Որ խնամէ զաշխարհ, կամ խնամ ունի ի վերայ աշխարհին. աշխարհաշէն.
Աշխարհախնամ հոգածութեամբ յարդարել զկարգ աշխարհիս. (Արծր. ՟Ա. 15։)
ԱՇԽԱՐՀԱԾԻՆ ԱՇԽԱՐՀԱԾՆՈՒՆԴ Ի նմին աշխարհի ծնեալ. բնիկ. սեպհական. համաշխարհիկ. երկրցի, տեղացի. եէրլի.
Աշխարհածնիւն հայրենեացն սեպհական ոգի գտեալ. (Կորիւն.։)
Տրդատ, որ աշխարհածնունդ հայրենեաց որդի գտանէր. (Ագաթ.։)
Ովկիանոս, որ պատէ զաշխարհ համօրէն.
Են եւ այլ բազում ծովակք, որք ոչ են յաշխարհածովէ. (Շիր.։)
Որ հոգայ վասն աշխարհի. եւ Որ ինչ հայի ի խնամս աշխարհին կամ ազգին.
Ժողովել զաշխարհահոգ խորհուրդն երանելի միաբանելոցն. (Կորիւն.։)
Մարդիկ աշխարհի. արտաքինք.
Զի՞ կայ մեր եւ դատել զաշխարհամարդս. զներքինսն դատեցարուք. (Եփր. ՟ա. կոր.։)
Ուր իցէ պաղատանք ի կողմնէ աշխարհին կամ բազմութեան.
Մատուցանէին զաշխարհապաղատ պատգամսն առաջի թագաւորին. (Բուզ. ՟Գ. 21։)
Քարոզեալ հռչակեալ ընդ ամենայն աշխարհ. տիեզերահռչակ.
Աշխարհաքարոզ զնորա ուղղութիւնսն աւետարանաւն արար. (Խոսր.։)
ԱՊԱԽՏԵԼ Իբր Ապխտել. յն. ταριχέω որպէս թէ՝ Տառեխել.
Զոհս կանայք նոցա առնուն, եւ ապախտեն. (Թղթ. բարուքայ.։)
Ատենաբանելն. խօսք ատենական.
Պատրուակաւ ասացաւ յատենախօսութեանն առաջի մեր. (Շ. թղթ.։)
Աստուածաբանականն ատենախօսութեամբ. (Գր. սքանչ. ի ստեփ.։)
Յառաջնում ատենախօսութեանն նշանակեաց. (Ոսկ. գծ.։)
Որ ի խնդիր ելանէ արարչին.
Զորս իւրեանց իսկ բնութեան բարքն կշտամբեն, այնու զի արարչախնդիր եւ աստուածախոյզ են. (Եզնիկ.։)
որ եւ ԱՐՏՕՍՐԱԹՈՐ. ԱՐՏՕՍՐԱԾԻՆ. ԱՐՏՕՍՐԱՀԵՂ. ԱՐՏՕՍՐԱՀՈՍ. Որ բղխէ զարտօսր. ուր իցէ հեղումն արտասուաց.
Զորս տեսանէին կողկողագին միշտ եւ արտօսրաբուղխս. (Փարպ.։)
Արտօսրաբուղխ մաղթանք. (Սարգ. վջ։)
περίεργος curiosus Որ ի խնդիր է աւելորդաց. զրախնդիր. հետաքրքիր. ընդվայրաքնին.
Դուք էք մշակք աւելախնդիրք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Խոնարհ բանիւ շահեաց զաւելախնդիրսն զայոսիկ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
snuff;
տուփ —ոյ, snuff-box;
առնուլ զ—, to take snuff.
Իբր խաղողախոտ. (ըստ յն. σταφίς uva passa, որ է չամիչ). Ազգ խոտոյ նման վայրի որթոյ. staphis, pituaria.
