսայ մսոյ։ Ի ներքոյ կատսայի։ Կատսա յեռանդան, կամ կատսայ եռանդան. ( յն. կաթսայ եռացեալ։) Կաթսա լի ժանգով։ Կառո՛ զկաթսայդ։ Տապակս եւ կատսայս։ Կաթսայիւք եւ սանիւք։ Եռացուցանէ զանդունդս իբրեւ զկատսայ. եւ այլն։
Իբր զջուր կաթսայից ի հրոյ եռացեալ. (Նար. ՟Կ՟Գ։)
Քան զեռանդն կաթսայից. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։)
coppersmith, brazier;
boiler-maker.
coppersmth's calling;
boiler manufacture.
detention, captivity, imprisonment
feudality.
calvinism.
fairy or magic art or power, witchcraft, demonology.
φοητεία praestigiae, incantamentum. Ուսումն կամ տղանդ կախարդական. կախարդութիւն.
Զանազանի մոգականն ի կախարդութեան, եւ կախարդագիտութիւն ի դեղագիտութեան. (Նոննոս.։)
charm, enchantment, spell, fascination, sorcery, magic, witchcraft, theurgy.
φαρμακεία, φάρμακον veneficium, fascinatio ἑπαιοιδία incantatio γοητεία praestigiae μαντεία divinatio. Կախարդական արուեստ, գործ, եւ գործիք. կախարդանք. խարդավանք. պատրանք. մոգութիւն. հմայութիւն, թովչութիւն, վհկութիւն, դիւթութիւն. դեղատուութիւն. բժժանք. Տե՛ս (Ել. ՟Է. 11. 22։ ՟Ը. 7. 18։ Ես. ՟Խ՟Է. 9. 12։ Իմ. ՟Ժ՟Բ. 4։ ՟Ժ՟Ը. 13։ Միք. ՟Է. 11։ ՟Դ. Թագ. ՟Բ. 22։)
Զի թէ նմանեաւ իւրիք գործեցեալ լինէին կախարդութեանցն իրք արդեօք պատրեալ հաւանէին. (Պիտ.։)
Պիւթագորաս բազում ազգս կախարդութեամբ յուզեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Զանազանի մոգականն ի կախարդութենէ. զի մոգութիւն է մակակոչութիւն բարեգործ (կարծեցեալ) դիւաց. իսկ կախարդութիւն մակակոչութիւն դիւաց չարագործաց. (Նոննոս.։)
Այնպիսի տեսի ես երբեմն զկախարդութիւն հաւու դիւրահնարի. Ճարտարութիւն. վարպետութիւն ուսուալ։
thin-skinned.
softness, tenderness, delicacy;
flessibility, pliability;
mildness;
effeminacy.
μαλακότης, ἀπαλότης mollities, temeritudo τρυφή deliciae եւ այլն. Կակուղ եւ փափուկն գոլ. փափկութիւն. մեղմութիւն. մեղկութիւն. թուլութիւն.
Կակղութիւն անկողնոց, զանգուածոյ հացի, աչաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։ Նար. ՟Ձ՟Բ։ Մաշկ.։)
Յառաջին կակղութենէ պնդի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
Ծանուցեալ զնորա նանգաւոր խարդախութիւն ի գունեալ ալաքացն բանջց. (Լմբ. սղ.։)
Վասն կակղութեան դիւրաւ տեղի տայ հաւանական ստութեանն. (Փիլ. լին.։)
Զխոշոչրութիւն կայծականց ի կակղութիւն վարդի փոխեցեր. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Կամ ὀμαλία planities. Հարթութիւն. դիւրութիւն.
Կակղութիւն ընդ հոծութեան զայս ինչ գործէ. (Պղատ. տիմ.։)
conveniency;
— համարել, to judge suitable.
Վասն զի բազում իրս պղատոն աստուածաբանէ, եւ վասն աստուածաբանութեանն կահաւորի. իսկ ուսումնականն կահաւորի վասն այնոցիկ, որք ենթակայութեամբ նիւթաւորք գոն. (Սահմ. ՟Ժ՟Զ։)
Կահաւորութիւն համարեցայ, մանաւանդ թէ օգուտ իսկ, եւ կարեւոր պէտս՝ համառօտիւք զամենեսին ի կիր արկանել. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Անտաղտուկ կահիցէ զիմաստութեան վարդապետութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
Լծորդութիւնք շեշտոլոր բայից. իններորդ հոյիւ, զոր օրինակ կահեմ. (Երզն. քեր.։)
lameness, hobbling.
χωλεία, χώλευμα claudificatio. Կաղ գոլն. կաղալն. սայթաքումն.
Ոչինչ վնասէր կաղութիւն զփոյթն լսողութեան. (Ոսկ. գծ.։)
կուրութիւն, խեղութիւն, եւ կաղութիւն։ Միշտ ունել առ ինքն զկաղութիւն. (Բրսղ. մրկ.։ Վրդն. ծն.։)
Խօսեցաւ պարզ առանց կաղութեան (լեզուի). այսինքն անսայթաք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
membership.
honorary membership.
to renounce, to abandon.
