to box, to come to blows, to fight, to combat;
to rival, to vie with, to compete;
մրցելով իմն, with emulation, vying.
· Calfa
Ուժգնապէս մրցի ընդդէմ հակառակամարտին. (Լմբ. առակ.։)
πυτεύω pugilor, pugilatu certo, dimico ἁγωνίζομαι, ἁθλέω certo. ի բառէս Մուրց. Մուրցացի կռուիլ. բռնամարտիկ կռփամարտիկ լինել. գօտէմարտիլ. եւ Քաջապէս մենամարտիլ. մարտնչել. պատերազմել. կպուր կպուրի գալ, ծեծկուիլ, կիւլէշ բռնել, կռուիլ.
cf. Մրցումն.
· Calfa
Մերկամարտիկն մրցութեամբ. (Նար. ՟Լ՟Ա։)
ՄՐՑՈՂՈՒԹԻՒՆ ՄՐՑՈՒԹԻՒՆ ՄՐՑՈՒՄՆ. ἁγών, ἇθλος , ἅθλησις, πύκτευσις certamen, pugilatus, dimicatio. Մրցիլն. մրցանք. մրցկանութիւն. ընթացք եւ պէսպէս հանդէս ասպարիզի. ճգնութիւն. մենամարտութիւն. ըմբշամարտութիւն. մարտ. մաքառումն. պայքար.
Ի մրցմունս գազանաց, սրոյ եւ հրոյ՝ մենամարտեալք. (Շար.։)
combat, fight, wrestling;
competition, concurrence, rivalry.
· Calfa
Մերկամարտիկն մրցութեամբ. (Նար. ՟Լ՟Ա։)
Ի մրցմունս գազանաց, սրոյ եւ հրոյ՝ մենամարտեալք. (Շար.։)
ՄՐՑՈՂՈՒԹԻՒՆ ՄՐՑՈՒԹԻՒՆ ՄՐՑՈՒՄՆ. ἁγών, ἇθλος , ἅθλησις, πύκτευσις certamen, pugilatus, dimicatio. Մրցիլն. մրցանք. մրցկանութիւն. ընթացք եւ պէսպէս հանդէս ասպարիզի. ճգնութիւն. մենամարտութիւն. ըմբշամարտութիւն. մարտ. մաքառումն. պայքար.
prep. adv. near, nigh, next, close by, by;
near, next;
cf. Մերձ;
— այսր, near to this place;
— առ —, — ի —, — ի —ոյ, quite near or close, contiguously, thickly;
— ընդ —, — ընդ հուպ, soon, directly, instantly;
ի or ընդ մօտոյ, ի —է, մօտուստ ի —ուստ, near, nearly, close by or to, next;
soon, shortly, soon after;
lately;
ընդ — աւուրս, shortly, soon;
— լինել, to be near or close to, to approach, to draw near;
ի — կալ, to stand near, to be present at, to attend;
— կտրել, to cut quite short;
— անցանել, to pass close to, or hard by;
— է առ քեզ յորժամ կամի ցիս՝ կարող լինել, where there is a will there is a way;
ի մօտոյ, ի նանիր, cf. Մօտ, cf. Նանիր.
· Calfa
Ճշմարտութեանն մօտ է (կամ մօտէ)։ Մօտ ի մեզ թեւակից երթային։ Ոչ թողոյր զոք մօտ երթալ ի դուրս բանտին ... Զերկոցունց ականջսն մօտ կտրել. (Յճխ. ՟Ժ։ Փարպ.։ Եղիշ.։)
assisting, present, neighbouring, near, close to.
· Calfa
Վրէժխնդիր լինել մօտակաց ճշմարտութեան. (Եղիշ. ՟Ե։)
prize or premium, palm, laurels;
triumph, victory;
reward, recompense;
triumphant;
—աւ, triumphantly, in triumph;
— տանել, to obtain a triumph.
