cf. Մենամարտիկ.
Խոստացաւ միայնամարտիկ լինել թնդ նմա. (Պտմ. աղեքս.։)
Ի հանդէս ճակատացելոց ի միայնամարտիկ զինուորութեան։ Քանի՛ սաղարք միայնամարտիկ ախոյանք իցեն. (Արծր. ՟Բ. 5։ ՟Գ. 1։)
fighting in the midst.
besieging;
defending.
Պարսպամարտն պոլիդեկէս. (Պտմ. աղեքս.։)
Պարսպամարտն անուանել հաւանելաւ (զաքիլլէս). (Մագ. ՟Ծ։)
battering engine, siege-train.
ἐλέπολις (μηχανή ) obsidionalis, machina, urbium vastatrix. Մեքենայ մարտնչելոյ ընդ պարսպի. ըստ յն. քաղաքառիկ.
Շուրջ զքաղաքաւն կացուցեալ պարսպամարտիկս, եւ զպատերազմին պատրաստութիւնս ... քանդել ուժգնակի ընդ այլսն համանգամայն եւ զսուրբ քաղաքն. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
cf. Սուսերամարտիկ.
Որ սրով մարտնչի.
Բազմութիւն զօրաց աղեղնաւորաց եւ սուսերամարտից. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա. այլ ձ. սուսերամերկից։)
swordsman;
gladiator;
— լինել, to fight sword in hand.
swordsmanship;
swordplay.
fighting with rabid fury;
combatting with malice.
Չար մարտիկ. չարութեամբ մարտնչօղ. եւ Ուր լինի չարաչար մարտ. կամ Յարուցանօղ զմարտ չար.
Ընդդիմակռուութիւն ընդդէմ չարամարտ բռնաւորին. (Յհ. կթ.։)
Աղտտեցեր զնա յայսմ սնոտի եւ չարամարտ կենցաղոյս. (Հ. յուլ. ՟Ժ՟Ե. որ ի Հ=Յ. Չարամարդ։)
sciamachia.
Ստուերամարտ լինել՝ զօդն հարկանելով. (Ոսկիփոր.։)
Ստուերամարտք լինել ճշմարտապէս. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Նմանեալ զըմբշամարտկացն անփորձայաղթսն, որք առ հեռիսն ի նոցանէ արիաբար ստուերամարտիկ եղեալ, եւ զօդն դատարկ քաջասրտաբար վիրօք դադարեցուցանել. (Դիոն. ածայ.։)
fight between shield-bearers.
Ի վահանամարտութիւնս ըստ հանդիպին ի դէպ պատկանեալ. (Պիտ.։)
fighting in the first rank;
coryphaeus, champion;
skirmisher, sharpshooter.
πρόμαχος, προαγωνιστής antesignanus, propugnator. Յառաջամարտիկ, ախոյեան. նահատակ. զօրավար.
Նախամարտիկ քոց մանկանց եղիազար։ Մեծ՝ ճշմարտութեան նախամարտիկ եւ վարդապետ (պօղոս)։ Ոչ յաղագս անարգութեան նախմարտկաց. (Ածաբ. մակաբ.։ Առ որս. ՟Է. ՟Ժ՟Ե։)
Մեծամեծք հաւատոցն նախամարտիկք. (Նիւս. երգ.։)
Աւաղէին զվախճան նախամարտկացն հզօրաց եւ քաջաց։ Տայր ի պահեստ բանտի զանձինս զօրավարաց նախամարտկաց եւ քաջից. (Ղեւոնդ.։)
Նախամարտիկն զինուորութիւն երկնային պարուն (միքայէլ զօրավար երկնից). (Նար. ՟Լ՟Է։)
Թօթափեցան ամենայն պայիկք նախամարտկացն ի պարսպէն. մարթ է իմանալ եւ նախամարտկոցաց, նախապարսպին։
skirmish.
Յառաջամարտութիւն. զօրավարութիւն.
Եղէց հմուտ առ պատերազմել քոյով նախամարտկութեամբ. (Սարկ. աղ.։)
cf. Նաւամարտիկ.
Ի պատերազմունս, ի ձիամարտս, հետեւակամարտս, նաւամարտս. (Փիլ. լին. ՟Ա. 100։)
fighting at sea;
naval fight;
— լինել, to fight a battle at sea;
— տորմիղ նաւաց, fleet, army.
ναυμάχης, ναυμάχος navali praelio decertans. Մարտիկ նաւաւ ի վերայ ծովու. նաւամարտ, եւ նաւամարտական.
Նաւամարտիկ լինէին ընդ նմա։ Տորմիղ նաւամարտիկ նաւաց. կամ նաւամարտիկ տորմիղ նաւաց։ Յաղթել ի նաւամարտիկ կռուին։ Նաւամարտիկ պատերազմաւ. (Եւս. քր. ՟Ա. ՟Բ։)
Զնաւամարտիկ հնարս հնարեցաւ. (Ոսկ. ես.։)
Նաւամարտիկ ընթացս կազմեալ. (Արծր. ՟Դ. 11։)
Կամ գ. իբր Նաւամարտութիւն.
Որ ի թերմուպողիս կռիւն, եւ ի սաղամին նաւամարտիկն. (Եւս. քր. ՟Բ։)
naval engagement;
mock sea-fight, naumachy.
ναυμαχία navalis pugna, navale praelium. Նաւական մարտ՝ պատերազմ. նաւակռուութիւն.
Երկիր եւ ծով լնու նաւամարտութեամբք եւ հետեւակ զօրօք. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ոչ է նաւամարտութեամբ յաղթել ումեք, եթէ ոչ նաւական զօրութիւն իցէ ի նաւին. (Նիւս. երգ.։)
Տասն ամաւ յառաջ քան զնաւամարտութիւնն՝ որ ի սալմանին. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Զնաւամարտութենէն՝ որ եղեւ յելլենացւոցն առ բարբարոսսն, մեք ասեմք. (անդ. ՟Դ։)
Հարկ է լինել նաւամարտութիւն վաղիւ, կամ ոչ լինոցել. (եւ այլն. Պերիարմ.։)
Եղեւ պատերազմ եւ նաւամարտութիւն սաստիկ ի մէջ ծովուն. (Արծր. ՟Բ. 1։)
Էր եւ տուն մեծ, յորում գրեալ էր նաւամարտութիւն քսերքսի ընդ աթենացիս. (Պտմ. աղեքս.։)
skirmish, brush.