ԿԱՄԱԹՈՂ ԼԻՆԵԼ. Կամաւ ի բաց թողուլ. հրաժարել.
Կամաթող լինի աթոռոյն, եւ բնակէ միայնակ. (Ուռպել.։)
useless repetition, idle twaddle, tautology;
anaphora.
Կրկնութիւն բանից կամ բառից. Երկրորդումն.
կրկնաբանութեան իմն նմանեալ է, եւ յորդորական բանի. (Պիտ.։)
Զորոյ գերազանցութիւն՝ կրկնաբանութիւն կոչմանն յայտնէ. զի երգ երգոցն ասելն, եւ այլն. (Նախ. երգ.։)
Ուր պակասն էր, զայն լնոյր. եւ զկրկնաբանութիւնն, ի բաց վերացուցանէր. (Վրք. ոսկ.։)
Զի մի՛ կրկնաբանութիւնս ի շատախօսութիւն կրթեսցի. (Նար. լ։)
Սրտի այրեցելոյ է ծուխ՝ կրկնաբանութիւնս։ Տաղտկութիւն լսողաց՝ կրկնաբանութիւնն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
to reckon again.
duplication.
mirage, looming.
increase;
repetition, reiteration, reply, answer, rejoinder;
da capo;
reduplication;
paroxysm;
— հիւանդոթեան, relapse.
circumcision;
maiming, mutilation;
amputation;
aphasresis;
syncope;
— ձայնաւորի, elision.
κατατομή concisio κόλουσις mutilatio. Թլփատութիւն. յապաւումն. խեղութիւն.
Զգոյշ եղերուք ի կրճատութեամբ մարդոյ. զի ակն ական ասաց, եւ այլն. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
wild, untamed or unbroken state.
ἁδάμαστον indomitum esse, indomabiis vir. Կրմուղ տրմուղ գոլն. անվարժն լինել կամ շատնելն սանձի. ամեհութիւն.
Զառիւծոյն (կերպարան ի հրեշտակս) ցուցանել վարկանելի է զիշխանութիւնն, եւ զուժգնութիւն, եւ զկրմղութիւն. (Դիոն. երկն.։)
shop-keeping or tavern-keeping.
minority;
inferiority.
νεότης juventus. Կրտսերն գոլ. փոքրկութիւն քան զաւագն. յետնութիւն. պզտըկութիւն.
Կրտսերն ըստ կրտսերութեան իւրում. (Ծն. ՟Խ՟Գ. 33։)
Երկմտեալ էր շաւուղ վասն կրսերութեան տոհմին իւրոյ. (Եփր. թագ.։)
Ոչ կրտսերութիւն կամ նուազութիւն երբեք տեսանի յորդի. (Խոսր.։)
Եթէ էր կրսերութիւն հոգւոյն քան զորդի, զիա՞րդ հոգւոյն տուեալ լինէր իշխանութիւն հանելոյ զնա յանապատ. (Եփր. համաբ.։)
Ոչ երեցութիւն եւ կրտսերութիւն, ոչ մեծութիւն եւ փոքրութիւն. (Գր. հր.։)
religious teaching.
religious exercises.
fanaticism.
religious zeal, piety, devotion.
monastic life;
religion, piety;
թողուլ զ—, to throw off the cowl.
θρησκία religio, vita monastica ἑγκράτεια temperantia. կրօնաւորն գոլ. հրաժարական կեանք. ժուժկալութիւն. առաքինի քաղաքաւարութիւն. ճգնութիւն. կրօնք.
Այնպիսւոյն վայրապար է կրօնաւորութիւն։ Կրօնաւորութիւն սուրբ եւ անարատ. (Յկ. ՟Ա. 26. 27։ Տե՛ս եւ Սարգ. անդ։)
Հակառակ ցանկութիւն է կրօնաւորութիւն ատակ ժուժկալութիւն. ((յն. մի բառ) Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։)
Գտանի ի նոսա եւ ողջախոհութեան իմն կրօնաւորութիւն. այսինքն ժուժկալութիւն. (Պիտ.։)
Զքրիստոնէութեան ունելով զկրօնաւորութիւն. (Արծր. ՟Գ. 17։)
Առաքելական կամ հրեշտակական կրօնաւորութեամբ քաղաքաւարեալ. (Ճ. ՟Ժ.։ Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
Զայն ներեաց աստուած նմա կրօնաւորութեամբն (յանապատի). (Լմբ. ժղ.։)
moveables, goods, effects, commodities.
ԱՂԽԱՄԱՂԽ ԱՂԽԱՄԱՂԽԵԱՅ. Խառնիխուռն աղխք վաճառաց. բազմութիւն ընչից. ստացուածք. եւ խռկեալ խռնեալ (գոյք).
Վաճառք քո բազմացեալք յաղխամախէ քումմէ։ Ի յաճախութենէ աղխամաղխի քո։ Յաղխամաղխէ վաճառաց քոց մեծացուցեր զամենայն թագաւորս երկրի. (Եզեկ. ՟Ի՟Է. 16. 25. 33.)
rude, barbarous, coarse, uncivilised, gross;
that has a disagreeable sound.