Զմարմին ոջլոտ խաւողախոտով շատ եփեա՛. (Բժշկարան.։)
ԽԱՓԱՐԱԿԱՆ ԽԱՓԱՐԱՁԱՅՆ. (մօտ ի Խափշիկ եւ Խփտի ազգս. եւ ի հնչիւն Խաֆ տառի, եւ կամ խապա, այս ինքն թանձր) Ունօղ զհնչիւն կամ ձայն խոշոր եւ թանձր կամ դժուարալուր.
• , ա հլ. (իբր յատուկ անուն հա-մարելով) «թագաւոր, սուլթան» Խոր. պտմ. և աշխ. Մխ. այրիվ. էջ 64. Սեբ. (հրտր. Պատկ.) էջ 36, 66, 68, 69 (հաղորդեց Թ. Աւդալբեգեան)։
• = Պհլ. *xākan, պրս. [arabic word] xaqan «թա-գաւոր», որ փոխառեալ է թրք. ❇ xā qān «կայսր, թագաւոր», արևել. թրք. ❇ xaqān «շահնշահ, մանաւանդ Չինաց թա-զաւորը» բառից. սրանից են տառադար-ձուած նաև արաբ. ❇ xaqān, յն. χαγανος «Աւարների, Հոների և Թուրքերի խա-նը» (Sophocles 1158), մ. լատ. caganus. chaganus, chacanus «Աւարների իշխանը», հպ. chaganū, ռուս. каганъ «խազարների թագաւորը» (Berneker 468) ևն։-Հիւբշ. 159։
• Ամէնից առաջ Վիստոնեանները՝ թրգմ. Խոր. էջ 356 դնում են ըստ Սուի-տասի վαγανος, ὄ žϰυϑων βασιλευς, ՆՀԲ «բառ պրս. որ և խան»։ Ուղիղ մեև-նեց Lag. Arm. Stud. § 984։
Բառ պրս. որ եւ խան. այսինքն Թագաւոր. արքայ. իշխան ինքնագլուխ։ (Խոր. ՟Բ. 84. 86. եւ աշխարհ։)
Խելայեզեալ՝ ոչ գիտէ զի՛նչ խօսի. (Գր. հր.։)
Ծերութեանհասակդ քո ի շաղփաղփութենէ զառածեալ եւ խելացեղեալ. (ՃՃ.։)
• տե՛ս Խիղճ։
Առաւել ռմկ. իբր. Հէգ, ողորմելի. խեղճ.
Այսպէսէ ողորմածութիւն, եւ այսպէս պարտ է առնել աղքատացելոց խղճաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
ԽԵՂՃ խըղճի. գ. cf. ԽԻՂՃ (մտաց).
Դաւիթ իմացեալ զխեղճ մեղացն։ Խեղճ յանցանաց իմոց հեղձուցանէ զիս հանապազ. (Սեբեր. ՟Զ։ Մանդ. ՟Ա։)
Իւր խեղճ հարկանէ զմիասն. (Ոսկ. ես.։)
Չի՛ք նոցա խեղճ կամ խեթ յետ մկրտութեան յօրինաց անտի։ Նա արդարացուցանէ զիս ի մէջ խղճի եւ խեթի. (Եփր. հռ. եւ Եփր. ՟ա. կոր.։)
Զխեղճս յանձանց ի բաց կորզեսցուք. (Նանայ.։)
Աստուած եդ ի մեզ զխեղճ մտացն անվրէպ յանդիմանիչ. Զի քան զամենայն օրինակս խրատու հզօրագոյն է։ Որ ոչ գիտէր զանձին խեղճ։ Խեղճ մտացն չտայր թոյլ. (Մխ. երեմ.։)