ՅԱՌԱՋԱՄԱՐՏ ՅԱՌԱՋԱՄԱՐՏԻԿ ՅԱՌԱՋԱՄԱՐՏԻՉ. προαγωνιστής, προαγωνιδής, ἑναρχούμενος τοῦ πολέμου primus certator, propugnator. Նախամարտիկ. ախոյեան. յառաջակաց մարտիկ, եւ պաշտպան.
Ի յառաջամարտիցն ի ճակատն եթէ ոք հարու զթշնամին։ Յառաջամարտ եղեալ (ընդդէմ) սատանայի. (Մխ. դտ.։ Ճ. ՟Բ.։)
Կոչեաց Յեսու զամենայն իսրայէլ եւ զյառաջամարտիկս. (Յես. ՟Ժ. 24։)
Պահանջեսցուք (ի) յառաջամարտկացն։ Յառաջամարտիկ մարտիրոսն, եւ քաջ նահատակն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Եղիշ. ՟Զ։ Հ. ապր. ՟Ժ՟Գ.։)
Յուսացեալ ի զօրավիգն պաշտպան օգնականին եւ յառաջամարտչի արդարոցն՝ Աստուծոյ. (Փիլ. իմաստն.։)
cf. Յառաջամարտիչ.
ՅԱՌԱՋԱՄԱՐՏ ՅԱՌԱՋԱՄԱՐՏԻԿ ՅԱՌԱՋԱՄԱՐՏԻՉ. προαγωνιστής , προαγωνιδής, ἑναρχούμενος τοῦ πολέμου primus certator, propugnator. Նախամարտիկ. ախոյեան. յառաջակաց մարտիկ, եւ պաշտպան.
Ի յառաջամարտիցն ի ճակատն եթէ ոք հարու զթշնամին։ Յառաջամարտ եղեալ (ընդդէմ) սատանայի. (Մխ. դտ.։ Ճ. ՟Բ.։)
Կոչեաց Յեսու զամենայն իսրայէլ եւ զյառաջամարտիկս. (Յես. ՟Ժ. 24։)
Պահանջեսցուք (ի) յառաջամարտկացն։ Յառաջամարտիկ մարտիրոսն, եւ քաջ նահատակն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Եղիշ. ՟Զ։ Հ. ապր. ՟Ժ՟Գ.։)
Յուսացեալ ի զօրավիգն պաշտպան օգնականին եւ յառաջամարտչի արդարոցն՝ Աստուծոյ. (Փիլ. իմաստն.։)
skirmisher;
champion;
— զօրք, the flower of the army.
ՅԱՌԱՋԱՄԱՐՏ ՅԱՌԱՋԱՄԱՐՏԻԿ ՅԱՌԱՋԱՄԱՐՏԻՉ. προαγωνιστής , προαγωνιδής, ἑναρχούμενος τοῦ πολέμου primus certator, propugnator. Նախամարտիկ. ախոյեան. յառաջակաց մարտիկ, եւ պաշտպան.
Ի յառաջամարտիցն ի ճակատն եթէ ոք հարու զթշնամին։ Յառաջամարտ եղեալ (ընդդէմ) սատանայի. (Մխ. դտ.։ Ճ. ՟Բ.։)
Կոչեաց Յեսու զամենայն իսրայէլ եւ զյառաջամարտիկս. (Յես. ՟Ժ. 24։)
Պահանջեսցուք (ի) յառաջամարտկացն։ Յառաջամարտիկ մարտիրոսն, եւ քաջ նահատակն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Եղիշ. ՟Զ։ Հ. ապր. ՟Ժ՟Գ.։)
Յուսացեալ ի զօրավիգն պաշտպան օգնականին եւ յառաջամարտչի արդարոցն՝ Աստուծոյ. (Փիլ. իմաստն.։)
waging perpetual war, fighting continually.
Միշտ մարտնչօղ. ուր իցէ միշտ մրցումն.
Մշտամարտ հանդիսիւ յասպարիսի կենցաղոյս. (Նար. ՟Ձ՟Բ։)
making war on man;
hostile to mankind.
Որ մարտնչի ընդ մարդյ.
Կենդանի ինչ նման զանալութոյ՝ մարդամարտ։ Քաղ ծառասէր եւ մարդամարտ. (Խոր. աշխարհ.։)
agonotheta, athlotheta.
ἁθληθέτης, ἁθληθετήρ arbiter, munerarius certaminis. Կարգագիր եւ վարձահատոյց հանդիսի մարտի, այսինքն մրցանաց ագոնի, կամ նահատակութեան. հանդիսադիր. նահատակադիր. ճգնադիր. մարտայարդար.
Դատաւորին եւ մարտադրին մերոյ կենցաղոյս։ Առ մարտադրին աստուծոյ։ Մարտադրաւն քրիրստոսիւ. (Բրս. հց. ՟Ե։ Եւագր. ՟Ի՟Ա։ Նեղոս.։)
Ինքն հանդիսապետն եւ մարտադիր (քրիստոս)։ Յաղթիցէ դէմ յանդիման մարտադրին. եւ այնպէս առ մարտադիրն մատուցեալ՝ բարձրագլուխ զպսակն պահանջէ։ Ահա հասեալ է մարտադիրն, եւ յաղթանակն է ի ձեռին. (Սարկ. քհ.։ Սարգ. յկ. ՟Զ։ Շ. եդես.։)
quarrelsome, contentious, litigious, wrangling.
Ծնուցիչ՝ այսինքն գրգռիչ մարտի. խռովայոյզ. կռիւ հանօղ.
Սոքա են քնէածք ի բարեաց, եւ զուարթաչարք, եւ մարտածնոյցք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
of or belonging to war or battle, warlike;
warrior, combatant.
παλαιστρικός, -κή, -κόν cursorius, -a, -um. Որ ինչ անկ է մարտի եւ մրցանաց. ասպարիսական.