Անդ ապա զնուաճեալսն առ ինքեամբ զաղխատրոյզսն բանիւք համոզեալ։ Ոչ սակաւ ինչ ձայն ամբոխի աղխատրոյզ շփոթից ի վերայ ածեալ. (Յհ. կթ.։)
Ցարդ եւս բան ըստ իւրեանց աղխատրոյզ բառին պատմի. (Յհ. կթ.։)
to lock, to fasten, to enclose, to shut up;
to stop or close up;
to button.
Զդրունս քաղաքին աղխեալ էր. (Ագաթ.։)
Ոտք քո ոչ աղխեցան ի շղթայս. (Բ. Թագ. ՟Գ. 34. այս ինքն ոտնակապօք ոչ պնդեցան։)
destitute, indigent, poor, necessitous.
Յաղագս թշուառութեան աղքատին, եւ հեծութեանց աղկաղկին այժմ յարեայց ասէ տէր։ Յաղագս զրկեցելոցն եւ աղկաղկաց. (Ածաբ. աղքատասիր.։)
Եթէ լսէ աղքատ, գիտէ զինքն աղկաղկ, եւ ամենայնի կարօտ. (Բրս. սղ.։)
Առաքինութեամբ հոգւոյ է այնպիսին աղկաղկ ի խոհեմութենէ եւ յարւութենէ. (Ոսկ. գծ.։)
Դառնայ եւ առ հեթանոսացն աղկաղկ յօդուածս առասպելեաց. (Լծ. ածաբ.։)
to talk extravagantly, to chatter, to prattle, to be tedious in conversation.
Զմիաւորութիւնն ասէին, թէպէտեւ ըստ շնորհի եւ ըստ արժանաւորութեան աղճատաբանէին. (Սարկ. հանգ.։)
to grow childish, to dote, to rave, to talk nonsense;
to stagger, to reel, to waver;
աղճատեալ ծեր, garrulous and decrepit old man.
Աղճատեալ չարիմաց խորհրդով ագահութեան. (Յհ. կթ.։)
Ի վերջինն հասանիցէ ծերութիւն, եւ սկիզբն առնէ աղճատելոյ եւ բարբանջելոյ։ Մի՛ խոտան վարկանել վասն դողդոջ եւ աղճատեալ հասակին։ Աղճատեա՛լ ալեւոր, մինչեւ ցե՞րբ ընդ քեզ լինիմ ... Աղճատեալ ծեր. (Սահմ. ՟Թ։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Ա։ Վրք. հց.։)
Յիմարաց են այդպիսի կարծիք, որպէս եւ ոյք վասն լուսնոյ խաւարմանն աղճատին, ի տտնոյ վիշապին դատարկաբանելով։ Զի մի՛ անզուգութիւն ի զուգութեան երեւեցուցանել աղճատիցիմք. (Սարկ. շարժ.։)
loquacious, chattering, prating;
putting into disorder, that spoils, ruinous, that causes the loss of reputation.
իբր Նախատիչ. թշնամանիչ. գորովիչ.
mutinous, seditious, turbulent, inclined to excite sedition.
Անուն պատուական քարի. թերեւս ռմկ. եէշիմ, եէշմ. լտ. եասբիս, իտ. տիա՛սբրօ.
Ի քարէ պատուականէ, որոյ անունն է ալպէսգօն, որ է աշմ. (Մարթին.։)
to trouble, to disquiet;
to alarm;
to put into disorder, to jumble, to mix, to confound.
ԱՂՄԿԵՄ ԱՂՄԿԻՄ. ταράσσω, θορυβέω, κυκάω , ἑκκρούω, συμφύρομαι, turbo, conturbo, confundo, misceo Լնուլ աղմկաւ. վրդովել. խառնակել. շփոթել. խառնել. խռովիլ, վրդովիլ. տակնուվրայ ընել՝ ըլլալ. ալթիւսթ եթմէք՝ օլմագ.
Աղմկել զմիտս նոցա։ Աղմկէին զամենայն՝ ի վեր եւ ի վայր յեղյեղլով։ Երկիւղիւ եւ խռովութեամբ բազմաւ ըմբռնեալք աղմկէին։ Մի՛ աղմկեսցիս, քանզի զիջման էր եղեալ իրքն. (Ոսկ. յհ.։)
Մի՛ աղմկել (այս ինքն իլ) առ խնդիրսն։ Տրտմեալք աղմկէին։ Գունդն հագարացւոց աղմկեալ՝ յետս կոյս հարան. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։ Փարպ.։ Յհ. կթ.։)
Ժողովուրդք աղմկին ի վերայ մեր. (Զքր. կթ.։)
Ծով թքանէ զփրփուրն արտաքս, եւ աղմկի առ ափն ծփանօք. (Պիսիդ.։)
soft, sweet, agreeable, affable;
delicious, tender, delicate;
knavish, dodge.