· Calfa
Ահա հասեալ է մարտադիրն, եւ յաղթանակն է ի ձեռին. (Շ. եդես.։)
Որ շնորհեցեր մեզ յաղթանակ ընդդիմամարտութեան. (Շար.։)
Յաղթանակ համբերութեամբ կատարեցիք զընթացս ձեր։ Զյաղթանակ մարտ վկայիցն. (Շար.։)
eager to win;
contentious, quarrelsome, litigious.
· Calfa
Չէ՛ արժան յաղթասիրի պարծանս առնուլ ի վերայ ճշմարտաբանութեան նորա. (Վանակ. յոբ.։)
to vanquish, to overcome, to conquer, to subdue, to subjugate;
to surpass, to excel, to prevail over;
— պատերազմի, to conquer, to triumph;
— ցաւոցն, to overcome or master one's grief or sorrow;
— ամենայն դժուարութեանց կամ ներհակաց, to overcome all sorts of difficulties, to surmount every obstacle;
— անձին, կամ կրից անձին, to conquer oneself, to get the victory over self;
to overcome or subdue one's passions;
— ի դատաստանի, to gain one's cause.
· Calfa
Յաղթէ զսատանայ յօրինակ փարաւովնի։ Ի պիստս զբռնամարտիկսն յաղթելով։ Յաղթեցից զամենայն մարտ պատերազմաց իմոց. (Արշ.։ Խոր. ՟Գ. 40։ Եփր. թագ.։)
triumph, victory, success, advantage;
cf. Յաղթանդամութիւն;
կատարեալ —, decisive victory;
ունել, տանել, ստանալ զ—, to get the victory, to carry the day, to be victorious, to prevail over, to get the better or the mastery of;
լի բովանդակ ունել or տանել զ—, to obtain a complete victory;
մեծապանծ —ս ի գլուխ տանել, to gain great advantages over;
կանգնել —ս ի վերայ, to triumph, to be triumphant.
· Calfa
νίκος, νίκη, νίκημα victoria. Յաղթելն. զօրանալն ի վերայ հակառակորդին. յաջողելն մարտի կամ մրցանաց.
cf. Յաճախ.
· Calfa
Յաճախապէս եւ խորհրդովք մերովք մարտնչի եւ կռուի ընդ մեզ. (Խոսր.։)
obstinacy, stubbornness, restiveness, self-will, prejudice, perverseness, fanaticism;
stiffness, harshness, tenaciousness, obduracy;
յամառութեաբ, obstinately, wilfully, stubbornly, obdurately.
· Calfa
Անտես եւ անլուր ճշմարտութեանն սիրէ լինել անբան յամառութիւն. (Յհ. իմ. ատ.։)
to retard, to defer, to delay, to put off, to procrastinate;
տէր իմ յամէ զգալ, my lord delayeth his coming.
· Calfa
Ոչ յամեցուսցէ Տէր զաւետիսն, որպէս ոմանք յամր համարին։ Զճշմարտութիւն եւ զփրկութիւն իմ ոչ յամեցուցից։ Ոչ յամեցուսցէ յատելեաց, այլ յանդիման հատուսցէ նոցա. (՟Բ. Պետ. ՟Գ. 9։ Ես. ՟Խ՟Զ. 13։ Օր. ՟Է. 10։)
declaration, exposition, manifestation, notification, statement or account;
manifesto, manifest;
prospectus, programme;
— առնել, to make a manifestation.
· Calfa
Եւ ոչ մերոյ ճշմարտութեանս՝ որում տեղեակ էք, ե՛ւ յայտարարութեամբ վրէժխնդրութիւն պահանջեալ. (Լմբ. առ լեւոն.։)
to explain, to expound, to expose, to illustrate, to make clear or evident.
· Calfa
Քաղցրահայեացն տիպ զսիրոյն ճշմարտի հպաւորութիւնն յայտնաբանէր. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
evident, clear, manifest, notorious, recognisable, obvious, explicit, apparent, palpable, visible;
cf. Յայտնապէս;
— է, it is clear, it is evident, that is of course;
— լինել, to be manifest, to appear;
— առնել, to manifest.