Մրցական մակացութիւն ասի, եւ մարտական. (Արիստ. որակ.։)
Որք զքաղաքականսն վարժին, եւ զմարտականսն աշխատին. (Բրս. պհ.։)
Ունի զխոկումն մարտական եւ ընթացական մրցման. (Մագ. ՟Կ՟Զ։)
Ո՞ այլ ոք մարտական ուսոյց զայս հոգեւոր պատերազմս. (Լմբ. սղ.։)
Մասն հոգւոյն՝ որ հաղորդեալ է արութեան եւ ցասման, մարտական գոլով. (Պղատ. տիմ.։)
war-car or chariot.
Կառք մարտի կամ պատերազմական.
Զօրըս բազումըս կազմեցին, եւ մարտակառս յօրինեցին. (Ներս. մոկ.։)
companion in arms, fellow-soldier, comrade;
adversary, antagonist, opponent;
confederate, leagued, allied;
— գունդք, auxiliary forces;
— լինել, to fight in company.
σύμμαχος pugnae seu belli socius, commilito, opitulator, confoederatus. եւ բայիւ συμμαχέω, συμμάχομαι simul pugno. Պատերազմակից. նիզակակից. նահատակակից. ընկեր կամ ձեռնտու ի մարտի.
Զինեալք անցանիցէք յառաջագոյն քան զեղբարս ձեր, եւ լինիցիմք նոցա մարտակիցք. (Յես. ՟Ա. 14։)
Ոսոխ լինէր հրէիցն, եւ մարտակից քրիստոսի. (Ոսկ. ղկ.։)
Ընդ մարտակիցսն իւրեանց մարտնչել. (Նոննոս.։)
Նիզակակիցք եւ մարտակիցք քաջ նահատակաց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Պարտեսցի առ յինէն մարտակցաւն իմով արեամբ յիսուսիւ քրիստոսիս. (Ճ. ՟Ա.։)
Աստուած լիցի՛ բանին (մերոյ) մարտակից։ Մարտակից էր ժուժկալութիւնն։ Ի յարձակմանէ զրկողացն մարտակից եղեալ իւրոցն մանկանց. (առ որս. ՟Ժ՟Գ։ Նիւս. ի սքանչ.։ Պիտ.։)
Լե՛ր մարտակից տըկարս անձին՝ ի հոգեւոր պատերազմին. (Յիսուս որդի.։)
ՄԱՐՏԱԿԻՑ. որպէս Դիմամարտ. ոսոխ. դէմընդդէմ կռուօղ. (նոյն հոմաձայնութիւն է եւ ի յն) իբրու լտ. adversarius, oppositus եւ այլն.
Ոմանք մարտակիցք են ընդ իրեարս. (Առ որս. ՟Ժ՟Ե։)
Ոչ կռուել եւ ոչ մարտակից լինել ընդ անհաւատսն վայել է մեզ. (Բրս. հց.։)
Ախոյեան յարիցուք մարտակցացն։ Անյիշաչար այր կանխեաց ի թողութիւն առ մարտակիցն. (Կլիմաք.։)
Ինքնոգոր մարտակից նմին իսկ ինքեան։ Սպառազէնք այսական դժնեայ հնարաւորութեան բուռն մարտակցաց՝ պատկանեալ զինուք. (Նար. ՟Ծ՟Թ. ղ։)
Տկարն աստուծոյ զօրաւոր է, եւ հանդարտն մարտակից լինի ընդ սատանայի. (Տօնակ.։)
companionship in arms;
alliance, confederacy;
aid, succour.
συμμαχία societas in bello, auxilium, subsidium. Մարտակիցն լինել՝ ըստ ՟Ա նշ. գործակցութիւն ի մարտի. օգնականութիւն.
Ունիս ի քեզ ինքեան զմարտակցութիւն. յիշեցի զաստուած՝ ասէ, եւ ուրախ եղէ. (Առ որս. ՟Ժ՟Ա։)
Պատսպարեցաւ ի մարտակցութիւնն եթէովպացւոց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
Չունի նա պէտս մարտակցութեան նոցա. (Իգն.։)
Եւ ըս ՟Բ նշ. Բախումն ընդ թշնամիս. դիմամարտութիւն. որպէս լտ. proelium, congressus.
Զհակառակացն մղէր մարտակցութիւն։ Մարտակցութիւն սրբոց վկայիցն ընդդէմ թշնամւոյն. (Ճ. ՟Բ.։)
Զի մի՛ յերկոցունց կողմանց ունիցիմք մարտակցութիւնս, տեսութեան եւ մտածութեան. (Մագ. ՟Ի՟Ե։)
Մեծագոյն քաղաքքն փոքրագունիցն յաղթեն մարտակցութեամբ (յն. մարտուցեալք). (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
tumultuous, troubled, agitated by war.
Որ ինչ հայի ի մարտ ամբոխական, կամ յամբոխ մարտկաց.
Վասն յեղանակաց յեղափոխ պատերազմաց մարտամբոխ ժամանակաց. (Ագաթ.։)
Իբրեւ զիրս մարտամբոխ ժամանակին տեսին, սկսան վերստին հակառակ լինել իշխանութեանն աշոտի. (Ղեւոնդ.։)
Զմարտամբոխ ժողովսն լեգեօն զօրուն։ Մարտամբոխ բազմութեամբ զօրաց. (Յհ. կթ.։)
Գոչիւն աղաղակի, եւ մարտամբոխի իսմայէլեան զօրուն. կա՛մ ընթերցի՛ր, մարտ ամբոխի, եւ կամ իմա՛, ամբոխ մարտիկ զօրու։
cf. Մարտադիր.
would to Heaven that! if it might be !.
• «իզէ՛ թէ, երանի՜ թէ». մէկ ան-գամ ունի Թր. քեր. 32 հոմանիշների մի շար-քի մէջ. «Ըղձիցն նշանականք են. իբրու թէ, իցի ւ, օշ, գուցէ, մարտան»։
• Համամ. օեր. 272 (ըստ ՆՀԲ Երզն. և Նչ. քեր.) կարդալով բառս մարտն, ըստ այսմ ստուգաբանում է մարտ «կռիւ» բառով։ ՆՀԲ յիշում է պրս. մար-տէն «գայ ուրախալի, ահա գայցէ, իցէ՞՝ թէ գայցէ» ձևը, որ չգիտէ ԳԴ։
(Մակբայք) ըղձիցն նշանակք են, իբրու թէ, իցի՞ւ, օշ, գուշ, մարտա՛ն. (Թր. քեր.։)
Ուր վրիպակաւ՝ մարտն ընթեռնուն (Երզն. եւ Նչ.)