իբր աղիւ համեմեալ. համեղ. քաղցր. անոյշ. հալավէթլիւ.
Յանուն քաղցրութեան բարուց՝ աղու ձայնէին զնա. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Յաղագս յոլովագին հրահանգելոյ զինքն՝ աղու ցուցանէր խորամանկութեամբ. (Պիտ.։)
Եւ ձեւացեալն կամ կեղծաւորեալն քաղցր բարուք. իրօք՝ ժանտ, նենգաւոր, աղուիսաբարոյ. (որպէս եւ տճկ. աղու՝ է թոյն. եւ աղուլու՝ թունաւոր)
Ելոյծ զնա պատիր, աղու, եւ դագ բանիւք։ Վատթարն չարաբարոյ՝ դժոխաբարկ, աղու, նենգաւոր։ Աղու իմաստութեամբ է լի, ոչինչ առողջ խորհեալ. (Փիլ. սամփս. եւ լին։)
Որ յոյժ դժոխախեռ՝ աղու եւ դագ բանիւքն վարէր։ Զոր ի վաղնջուցն աղուն որսացեալ խորամանկութեամբ. (Պիտ.։)
Խայթիցես իբրեւ զկարիճ, եւ աղու լինիցիս իբրեւ զիժ (յն. նենգաւոր իբրեւ զաղուէս) (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
soft hair, down;
hair.
ԱՂՈՒԱՄԱԶ ՄԱԶ. θρίξ capillus, pilus Բարակ մազ. որ յարմատս բուսոց մազմզուկ ասի. գըլ, թիւյ.
cf. Աղուաշիկ.
Ամենեքին ասէին, եթէ աղուաշ է։ Աղուաշ աբեղայ մի։ Որպէս զաղուաշ խազ առնէին զնա. (ՃՃ.։)
Արա՛ աղօթս առ Աստուած ո՛վ աղաւաշ։ Աղաւաշ մարդ։ Աղաւաշի մահն. (Վրք. հց.։)
alopecia, fox-evil.
Ցաւ՝ որ տայ թափիլ մազոյ կամ հերաց. սաչ գըրան.
skin of a fox, fox-case.
Մորթ աղուեսու թաւ ի պէտս մաշկեկի. թիլքի տէրիսի՝ քիւրքիւ, նաֆէ.
fox;
կորիւն աղուեսու, fox's cub.
(յն. եւս ալօբեքս. լտ. վուլբէս. եբր. շուէլ.) ἁλώπηξ vulpes Գազան դժնդակ՝ խորամանկ եւ գող, իբր աղու հեզիկ ձեւացեալ, ի չափ փոքր շան, թաւ մազով. թիլքի.
Ըստ խորամանկութեան ասի.
Երթա՛յք ասացէ՛ք աղուեսուն այնմիկ. (Ղկ. ՟Ժ՟Գ. 32։)
Աղուեսուն փոքու։ Ըստ բազմապատիր նենգութեան բարոյից դաւօղ աղուեսուց։ Ի ժանեաց աղուեսոյն ... Յորսոյ աղուեսոյն ազատեալ. (Նար. ՟Ծ՟Ա. ՟Կ՟Թ. եւ Երգ.։ Տե՛ս եւ ի Մխիթ. առակ ՟Ղ՟Ը. ճ։)
Կարկոտակ. կոտրկուտակ. խուսաթըլսայլապ։
ԱՂՈՒԵՍՈՒ ՍՈՒՍԵՐ, կամ ԱՂՈՒԷՍՈՒՍԵՐ. Անուն խոտոյ՝ առ Գաղիանոսի, որպէս յն. երիոս. թերեւս ἑρύσιμον erysimum որ է խոտ յաճախեալ ի քարուտ տեղիս։
rock-salt.
slip, cutting (to plant), layer.
ԱՂՈՒՐԱՅ ԱՂՈՒՐԻ. Ուղէշ. շառաւիղ. բարունակ որթոյ. շահ, չըպուգ. տալտըրմա
Որթն զարդարեալ զստեղն ի վայելչութիւն երկայն ձգմամբ աղուրեաց՝ պատատմամբ գնդակաց՝ տարածեալ տերեւովքն. (Փիլ. լիւս.։)
dark, obscure, gloomy, black.
ζοφερός, γνοφερός caliginosus, tenebrosus Աղջամղջաւ պատեալ. մառախլապատ. մթին. խաւարային.
Մթին եւ աղջամղջին. (Յոբ. ՟Ժ. 21։)
Աղջամղջինն վկայէ ժամանակ։ Աղջամղջին կուրութեանս խաւար. (Պիտ.։)
Զաղջամղջին գունոցն սեւութիւն փոխել ի ձեան պայծառութիւն. (Նար. ՟Ծ՟Բ։)
darkness, obscurity.
որ եւ ԱՂՏԱՄՈՒՂՏ. Թանձր մէգ. մառախուղ. խաւար. բալ. մութն. մթութիւն. σκότος, ζόφος, γνόφος, ἁχλύς tenebrae, caligo, nebulo, մութ. գարանլիգ. զուլմէթ. փուս. տուման.