Ունելով ի ներքս զխեղճ մտացն չարչարէր զմարդն յուտելն զպտուղն. (Ոսկիփոր.։)
Նոցին իսկ խեղճի (կամ խըղճի) մտաց թողից. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 4։)
Յոյժ խեղճ էր նոցա (հրէից չարաց) ծնանել կուսին. (Եփր. համաբ.։)
ԶԻ սրբեսցուք մեք ի խեղճմտաց չարի. (Եփր. եբր.։)
Ի խղճմտութենէ քումմէ հարեալ. (Մաշկ.։)
• , ի հլ. «վէրքի ու-ռեցք» Ոսկ. հռովմ. 319. «վերքի թարախ» Յհ. կթ. «խոտի փտած հիւթը, արտաթորու-թիւն, որդ» Նար. մծբ. 450. «փխբ. հպար-տութեան փուքը» Ոսկ. հռովմ. 320, 397. «կեղծիք, խարդախութիւն» Ոսկ. Բ. կոր. ո-րից խղխայթիլ կամ խխայթիլ «թարախո-տիլ» Ես. ա. 6. Սարգ. յկ. դ. էջ 40. Յհ. կթ. խղխայթել «թշնամութիւնը ծածկել» Առակ. իզ. 26. (որ Լմբ. սխալմամբ մեկնում է «քրքրել, գրգռել»). խղխայթումն «թարախո-տիլը» Ոսկ. հռովմ. 386. բազմախղխայթ կամ բազմախխայթ Ոսկիփ. Ճառընտ։
• ՆՀԲ խիղ «գարշ, զազիր» բառից։ Հիւնք. խայթ բառից։
Որ ուտիցէ խմորեալ։ Մի՛ զենուցուս ի վերայ խմորելոյ զարիւն զոհից իմոց. (Ել. ՟Ժ՟Բ. 15։ ՟Լ՟Դ. 25։)
Ոչ ունելով խմորեալ ինչ, որ է խացախուտ վարք չարութեան. (Ի գիրս խոսր.։)
young;
childish.
ԱՆՏԻ ԵՒ ԱՅՍՐ. ԱՆՏԻ ՅԱՌԱՋ. cf. ԱՅՍՐ, cf. ՅԱՌԱՋ։ նխ. ԱՆՏԻ. նխ. Յայնմ կողմանէ. յայնկոյս. անդր քան. եօթետէ. գարշըտա.
Ի ծառոյ անտի։ Ի տեղւոջէ անտի։ Ի լեռնէ անտի եւ այլն։ Յիւրմէ անտի փառացն։ Ի նոցա անտի յուսոյն։ Ի նոցունց դից անտի։ Ի հեթանոսական ուսմանց անտի։ Կոչէր ի ձկնորսութենէ անտի. (Յճխ.։ Ագաթ.։)
ԱՆՏԻ, իք, ից, իօք. ὀ, ἠ, τὸ ἑκεῖθεν. qui, quae quod inde, ibi, futurus, -a, -um. Որ ինչ է անդ կամ անդանօր. այսինքն հանդերձեալն. ախրէթտէքի ախրէթ.
Ընկեսցո՛ւք զաստի ճոխութիւնս, զի անտիօքն (անդիօքն) փարթամասցուք. (Ածաբ. աղք.։)
Խնդրեսցուք զանտի զհանգիստն. (Յճխ. ԺԶ։)
Զծովու եւ զցամաքի գեղեցկօրէն խառնէին բարեփառութիւն, զանտիսն ի քաղաք տանել, եւ զքաղաքիսն անդրէն ածել. (Պիտ.։) Եւ երբեմն՝ Որ ինչ անտի կամ յայնմ իրէ լինիցի.
ԱՆՏԻ, տիոյ, ոց. ԱՆՏԻ. որ եւ ԱՆՏԻԱԿԱՆ. Պակաս ի տիոց. անկատար հասակաւ. եւ Տհաս. եւ Կարճեալ ի կենաց աշխարհի.