Գո՛ւշ եւ մա՛րտն, որ է ինքնախոհ ցանկութեանցն հարկաւոր ածմունք։ Մարտն յորդորական լսի. որպէս ասէ, մարտիցո՛ւք զբարիոք մարտն։ Իսկ այլք զմարտն՝ յէ՛ մեկնեցին։
(Կայ եւ պ. մարտէն, որպէս թէ՝ գայ ուրախալի. ահա գայցէ. իցէ՞ թէ գայցէ։)
painting battle-scenes;
— պատկերահան, painter of battle-pieces.
waggon, powder-cart.
palestra, battle-field, or battle-ground.
παλαίστρα lucta, et luctae locus. Վարումն մարտ, մղելն զպատերազմ. եւ Վայր մարտի, ասպարէս մրցանաց.
Եթէ պատերազմեսցի եւս միայն ընդ յանձինն մարտավարի անդ. (Եւագր. ՟Ժ։)
weapons of war (other than firearms);
military, warlike.
Նիւթական թարգմանութեամբ ի յունէ՝ μάχαιρα (ի ձայնէս μάχη , մարտ) եւ μάχιμος, μαχητικός եւ այլն. Երկաթի գործի մարտի՝ որպէս սուսեր, նետ, եւ այլն. եւ ամենայն ինչ պիտանացու ի պատերազմի.
Յոլովագոյն մարտացուն ձեռաց զրպարտութեանցն եւեթ առնէ տալ զհերքութիւնս (կամ զհիքութիւնս)։ Զպատշաճ ձիավարելն, զանվրէպ հանդիպումն մարտացուացն։ Պէսպէս ունելով մարտացու զէնս, նիզակս, վահանս, աղեղունս, տէգս։ Ի դէմս իրերաց գոլով մարտացու գործւովքն. (Պիտ.։)
Փաղանուն ... որպէս մարտացու, վաղակաւոր, սուսեր, նրան. (Թր. քեր.։)
Անունս բազումս ունի, եւ գոյացութիւն զմին նշանակէ. որպէս՝ թուր, սուսեր, մարտացու. (Ժող. շիրակ.։)
brave, valiant soldier;
—ք, choicest troops, the flower of, or the choice men in the army.
Ընտիր ի մարտի. մարտիկ ընտիր. այրընտիր քաջ զօրական.
warrior, soldier, combatant;
ի —ս մտանել, to rush to the field of combat.
Մարտիկքն երթիցեն վառեալ։ Արանց մարտկաց։ Ի մարտիկ զօրէ (կամ զօրաց) անտի։ Զօրաւոր մարտկօք։ Եթէ մարտիկ ոք իցէ (ըստ ոմանց ի յն. ἁθλῆ τις , այսնիքն մարտիցէ ոք) եւ այլն։
Զօրէն մարտկի յաղթողի պանծայր խորխտմամբ. (Փիլ. լիւս.։)
Որ ինչ իւղն մարտիկ նահատակին է, նոյնպէս եւ այլն. (Սեբեր. ՟Գ։)
Ընդ որս մրցականք, եւ կամ մարտիկք. (Արիստ. որակ.։)
ՄԱՐՏԻԿՔ գ. στάδιον stadium. Ստադիոն. ստադ. ասպարէս մարտի, այսինքն մրցանաց.
Ո՞վ ոք նահատակ ի մարտիկս մտեալ՝ թողուցու զոգորելն, եւ զբանս կատակութեան խօսիցի. (Ոսկ. եփես.։)
martyrology.
ՄԱՐՏԻՐՈՂԷՔ կամ ՄԱՐՏԻՐՈՂՕՔ, կամ ՄԱՐՏԻՐՈՂՔ. Բառ յն. մարդիռօլօ՛ղիօն, μαρτυρολόγιον martyrologium. Վկայաբանութիւն. պատմութիւն մարտիրոսաց. յայսմաւուրք. ճառընտիրք.
Առեալ բազում գրեանս՝ տօնական, եւ մարտիրողէք. (Մաղաք. աբեղ.։)
Ընթերցուածովքն, եւ մարտիրողօքն (ուղղական, կամ գործիական) Յիշատ. (հին ճշ.։)
martyr.
• , ի-ա հլ. ռնահատակ» Ագաթ. որից մարտիրոսութիւն Կոչ. Ոսկ. ա. թես. Փարպ. մարտիրոսական Կրչ. Փարպ. մարտիւրոսանալ Եւս. քր. մար-տիրոսարան «վկայարան» Կորիւն. նախա-մարտիւրոս Գր. սք.։
• = Յն. μάρτος, սեռ. μάρτυρος, «մարտի-րոս, նահատակ», հոմեր. և նյն. μάρτυρος «նահատակ». բուն նշանակութիւնն է «վը-կայ». հմմտ. μαρτυρέω «վկայել, մարտի-րոսանալ». փոխառութեամբ տարածուած է ուրիշ քրիստոնեայ ազգերի մէջ, ինչ. լտ. martyr, ֆրանս. martyr, գերմ. Mártyrer։-Հիւբշ. 364։
• Հներից Երզն. լս. մեկնում է մարտ բառով. «Մարտիրոս, զի մարտեաւ ընդ երևելի և աներևոյթ թշնամւոյն. վկայ՝ զի վկայեաց բազում չարչարանօք»։ Նո-րերից ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ, յետոյ, ՆՀԲ։
ՄԱՐՏԻՐՈՍ կամ ՄԱՐՏԻՒՐՈՍ. Բառ յն. մա՛րդիռ, մա՛րդիս սեռ. մա՛րդիռօս , որ լինի եւ ուղղական ըստ քերթողաց. այսինքն Վկայ. եւ մա՛րդիռի. վկայք։ μάρτυρ կամ -τυς, -τυος, -ροι martyr, testis. Սեպհականեալ անուն սրբոց՝ որք հեղին զարիւնս ի վկայութիւն ճշմարտութեան.