Աղջամղջաւ խռովութեանն զինքն ծածկելով. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
Զիմանալի նոցա աչս ի բաց մաքրել յանգիտութեան աղջամղջէն, որ շուրջ զնոքօքն կայ. (Դիոն. ածայ. ՟Դ։)
Անլոյս աղջամղջիւ։ Աղջամղջաւն անօրէնութեան. (Սարգ.։)
maid, girl, virgin;
chamber-maid, female servant;
nursery-maid, child's maid.
Եթէ եղիցի աղջիկ կոյս՝ խօսեցեալ առն։ Ոչ եթէ մեռեալ է աղջիկդ։ Աղջիկ դու քեզ ասեմ, արի՛. եւ այլն։
bastard.
brine;
the action of salting in brine.
Թանայր զհացն յաղջուր. չկարացի (ասէ) կլանել զպատառ հացին աղիւ, այլ արկի ջուր եւ աղ ի պնակ եւ թացի. (Վրք. հց. ձ։)
Արա՛ աղջուր. եւ թէ ծովու ջուր գտնաս, լաւն այն է։ Խառնեն զյօտի մոխիրն ի յաղջուրն։ Շինէ՛ աղջուր։ Մոխրաջրով եւ աղջրով լուանալ. (Վստկ. ՟Ճ՟Լ՟Բ. ՟Մ՟Ղ՟Զ։)
salt;
saltness;
ծով աղտից, salt-marsh.
Աղային կամ աղի դարան, վայր, տեղի. որպէս թէ իցէ՝ աղուտ, աղտի։ Ըստ յն. աղ, եւ աղի. ἄλς sal. դուզ.
Ճակատեցան ի ձորն աղտից։ Եւ ի ձորն աղտից՝ ջրհորք, ջրհորք նաւթի. (Ծն. ԺԴ. 8. 10։ Իսկ Յհ. կթ.)
Ընկալեալ պարգեւս զերիր մասն գեղաքաղաքին Կողբայ, եւ զաղտս նորին բովանդակաբար. կամ է հանք աղի, եւ կամ հասք, կամ շրջակայ վայրք եւ գիւղք իբր ալէթ. կամ վիլայէթ։
Աղտ, ոյ, ոց. եւ ի, ից. ῤύπος sordes, σπίλος macula, ἱλύς limus, lutum, faex Անմաքուր ինչ շաղախիչ այլոց, եւ հետք նորա երեւեալ ի շաղախեալն. կեղտ. արատ. բիծ. քիր. փիսլիք. չիրք. չէքէ. եւ Գայռ. ցիխ. տիղմ. մրուր. ցեխ. թըն, չամուր. պալչըգ.
Ո՞ւր են՝ որք ի տղմին թաւալին, եւ դուզնաքեայ աղտով մերով զուարճանան. (Առ որս. ԺԴ։)
Թաթաւեալ եւ թաղեալ աղտովք. (Եղիշ.։)
Ի բա՛ց թօթափեսջիք զամենայն աղտ չարեաց. (Ագաթ.։)
Սխրականութիւն աղտոց մեղանաց. (Նար. ՂԳ։)
Յորժամ յագահութենէ եւ յամենայն աղտոց սուրբ իցեն. (Իսիւք.։)
Աւելորդ մասունք հրահալելեաց. ժանկ. մրուր. կղկղանք. դիրտ. տօրթու. փաս. թիւվալ.
Նախ ընտրեսցէ իբրեւ արծաթ, զի աղտն այրեսցի. (Ագաթ.։)
χόριον կամ κόριον secundina, secundae Թաղանթ սաղմի կենդանեաց յարգանդի մօր, որպէս շապիկ կամ քօղք բնութեան. տղի ընկեր, տղայ. տուվագ. մէշիմէթ.
cf. Աղտաղտուկ.
Յերեւել խաղողոյ յորթոյ՝ ջուր թթու եւ աղտաղտ ունի. (Վեցօր. ՟Ե։)
Ոչ եւս քաղցուն ջուր ըմպելի՝ աւելի քան զաղտաղտն գտանել անպիտանութիւն. (Պիտ.։)
Չարահոտութեամբ աղտաղտին ջրոց թմբրեցուցանէ. (Պիտ.։)
թեթէտեւ ասացից, ոչ ոք լուիցէ, զի աղտաղտ իցէ երկիր մեր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
salt, saline, brackish.
Աղտաղտուկ ջուր։ Աղտաղտուկ՝ ծովային։ Աղտաղտկով խառնեալ ըմպելին։ Կինն փոխեալ լինէր յաղի բնութիւն. քանզի հրակէզ եղելոյ գաւառին՝ աղտաղտուկն ոչինչ նուազ (քան զայն) անպտուղ է. (Փիլ.։)
Նմանութեամբ ասի.
