to think, to reflect, to meditate, to ponder, to consider, to muse, to weigh.
· Calfa
Մտածեսցե՛ս միշտ զմահ, զի գործեսցես զչափ նորա։ Մտածեսցո՛ւք. զի դատել զոք կամ արդարացուցանել՝ աստուծոյ, եւ ո՛չ մեր իշխանութիւն է. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ. եւ ՟Ժ՟Ա։)
thought, meditation, consideration, reflection, idea, imagination, fancy;
ըստ իմում մտածութեան, as far as I can judge, according to my idea.
· Calfa
Բանիւ եւ գործով եւ մտածութեամբ։ Հարցանէր հայրն մինաս՝ զմտածութիւնն ուսանել։ Մտածութիւն մահու զխոկումն մահու ծնանի. (Կլիմաք.։)
mentally;
spiritually;
wisely;
mystically.
· Calfa
Իսկ մտաւորաբար, մտեալ ի մարմին մահկանացու եւ այլն. (Երզն. մտթ.։)
dregs, lees, remains, grounds, sediment, dross, faeces, residuum;
slime, mire, mud, ooze;
— գինւոյ, tartar;
cf. Գինեմրուր;
— իւղոյ, dregs, lees of oil;
— մաղձային, biliary calculus;
— միզական փամփշտի, stones in the bladder urinary calculi;
մաքրել զ—, to refine, to clarify, to purify;
— տալ, to cause great grief or pain, to cause to suffer;
to throw a slur or stigma on, to affront, to traduce, to slight, to revile, to injure;
cf. Քամեմ.
· Calfa
Զմրուրն մահու փոխեցի. (Նար. ՟Կ՟Ե։)
premium, prize or reward;
fight, combat;
տանել զ—, to win, to carry the prize, to bear away the bell;
— առնուլ, to get, gain or obtain a prize.
· Calfa
Որք զհանդէսն մրցանակի յերկրի կատարեալ՝ ապագայիցն եւ երկնաւորացն յուսոյ հաւատացին։ Զմրցանակ փրկչին յաղթութեան քարոզեն յանապական մահուն. (Նար. ՟Ժ. եւ Նար. առաք.։)
lists, arena;
agonism.
· Calfa
Քաջութեանց եւ մրցարանաց եւ պատերազմաց։ Զմրցարան մահու կամ կենաց՝ նպատակ անձին եդեալ. (Յհ. կթ.։)
step mother.
· Calfa
Միայն ազգ մօրուաց եւ քան զմահ անդր եւս վարէ զթշնամութիւնն. (Բրս. թղթ.։)
the twenty first letter of the alphabet, and the sixteenth of the consonants;
three hundred, three hundredth.
· Calfa
Ի յ՝անմահարար ծառոյն՝ նախատունկ յայտնեալ արմատ. (Շ. տաղ ի ստեփ.։)
Յաւիտենական մահուանէն ապրեսցուք։ Ոչ յաւիտեանս, եւ ոչ յաւիտեանս յաւիտենից. (Եղիշ. ՟Բ։)
to immolate, to offer up, to sacrifice to idols.
· Calfa
Բնաւ զի՞նչ իսկ յազէր, զի անասունք չեւ եւս էին արարեալ։ Իբր ոչ եթէ յՈրմզդի կամ ի յազելն էր զօրութիւնն, այլ ի գաւազանսն. եւ ոչ գաւազանքն բաւական էին արժանի առնել յազելոյ զանարժանն։ Մոգքն նախ յազեն, եւ ապա սպանանեն զանասունսն, զի յանզգայ ելանիցեն շունչքն ի մարմնոյ անտի. եւ զայն ոչ գիտեն, թէ երկուս մահս սպանանեն, մի յազելովն, եւ միւս եւս փողոտելովն. Եզնիկ.։ (ըստ այսմ թուի յազել լծ. թ. եիւզմէք, ոլորել զպարանոցն, կամ մորթել այսինքն հանել զմորթն. կամ վնասել իւիք. եւ այլն։)
for, on account of, for the sake of, in consideration of.
· Calfa
Խոնարհեցար ի բարձանց եւ առեր մարմին ի կուսէն յաղագս անկելոյն յանլուծիչ կենաց բանսարկուին խաբմամբ։ Լեղեաւ կերակրեցար յաղագս անկելոյն ի ճաշակմանէ մահաբեր պտղոյն. (Շար.։)
great, large, huge, enormous, gigantic, vast, immense;
strong;
powerful, mighty, victorious;
much, many, abundant, considerable.