· Calfa
evidence, manifestation, enunciation;
disclosing, unveiling;
apparition;
revelation, Apocalypse;
Epiphany, Twelfth-day, Twelfth-night;
coming, appearing of our Lord;
divine oracle;
ծածկուկ —ք, the Apocrypha.
· Calfa
Յայտնութիւն բանից քոց։ Յայտնութիւն ճշմարտութեան։ Յայտնութիւն հոգւոյն։ Որ ինչ յերկնից յայտնութիւնք եղեն։ Ի յայտնութիւն դարձուցանել (այսինքն յայտնի առնել), եւ այլն.
to complete, to finish, to end;
to render suitable, to adapt, to accommodate;
to appropriate;
to accord;
to put into rhyme.
· Calfa
Առ նոսա անգէ զամբաստանութիւնս, որք զճշմարտութիւնն անիրաւութեամբ ուսուցանեն. (Ոսկ. գղ.։)
to be ended, finished, bounded;
to drive at, to tend to, to come to, to be reduced, to dwindle, to result;
to discharge, to flow or to fall into, to empty itself.
cf. Յանգեցուցանեմ.
· Calfa
Առ նոսա անգէ զամբաստանութիւնս, որք զճշմարտութիւնն անիրաւութեամբ ուսուցանեն. (Ոսկ. գղ.։)
relation, affinity, conformity, similarity;
fitness, suitableness.
· Calfa
Միտքն զիա՞րդ կարասցեն հասու լինել անճառելւոյն, եթէ ոչ ունիցի յանգութիւն ի նմին իմանալւոյն։ Իսկ զորոյ ունին յանգութիւն, բերէ եւ զնորին ճշմարտութեամբ. (Շիր.։)
opposed, present;
before, face to face;
— առնել, to show, to prove, to demonstrate, to explain.
· Calfa
Պիղատոսի պա՛րտ էր խուզել, եւ յանդիմանակայ առնել զճշմարտութիւն. (Նանայ.։)
to accommodate, to suit, to arrange, to adjust;
to form, to fashion, to give a relish or zest to;
to compound, to compose, to combine;
— զդէմս, to compose one's countenance.
· Calfa
Զամենայն ոգի ջանայր յերիւրել հասուցանել ի գիտութիւն ճշմարտութեան. (Ագաթ.։)
to doubt, to have doubts, to mistrust, to hesitate, to waver, to be in suspense;
to suspect.
· Calfa
Տակաւին յերկուացեալ ես։ Ո՞վ է՝ որ յերկուացեալ է ի ճշմարտութենէ անտի. (Կոչ. ՟Ժ։)
justly, deservedly;
in truth, truly, surely, certainly, and indeed, in fact, yes.
· Calfa
Ճշմարտութեամբ եւ յիրաւի ածեր զայս ամենայն ի վերայ մեր վասն մեղաց մերոց։ Յիրաւի է տալ նմա։ Որոց դատաստանքն յիրաւի են։ Յիրաւի խոնարհեցուցեր զիս։ Յիրաւի կոչեցաւ անուն նորա Յակոբ, զի այս երկիցս խաբեաց զիս։ Յիրաւի չարչարեցան ըստ իւրեանց չարութեանն։ Եւ մեք յիրաւի, զի արժանի որոց գործեցաքն՝ առնումք զհատուցումն.եւ այլն։
δικαίως, κρίσει, ἁληθῶς, ἁλήθειᾳ , εὑλόγως jure, juridice, merito, vere, certe, rite, utique, equidem. (ի ձայնէս՝ Իր, իրի, իրաւ. իրօք) Իրաւամբք. արժան եւ իրաւ. արդարութեամբ. ճշմարտութեամբ. ստուգապէս. արդարեւ. ի դէպ. կարի յիրաւունս. իրա՛ւ. ... (լծ. լտ. եու՛րէ ).
divers, many.