Յաղտաղտուկ անհաւատութենէն ի վեր ամբարձան. (Ածաբ. նոր կիր.։)
Աղի եւ ծովային վայր. երկիր աղի եւ խոնաւ. շօռ տեղ. շօրիսթան. չօրագ եէր. չօրագլըգ. Wgrec salsugo, salsilago, marina vel salsa loca
Բնակեսցէ յաղտաղտուկս անապատի։ Բնակութիւնս նմա զաղտաղտուկս։ Արար զերկիրն պտղաբեր յաղտաղտուկս. (Երեմ. ՟Ժ՟Է. 6. Յոբ. ՟Լ՟Թ. 6։ Սղ. ՟Ճ՟Զ. 34։)
Պտղաբերութիւն գաւառին դարձաւ յաղտաղտուկ. (Խոր. ՟Գ. 7։)
to be stained or soiled, to grow greasy or dirty.
ῤυπάω, καταρρυπόομαι, sordeo, sordidor, conspurior, contaminor Շաղախիլ աղտեղութեամբ. պղծիլ. աղտոտիլ, մնտռիլ, ապականիլ. քիրլէնմէթ.
Ի գարշ ցանկութեանց ոչ աղտեղացան. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
that likes filth or dirt.
Սիրօղ աղտեղութեան. անմաքրասէր. գարշասէր. ցանկասէր. գարշելի.
Ի տեղի՝ ուր չիք իշխանութիւն աղտեղասիրաց. (Մծբ. ՟Ժ՟Է։)
Աղտեղասէր պղծութեամբք. (Արծր. ՟Ա. 15։)
to soil, to dirty, to stain, to besmear with filth or grease, to befoul, to bedaub, to sully, to tarnish, to grease.
Տալ աղտեղանալ. աղտեղի առնել. աղտեղել. զազրացուցանել. շաղախել. պղծել. աղտոտել, կեղտոտել, մնտռել. քիրլէթմէք. պերպատ եթմէք. μολύνω, ῤυπαίνω polluo, inquino, sordido, maculo, conspurco, contamino
Քակելով զճշմարտութիւնն, եւ աղտեղացուցանելով զաստուածաբանութիւնն. (Բրս. ծն.։)
Զառաջին մարդասիրութիւնն աղտեղացուցաք. (Վրք. հց. ՟Դ։)
cf. Աղտեղացուցանեմ.
Տեսին զսրբութիւնսն աւերեալ, եւ զսեղանսն աղտեղեալ. (Ա. Մակ. ՟Դ. 38։)
Զսրբութիւն մեր աղտեղեցաք. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Եթէ միով իւիք աղտեղեսցի, ոչ կարասցէ ունել զանաղտութիւնն. (Նիւս. կուս.։)
Ընդէ՞ր զտանողացդ ոտից սրբութիւն ճանապարհաւն ժանդից աղտեղեր (այս ինքն աղտեղեցեր)։ Աղտեղեալ գունով զազրութեան։ Ոչ աղտեղիլ յուրուական ինչ պղծութենէ. (Նար. ՟Խ՟Զ. ՟Ի՟Ա. ՟Ղ՟Գ։)
soiled, dirtied, spotted, befouled, stained;
impure, filthy, obscene;
greasy, muddy, mucky, nasty, dirty.
Այրել զաղտեղիսն, եւ պահել զսրբեալսն. (Ագաթ.։)
Եւ ամօթալի. անհամեստ. անվայել. պիղծ. անարժան. αἱσχρός turpis, foedus այըպ.
Ծանեաւ զխորհուրդ աղտեղի գողութեան մատնչին. (Զքր. կթ.։)
Ի ճակաճան աղտեղի գործոց. (Յհ. կթ.։)
Աղտեղի արուեստագիտութիւն. (Եփր. թուոց.։)
ԱՂՏԵՂԻ ԱՌՆԵԼ. Աղտեղել. աղտեղացուցանել. ἑμμολύνω inquino, polluo աղտոտել. քիրլէթմէք.
Պղծութիւն զայր ժանտագործ աղտեղի առնէ. (Առակ. ՟Ի՟Դ. 9։)
miserable, wretched, sorrowful;
raging, violent.
Ունօղ աղցից՝ պիտոյից՝ կարեաց. ընդ հարկաւ կարօտութեան անկեալ. իբր ἑνδεής indigens պէտք ունեցօղ, կարօտ. եօխսուլ. միւհթաճ. հաճէթլի.
Աղցաւոր կեանք, կամ կենցաղ։ Աղցաւոր կոչէ զներկայ կեանս, այս ինքն հարկաւոր (ընդ հարկաւ պիտոյից անկեալ) (Անյաղթ. եւ Շ. բարձր. եւ այլն։)
Հարկաւոր. կարեւոր. ἁναγκαῖος necessarius պիտուական. լազըմ. իգթիզալը.
Աւելորդ է, զի չէ՛ աղցաւոր։ Առ կեալ աղցաւոր հաց եւ ջուր են, իսկ առ ի բարի՛ կեալ՝ անախտութիւն եւ առողջութիւն։ Աղցաւոր համարեցաւ մասն ընդունել։ Աղցաւորացն դիւրագիւտք լինէին. (Փիլ.։)
Աղցաւոր պիտոյից կարօտեալ։ Զաղցաւոր չափաւորացն դիւրութիւն։ Վասն չքաւորութեան աղցաւորացն. (Պիտ.։)
Կամ ընդ հարկաւ անկեալ իւիք. անհրաժեշտ. մուգթեզի. զարուրէթի օլան.