· Calfa
Բազմահոս արտասուացն ի վեր բղխեալ ի յաղթ աղբերացն. (Բաբիղ. ի յհ. մկ.։)
triumphal, victorious, triumphant;
triumpher, conqueror, subduer;
— լինել, to triumph over, to conquer;
to excel;
— երգ, triumphal song, epinicion.
· Calfa
Յաճա՛խ են չարիքս, այլ յաղթական են համայնից՝ հզօր ամենակալ՝ քոյդ մարդասիրութիւն։ Ախտից եւ մահու վշտաց տխրութեան ի հրամանէ էին յաղթականք։ Յաղթականք, եւ ոչ պարտելիք. (Նար. ՟Հ՟Դ. եւ Նար. առաք.։)
cf. Յաղթող.
· Calfa
Արգելաւորքն եւ յաղթկունքն՝ հարկաւորօք մահկանացուին գան ի կերակուրս եւ յըմպելիս. յն. ἑνκρατής, ἑνκρατέστατος , այն է ժուժկալ, որ ջանայ արգելուլ զանձն յաւելորդաց, եւ յաղթել ցանկութեանց։
triumph, victory, success, advantage;
cf. Յաղթանդամութիւն;
կատարեալ —, decisive victory;
ունել, տանել, ստանալ զ—, to get the victory, to carry the day, to be victorious, to prevail over, to get the better or the mastery of;
լի բովանդակ ունել or տանել զ—, to obtain a complete victory;
մեծապանծ —ս ի գլուխ տանել, to gain great advantages over;
կանգնել —ս ի վերայ, to triumph, to be triumphant.
· Calfa
Ոչ եթէ բազում զօրօք յաղթութիւնն կանգնի, այլ յերկնից է զօրութիւն յաղթութեան։ Քաջ անուամբ զյաղթութիւն պատրաստեաց ի ձեռն Իսրայէլի։ Ետ մեզ զյաղթութիւն ի ձեռն տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի։ Ո՞ւր է մահ յաղթութիւն քո եւ այլն։
cf. Յաղթութիւն.
· Calfa
Բառնալով զյաղթումն մահու յանցանաց նախահօրն. (Շար. (այն է բանն գրոց, ո՞ւր է մահ յաղթութիւն քո)։)
cf. Յամառիմ.
· Calfa
Պնդել յամառել վասն այնր։ Յամառեալ քարացեալ սրտիւ։ Կայցէ յամառեալ մինչեւ ի մահ իւր. (Ագաթ.։ Նար. ՟Կ՟Գ։ Շ. ընդհանր.։)
rash, foolhardy, audacious, adventurous, hardy, resolute, determined;
rashly, inconsiderately, audaciously, arrogantly, presumptuously, insolently, haughtily, petulantly;
hardily, resolutely, determinedly.
· Calfa
Հարին զժամահարսն յանդուգն. (Մամիկ.։)
surviving;
inheriting;
—ք, posterity, descendants, successors.
· Calfa
ἑκγόνοι, ἑπιγινόμενοι posteri. Յետ մահու ծնողին մնացեալ զաւակ. ժառանգ. յաջորդք. յետինք. եւ նմանութեամբ՝ առաքինութիւնք իբր ժառանգութիւնք.
last;
vile;
destitute;
—ք ոմանք երեւին, they shew themselves to be the basest among men.
· Calfa
Զմեզ զառաքեալս՝ յետնորդս արար Աստուած իբրեւ զմահապարտս. (՟Ա. Կոր. ՟Դ. 9։)
to bear in mind, to call to mind, to remember, to recollect;
to record;
յիշեա զիս, remember me;
don't forget me;
յիշե՞ս, do you remember ?
չյիշեմ զանունն, I don't remember his name, I have forgotten his name.
· Calfa
Ցանկալի են գործքն, զի զյիշատակն մեր անմահ պահեն. զի մի՛ յիշիցիմք միայն, այլ զի ի բարիս յիշիցիմք, եւ մի՛ ի չարիս, որպէս Յուդա եւ այլք. (Գէ. ես.։)
memory;
cf. Յիշումն;
սուր յիշողութիւն, a good or happy memory;
տկար յիշողութիւն, unhappy memory.
· Calfa
Զայս միշտ արարէ՛ք մահուն իմոյ ի միտս ձեր վերստին առաջի՛ հօր։ Զի թէ նա յիշողութիւն ունէր, զնոսա նախ յիշէր. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Յուղարկաւոր.