Կոյսք զանկատար յոյսս աշխարէին, եւ պատանեակք զանտիս հասակսն. (Փիլ. յովն.։)
Ազոխիցն անտիոցն. (Մագ. ԺԶ։)
Տակաւին յիմումն անտիականն ելով տիս։ Անտիական մտածութիւն. Յանտիական խակութեանն. (Մագ. ՟Ի՟Ե. ՟Լ՟Ե։)
without type;
unlike;
shapeless, deformed.
Ի ձեռս անյայտս անտիպ տեսակի. (Նար. խչ.։)
that spreads much good scent.
Ոչ յոլովից խառնից՝ զանազան ծաղկանց՝ ըստ հնոյն բազմաբուրեան այլայլութեան. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
wealthy, opulent, very rich;
precious, very dear.
Լի գանձիւք կամ հարստութեամբ. խիստ հարուստ.
Տեսանէ իմաստունն ի միտս իւր զբազմագանձ աշխարհն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
very slippery, where one slips, stumbles often or very easily.
Որ բազումս գթէ. դիւրագայթ. շատ սխալօղ՝ ինկնօղ.
very dear, precious.
Կազմեաց դեղ ինչ բազմագին, եւ նախ ինքն ճաշակեաց. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ծ՟Ա։)
ԲԱԶՄԱԳԻՆ. մ. (ի գին սաստկական մասնկանէ). Վարի ի քերթողականս՝ որպէս Ուժգին. սաստկագին. բազմագոյն. սաստիկ. շատ, խիստ.
cf. Բազմագին.
Կազմեաց դեղ ինչ բազմագին, եւ նախ ինքն ճաշակեաց. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ծ՟Ա։)
written in many manners;
polygraph.
Առակս խորիմացս, դիւալուրս, բազմագիրս, շնորհագիրս. (Ագաթ.։ Կորիւն դնէ՝ բազմադիմիս։)
of many colours;
more, much, various.
Մեծարեաց զբազումս ի մոգուց, եւ զբազմագոյնս ի մոգպետաց։ Հարկք աշխարհին բազմագոյն քան առ հարբն նորա երթայր յարքունիս. (Եղիշ. ՟Ա.՟Բ։)
Զբազմագոյն երանգսն։ Պտղոց բազմագունացեւ համանդամից. (Միսայէլ խչ.։)
very celebrated;
very praiseworthy;
that praises or is praised much.
Զբազմագով զիմաստութիւն (կամ զիմաստասիրութիւն). (Առ որս. ԺԳ. Ի բազմադով կեանսն ուրախանան. Յճխ. ՟Ժ՟Ա.)
very mild, merciful, full of fondness, compassionate.
Բազմագութ խնամով սնուցանէին (տարերք բանիւ տեառն) զիմաստիցն զարմն. (Պիտ.։)
of a great assembly.
Յոքնախումբ. բազմաժողով. յոքնաթիւ. շատւոր, շատ.
Բազմագումար զօրօք գայր հասանէր յաշխարն հայոց. (Կաղանկտ.։)
Բազում ծախիւք, եւ բազմագումար արուեստաւ որօք յերեւելիս հրաշակերտէ շինուածս. (Արծր. ՟Ե. 3։)
very numerous, of many forces.
Բազմախումբ. գունագունդ. շատ, շատւոր.
of several colours or shapes, diverse, multifarious;
— ակն, succinum (yellow amber), cf. Սաթ.
Զտիպքն եւ զբիծքն եւ զխարանս ... զկտեալ խածուածս բազմագունիս. (Նար. ՟Ձ՟Է։)
that is carefully nourished, of which much care is taken.
Ի խնամս բազմադարմանս վայելեսցէ յուսով երանելի կենացն։ Բազմադարման երախտիքն. (Յճխ. ՟Ժ՟Դ. ՟Ի՟Ա։)
polyedrical;
equivocal;
multiform, diverse, manifold, multifarious;
of many different manners.
