to wound severely, to cover with wounds;
to prick the conscience.
Սաստկականն խոցելոյ. ἁποκεντέω, κατακεντέω, τιτρώσκω vulnero, configo, compungo եւ այլն. Խոցել ստէպ կամ բազմօք կամ սաստիկ.
Գայցեն անթլփատքն, եւ խոցոտելոցն։ Նետիւք խոցոտեսցի։ Զնաւսն այրեցին, եւ որ ի նոսա ապաստան եղեն՝ անդէա խոցոտեցին։ Ողջանդամք աւ առանց խոցոտելոյ ի պատերազմէ ելանէին։ Անկցին զնոսա։ Որդիք աղջկանց խոցոտեցին զնոսա։ Որպէսպատիցի մեղու ... եւ խոցոտեցին զձեզ։ Զբազումս տապաստարկեալ է նորա խոցոտելով։ Սկսաւ տէր խոցոտել զիս, բայց իսպառ մի՛ սպանցէ զիս։ Խոցոտեցէ զնա աղեղն պղնձի. (Յհ. կթ.։)
Ո՛չ զիս արդեանս աղէտք, քան եթէ անցելոցն քաջափառութեանցն յիշատակք խոցոտեն դժնդակք. (Պիտ.։)
Փշովք մեղաց յոգի խոցոտեալ. (Նար. ՟Խ՟Թ։)
Սատանայ ընդ խաւար խոցոտէ չար խորհրդովք։ Մինչեւ յե՞րբ անդամքս լեզուօք զիրեարս խոցոտեմք։ Ի քո անպատկառ կշտամբանաց եւ ի նախատելոյ միշտ խոցոտիմ. (Լմբ. իմ. եւ Լմբ. ատ. եւ Լմբ. սղ.։)
Որպէս Խայթել կամ խթել խղճի մտաց.
միտքս ի ներքուստ ստգտանօքն խոցոտէ։ Ուրա՛խ է յոչ խոչոտելն ի խղճէ մտացն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ժղ.։)
wounding, biting, cutting;
poignant, tart.
τιτρώσκων volnerans. Խոցոտօղ որ խոցոտէ (ըստ ամենայն առման).
Խայթոց խոցոտիչ. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
act of wounding severely.
ἁποκέντησις compunctio եւ այլն. Խոցոտելն, եւ իլն (ըստ ամենայն առման).
Խոցումն ի վերայ կարեւէր արկածից դնի՝ բնակելով դէմ յանդիման փափագելոյս (դրախտիս). (Պիտ.։)
wound;
act of wounding.
Ի նմին խոցուածոյ (կողին). (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
Բժշկիցէ ընդ հոգոյս խոցուածոց։ Զանցեալ խոցուածսն բժշկեսցէ դեղովք ապաշխարութեան. (Շ. ատ. եւ Շ. ընդհ.։ Նոյնպէս եւ Նար. ստէպ։)
cf. Խոցուած.
τρώσις volneratio եւ այլն. Խոցելն, եւ խոցիլն.
Խոցումն որոյ ընկալցի. (Շ.։)
Վիրաւորեալ խոցմամբ սլաքաց բանսարկուին սատանայ յոգիսն. (Ի գիրս խոսր.։)
Միշտ խոցեալ ոգւով՝ ոչ ատեայ զպատճառս խոցմանն. (Շ. ընդհ.։)
Տի՛ նա աւանիկ եւ տեղիք իսկ բեւեռացն, եւ խոցումն տիգին ոչ կցեալ. (Անյաղթ բարձր.։)
Ամենայն այսոքիկ վէրք եւ խոցմունք. (Բրս. բրկ.։)
Յոբ ոչ այնչափ խոցումն ընդունէր ի յոգին ընդ որդւոցն եւ ընչիցն կորստեան, որքան ընդ բարեկամացն եւ կնոջն զայրացուցանօղ բանից. (Շ. թղթ.։)
to deal harshly with, to ill-use, to maltreat, to vex, to torment, to trouble, to incommode;
to worry, to harass, to annoy.
(որպէս թէզխոյ բախել կամ հարկանել) ἑντέλλομαι (որ եւ պատուիրել. jubeo ) διασείω laedo, concutio եւ այլն. Խեթկել. եղջերցել. նեղել. հարստահարել. տառապեցուցանել. տագնապել. չարչրկել, դպչիլ, քշպել.
searching, scrutinizing;
— լինել, to search, to examine, to explore, to rummage.
Խուզակ լինել, եւ փորձին կալ մնալ հրամայէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 7։)
curious, inquisitive;
examiner, searcher, observer, busy inquirer, pryer, scrutator;
— լինել, to make researches, to seek for, to hunt after.