· Calfa
Ճշմարտապէս ի ձեռն եկեղեցւոյ ճանաչի գերաշխարհիկ զօրութեանց՝ յոգնազան Աստուծոյ իմաստութիւնն. (Նիւս. երգ.։)
assembled in great multitudes or flocks, very numerous.
· Calfa
Յոգնախումբ մարտիկ զօրականք, կամ ժողովարան. (Պիտ.։)
Արիստոտէլ, Պղատոն, եւ այլքն յոգնախումբ ի ճեմարանսն Աթենայ գտեալ։ Վերծանեալ զյոգնախումբ հոյլս հանդիսացելոցն։ Արի՛ իբրեւ զՅեսու քաջամարտութեամբ յոգնախումբ ճակատամարտս հրաշից. (Մագ. ՟Ե. ՟Է. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Բազմահռչակ.
· Calfa
Եկեալ յոքնահռչակն Պօղոս վկայել ճշմարտութեանն՝ ասաց. (Աթ. ՟Ը։)
long living.
· Calfa
Յոլովակեաց եղեալ՝ հանգեաւ ի մարտի ՟Ժ՟Ը. ((Կիւրեղ Երուսաղէմի). Տօնակ.։)
cf. Յոլովեմ.
· Calfa
Վանեսցէ զհակառակամարտն, եւ ընդ յաղթութեանն յոլովիցէ ինքեան աւար. (Պիտառ.։)
to cause to abound or increase, to augment, to multiply;
cf. Յոլովանամ.
· Calfa
Վանեսցէ զհակառակամարտն, եւ ընդ յաղթութեանն յոլովիցէ ինքեան աւար. (Պիտառ.։)
search, research, perquisition;
trouble, agitation;
incitement, instigation;
turbulence, confusion, tumult;
— խորհրդոց, anguish, anxiety, affliction, pain;
— կրից, hastiness, outburst;
— սրտի, emotion, transport.
· Calfa
Խնդրէին զնա յուզմամբ, եւ ոչ գտանէին։ Գիտաց զյուզումն Աբերկիոսի. (Տէր Իսրայէլ. մարտ. ՟Ժ՟Դ.։ Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Ի՟Բ.։)
to articulate, to utter, to pronounce, to form;
to fit, to suit, to organize;
to associate, to elect or to return as member.
· Calfa
Մարդկային ձայն գործի իցէ բանին՝ յօդացուցանելով ինքեամբ զսրտին շարժմունս։ Սրբով հոգւովն յօդացուցանելով զճշմարտութեանն բանն. (Նիւս. երգ.։)
prototype, archetype, primitive model, original, idea, pattern;
primitive;
— շինուածոց, sketch, plan, model.
· Calfa
Որք ըստ նմանութեան ուրուք տպանան, զնախագաղափարիցն ճշմարտութենէ բուռն հարկանեն. (Կիւրղ. գանձ.։)
more ancient;
cf. Յառաջագոյն.
· Calfa
Ծանուցեալ նախագոյն զպատճառս։ Նախագոյն յառաջեալ ի տեղի մարտին։ Զորս կալեալ էր նախագոյն. (Փարպ.։)
to write beforehand;
to prescribe;
to say or mention before.
· Calfa
Ստուերական տօն, որ զաւետարանին նախագրէր զճշմարտութիւն։ Զխորհուրդս ի նորա (սողոմոնի) դէմս նախագրէր. (Խոր. վրդվռ.։ Նիւս. երգ.։)
to set over, to put above, to promote;
to prefer, to give the preference to, to esteem more.
· Calfa
Նախադասէր ի մարտակցութիւն զտիւռեւս. (Նոննոս.։)
entrance-door, portal;
vestibule;
commencement.
· Calfa
Նախադուռն մարտիւրոսաց եւ սարկաւագաց (ստեփանոս). (Գանձ.։)
spontaneous, ready, willing;
prompt;
the first to volunteer;
— լինել ի կռիւ, to commence the attack, to begin the fight;
— լինել, cf. Նախաձեռնել.