Աղցաւոր ծանրութիւնք հարկահանաց. (Եղիշ. ՟Ե։)
evil, misery, grief, pain.
ἁνάγκη necessitas Հարկ. պէտք. կարիք. հարկաւորութիւն. իգթիզա. հաճէթ. իհթիյաճ. կերեքլիք.
Յապականութիւն լուծեալ ի յաղցից հարկէ մարմնոյն։ Եւ ոչ մի ինչ աղցս ի վերայ ածելով. (Նիւս. կազմ. եւ Նիւս. կուս.։)
beggar, mendicant, pauper;
poor, indigent, needy, necessitous, miserable, beggarly.
Աղքատ ասէ զթափուրս յամենայն գոյից. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Որպէս յետնեալ. պակասեալ. անբաժ. անմասն. կարօտ. զուրկ. մահրում. միւհթաճ.
Եթէ աղքատ իցէ ի գնոցն. (Ղեւտ. ՟Ի՟Է. 8. (յն. խոնարհ, կամ ի վայր)։)
Իբրեւ զայր ոք աղքատ ի մարդասիրութենէ. (Ոսկ. ես. ՟Ծ՟Դ։)
Թէպէտ եւ յանօթոց աշխարհիս աղքատ իցէ։ Ճոխ բոլորովին ընդ լաւագունին, եւ աղքատ ի հակառակէն. (Գր. հր.։)
Ոչ քահանայութեան աղքատ այն որ յամենայն իսկ քահանայութենէ առնոյր զպաշտօն. (Սեբեր. ՟Բ։)
Այլ միշտ փարթամ կամ ի նոսին, աղքատ բարեաց ամենեւին. (Յիսուս որդի.։)
Յաղքատ տանէ ելով։ Յաղքատ չքաւորութենէ փախչել. (Պիտ.։)
Ի ձեռն մեր աղքատս բանի. (Լմբ. թղթ.։)
Ըստ աղբիոնի (աբիոնի) աղքատ մտածութեանն. (Խոսրովիկ.։)
poorly, beggarly, like a beggar.
πενιχρῶς pauperum more, per inopiam Իբրեւ աղքատ. աղքատութեամբ.
Ընկալա՛յք յաղագս աղքատսիրութեան բանս, մի՛ աղքատաբար, այլ առատապէս. (Ածաբ. աղք.։)
to grow, to get poor, to render one's self poor, to become impoverished.
πτωχεύω, πένομαι pauper sum, mendico Աղքատ լինել. տնանկանալ. եւ կրել կամ յանձն առնուլ զաղքատութիւն. ախքըտնալ. ֆագըր օլմագ՝ գալմագ.
Եթէ աղքատասցի եղբայր քո։ Մի՛ երկնչիցիս որդեակ, զի աղքատացաք յոյժ։ Վասն ձեր աղքատացաւ, որ մեծատունն էր. եւ այլն։
Աղքատանայ զվերջին աղքատութիւնն. Համամ առակ.։
Աղքատացաւ ի տկարութենէ զօրութիւն իմ. (Սղ. ՟Լ. 10։)
Աղքատացան լապտերք մեր. (Զքր. կթ.։)
Որ չարութեամբն աղքատացեալ է (կամ աղքատեալ է). իբրու թէ՝ ազա՛տ է ի չարութենէ։
poor-house, almshouse, hospital for the poor.
Շինել աղքատանոցս. (Խոր. ՟Գ. 20։ Յհ. կթ.։)
Այրին զոր ինչ ունէր՝ զայն էարկ ի յաղքատանոցն, եւ ժառանգեաց զարքայութիւնն. (Ոսկ. ապաշխ.։)
poverty.
Աղքատութիւն. աղքատին վիճակ կամ իրք.
Աղքատանաց եւ տառապանաց եւ անշքութեան էր կենցաղն Յիսուսի. (Սկեւռ. յեսայ.։)
that loves the poor, charitable.
φιλόπτωχος pauperum amans Սիրօղ եւ խնամօղ աղքատաց. ախքըտի սէր՝ գութ ունեցօղ.
Այդչափ աղքատասէր ես, եւ զաղքատս յամենայն տեղիս կարգեցի. (Զքր. կթ.։)
that hates the poor, uncharitable.
to impoverish.
πτωχίζω, πτωχεύω pauperem vel mendicum facio Աղքատ կացուցանել, տնանկացուցանել. աղքըտցընել. ֆագըր՝ սեֆիլ էթմէք.
Թէ աղքատացուցանէ զմեզ, փորձէ՝ թէ ե՞մք ժուժկալք. (Իգն.։)
Աղքատացուցին ի ստացուածոցն առաքինութեան. (Լմբ. սղ.։)
rather poor, poor.