ԽՈՒԶԱՐԿ եւ ԽՈՒԶԱՐԿՈՒ. ἑξερεύνων . որ ի խոյզ արկանէ. խուզօղ. քննիչ.
Յինէն ի մաքիրայ իջին խուզարկուք. (Դտ. ՟Ե. 14։)
cf. Խուզարկ.
ԽՈՒԶԱՐԿ եւ ԽՈՒԶԱՐԿՈՒ. ἑξερεύνων . որ ի խոյզ արկանէ. խուզօղ. քննիչ.
Յինէն ի մաքիրայ իջին խուզարկուք. (Դտ. ՟Ե. 14։)
to search, to inquire, to seek diligently, to hunt after, to pry into;
to shear, to shave;
to cut off;
to strip off.
ἑρεύνω, ἑξερεύνω, περιεργάζομαι , ζητέω, ἑξετάζω, γυμνάζω exquiro, inquiro, investigo. Ի խոյզ արկանել կամ մտանել. որոնել. խադրել. քննել. հետազօտել. պրպտել, փնտռտել.
Եթէ իցէ յերկրին, խուզեցից զնա ամենայն հազարաւորօք յուդայ։ Վասն արծաթոյն մտանեմք անդր, առ ի խուզելոյ զմեզ. (Ա. Թագ. ԻԳ. 23։ Ծն. ԽԳ. 18։)
Զաւելորդնսն խուզել ի սատանայէ. (Եփր. աւետար.։)
Քննեցէք, եւ մի՛ վայրապար խուզէք. (Սեբեր. Է։)
Զքո վարսն քննեսջի՛ր, զքո կարգսն խուզեսջի՛ր։ Առաջի անհաւատիցն խուզէ զիրաւունս եղբայր յեղբօրէ։ Հայիմ ըստ յայտնեալսն, եւ չխուզեմ զծածկեալսն. (Ոսկ. բ. տիմ. Ոսկ. ա. կոր. եւ Ոսկ. ես.։)
Իմաստութիւն խուզել պատճառով ի վայրապար բանս հաշին. (Ածաբ. ժղ.։)
Խուզելի է զբոլոր առաջիկային խորհուրդ։ Զոր յաղագս հօր եւ որդւոյ խուզեսցուք բան։ նշանք եւ արուեստք աստուծոյ հաւատով զօրանան, եւ ոչ խուզին բանիւք։ Ասասցեն մեզ դառն խուզօղքն. (Կիւրղ. գանձ.։ Պրպմ. ձ։)
Պա՛րտ է ոչ խուզել զանօրէնութիւն առաջնորդին, այլ իւրոյ գործոյն ուշ դնել։ Մի՛ ինչ զառաջնորդին զանօրէնութիւնն խուզել. (Բրս. հց.։)
Ասացելովքս, զմթերեալսդ ի քեզ խուզեցից կայծակունս աստուածայնոյն հրոյ. (Դիոն. եկեղ.։)
busy search, curiosity, quest, investigation;
shearing;
-զումն հերաց, shaving, tonsure.
Խուզելն. քննութիւն. հետազօտութիւն. խոյզ.
զոր կեանս ծածկեալ յօրինականացն խուզողութենէ. (Նար. խչ.։)
Ի մտաց խուզողութեամբ քննելն։ Այսքան խուզողութեամբս զմի ճշմարտութիւն գտին. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
cf. Խուզողութիւն.
cf. ԽՈՒԶՈՂՈՒԹԻՒՆ. ἑρεύνη perquisitio եւ այլն.
Քննութիւն խուզմամբ կորուսեալ իրի կամեսցի առնել, առ որում իցէ, մերկ եւ կամ ի ձորձոյ ինչ զգենլով առանց գոտւոյ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
Եւ այլ եւս պիտեցելոյ մեծի խուզման։ Զտենչումն քո խնդրոյս խուզման. պորփ։ (Մագ. ՟Ե։)
Զիա՛րդ առնէ հաստատութիւն խուզմանն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։)
Ոչ առանց հարցի խուզման զբանն ընկալցուք (յն անխուզաբար). (Նիւս. կազմ.։)
Առ խուզմունս իմաստիցն խորս. (Նանայ յռջբ։)
obstacle, embarrassment, hinderance.
ԽՈՒԹ σκόλον offendiculum. որ եւ ԽԷԹ. Խոչ. արգել. խոընդոտն. քար գայթագղութեան, որ խթէ զոտս կամ խթի յոտս ուղեւորին.