· Calfa
Իւրաքանչիւր ոք երեւէր առ յոյժ ջերմեռանդն կամաց եւ քաջապինդ տրտմութեան նախաձեռն ի խառնումն մարտին առնել. (Պիտ.։)
prediction, prophecy.
· Calfa
Ապառնեացն մարգարէականս նախաճառութիւնս։ Զնորայն նախաճառութեանց սորայս կատարելագործութիւնս զճշմարտութիւն հաւատարմացոյց. (Դիոն. եկեղ.։)
emulating, vying;
jealous, rival, emulous, full of emulation;
with emulation, wying with each other;
— ջանք, emulation, rivalry;
— կիրք, jealousy;
— լինել, գալ, to emulate, to vie with.
· Calfa
ἁντίζηλος aemulus, zelotypus. իտ. geloso. եւ ընդ բայի. ζηλοτύπως ἕχω per aemulationem facio, invideo. Ունօղ զնախանձ ընդդէմ այլոց. Նախանձայոյզ դէմ ընդդէմ. նախանձակից գոլով՝ դիմամարտութեամբ ընդ այլում.
cf. Նախապատուար.
· Calfa
προτείχισμα antemurale, propugnaculum. Առաջին պարիսպ՝ արտաքին. պատուար. աշտարակ. մարտկոց.
archdeacon.
· Calfa
Նախասարկաւագ եւ առաջին մարտիրոս. (սուրբ ստեփաննոս). (Շար.։)
prediction.
· Calfa
Պահանջեսցուք յառաջամարտկացն նախասացութեան զպատճառս։ Է ինչ՝ որ վեր ի վայր է նախասացութիւն լեզուին. (Փիլ. նխ. ՟բ. եւ Փիլ. լիւս.։)
protomartyr, the first martyr, St. Stephen.
· Calfa
Նախավկայք ճշմարտութեանն (մանկունք Բեթղեհեմի). (Գր. սքանչ. ի ստեփ.։)
πρωτομάρτυρ protomartyr, primus testis Christi. Նախն ի վկայս յետ Քրիստոսի. առաջին Մարտիրոս, սուրբ Ստեփաննոս. լայնաբար՝ Նախկին մարտիրոսք. կանխաւ նահատակեալք. եւ Վկայ իրիք ճշմարտութեան.
foreknowledge, prescience.
· Calfa
Նախատեղեակութիւն նոցա, եւ աթոռոյն անշարժութիւն վկայէ աւանդութեանցն ճշմարտութեան. (Լմբ. ատեն.։)
cf. Նախագաղափար.
· Calfa
Առ նախատիպ ինչ տեսակ անխոտոր հայի գրօղն. որպէս զի ստեղծցէ զճշմարտութիւն ի նմանութեան նախատպին պատկերի։ Ի նախատպացն պատկերաց։ Նախատպի գծագրին. (Դիոն.։)
retreat, rout, defeat;
bissextile;
— ամ, leap-year.
· Calfa
ՆԱՀԱՆՋ. ἑμβολισμός, βίσεξτος, ἑμβόλιμος ἠμέρα bisextilis, intercalaris, vel bisextus dies. Ըստ տումարի՝ միօրեայ յերկարումն տարւոյ ի չորրորդ ամի միանգամ՝ հանգէտ չորեքամեայ ոլոմպիադաց. զի յաւելուածով միոյ աւուր յամիսն փետրվար՝ յետս ընկրկի տարին այն աւուրբ միով. քէպիսէ. (ըստ յն. միջանեակլ ասի, եւ ըստ լտ. կրկին վեցեան, զի վեց աւուրբքն յառաջ քան զկաղանդս մարտի՝ կրկին թուեալ լինէր ի նահանջ ամի).
companion in arms or in martyrdom.
· Calfa
συναγωνιστής, σύναθλος certaminis socius, et adjutor. Ընկեր ի նահատակութեան. ճգնակից. մարտակից. մրցակից, հանդիսակից.