Զի ի բազմադէմ շնորհացն՝ որ ի մեզ, բազմօք յաճախեսցեն գոհութիւքնն վասն մեր. (՟Բ. Կոր. ՟Ա. 11։)
Բազմադէմ տեսչութեամն խնամէ զարարածս. (Յճխ. ՟Ժ՟Ը։)
Վասն առաջին աշխատութեանց քոց, եւ բազմադէմ քաղաքավարութեանցն. (Վրք. հց. ՟Թ։)
cf. Բազմադէմ.
Մշակք բազմադիմի աշխատութեամբ վաստակոց յարդարին։ Բազմադիմի են սերմանք բարւոյն ի մարդիկ. (Յճխ.։)
Եւ քանզի բազմադիմի է նահատակութեանդ անուն, եւ նա բազմադիմի շնորհս բաշխէ ամենացուն. (Եղիշ. ՟Ա։)
Բազմադիմի սքանչելագործութիւնք, կամ ջանք, կիրք, կամ փոփոխութիւնք, անկողինք. (Ագաթ.։ Պիտ.։ Փարպ.։)
very various, of many kinds.
Մարդիկ ինքեամբ ձգեն խորհուրդս խորհուրդս բազմազան, եւ խնդիրս ամբաւս. (Ածաբ. ժղ.։)
Բազմազան կերովքն եւ անյագ խահիւք զցանկութիւնս նորոգս գործեցին։ Բազմազան (իբր բազմածախ) խրախճանութիւն. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. տեսական.։)
Յոյժ խաբեբայ եւ բազմազան ի ձեռնարկութիւնս. (Ածաբ. կիպր.։)
Գնացին յաշխարհն իւրեանց բազմազան աւարաւ. (Կաղանկտ.։)
great variety, diversity.
Զի մի՛ ոք բազմազանութեամբ ընդ իմանալւոյն խառնեսցի. (Նիւս. կազմ.։)
tbat is adorned magnificently;
that has many ornaments.
Ոչ հայել ի սեղանս բազմազարդս խորտկաց. (Վրք. ոսկ. (տպ. բազմազանս)։)
Սեղան բազմախորտիկ եւ բազմազարդ՝ ո՛չ երբէք անուշութեամբ լինի ճաշակելի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
that has many children.
Ուրա՛խ լեր դշխոյ՝ հարսն պանծալի, բազմազաւակ կուսութեամբ բերկրեալ. (Նար. գանձ եկեղ.։)
Բազմազաւակ կոյս՝ ծնեալ անախտաբար զազգս որդւոց մարդկան սուրբ աւազանաւն յորդէգրութիւն հօրն երկնաւորի. (Գանձ.։)
of several species, sorts or kinds, diverse, manifold.
Թէպէտեւ հոգին մի է, սակայն բազմազգի մերում ըստ փրկութեանն՝ բազմօրինակ եւ խորհուրդ փրկութեանն հրաշագործի. (Յհ. իմ. ատ.։)
copious, abundant.
εὕπορος, περισσός, ἅφθονος abundans, redundans, copiosus Զեղուն յոյժ, եւ առատաբուխ. բազմօք զեղեալ, յորդեալ, յորդառատ. խիստ առատ՝ շատ.
Ամենիմաստ ամենից հայր՝ բազմազեղ՝ խնամող։ Որ զբազմազեղ ներողութիւնդ քո ցուցեր. (Շար.։)
Արքայն Սմպատ՝ բազմազեղ նախախնամութեամբ յինքն զնա ածէր յանձանձէր. (Յհ. կթ.։)
Բազմազեղ տեսարան (ժողովոյս). յն. յորդահոսան, կամ բազմակարկաջ. իբր բազմամբոխ։ (Կիւրղ. ի կոյսն.)
cf. Բազմազեղ.
Ամենալոյս՝ աննախանձ եւ բազմազեղուն գովեալ արարչութեանդ զօրեղութեան. (Նար. ՟Լ՟Է։)
full of pleasures, very amusing.
Յոյժ զուարճալի եւ հանդիսական. զուարթագին. խնդալից.
very strong, very powerful;
numerous army.