Ի բա՛ց արարէք զխոչ եւ զխութ ի ճանապարհէ ժողովրդեան իմոյ. (Ես. ՟Ծ՟Է. 14։)
Մի՛ ումէք խէթ եւ խութ այնուհետեւ ընդ ոտս անկանել. (Ագաթ.։)
յորժամ հետէ մի՛ լիցի խէթ եւ խութ ընդ ոտն. (Կաղանկտ.։)
Յաղագս խրթնի եւ անհետազոտելի խօսիցն եւ բարուցն կոչին խութ. յորոց անուն եւ լեառն խոյթ անուանի. (Արծր. ՟Բ. 7։)
Խութս խութս չեն ասացեալ յոյն լեզուաւ (այս գիրք), եւ կարի կորովութեամբ յարմարեալ են բանք նոցա. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 24.) յն. ἁπταίστως sine offensione.
ԽՈՒԹՔ. σκόπελος scopulus. խիթք կամ ժայշք ի մէջ ծովու ցցուեալք.
Իբրեւ ի խութս եւ ի մուտս եւ ի քարայրս ընդ ջրով խորտակէ։ Յետ բազում մրրկաց եւ խթոց, եւ յահագին ալեաց զբեռնն զերծուցանելոյ։ (Ի ծով կենցաղոյս) բազում խութք պատահեն հանապազ, եւ բազում անգամ բաղխին նաւք եւ ընկղմին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։ ՟Բ. 1։ եւ Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Խուժ.
βάρβαρος barbarus. նոյն ընդ խուժ՝ դուժ. խժդուժ որհէս բարբարոս, եւ Բարբարոսական.
Հայհոյիչ խուժադուժ հեթանոսաց։ Արամբ միով, որ խուժադուժ եւս էր տեսանելով քան զմտօքն թանձրութեան. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 4։ եւ ՟Դ. 40։)
Խուժադուժ ազգ, կամ ազգք, կամ ազգատոհմն. (ՅՃԽ. ՟Ը։ Խոր. ՟Բ. 84։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Եթովպացին խուժադուժ մի էր այր բարբարոս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 1։)
Խուժադուժ լեզու, կամ խօսք, երկիր, կողմանք, աշխարհ. (Պտմ. աղեքս.։ Սարգ. ՟բ. պ. ՟Զ. Ագաթ.։ Կորյիւն։ Ճ. ՟Ա.։)
Խուժադուժ յիմարութիւն։ Սպանիջի՛ք խուժադուժ յահրութեամբ. (Պտմ. աղեքս.։)
Խուժադուժք մի՛ եղիցին դարեհի յազգակցութիւն։ Չարաբարոյ խուժադուժքն։ Զխուժադուժսն խնդրել. (Պտմ. աղեքս.։)
Մի՛ ծառայեսցուք խուժադուժացն։ զամենայն ազինս խուժադուժացն հնազանդեսցես. (Կեչառ. աղեքս.։)
barbarous, rough.
Յայլ ոմնանուն խուժական. (Նար. մծբ.։)
Խուժական մոգուցն գալ յերուսաղէմ. (Տօնակ.։)
multitude, populace, the vulgar, crowd;
throng, press;
hurly burly, confusion, noise, clatter;
— աւերանաց զաշխարհաւ զեղուլ՝ ածել, to devastate, to lay waste.
ἑπισύστασις conspiratio, seditio στήριγμα , (որ է ամրութիւն) vulgus. Բազմութիւն՝ որ խուժէ. խաժամուժ ամբոխ՝ մանաւանդ յուզեալ ի համախոհութիւն. Աղմսուկ խառնիճաղանջից. խուռն բազմութիւն, եւ շփոթ նոցա կամ յարձակումն.
Իբրեւ զկորխ եւ զխուժան նորա։ Եւ զայլ եւս խուժան ժողովրդեանն խաղացոյց նաբուզարդան։ Հանապազ խուժանն ի վերայ իմկուտէր. (թուոց. ՟Ժ՟Զ. 4ծ ՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Ե. 11։ ՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 28։)
Յիշեա՛ զմրրկումն խուժանին իսրայէլի ի վերայ ահաւորիդ. (Բենիկ.։)
Զխուժանն եւ զվայրենիս (զնինուէացիս) դարձոյց. յն. մի բառ, զբարբարոս։
ԽՈՒԺԱՆ. Խուժումն. յոյզք. վրդով.
Ի մարտ մատուցեալ՝ ոչ սակաւ խուժան աւերանաց զաշխարհաւն զեղոյր։ Խուժան հինից սաստկութեան առ դուրս հասեալ կայ։ Ոչ սակաւ ինչ խուժան շփոթից ի վերայ հեղուին հագարացւոյն բռնակալի. (Յհ. կթ.։)
cf. Խուժադուժ.