· Calfa
Որոց առաջնորդ եղեւ, նոցին եւ բարւոք յղարկաւոր (ի մահուան). (Ճ. ՟Բ.։)
cf. Յղանամ.
· Calfa
Յղեցան (կամ յղացան) առաքեալքն ի հոգւոյն Սրբոյ, ծնան լեզուս խօսս ամենեցուն անմահութեամբ։ Յղեցան լեզուք առաքելոցն զանչափութիւն հաւատոյն իւրեանց։ Զղջմունս զխոստովանութիւն ապաշխարութեանցն յղեցեալք. (Ագաթ.։)
gluttonous, glutton, gourmand.
· Calfa
Եւ ոչ ըզմահ յղփասիրին, որ ի դըժոխս էջ ըստորին. (Յիսուս որդի.։) (Առ յետինս ասի Խորտկաճաշ մեծատուն. որպէս յն. լտ. δαιτυμών, δαιταλεύς epulo ).
cf. Բազմաչարչար.
· Calfa
Զի մի՛ ճաշակմամբ կենաց անմահասցի յոգնաչարչարն։ Յոգնաչարչար վտանգիւք տանջեալ. (Սկեւռ. աղ.։)
to lie down negligently, to throw oneself down heedlessly, to sleep, to stretch oneself down, to repose;
to observe, to watch, to spy, to be on the watch for, to waylay, to lie in wait for, to lay snares or ambushes.
· Calfa
Զորովք ամենեքումբք (զգայարանօք) յողալով իմաստունն, յանկարծօրէն սպաս արարեալ՝ անկաւ ի վերայ։ Ո՛չ, որպէս ոմանք, զյաջողական բարեօքն յողայր։ Այն՝ որ առ դրօքն յողայ՝ մահ։ Յողայցէ մինդ (ի զգայութեանց) միւսոյն. փոխանակ արբանեակք եղեալք միմեանց։ (Փիլ.։)
abundant, copious;
plentiful, overflowing, superabundant.
· Calfa
πολύς, γόνιμος (լծ. թ. պօլ, ղանիմ, կիւռ ). multus, copiosus, affluens, abundans եւ այլն. Առատ. լիաբուղխ. բազմահոսան.
supinely, with one's face upward, lying on one's back;
backwards;
— զարկուցանել, to hurl or throw backwards, to overthrow, to upset, to throw down on the back, to stretch on the earth;
— կալ, խաղալ, to lie down prone, flat on the face, to stretch at one's whole length;
to fall backwards;
— կալ, լինել, to be idle, negligent, neglectful, to stand with folded arms;
պրկել ի —, to throw down and hind strongly;
— անկանիլ, to fall on one's back, backwards;
— կացի ի դալարւոջ, I stretched myself on the grass;
յինքն —եալ անկանիլ, to recede, to flow back;
մինչեւ յե՞րբ —եալ կաս ոʼվ վատ, how long wilt thou sleep, o sluggard ?
· Calfa
Նոյ ըմպէր գինի, կայր յորսայս ի վերայ անկողնոյ։ Բազում անգամ կամք յորսայս ի մահիճսն. (Ոսկ. ղկ. եւ Ոսկ. ի քանան.։)
to accompany, to attend on, to escort;
to lead, to conduct, to guide;
to send, to expedite, to despatch, to forward;
to perform the funeral obsequies.
· Calfa
Ի մահուան որդւոցն՝ ոչ յուղարկեաց որպէս սովորութիւն է յուղարկել ի հարց՝ ի բարեկամաց եւ յազգականաց։ Պատառէին զպատմուճանս իբրեւ ի վերայ մեռելոյ, եւ յուղարկեցելոյ իբրեւ ի գերեզման։ Զիարդ յարգանդէ ի գերեզման յուղարկիւր. (Իսիւք.։)
Յանգիւտ կորուստն յուղարկի ի մահուանն իւրում. (Եղիշ. ՟Բ։)
ՅՈՒՂԱՐԿԵԼ՝ ասի եւ զմեռելոց, եւ զմերձ ի մահ եղելոց. παραπέμπω prosequor եւ այլն.
onocentaur;
centaur, hippocentaur;
siren, mermaid.