Ո՛վ խաչ բազմազօր սքանչելիսն եցոյց. (Եպիփ. խչ.։)
very wrong;
perverse.
Բազմաթիւր եւ խաբեբայ. (Առ որս. ՟Ժ՟Է։)
cf. Բազմաժամանակ.
Մի՛ խորեսցուք ի բազմաժամանակեայ ալեաց ծեայն։ Ծերութիւն պատուական ոչ բազմաժամակեայն է. (Իմ. ՟Բ. 10։)
Անկելոց ի բազմաժամանակեայ մահճացն խշտիս. (Նար. ՟Ի՟Ը։)
Բազմաժամանակեայ սովորութիւն, կամ մտածութիւն, խորհուրդ, ամուսնութիւն. (Վրք. հց.։ Սկհ. կթ. արմաւ։ Պիտ.։)
Թէ բազմաժամանակեայ ի միասին իցեն. (Մխ. դտ.։)
cf. Բազմաժամանակ.
Ի տեղիս պանդխտութեան բնակեալ՝ բազմաժամանակեան է, թէպէտ եւ ամսօրեայ իցէ մեկուսութիւն. (Փիլ. լին.։)
populous, numerous;
great assembly, meeting, party;
crowd, multitude.
πολύοχλος frequens, hominum multitudine abundans Ուր իցէ ժողով կամ ժողովուրդ բազում. մարդաշատ. բազմամարդ. բազմամբոխ. մարդիկը շատ.
Եւ Բազմագումար. խուռն. բազում.
Զի թէ նախ միտքն եւ բանն ընդ միմեանս ոչ միաբանին, ընդ բազմաժողով խորհուրդ գոռոզին պատերազմել ոչ կարեն. (Լծ. կոչ.։)
surgy, billowy, tempestuous, agitated.
Ծովն օրինակէ զայս բազմալի կենցաղս. Զխռովական կեանս եւ զբազմալիս՝ ծովու նշանակէ անուամբ. (Լմբ. յայտն.։)
full of lights.
Որպէս մինչ բազմալոյս ինչ լար ի յերկնից ծայրութենէն կախեալ ի վերուստ մինչեւ ի վայր. (Դիոն. ածայ.)
to grow weak or faint, to decay, to languish, to droop.
Թառամիլ. նուաղիլ. թուլանալ. թողուլ անձամբ զանձն. (յն. խոնարհել զինքն)
cf. Թաղեմ.
ԹՕՍԵԼ. Այսպէս գրի ի Վրք. հց. տպ. ՟Ի՟Զ. փոխանակ գրելոյ ԹԱԶԵԼ, զոր տեսցես։
the tenth letter of the alphabet, and the sixth of the consonants;
ten, tenth.
Ժ. Լծորդ գտանի ընդ շ. զի գրի նժդեհ, նշդեհ. արխոյժ, աշխոյժ. որպէս եւ անունս աժդահակ ժաժդահակ. որ է աժտէր, վիշապ։
Ժ. Զկնի տասներորդ դարու ի յաճախել գաղղիացւոց յարեւելս, որպէս նոքա ժ հնչէին զյունական տառդ γ եւ լատ. g, որ լինին ի մեզ գ, եմուտ եւ առ ոմանս ի հայոց գրել ժ ի բառս ինչ, ուր սովորաբար եդեալ լինէր գ, ուստի եղեւ անխիտր գրել՝ մագիստրոս, եւ մաժիստռ. դիոգինէս, եւ դիոժէն. տէր յովհան, եւ կիւռժան. որպէս եւ պերփեռուժէն, իբրու պորփիւրոգէն, այն է ծիրանածին։ այլ առաւել անհեթեթ է գրչութիւնն ի (Քեր. Մագ. եւ Երզն.)
Ժ. Ի խորհուըդ գրոյս բարւոք գրեաց՝ որ ասացն.
witchcraft, sorcery.