Մարգարէքն եւ առաքեալքն, մարտիրոսքն, եւ ամենայն ընտրեալքն։ առաքելոց եւ մարգարէից, եւ մարտիրոսաց, եւ ամենայն ընտրելոց սրբոց. (Ագաթ.։ Յճխ. ՟Ժ՟Զ։)
Նախասարկաւագ եւ առաջին մարտիրոս։ Սրբոց մարտիրոսաց, եւ այլն. (Շար.։)
Մարտիրոս, զի մարտեաւ ընդ երեւելի եւ աներեւոյթ թշնամւոյն. վկայ՝ զի վկայեաց բազում չարչարանօք։ Ի վկայս՝ հանապազօր մեռեալն աշխարհի. ի մարտիրոսս՝ միշտ մարտուցեալն ի վերայ պատուիրանացն աստուծոյ. Երզն. լս. (որ է յարմարաւոր ստուգաբանութիւն ըստ հյ։)
Եւ այսսոքիկ մարտիրոսք են, եթէ մինչ ի վախճան պահեսցեն զհնազանդութիւնն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
of martyr.
μαρτυρικός . Սեպհական մարտիրոսաց կամ մարտիրոսութեան. վկայարան.
suffering a similar martyrdom separately or together.
Ի միասին կամ նոյնպէս մարտիրոսացեալ. վկայակից.
Հաղորդակից պաշտօնակցօքն ընտրելովք՝ ընդ անչափ մարտիւրոսակցացն իւր ջոկոց. (Հ. կիլիկ.։)
exhorting to martyrdom.
Յորդորիչ ի մարտիրոսութիւն.
Աստուածաշնորհ բանից, եւ մարտիրոսայորդոր վարդապետութեան տեառն յովսէփայ եւ ղեւոնդի. (Փարպ.։)
to be a martyr, to suffer martyrdom, to undergo death in witness of the faith.
Անտիոքացւոց եպիսկոպոս մարտիւրոսաացաւ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Մարկոս աւետարանիչ մարտիւրոսացաւ ի բուկուղոս (ի դաշտի արջառոց)։ Բազում հայրապետք մարտիւրոսացան. (Շիր. քրոն.։)
Ի սմանէ մարտիրոսացաւ (այսինքն սպանաւ վասն հաւատոյ) դաւիթ ի դուին քաղաքի. (Ասող. ՟Բ. 2։)
Յանօրինաց կռապաշտից մարտիրոսացաւ։ Վասն նորա մարտիրոսանաս. (ՃՃ.։) cf. ՎԿԱՅԵՄ, cf. ՎԿԱՅԻՄ։
Martyropolis.
place of martyrdom;
chapel or tomb of martyrs.
Սրբոյ եւ ընտրելոյ առաքելոյն ստեփաննոսի մարտիւրոսարանի. (Նար. խչ.։)
to martyrize.
martyrdom.
ՄԱՐՏԻՐՈՍՈՒԹԻՒՆ կամ ՄԱՐՏԻՒՐՈՍՈՒԹԻՒՆ. μαρτύριον martyrium. Մարտիրոսն լինել. մարտիրոսանալն. խոստովանութիւն եւ վկայութիւն ճշմարտութեան. նահատակութիւն.
Զի եւ մարտիրոսութիւնն ինքն դիտէ մրկտութիւն անուանիլ. (Կոչ. ՟Գ։)
Առնեն տօն մարտիրոսութեան նորա Նախ. (թղթ. պաւղ.։)
Գրեցաւ անուն մարտիրոսութեան քո յոսկի տախտակս. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Գոհացի՛ր զաստուծոյ (ի վիշտս) եւ տո՛ւր փառս, եւ այն մարտիրոսութեան պսակ բերէ քեզ. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Մեռանիլ ի վերայ ուխտի սրբոյ՝ վիճակ է մարտիրոսութեան. (Փարպ.։)
Գրիգոր զառաքելութեան մերոյ աշխարհիս եւ զքահանայութեան հանդերձ մարտիրոսութեամբ վարժելով. (Խոր. ՟Բ. 76։)
Հիւսեցին պսակս անթառամս յոգնակորով մարտիւրոսութեամբ. (Ճ. ՟Ա.։)
Զվճիռ մարտիրոսութեանն սրով ընկալաւ. (Ասող. ՟Բ. 4։)
female martyr.
Մեծ մարտիւրոսուհին (յուլիանէ). (Ճ. ՟Ա.։)
battery, bastion, bulwark;
tower;
ելեկտրական —, electric battery or machine;
վոլդայեան —, Voltaic battery, pile.
προμαχών propugnaculum. Ամրոց եւ աշտարակ մարտնչելոյ բուրգն մարտկաց
Պարիսպք քո եւ աշտարակք եւ մարտկոցքն քո յոսկւոյ սրբոյ. (Տոբ. ՟Ժ՟Գ. 21։)
Ելէ՛ք ի մարտկոցս նորա, եւ կործանեցէ՛ք. (Երեմ. ՟Բ. 10։ եւ ՟Լ՟Գ. 5։ Եզեկ. ՟Դ. 2։)
Վանդակակապ մարտկոցս մենքենայիւք ի վերայ փղացն կազմեցին. յն. բրգունք փայտեղէնք. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 37։) cf. ՄԱՀԱՐՁԱՆ։
to fight, to combat, to make war, to engage in action;
to quarrel, to dispute, to contest;
— սկզբնամարտութեամբ, to skirmish.
Մարտեաւ այր մի ընդ նմա։ Մարտեան ընդ միմեանս երկոքեան յանդի։ Մարտնչել ընդ քաղդէացիս։ Մարտնչել քաջութեամբ։ Մարտնչէին հրէայքն ընդ միմեանս։ Մարտեան ընդ իս ի տարապարտուց։ Մարտի՛ր զբարուոք մարտն հաւատոց.եւ այլն։
Միթէ մարտնչիցի՞ ինքն ընդ իւր վարդապետս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Սատանայ մարտուցեալ ընդ յովբայ, եւ այնդափ ի նմանէ յաղթահարեալ, մինչեւ յայսպէս մարդկանէ դիւրաւ մարտնչելի եղեւ։ Մերկ գոլով՝ իբրեւ վառեալ ահագին երեւէր մարտնչողացն. (Իսիւք.։)
Դարձեալ հրէական ձեւով ի ժողովուրդն մտանեն, որպէս զի մի՛ մարտուցեալք լիցին կամ հալածեալք. (Ոսկ. գծ.։)
military professor;
fencing-master.