Ծագել աստղն, եւ խուժդուժ այլազգեացն զայնչափ վայրսհատանել անցանել։ Նա եւ աբրահամ զկինն Ետ խուժդուժ բարբարոսացն։ Դանիէլ զխուժդուժսն՝ որ ի մահ մատնելոց էին, ապրեցոյց. եւ զհրէայսն՝ որ գերելոց էին, չզերծոյց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 7։ ՟Գ. 3։ ՟Ա. 5։)
Խուժդուժն փոքր ինչ մասն համարեցաւ անենայն տիեզերաց հրէաստան։ Խրատեսցէ զայնոսիկ ոյք զխուժդուժն հոյակապ համարիցն. (Ոսկ. ես.։)
to invade, to rush on, to fall impetuously on, to flock, to resort in numbers to.
εἱσβάλλω irruo, irrumpo. Բազմութեամբ ի վերայ յարձակիլ. խուռն դիմել ամբոխիւ.
Զօրացն ընդ դրունս խուժելոյ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 43։)
barbarous;
black, negro.
Բնակիչ խուժաստանի. այր ոք յերկրէն խուժաստանի ի պարսս։ (Եղիշ.։ Փարպ. ստէպ։)
alarming, startling, frightful, dreadful;
urgent, pressing;
precipitate, too hasty.
Այսր անդր խուճապական լինեալ՝ հալածեալս իբրեւ զոչխարս ի գայլոց. (Արծր. ՟Գ. 4։)
alarm, eagerness, haste, precipitation, flight.
Չյօժարես արկանել զխիղճ մտացն ի խուճապանս, եւ քննել զամենայն կեանս քո։ Լցան խռովութեամբ, խուճապանօք եւ անկարգութեամբ։ Յահէն եւ ի բազում խուճապանացն. (Ոսկ. ես.։)
Էր դարձեալ յիւր աշխարհն վասն խուճապանաց յեղուզակին. (Խոր. ՟Բ. 14։)
to startle, to alarm, to frighten, to terrify, to appal, to strike with terror;
to frighten away;
to hasten, to precipitate.
ԽՈՒՃԱՊԵՄ ԽՈՒՃԱՊԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. συγχέω perturbo μεταλλεύω transverto κατεργάζω profligo ἑλαύνω agito, vexo μορμολύττω perterrefacio larvis եւ այլն. Տագնապել. վրդովել. խռովել. այլայլել. ահաբեկ առնել. ցնորեցուցանել. շփոթել. տակնուվրայ ընել.
Ընդէ՞ր զարհուրեցուցանես զմեզ, եւ խուճապես։ Թոյլ տայ նախ տրտմականացն խուճապել։ Զքառասուն օր խուճապեաց զնոսա երկիւղ։ Զերկոտասան այր ի մէջ առեալ ամենեցուն՝ կապանէին տանջէին, այսր անդր խուճապէին։ Խուճապէր եւ ըմբերանէր. (Ոսկ. ՟ա. կոր. եւ Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մտթ.։)
Սպասաւորք թագաւորին առանց խնայելոյ խուճապեն. (Նար. ՟Հ՟Թ։)
Զգալի խաւարաւ խուճապեաց զնոսա եւ ընդարմացոյց (Լմբ. իմ.։)
Խուճապօղ է եւ դժուարահաճոյ այնոցիկ՝ որ զյապահով հանդարտութիւնն սիրեցին դրակցութիւնքն. (Փիլ. տեսական.։)
Եհար զմխոս ահագին պատգամօքն եւ խուճապեցոյց երկիւղն. (Ոսկ. ես.։)
cf. Խուճապեմ.
ԽՈՒՃԱՊԵՄ ԽՈՒՃԱՊԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. συγχέω perturbo μεταλλεύω transverto κατεργάζω profligo ἑλαύνω agito, vexo μορμολύττω perterrefacio larvis եւ այլն. Տագնապել. վրդովել. խռովել. այլայլել. ահաբեկ առնել. ցնորեցուցանել. շփոթել. տակնուվրայ ընել.
Ընդէ՞ր զարհուրեցուցանես զմեզ, եւ խուճապես։ Թոյլ տայ նախ տրտմականացն խուճապել։ Զքառասուն օր խուճապեաց զնոսա երկիւղ։ Զերկոտասան այր ի մէջ առեալ ամենեցուն՝ կապանէին տանջէին, այսր անդր խուճապէին։ Խուճապէր եւ ըմբերանէր. (Ոսկ. ՟ա. կոր. եւ Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մտթ.։)
Սպասաւորք թագաւորին առանց խնայելոյ խուճապեն. (Նար. ՟Հ՟Թ։)
Զգալի խաւարաւ խուճապեաց զնոսա եւ ընդարմացոյց (Լմբ. իմ.։)
Խուճապօղ է եւ դժուարահաճոյ այնոցիկ՝ որ զյապահով հանդարտութիւնն սիրեցին դրակցութիւնքն. (Փիլ. տեսական.։)
Եհար զմխոս ահագին պատգամօքն եւ խուճապեցոյց երկիւղն. (Ոսկ. ես.։)
to be startled, alarmed, terrified;
to waver, to be in suspense;
to be hasty, precipitate;
to flee precipitately.