Յետին կամ տառապեալ աղքատ՝ արժանի գթալոյ. խեղճ աղքատ, աղքըտիկ. սէֆիլ ֆուգարեճիք.
cf. Աղքատիմաց.
Աղքատիմաստ բնութիւնք մարդկայնոցս. (Աթ. խչ.։)
Աղքատիմաստ իմոց խոհարանաց շարժումն։ Իմով աղքատիմաստ բանգիտութեամբ. (Արծր.։)
Փոքր ի շատէ օրինակեալ աղքատիմաստ եւ աղօտ գիտութեամբ. (Զքր. կթ.։)
Տուաւ փոքր ի շատէ յաղքատիմաց եւ ի տկար իմաստից մերոց։ Աղքատիմաց մերով բանիւ. (Շ. թղթ.։)
poor in understanding, shallow, empty, witless.
Աղքատիմաստ բնութիւնք մարդկայնոցս. (Աթ. խչ.։)
Աղքատիմաստ իմոց խոհարանաց շարժումն։ Իմով աղքատիմաստ բանգիտութեամբ. (Արծր.։)
Փոքր ի շատէ օրինակեալ աղքատիմաստ եւ աղօտ գիտութեամբ. (Զքր. կթ.։)
Տուաւ փոքր ի շատէ յաղքատիմաց եւ ի տկար իմաստից մերոց։ Աղքատիմաց մերով բանիւ. (Շ. թղթ.։)
poor, sorry, pitiful, vile, contemptible.
Ամենայն անօթք քո՝ անարգք եւ աղքատինք եղիցին. (Վրք. հց. ՟Դ։)
cf. Աղքատաբար.
Աղքատօրէն ձեւով շրջելն. (Երզն. մտթ.։)
obscurely, darkly, indistinctly, dimly.
Ընդ աղօտ. աղօտս. նսեմաբար. մեղմով. նուազաբար. թերապէս. դոյզն ինչ. մթնշաղ կերպով, քիչ մը. λανθανόντως, ἁμυδρῶς obscure, subobscure
Հաւաստեա՛ զաղօտաբար թուեցեալ ասացեալսն. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ։)
Որ լսէն ծայրիւք լսելեաց, կարէ աղօտաբար իմն առնել զասացելոցն ընդունելութիւն. (Փիլ. ել.։)
Աղօտաբար սուղ ինչ առ աչս մատուցանէ զտեսաւորութիւնն։ Աղօտաբար զլոյսն ձգէ. (Եղիշ. մկրտ.։ Լմբ. պտրգ.։)
Աղօտաբար զմեր գիտողի դպրութիւն. (Շ. թղթ.։)
Ծխոյ նմանութիւն ունել ասաց՝ ըստ աղօտաբար ակնարկութեան տեսութեանն. (Պիսիդ.։)
more obscure or dim;
very small or feeble.
Առաւել կամ յոյժ աղօտ. նսեմագոյն. մթագոյն. նուազագոյն. ἁμυδρότερος, ἁμαυρότερος obscurior
Աղօտագոյն ունի զբաշխողականն երեւումն։ Լուսափայլութիւնք՝ ոմանց յայտնագոյն, եւ ոմանց աղօտագոյն բաշխին. (Դիոն.։ Մաքս.։)
Ոչ եթէ աղօտագոյն դատապարտութեան արժանի իցէ. (Բրս. բարկ.։)
to grow dim, to become obscure, to grow dark;
to grow tarnished, to lose its lustre or polish;
to grow feeble, to be diminished.
ἁμαυρόομαι, ἁμυδρόομαι obscuror, obfuscor, obliteror, hebetor Նսեմանալ. մթագնիլ. մեղմանալ. նուազիլ. տկարանալ. մթնշաղ ըլլալ, մթննալ, գուլնալ, պակսիլ.
Ոգիքն ճնշին (ի գինւոյ), զգայութեանց աղօտացելոց, եւ մարմին ծանրանայ. (Փիլ. քհ.։)
to obscure, to cloud, to diminish the splendour of any thing or person, to eclipse, to extinguish;
to tarnish, to sully, to take away the polish from any thing;
to slander;
to enfeeble, to debilitate, to diminish.
Տալ աղօտանալ. նսեմացուցանել. նուազեցուցանել. քօղարկել. ընդ աղօտ ցուցանել. մթնցընել, պակսեցնել, գոցել.
Ստուերք հակառակասիրութեանն աղօտացոյց զիմանալի լոյս մտաց մեր. (Լմբ. պտրգ.։)
Ոչ զզօրութիւն նորա ոգւոյն աղօտացոյց. (Նիւս. կուս.։)
mill;
the teeth called grinders;
— ձերաց, hand-mill.
Եւ աղօն. աղացօղ՝ այր եւ կին. որպէս եւ երկանաքարն. եւ նմանութեամբ՝ ատամունք, որք փշրեն զուտելիս. ἁληθοῦσα molitrix, moles
Դատարկացան աղօրիք, զի նուազեցան։ Ի տկարութենէ ձայնի աղօրւոյն. (Ժղ. ՟Ժ՟Բ. 3. 4։)