Ուսուցիչ մարտի կամ մրցանաց. եւ Մարտադիր.
Մարտուսոյց ոք ամենայն հնարիւք հնարեալ զիւր աշակերտսն թեքել առ ի ցուցանել զհանգամանս մարտիցն ... ապա եթէ զմարտուսոյցն զմտաւ ոչ ածիցեն, եւ յաղթութեան եւ պսակի ոչ ցանկանայցեն, կործանին վատանուն յախոյանէ անտի. (Եզնիկ.։)
to cause to fight, to provoke to combat;
to defy, to challenge.
ἑκπολεμόω bellum alicui conscisco cum aliquo. Տալ մարտնչել. ի կռիւ շարժել. իրարու հետ ձգել.
Յորժամ ընդ ամենեցուն մարտուցեր (կամ մարտուսցես) զմեզ, յայնժամ թողուս զմեզ, եւ գնաս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։)
state of a divine or sacred thing.
Հետեւի արդարութեան եւ աստուածայնութիւն, եւ ճշմարտութիւն, եւ հաւատն, եւ չարատեցութիւն. (Արիստ. առաք.։)
that befits, becomes God.
Այսպիսեօք անուամբք ճշմարտապէս աստուածավայելչիւք. (Պրպմ. ՟Ժ՟Գ։)
knowledge of God, theodicy.
որ եւ ԱՍՏՈՒԱԾԱԾԱՆՕԹՈՒԹԻՒՆ. θεογνωσία dei cognitio Գիտութիւն Աստուծոյ. ծանօթութիւն ճշմարտին Աստուծոյ, եւ աստուածային իրաց.
Զդարձ աշխարհիս հայոց յանգիտութենէ կռապաշտութեան յաստուածգիտութեան ճշմարտութիւն. (Փարպ.։)
piety, religion, love or worship of God.
θεοσέβεια, εὑσέβεια dei cultus, pietas Պաշտելն զԱստուած. պաշտօն ճշմարտին Աստուծոյ՝ ուղիղ հաւատով, եւ բարի գործովք. բարեպաշտութիւն. երկիւղածութիւն. տե՛ս (Ծն. ՟Ի 11։ Յոբ. ՟Ի՟Ը 28։ Բար. ՟Ե 4։ ՟Ա. Տիմ. ՟Բ 10։ ՟Դ 7 եւ այլն.) որպէս եւ Աստուածապաշտութեամբ. իբր յն. բարեպաշտաբար. (՟Բ. Տիմ. ՟Գ 12։)
public;
— ճանապարհ, պողոտայ, road much frequented, thoroughfare.
Ընդ նոյն արահետս մոլորեալք ի ճշմարտութենէն. (Եզնիկ. (իբր լայն ճանապարհ)։)
creation.
Սէր արարչութեան ստիպեաց զինքն՝ առնել զարարածս։ Արար ընտրողս արարչութեան (այսինքն ճշմարտին Աստուծոյ). (ՅՃԽ։)
compassion, care;
consolation, comfort;
prayer, supplication, intercession.
Լո՛ւր պաղատանացս արգահատութեան։ Զայս արգահատութիւնս մաղթողականս։ Արգահատութեամբ եւ աղօթիւք մարտիրոսացն. (Նար. ՟Ժ՟Ը. ՟Շ՟Դ. ՟Կ՟Զ. ՟Ձ՟Ա. եւ Նար. գանձ խչ.։)
fruit, production;
benediction, grace, favour;
effect, work.
Մենամարտիկ նահատակացն արգասեօք (որ գրի արգասեւք, կամ արգասիւք)։ Ամենավայելուչ արգասեօք. (Պիտ.։)
important, considerable;
efficacious;
working;
— օր, a working day.
Արգոյ նաւաց նաւամարտիկ նաւացն նաւարկեաց ի փասին գետ. (Եւս. քր.։)
just, upright, faithful, honest, loyal, well disposed, worthy, equitable, reasonable, legitimate;
justly, equitably, truly.
Արդարութեամբ. Ճշմարտութեամբ. հաւատարմութեամբ.
veracious, just.
Արդարախօս. ճշմարտախօս.
just, equitable, upright;
justifying.
Արդարագործ ճշմարտոթիւն Աստուծոյ. (Եփր. աղքատ.։)
cf. Արդարաբան.
ԱՐԴԱՐԱԽՕՍ ԱՐԴԱՐԱԽՕՍՈՂ. Ճշմարտախօս. ուղղախօս. ճշմարտբան. անկեղծ.
to justify one's self, to prove one's innocence;
to be justified.
ԱՐԴԱՐԱՆԱԼ ԲԱՆԻՆ՝ է Ճշմարտիլ, ստուգիլ, կամ իրաւացի գտանիլ՞
that loves justice, just, upright.
Սիրօղ արդարութեան. առաքինասէր. իրաւասէր. ճշմարտասէր.
Որպիսի ճշմարտութեամբ պատմեն, ուստի եւ արդարասէր բարք նոցա յայտնի լինէին. (Ոսկ. մտթ.։)
to justify, to declare innocent, to acquit, to excuse, to exculpate, to clear, to absolve, to save;
— զանձն, to make excuses;
—ն, justification.
Եւ ἁληθεύω verum esse probo Ճշմարտել, ստուգել, հաստատել զբան կամ զմիտս.
truly, in truth, certainly, surely, yes, yes truly, yes indeed, really.
(որպէս թէ արդարիւ, արդարութեամբ. տե՛ս եւ ԱՐԴԵՕՔ, եւ ԱՐԴԵԱՄԲՔ) ἁληθῶς vere, ἑπ’ ἁληθείαν, ἑν ἁληθεία in veritate, certe, ὅντως revera Ճշմարտիւ. Ճշմարտութեամբ. Ճշմարտապէս. ստուգիւ. յիրաւի. ամէն. իսկապէս. հաւաստեաւ. անշուշտ. այո. իրօք. իրաւ, իրաւցընէ, ըղորդ.
justice, equity, right, uprightness, loyalty, fidelity;
rectitude, reason.