ἑλαύνομαι, ἑκσοβούμαι agitor, impellor, expellor ἁναποδίζω retrogredior θαμβέομαι obstupefio եւ այլն. Կրել զտագնապ. տագնապիլ. վրդովիլ. ցնորիլ. խրտչել, եւ խուսափել սոսափմամբ. տակնուվրայ ըլլալ, շփոթիլ, իրար անցնիլ վախով արտորալով եւ այլն.
Ատուծոյ դատաստանաւն խուճապին։ Սողնոցն շչմամբ խուճապեալք եւ դողացեալք սատակէին։ Յիւրեանս այսր անդր խուճապեցան։ Աենայն ճանապարհն լի է հանդերձիւ եւ կահիւ, զոր ընկեցին ասորիքն ի խուճապելն իւրեանց. (Իմ. ՟Ժ՟Զ։)
Խուճապեալ լինէին իբրեւ յահագին բեկանօղ գազանէն. (Յհ. կթ.։)
Միամիտ աղաւնիքն, որք ի խուճապելոյ (զնոսա) բազէին, ի սիրոյն աստուծոյ ոչ խուճապեցան. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Երամակ ուղտուցն խուճապեցան եւ գնացին յանապատ տեղի. (Ճ. ՟Բ.։)
Որպէս ի հրէից հաւատացեալքն՝ խուճապէին յիւրեանց ազգականացն. (Ոսկ. գղ.։)
cf. Խուճապ.
Լել յեմենայն խուճապմանց աշխարհիս, եւ մտաւորութեամբ ի միայնութեան նստել։ Ամենեքեան գալով յարտաքին խուճապմանց, ոմն ի վաճառուց, եւ այլն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
seasoning, flavouring.
(ի պ. խուն. արիւն. կամ ի հյ. խոնաւ) καρύκη, καρυκευτική condimentum, salsamentaria. Զանգումն ուտելեաց արեամբ ըստ աւագաց լիդացվոց. համադամք. Յօրինուած խորակաց.
sweet calamus.
cf. ԵՂԵԳՆԱԽՈՒՆԿ. ըստ յն. քա՛լամօս, որ է եղեգն.
Զխունկեղեգն զանոյշ։ Խունկեղէգն եւ կինամոմոն. (Ել. լ. 23։ Երգ. ՟Դ. 14։)
Ոչ դնեցէր ինձ խունկս արծաթոյ, իսկ այլք խունկեղէգն ասեն. (Ոսկ. ես.։)
crowd, concourse, multitude, throng of people;
affluence, great quantity;
noise, tumult, confusion;
thick, close, dense, crowded;
many, numerous;
in crowds, in throngs;
— առ —, — ի —, in a huddle, pell-mell, disorderly, hurriedly;
ի խռան, among the crowd;
ի խռան մարտին, in the thickest of the fight;
— բազմութիւն, a numerous crowd, a throng;
— բազմութեամբ մտանել, ելանել, to crowd in;
to crowd out;
— բազմութիւն ժողովրդեան, immense concourse of people;
— հասանեն աստ օտարականք, strangers flock here.
τύρβη, ὅχλος turba. Արմատ Խռնելոյ. Խառնուրդ բազմութեան. ամբոխ խիտ առ խիտ. խուժան. շփոթ. աղմուկ.
Ի մէջ անցեալ արունահեղ խռանն՝ այնչափ բանիւ համարձակի. (Ոսկ. գծ.։)
Կոխեաց զնա՝ի խռանն ժողովուրդն առ դրանն. (՟Դ. Թագ. ՟Է. 17.) յն. համակոխեաց συμπάτεω , conculco.
Անցեալ կայ ի մէջ խռան քաջացն բէլ. (Խոր. ՟Ա. 11։)
Զաջոյ ձեռամբ խռան մեծ խմբին. (Ասող. ՟Գ. 41։)
Յայսպիսում խռան (մարտի) յափշտակեաց տիտանն զմասն ինչ. (Խոր. ՟Ա. 6։)
Եւ Յաճախութիւն, յոլովութիւն. ըստ յն. զեղումն. χύμα effusio, confusio.
Հայեցաք մեք ի խուռն մեծաթիւ համարոյ բանիցդ. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 25։)
ԽՈՒՌՆ. ա. գրի եւ ՀՈՒՌՆ. (ունի Ոսկեհուռն՝ իբր խուռն ոսկւով) Խառնեալ. խռկեալ. խիտ. հոծ. բազում. յաճախ. յոքնաթիւ.