ԺԱԺՄՈՒԿՔ որ եւ ասի ՇԱՐԺՄԱԿ ԲԺԺԱՆԱՑ. մրմունջ դիւթական բանից, կամ գրուած կախարդական.
ugliness of countenance, ghastly, dreadful look or appearance.
stinking, mephitic, infectious, fetid;
շունչ —, foul or tainted breath;
տեծղի —, stinking hole;
infected spot;
— առնել, to infect, to taint;
cf. Ժահահոտութիւն.
Ժանտ ախտիւ լցեալ՝ ժահահոտ եղէ. (Ժմ.։)
Յայնպիսի ժահահոտ եւ ի խաւարային բանդի կապանօք արգելեալ էր. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ի՟Գ.։)
stink, stench, offensive smell, taint;
mephitism, miasma;
****-*****, to stench, to cause to stink, to taint.
Ի ժահահոտութենէ օդոյն, կամ ի գէջ խոնաւութենէ. (Կանոն.։)
Ժահահոտութիւն դիոյն զմերձաւորս եւ զհեռաւորս փախուցանէ։ Արար.. . . անուշահոտ ի ժահահոտութենէն. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ եւ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
Երկիր անձրեւօքն լուացեալ եւ մաքրեալ լինի յամենայն ժահահոտութեանց. (Արիստ. աշխ.։)
Խոնարհի յախտսն, եւ ժահահոտութեանն համբերէ. (Ածաբ. ծն.։)
Որք եւ զժահահոտութիւնս բուրեն անօրէնութեանց։ Զաշխարհական ցանկութեանց, որ լին է ժահահոտութեամբ. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ. ՟Ի։)
horoscope, nativity.
ὠροσκόπος horoscopus, observans horas եւ այլն. եւ ὠροσκοπία consideratio horarum natalitiarum եւ instrumentum observandi horas Դիտօղ ժամուց. որպէս նոյն ընդ ժամաբաշխ. եւ Դիտօղութիւն ժամուց. դիտեալն աստղ կամ կողմն երկնից վասն ծննդաբանութեան.
Ի ժամադիտէն բաշխեն ի մասունս եւ ի կրկնամասունս։ Կենդանատեսակ առիւծիլ ... եւ ինքն արդեօք ժամադէտ. (Շիր.։)
Զեօթն աստեղսն եւ ժամադէտ ... երմէս զմրխտեայ, եւ ժամադէտն լիկտինոս. (Պտմ. աղեքս.։)
appointed, settled, fixed, assigned;
cf. Ժամագրութիւն;
— առնել՝ լինել, to make an appointment, to appoint, to assign the place, time, or day of meeting, or rendez-vous, cf. Ժամադրեմ, cf. Ժամանակեմ.
Որ ինչ լինի ժամ դնելով. որոշեալ եւ պայմանեալ ըստ ժամանակի. ատեն դրած. խօսք դրած.
Անցեալ երկու աւուրք ժամադիր խաբէութեանն. (Փարպ.։)
Որպես պարտս հատո՛ զքո ժամադիր արտասուացն. (Նար. խրատ.։)
appointment, time, place of meeting, rendez-vous;
fixed time, term, appointed time, assignation.
ԺԱՄԱԴՐՈՒԹԻՒՆ որ եւ ԺԱՄԱԴԻՐ. գ. συνταγή constitutio, coordinatio ὀρισμός τοῦ καροῦ definitio temporis եւ այլն։ Դրութիւն կամ սահման ժամանակի եւ տեղւոյ. պայմանեալ ժամանակ. Դաշն բանի վասն որորշեալ ժամու՝ ժամանակի, նշանի, եւ այլն. խօսք դնելը.