Ճշմարտութիւն. ստուգութիւն. հաւաստիք.
perhaps, never, if, not, still, even;
certainly, undoubtedly, indeed;
կամիք —, will you ? ոչ կարեմ —, I Cannot;
այնչափ իմաստուն է, որպիսի ոչ ոք —, he is as learned as any one;
չգիտեմ արարից — թէ ոչ, I know not whether I shall do it or not ? հարցանէք թէ — սիրեցեմ զձեզ, you ask if I love you? մի —, God forbid !
Կամէր արդեօք թաքուցանել զճշմարտութեան բանն։ խորտակիցիք իսկ արդեօք եւ հեզ ձանիցիք. (Փարպ.։)
cf. Արդիւնք.
Արդիւնքն ի սկզբանէ աշխարհի լեալ էին։ Մի՛ բանիւք եւ լեզուօք սիրեսցուք, այլ արդեամբք եւ ճշմարտութեամբ։ Վեր ի վերոյ բանիւք խնդացին, բայց արդեամբք խորամանկեցին։ Ոչ պատիր բանւք իմաստութեան, այլ արդեամբք հոգւոյն եւ զօրութեամբ. եւ այլն։
Բանն տէրունական՝ արդիւն եղեւ յաւիտենական։ Զի հաստատեսցէ արդեամբն զբան։ Որ ինչ աստ է, ստուեր է. եւ որ ինչ անդ՝ արդիւնք անշարժքօ եւ հաստատունք։ Այս է ճշմարտութեան անհակառակելի արդիւնք, յորժամ զթշնամիս ոք կոչիցէ վկայս. (Ոսկ.։)
to make useful or fruitful, to produce, to fructify;
to effect, to execute, to complete.
Ի կատարումն հասուցանել. արդեմաբք ճշմարտել. կատարել.
sun;
the eighth ancient month of the Armenians;
— քաղաք, city of the sun, Heliopolis;
յ— կուսէ, on the eastern side.
Եւ (Վրդն. պտմ. գրէ ի թուին հյ. չ.) Ի ՟Ժ՟Ը մարտի, եւ ի ՟Ժ ի յարեգի՝ հին զուգիւըն. այսինքն ըստ հին համեմատութեան առ ժամանակօք թարգմանչաց. որ եւ է անշարժ հաշիւ յայսմաւուրաց։
sun;
cf. Արեւ.
Փայլուն աստեղունք, ճոխ արեգակունք, սուրբ մարտիրոսունք. (Գանձ.։)
worthy, proper, suitable, fit;
cheap;
dignity;
right, equity, justice;
—է, it suits, it befits, it is necessary;
ոչ է —, it is not just, necessary, convenient;
— համարել, to judge worthy;
to deign;
ոչ — համարիլ, to disdain, to judge unworthy;
— ինչ էր, was it necessary ? — եւ իրաւ է, it is just to, fit;
յարժանս ou — տալ կաճառել՝ գնել, to give, to sell, to buy cheap or cheaply.
Զոր ըստ արժանն վարեցի Ճշմարտել։ Ոչ ըստ արժանն զնորայն արժանապէս ասել. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
laudable, praise-worthy.
Սոքա են ճշմարտահէս արժանագով հարքն մեր. (Վրք. հց. ՟Ա։)
worthy, that deserves something;
just, convenient, suitable, decent, proper;
— համարել, to deign;
գնալ —, to go worthily, conformably;
— ըստ արժանւոյն, յարժանի, worthily, justly, suitably, cf. Արժանապէս;
— լինել, to be worthy, to deserve;
— առնել, cf. Արժանաւորեմ.
Զգիտութիւն ճշմարտութեան իւրոյ ցուցանէր սրբոց եւ արժանեացն ամենեցուն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 1։)
to cost, to amount, to stand in;
to be worth;
հաւասար —, to be equivalent.
Ճշմարտութեամբ՝ Աստուած (միայն) իմաստուն ... մարդկային իմաստութիւնս՝ սուղ ինչ եւ ո՛չ մի ինչ արժէ. (Պղատ. ոսկ։) cf. ԱՐԺԱՆ Է։
valiant, valorous, courageous, manly, strong, bold, intrepid, brave;
Արիք, the Persians.
(լծ. ընդ այր, արու, եւ առաքինի. եւ յառնել, արի՛, թ. է՛ր, էրփէկ. եւ յն. ա՛րիս, արէս չԱստուած մարտի. իսկ ա՛րի. ա՛րիստօս. լաւ, ամենալաւ, եւ քաջ). ἁνδρεῖος fortis, ἅριστος optimus vel egregius (sicut Mars), strenuus, γενναῖος generosus Քաջ. հզօր. անմեղկելի. կորովի. իբր կանգուն յոտս, եւ տոկուն իբրեւ զայր. քաջասիրտ.
Արի՛ կացցես ի մարտի քում. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
valiantly, valorously, courageously, manly, bravely, strongly, vigorously;
resolutely, generously, magnanimously.
Տիրեցին սմա արիաբար մարտիւք ընդ պարսս. (Խոր. ՟Գ 41։)
intercessor, mediator;
— լինել, cf. Բարեխօսեմ.
Ամենայն միջնորդ եւ բարեխօս՝ բանիւ ունի բարեխօսել ... մարտիրոսք անբարբառ բարեխօսք են չարչարանօքն եւ հեղմամբ արեամբն իւրեանց։ Բարեխօս ունիմք զչարչարանսն տեառն։ Առանց բանի է բարեխօս նշան խաչիս. (Շ. բարձր.։)
to celebrate, to publish with praise.
Որք գրովն իւրեանց բարեհամբաւեն զմեր ճշմարտութիւնս. (Լմբ. առ լեւոն.։)
fine figure, gracefulness, decorum.
Իրաւանց եւ արդարութեան հնազանդել յաղագս բարեձեւութեան։ Կործանել զհակառակամարտսն բարեձեւութեան կարգաց եւ կրօնի. (Յճխ. ՟Բ. ՟Ժ՟Գ։)
good hope.