Ի տեսիլ գեղոյ նորա զեղեալ խուռն կաճառացն՝ կուտակէր. (Ագաթ.։)
Որպէս գազան յորջ իւր մտեալ, եւ ի խուռն մայրիս. (Լմբ. սղ.։)
ԽՈՒՌՆ. մ. Խռնեալ գոլով. ամբոխիւ. համագունդ. միանգամայն, կամ ի միասին. սիւրիւ սիւրիւ, հուռ հուռ.
Հետի յամենայն քաղաքաց խուռն ընթանային անդր. յն. զուգընթանային. συντρέχω concurro.
Խուռն ի վերայ դիմեալ ի մեծ հրապարակին։ Ահեղ թնդիւք եւ բախմունք խուռն յարձակելոյ. (Արծր. ՟Գ. 4. 15։)
Ի ԽՈՒՌՆ Ի ԽՈՒՌՆ. մ. Խառն եւ անորոշ բանիւ. ընդհանրապէս. յն. պարզապէս. ἀπλῶς.
Առ խուռն պեղելով՝ այսր եւ անդր կացուցեալ լինէր հողակոյտ բլուրս. (Պիտ.։)
in many flocks;
in vast numbers;
— փունջ, nosegay of various flowers.
Խուռն երամով. ի յոքունց բաղկացեալ.
Անթառամ ծաղիկ, շուշան վայրենի, փունջ խուռներամ՝ գարնանոյ. (Տաղ.։)
ad. very numerous, multitudinous, in a crowd;
conjointly, together;
— բազմութիւն, concourse, crowd.
Համագունդ խուռնընթաց առհասարակ ամենեքեան ի վերայ դիմեն. յն. լոկ՝ զուգընթանան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
flight, eva-sion;
subterfuge, shift, excuse, tergiversation, shuffling.
φυγαδεῖον confugium, refugium. Փախուստ. եւ Ապաւինութիւն. Ըստ ամենայն խուսափանաց նորա. (Եզեկ. ՟Ժ՟Է. 21։)
cf. Խուսափանք.
Որք այսքան երկիւղ խուսափման արկին ի մեզ։ Զխուսափումն երկիւղին. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. առակ.։)
to escape, to flee, to take to flight, to steal away;
to retreat, to retire, to disappear;
to shuffle, to elude, to tergiversate.
ἑκκλίνω, διαδιδράσκω declino, diffugio ἑκτοπίζω de loco removeor σχεδιάζω ex tempore, subito facio. Խոյս տալ (ափ յափոյ, կամ խարխափելով կամ հափափելով). խուսել. փախչել. հնարիւք խոտորիլ, փոխել զտեղին խուճապաւ. խուճապիլ.
Տեսեալ զիս իշոյդ՝ խուսափեաց յինքէն։ Նոքա առ վատասրտել իւրեանց՝ այսր անդր խուսափէին։ Խուսափէին։ Խուսափեցէք յօրինաց իմոց, եւ ոչ պահեցէք զնոսա։ Խուսափեալք չլսել ձայնի նորա. (Թուոց. ՟Ի՟Բ. 33. ՟Բ. Մակ. ՟Ը. 13։ Մաղաք. ՟Գ. 7։ Բար. ՟Ա. 19։)
Ես որպէս ստուեր ի խուսափել իմում պակասեցայ. (Սղ. ՟Ճ՟Ը. 23։)
Չիշխէ խուսափել յընթացիցն. (Եզնիկ.։)
Խուսափեն ի պատուածս բազում ելից, զի յերկիւղէ մահուն ապրեսցին. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
Իմաստուն կոյսն հռիփսիմէ խուսափեաց ի դշխոյ լինելոյն հռովմայեցւոց. (Լմբ. սղ.։)
cf. Խուսափեմ.
Մարգարէդ ընդ անմռունչսն եւեթ վիճի ի նմանութիւն մանկտւոյ՝ որ խուճապեալ խուսափիցին. (Ոսկ. ես.։)
Որ տաղտկայցէ եւ խուսափիցի մտանել ընդ լծով աստուածապաշտութեանն. (Սեբեր. ՟Գ։)
fleeing, taking to flight.
Որ խուսափէ. խոյս տուօղ հնարիւք.
to cause to escape, to save, to extricate.
Կարող էր առն անկեան ուրեք պահել զնոյ, եւ որպէս զենովքխուսեցուցանել ի մահուանէ. (Վրդն. ծն.։)
lid, cover;
cap, head.
ԽՈՒՓ կամ ԽՈՒՓՆ. ռմկ. եւս խուփ, թ. գավագ. ἑπικάλυμμα tegmen, operimentum πῶμα operculum. Կափարիչ, փեղկ, եւ ամենայն ինչ՝ որով լինի խփանել զբերան ամանոց, եւ զծակս եւ զծերպս տեղեաց.