· Calfa
Բարոյախօսն ասէ վասն յուշկապարկաց, թէ մահաբերք են, եւ ի ծովու են. եւ երգեն երգս քաղցրաձայնս. եւ կերպարանք նոցա մինչ ի պորտն՝ կին մարդոյ է, եւ միւսն թռչնոյ է. նոյնպէս եւ իշացուլն՝ մի կողմն արու մարդոյ, եւ վայր կողմն իշոյ. (կամ կէսն իշոյ, կէսն ցլոյ) (Եպիփ. բարոյ.։)
cf. Յուռթուլունք.
· Calfa
Զմահն ասել Շամիրամայ ... եւ զյուռութսն ի ծով, եւ բան ի նմանէ, ուլունք Շամիրամայ ի ծով. (որ եւ յուռութ ուլունք) (Խոր. ՟Ա. 17։)
hopingly.
· Calfa
Եւ թէ ի սրոյն այն մահարար՝ մնացեալ առ իս էք յուսաբար. (Շ. եդես.։)
articulated, articular;
articulated, uttered;
well expressed, well turned, harmonious.
· Calfa
Զվիշապն յօդաւոր ընդ պարզականին (այսինքն մարմնաւոր ընդ անմարմնոյ)։ Խաչս փրկական՝ անմահն իսկութեան՝ յօդաւոր մարմնոյն խառնմամբ՝ եղեալ օթարան։ Յօդաւոր մարմնով ի քէն ծնաւ։ Զյօդաւոր մարմինն միակ՝ խառնեաց ընդ աստուածական բնութեանն իւր անքակ. (Նար. մծբ. եւ Նար. խչ. եւ Նար. կուս.։)
to join, to unite, to tie, to bind, to annex;
to articulate, to pronounce, to utter;
to feign, to contrive, to invent;
to compose, to form.
· Calfa
Ոչ պատճառս յօդես մահու, այլ հնարս խնդրես կենաց. (Նար. ՟Ձ՟Բ։)
spontaneous, willing.
· Calfa
Է՛ որ բնական, եւ է՛ որ յօժարական։ Յօժարական կենդանութիւն է, յորժամ յոռեգոյնն յաղթէ լաւագունին. իսկ յօժարական մահն է ըստ առաքինութեան կենցաղավարութիւն. (Սահմ. ՟Ը։)
to fatten, to grow fat;
to stuff on gorge oneself;
to live in effeminacy, idleness or debauchery, to wallow in voluptuousness, to pamper oneself;
to become haughty, to enact the stately personage, to play the swell;
— սիգաքայլ, to stalk, to walk proudly, to look big;
— ի խաղս, ի զբօսանս, to pass the whole day in pleasure or amusement.
· Calfa
Արք՝ որք գեղեցկութեամբ զմիւռնայ յօրանայք։ Միշտ մահուամբ սիրելի որդւոց ձերոց յօրանային դեւք. (Ճ. ՟Ա.։)
luxury, voluptuousness.
· Calfa
Ոչ դանդաչէր աղջամղջաւ հեշտախտութեանն ի մահիճս մարմնական յօրացման. (Տօնակ.։)
the twenty second letter of the alphabet, and the seventeenth of the consonants;
four hundred, four hundredth.
· Calfa
Ամենեքեան մահկանացու եմք, այն՝ որ բժշկէն, եւ որ բժշկին. (Եղիշ. ՟Ը. այս ինքն որ բժշկէ, եւ որ բժշկի։)
he, she;
that, it;
ուտէ նա, he or she eats;
ուտեն նոքա, they are eating;
խնդրեմ զնա, I am looking for him, her or it;
ասեն նոքա, they say;
նա է, it is he or she;
անուն նորա, his, her or its name;
ետու նոցա, I have given them;
նոքա նոքին, they;
նմա, to him or her;
նորա, to him or to her;
նոցա, to them;
but, however, nevertheless, yet;
indeed, really, in fact;
նա՛ է, that is, that is to say, i.e.;
նա աւանիկ, նա աւասիկ, look there, look here;
but, yet;
նա եւ, also, even, likewise, again;
moreover, besides;
նա զի, նա մանաւանդ թէ, above all, the more;
rather;
նա եւ ոչ, neither, nor;
not even;
նա եւ արդ իսկ ոչ, not even now;
նա ուրեմն, certainly;
perhaps, it may be that;
well;
now, then.
· Calfa
Մի՛ մինչ ի մահ բարկութեամբ զնախանձն վարիցէ. նա՝ մանաւանդ թէ՝ առ ժամանակ մի իսկ մի՛ կալցի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
prototype, archetype, primitive model, original, idea, pattern;
primitive;
— շինուածոց, sketch, plan, model.