Այս բարեյուսութիւն է, որ զճակատն ի մարտն դրդէ. (Շ. ՟ա. յհ.։)
bounty, goodness;
gracefulness, elegance, charms.
Թագաւորին յայնժամ առանձինն բարեշնորհութիւն էր։ Այդ գումարտակ բարեշնորհութեան քոյդ պարգեւաց. (Լաստ. ՟Գ։ Նար. ՟Լ՟Է։)
piety, religion;
բարեպաշտութեամբ, cf. Բարեպաշտաբար.
Զյաղագս բարեպաշտութեան մարտն մարտուցեալք. (Փիլ. քհ.։)
nobility;
noble birth;
grandeur;
fertility.
Ծնունդ մշտնջենաւորի հօրն՝ յա՛յտ է, զի կալցի զծնողին բարետոհմութիւն՝ մշտնջենաւոր գոլով իբրեւ զնա։ Զհայրենական զբարետոհմութիւն ունելով եւ պահելով յինքեան՝ ճշմարտէ զասելն, որ ետես զիս՝ ետես զհայր. (Կիւրղ. գանձ.։)
glorious, illustrious, splendid, magnificent.
Արին բարեփառ՝ աշտէին նիզակաւ ի մահ սատակէ։ Այս մարտիկ բարեփառ՝ այսմ ասպարիսի. (Նար. ՟Հ՟Ա. եւ Նար. մծբ.։)
sharp, pungent, acrid;
acid, sour, rough.
Յամենայն ախտս բարկ եւ չոյտք են ըստ մեզ ի մարտնչել։ Ծանրասիրտ ասաց զգայարանս՝ բարկս եւ նանրախոհս. (Լմբ. սղ.։)
search of dignity, pursuit of honour;
competition, rivalry, ambition.
Վասն մարտի մաքառման՝ բարձաձգութեան գլխաւոր իշխանութեան. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
very high, much elevated, lofty.
Փոխանակ բարձրաբերձ եւ վաղաւեր աշտարակին՝ խաչն ճշմարտութեան կանգնեցաւ. (Ագաթ.։)
high, elevated;
bold, frank, honourable;
holdly, highly.
Բարձրիգլուխ պարծեսցի։ Ողորմութիւնն՝ անցեալ կայ բարձրիգլուխ, ոչ ամաչէ, ոչ զանգիտէ։ Ըմբշամարտ ոք առ մարտագիրն մատուցեալ բարձրագլուխ զպսակն պահանջէ. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
to rise, to ascend, to re-ascend, to surmount, to exceed, to surpass;
to increase, to grow;
to be proud, to pride one's self;
բարձրացեալ, cf. Բարձր, cf. Բարձրաբերձ, cf. Փառաւոր, cf. Յաղթական.
Զի բարձրասցի կողմն ճշմարտութեան. (Եղիշ.։)
very high;
the Most
Սեպհականեալ անուն ճշմարտին Աստուծոյ, ըստ որում է իսկութեամբ բարձր ամենայնիւ, կամ Ամենաբարձր, որպէս ասի յայլ լեզուս. ὔψιστος altissimus եբր. էլիօն. տճկ.
cf. Բարուրանք.
Եթէ՛ բարրանօք՝ եւ եթէ ճշմարտութեամբ։ Շնութեան բարրանօք՝ անհնարին դատաստանօք դատէին։ Ընդ իւրում թագաւորին բարրանօք իցէ (սուտակասպասն). (Ոսկ. եբր.։ Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եփես.։)
happiness, prosperity, well-being.
Սովորեցին յաղօթս կալ ... իբրեւ արեւ ծագէ, բարօրութիւն խնդրելով՝ զէապէսն բարօրութիւն, երկնային լուսովն զմիտսն առլնուլ։ Ընդ առաւօտն ... զճշմարիտ բարօրութիւնն եւ զճշմարտութիւնն ըղձիւք խնդրեն, եւ սրակնութիւն խորհրդոց եւ մտաց. (Փիլ. տեսական.։)
negative.
Մեք որքան կարօտանամք բացասական բանից զօրութեան՝ համբաւել զճշմարտութեանս պայծառութիւն. (Նար. խչ.։)
to deny, to disavow.
Բացասեա՛ գերագոյն ճշմարտութեամբ, զի անխլանայ ունողացն (զ)գո՛յ լոյս եւ գոյից գիտութիւն՝ ըստ Աստուծոյ անգիտութեանն. (Դիոն. թղթ.։)
denial, disavowal.
Տգեղութիւն ընդ վայելչութեան, բացասութիւն ընդ ճշմարտութեան. (Նար. ՟Ձ՟Բ.) իմա՛ պիտակ ասութիւն՝ անհիմն եւ սուտ. կամ հայի ի յաջորդ նշ։
to explain, to set forth, to declare, to specify, to express;
to comment;
to remove, to scatter.
Բացատրեալ ի նմանէ զարտաքուստ մտեալ զվատթարութիւնն։ Չէ՛ բաւական ցուցանել զճշմարտութիւնն, այլ կարեւոր է եւ զստութիւնն ի նմանէ բացատրել։ Իմաստունն հանապազ յընտրութիւն է՝ զբարին եւ զչարն բացատրել ի միմեանց. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. առակ. եւ Լմբ. սղ.։)
sufficient, fit, capable, competent, qualified;
worthy, capacity, ability;
—ն or Աստուած —, God, omnipotent, Almighty;
— լինել, to suffice, to be capable;
— լինել անձին, to content one's self;
— առնել, to enable, to capacitate;
to content, to satisfy;
"sufficiently, enough;
ըստ —ի, passably, tolerably, so-so;
— է, it is enough, it suffices, cf. Շատ է;
չէ —, it is not enough or sufficient."
Տէր չեմ բաւական, եթէ ընդ յարկաւ իմով մտցես։ Աղաչեմ զքեզ տէր, չեմ բաւական։ Չեմ բաւական ամենայն արդարութեան եւ ճշմարտութեանն՝ զոր արարեր ընդ ծառայի քում։ Մեծ է օր տէրն, եւ ո՞վ իցէ նմա բաւական.եւ այլն։