Ժամադրութիւն էր առն իսրայէլի առ դարանակալսն՝ հրով հանել նոցա զբոց ծխոյ քաղաքին. (Դտ. ՟Ի. 38.) (ուր յօրինակս ինչ յն. դնի, նշան)։
Կանխագոյն քան զասացեալժամադրութիւնսն յարուցեալ. (Եղիշ. թաղմ.։)
Տայ ժամադրութիւն ապաշխարութեան. (Մխ. երեմ.։)
Ատէ (փոխառուն) զաւուրն ժամադրութիւնսն։ Որպէս երկունք յղւոյ են ժամադրութիւնք նոցա (վաշխառուաց). (Մանդ. ՟Զ.) (որ մերձի ի յաջորդ նշ. )։
Կատարեաց զժամադրութիւն կենաց իւրոց, եւ փոխեցաւ ի հանդերձեալսն. (Վրք. ոսկ.։)
cf. Ժամադրութիւն.
Ներեսցէ մեզ արքայ աւուրս ինչ խորհել ընդ միմեանս ... հաւանեցան բանիցն, եւ շնորհեալ նոցա զժամակալութեան խնդիրն՝ արձակեցին զատեանն. (Փարպ.։)
canonical hours, divine service, hours.
Ժամակարգութիւնն որ ի սմա՝ ոչ վայրապար, այլ մեծ իմաստութեամբ, եւ ծածկեալ խորհրդով. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ճոխացուցանէ պայծառապէս զամենայն աղօթականս ժամակարգութիւնս եկեղեցւոյ սրբոյ. (Յհ. կթ.։)
Կամեցայ հաւաքումն առնել սրբոցն բանից՝ որ վասն աղօթից եւ ժամակարգութեանց. (Ի գիրս խոսր.։)
Մի խափանիցես զժամակարգութիւնս (այսինքն զկարգեալ ժամ աղօթիցն). (Վրք. հց. ՟Բ.)
rattle;
bell-ringer.
Ազդարարն ժամահար (կամ ազդարարութիւն ժամահարին) նախ ի փառաւորութիւն աստուծոյ է բոլորից հրաւիրակ, եւ դարձեալ հրեշտակական փողոյն հնչումն նշանակիչ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ի փայտն երջանիկ բարեբաստութեան ժամահարին խորհրդածութեան. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
introit.
Մուտ ի ժամ պատարագի. այսինքն նախկին բան նուագելի ի դպրաց, որ երբեմն էր երգով, եւ այժմ ասի ի Ձայն ի միոյ դպրէ. Ժմ.։ Տօնաց.։ Յիշատ.։ յն. լտ. Մուտ ասի. εἵσοδος introitus.
arriving quickly;
that which hastens;
hurried, hasty, quick, prompt;
— առնել՝ կացուցանել, to cause to arrive, to forestall, to anticipate, cf. Ժամանեցուցանեմ, cf. Հասուցանեմ.
Արմատ ժամանելոյ, որպէս ժամանօղ. եւ Կանխաժաման. փութկոտ. որ կանխէ. προφθάνων prior accedens
at a fixed or established time.
Յոլովք ժամանակաբար ասացեալքն (ի սուրբ գիրս՝) այլափոխելով ի ժամանակացն ցուցանին. (Առ որս. ՟Գ։)
chrnicler, chronologist;
chronological;
cf. Ժամանակագիրք.
հաւանեա՛ց եւսեբի ժամանակագրի. (Նախ. թղթ. պաւղ.։)
Ժամանակագիր արարեալ ի թագաւորութենէն խոսրովու որդւոյ տրդատայ. (Բուզ. ՟Գ. 1։)
Իսկ ասելն (Միխ. ասոր.)
Ասացեալ ժամանակագիրք փարթամագոյնս գրեցին անխտիր հայի ի մատենագիրս եւ ի մատեանս գլխովին։
chronography;
chronology;
chronicle;
վրիպակք ժամանակագրութեան, anachronism.
Պատմէ գիրք ծննդոցս որդի ի հօրէ զծնունդս ժամանակագրութեամբ. (Նախ. ծն.։)