Առ կինն, եւ կափոյց զխուփն ի վերայ գբոյն. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 19։)
Դնեն սպունգս մեծամեծս ի խուփն կատսայիցն, կամ խփունս կաթսայիցն. (Վեցօր. ՟Դ. յորմէ եւ Շիր.։)
Արկին ի փուռն, եւ եդին խուփն ծանր սալ ի դէմ. (Հ=Յ. մայ. ՟Բ.։)
Դարձուսցէ զխուփն կամ զտախտակն ի վերայ նշխարացն. (Մաշտ. ջահկ.։)
to heap, to pile;
to fill, to cram, to stuff.
ἑκσυνάγω congrego, refero, confero եւ ταράσσω, -ττω turbo, conturbo απαρασύρω praepostere traho. Խուռն կոտակել. բարդել. դիզել ի վերայ միմեանց. խճողել. խուճապաւ խռնել. եւ Խառնիխուռն շփոթել. խռովե.
Ի ներքոյ երկիւղ՝ վասն տկարութեան հաւատացելոցն, զի մի՛ խռկեսցին. (Ոսկ. ՟Բ. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Խռնդատ.
որ եւ գրի ԽՌՋՏԱԿ. Անուն խոտոյ, որ կոչի եւ Ձկան մահարար. ըստ Մենինսքեայ, (Բժշկարան.։)
to assemble, to muster;
to collect, to gather;
to augment, to enlarge.
Խռնել ի մի վայր կոտորել ի նորանշան տեսիլ տանջանաց. (՟Գ. Մակ. ՟Է. 2։)
Ամենայն ուստեք յորդորեալ խռնէ զնոսա՝ միտ դնել բանիցն ասացելոց. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18։)
Խռնեցան՝ վաղվաղակի ձեռն ի գործ առնէին։ Մինչ գալ խռնել զնովաւ, զի մերձեսցին առ նա։ Երթայր դարձեալ խռնեալ ժողովուրդն առ նա։ Եկն միաբան բազմւթիւնն, եւ խռնեցաւ։ Երկիր քո խռնեսցի ի բնակութիւն. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 4։ Մրկ. ՟Գ. 10. ՟Ժ. 1։ Գծ. ՟Բ. 6։ Ես. ՟Կ՟Բ. 4։)
Երկիւղիւք խռնեալք ընդ միմեանս՝ սաստիկ շփոթս կացուցանէին։ Բազմութիւն մարդկան իբրու յոյժ խառնելոց ի միասին. (Պիտ.։)
to emit a gurgling sound;
— շանց, to howl.
Խոշոր ձայն հանել ընդ խռչափողն. խռխռալ.
Այլք ընդ փողւցն զենեալք կիսամեշք գոլով՝ դժուարաւ խռնչէին. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
restless, unquiet, turbulent.
Էր այր խռովասէր։ Խռովասէրք մանաւանդ քան խաղաղասէրք. (Արծր. ՟Դ. 7։ եւ ՟Գ. 2։)
factious, mntinous, turbulent, seditious, riotous, unquiet, restless;
meddling, mischief-making;
revolutionary.
Որ առնէ կամ յարուցանէ զխռովութիւն. խռովիչ. խռովարկու. աղմկարար.
cf. Խռովարար.
Որ արկանէ զխռովութիւն. խռովարար. Սոքա են հակառակայորդորք, խռովարկուք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
to trouble, to put into disorder, to agitate;
to perplex, to disconcert, to disquiet, to disturb;
to upset, to unsettle, to distract;
to alarm, to rouse;
to stir up, to excite to insurrection;
— զմիտս, to dispirit, to unhinge;
— զսիրտ, to dishearten, to unnerve.
ԽՌՈՎԵՄ ταράσσω, -ττω, συνταράσσω, ἑκταράσσω , θορυβέω turbo, conturbo, exturbo, perturbo συγκινέω commoveo ἁναστατόω seditionem, tumultum excito. որ եւ ԽՌՈՎԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Աղմկել. ամբոխել. վրդովել. ալէկոծել. յուզել. Վեր ի վայր առնել. պղտորել. գրգռել. տակնուվրայ ընել, պղտորել.