· Calfa
Երեկոյ մարդոյ է օր մահու, իսկ առաւօտ է աներեկոյ օր ընդհանուր յարութեան. զոր նախագաղափարաւ (նախ յանձին) եցոյց քրիստոս. (Մխ. ապար.։)
pre-existent;
— էն, the First Being.
· Calfa
Ասի մահկանացու մարմինն ըստ նախագոյնկ իւրոյ բնութեան. (Խոսրովիկ.։)
arriving before.
· Calfa
Կործանման մահու նախաժաման մեծ աւետագիր. (Նար. ՟Ծ՟Ա։)
Providence;
foresight, prevision, care.
· Calfa
Թէ նախախնամութեամբ խոցէ, մահ իցէ դատ վնասու. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
envy, jealousy;
rancour, hatred;
emulation, rivalry;
zeal, fervour, warmth;
տիրասէր —, attachment, affection;
zeal;
առ —ու, enviously, invidiously;
— կրել յումեքէ, to be envied;
—ու մաշիլ, to pine away with envy, to be eaten up with;
ի —բարկութեան բրդիլ, to burst with envy;
ի — բարկութեան բրդիլ, to burst with envy;
առնուլ, բերել, ի — բերիլ, մտանել, to envy, to be envious of, to grow jealous, to bear envy, cf. Նախանձեմ;
to rival, to vie with;
— արկանել յոք, ի — ածել զոք, to fill with jealousy or envy, cf. Նախանձեցուցանեմ;
to move, excite or provoke to emulation;
ի — գրգռել զոք, to arouse the jealousy of, to create envy;
խնդրել զ—, to revenge, to take vengeance;
վառիլ —ու ընդ, to become jealous;
ի — վառիլ ընդ ումեք, to be jealous of;
— դնել, to emulate, to rival;
ի — նմանութեան ուրուք կրթիլ, to emulate a person, to desire to imitate him;
— առաքինութեան դնել ընդ ումեք, to desire to emulate a person's virtues;
— առնել, to fascinate, to charm, to bewitch, to cast a spell on;
ո՜ անմիտ գաղատացիք, ո՞ — արար զձեզ, o foolish Galatians, who hath bewitched you?.
· Calfa
Նախանձու բանսարկուին եմուտ մահ յաշխարհ։ Եւ ոչ նախանձու մաշեալ գնացից ընդ նմա։ Առ նախանձու մատնեցին զնա։ Ուստի լինի նախանձ, հեռ։ Զնախանձ եւ զամենայն չարախօսութիւն, եւ այլն։
Լի է նախանձու սրտմտութիւն առն նորա։ Բուռն է իբրեւ զմահ սէր, եւ խիստ իբրեւ զդժոխս նախանձ.եւ այլն։
cf. Նախատական;
blamable, reprehensible, censurable.
· Calfa
Նախատելի մահուամբ մեռանել. (Բրսղ. մրկ.։)
first, primitive, ancient, old;
ancient, chief;
—ք, the ancients, ancestors, antecessors, forefathers;
ի —նումն, anciently, formerly, in times past, in former ages.
· Calfa
Որ զնախնւոյն (Ադամայ) առիթ մահու. (Շար.։)
to take one's chance, to expose oneself, to attack, to be foremost in the battle, to charge the enemy;
to fight, to struggle, to wrestle, to wage war;
to make great efforts, to take much trouble, to persist;
to exercise oneself, to practise;
to devote oneself, to become a martyr;
ի ճգնութեան վարս —, to lead an ascetic life.
· Calfa
Նահատակեցան ի յերկրի, եւ ի յերկինս պսակեցան։ Որք նահատակեցան վասն քո ի մահ։ Ի վերայ աստուածային քո օրինաց նահատակեցան։ Ճգնեալ նահատակեցան յերկրի՝ յաղօթք ի պատերազմի։ Նահատակեալք ճգնութեամբ ի փորձ զանազան տանջանաց։ Արեամբ նահատակեալ, եւ այլն. (Շար.։)
damp, moist, humid.
· Calfa
Յարեցայց յապաշխարութեան զղջումն հանդերձ իմոյինս համազուգաւ, թորեցից վտակ ի նամէտ (կամ նայամէտ) բնութեան ի մեղսահայեաց վկայարանաց (աչաց)։ Ալէկոծի անհնարին ծփանօք յովկիանեանս նայամէտս (կամ նամէտս) բնութիւն առ ի յընդունումն արդարակ եւ բազմահոս արեանս. (Պիտ.։)