Խռովեաց տէր զբանակն եգիպտացւոց։ Վասն օրինացն իսկ իւրեանց՝ յորում խռովեցաք զնոսա, բարկացան նոքա ի մեջ։ Որ յանդուգն է շրթմամբ, խռովէ զանձն։ Ամբոխ արարեալ խռովեցին զքաղաքն։ Խռովեցին զժողովուրդն եւ զերիցունսն եւ դպիրսն. եւ այլն։ Զսիրտ սառեալ (կամ գրգռեալ) մի խռովեր. (Սիր. ՟Դ. 3։)
Հողմ սաստիկ յարուցանեալ՝ խռովէր զծովն. (Ճ. ՟Ա.։)
Կր. կամ ձ. Կր. կամ ձ. θροέω, θορυβέω, ταράσσομαι, σαλεύομαι, συγχύομαι, συγχύνομαι turbor, tumultuor, commoveor, confundor. Վրդովիլ. այլայլիլ. շարժիլ սրտի. ալեկոծիլ. շփոթիլ.
Խռովեցաւ յովսէփ, եւ գալարէին աղիք նորա։ Խռովեցաւ արքայ, եւ ելաց. Խռովեցաւ յոգի իւր իբրեւ զայրացեալ։ Խռովեալ էր բանակն։ Յերկիւղէ նոցա մի՛ երկնչիցիք, եւ մի՛ խռովեսջիք։ Ծովն առաւել եւս խռովեալ էր։ Զի էր ճողովն նոցա խռովեալ։ Խռովեալ է ամենայն երուսաղէմ։ Մի վաղվաղակի խռովել ձեզ ի մտաց. եւ այլն։
Առ խռովեցելոյս իմ հանդարտութիւն։ Անդորրիչ խռովեցելոյս իմ հանդարտութիւն։ Անդորրիչ խռովեցելոյս. (Նար. լ. ՟Լ՟Բ։)
cf. Խռովեմ.
Ցնորք անհնարին երազոց խռովեցուցանէին զնա։ Արքս այս խռովեցուցանեն զքաղաքս մեր։ Որք աշխարհս խռովեցուցին, սոքա եւ այսր հասին։ Երանի թէ մօտակտուր իսկ լինէրն որ զձեզն խռովեցուցանեն։ Բան ահեղ խռովեցուցանէ զսիրտ առն արդարոյ։ Սրամտութեամբ իւրով խռովեցուսցանէ զնոսա։ Ո խռովեցուցանէ զզմեծութիւն ծովու.եւ այլն։
Այլ եւ հողմոյ հրամայելով խռովեցուցանել զնաւն երակլի. (Նոննոս.։)
perturber;
disturbing, seditious, factious.
Հրձիգ արար զխռովիչսն ժողովրդեան իւրոյ։ Ժողովեցան առ նա ամենայն խռովիչք ժողովրդեանն։ Բարբաբբա՝ կապեալ ընդ խռովիչսն։ Ապականիչ եւ խռովիչ ամենայն հրէից. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 5։ ՟Է. 22։ Մրկ. ՟Ժ՟Ե. 7։ Գծ. ՟Ի՟Դ. 5։)
Հրամանայ խռովչի. (Մծբ. ՟Գ։)
Բռնանայր բռնութիւն խռովչացն. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 20։)
to dry up, to fade, to wither;
to grow old, to become extenuated;
խռուացեաւ հերք, bristling hair;
dishevelled hair.
Ի չորանալ եւ ի խռուանալ եւ լուցկի լինել գեհենոյն. (Վրդն. օրին.։)
Բոյսքն ծիրանագոյն ներկանէին, եւ խռուացեալն դալարանայր. (Երզն. լս.։)
Երիթացեալս եւ խռուացեալս իբրեւ ստուեր շրջեաք. (Լաստ. յիշ.։)
Մեկնեալ ի մորթոյն իւրաքանչիւր հեր առ միմեանս չարամանեալ խռուանայ ցրտացեալ. (Պղատ. տիմ.) յն. συμπιλέομαι . ռմկ. քէլէ կտրիլ. cogor, coalesco.
Խռուացեալք եւ թաղկեալք վարսք. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ.) յն. αὑχμῶν, αὑχμηρός arens, squalidus.
Խռուացելոյդ հերով։ Քոյդ խռուցեալ հերաց։ Խռուցեալ վարսիւք. (Մագ. ՟Ձ՟Ա. ՟Ձ՟Գ։ Ճ. ՟Բ.։)
cf. Խռչափող.
ԵՒ են ձայնի գործարանք, թոքն, եւ խռչակն. (Բժշկարան.։)
wind-pipe;
larynx.
λάρηγξ guttur. որ եւ ԽՌՉԱԿ. Անցք շնչոյ ի կոկորդի, մեծ շնչափող. որ եւ գործարան ձայնի.
Գործարանք ձայնի, փողերակքն, եւ խռչափողքն։ Խռչափողն, բերանն, եւ ըռնգունք. (Նիւս. բն.։)
Զխռչափողն արար պատուածով եւ գօտիւք՝ ի սակաւամտութիւն օդոյն, եւ յելսն. (Ոսկիփոր.։)