bivalve-shell;
allegory.
(որպէս թէ Խփան կամ կափարիչ) Պատեան խեցեմորթից խփելի եւ բանալի. լայնաբար Ծածկոյթ բանից.
Խեցեմորթքն՝ յորժամ զխեփորն բանան, ի թիկանց կուսէ անձրեւ՝ որ ի փայլատակեալն անդ անկանի, մարգարիտ գոյանայ. (Վանակ. հց.։)
Առակաւոր խեփորաւ բանին զնիւթ լուսոյ եւ զպարտութիւն առաքինութեաննծածկելով. (Վրդն. երգ.։)
to cut, to cut off, to break off, to tear off or away;
to burst open;
— զհերս, to tear out the hair;
— ներքինիս, to castrate.
σχίζω scindo, seco διασπάω, διαρρήγω distraho, discerpo, dirumpo եւ այլն. Ուժգին ձգմամբ բաժանել. քարշելով հատանել. Փեռեկել. խորտակել. մասն մասն առնե. փրթուցանել. հերձուլ. Ճեղքել. պատառել. փրցնել. կտրել, պատռել. (լծ. եւ հյ. քեցել. կորզել. հատանել. եւ յն. սխիցօ՛. ար. թ. խէղ, խէղէլ, խէր, քէսմէք)
Խզեցուք զկապանս նոցա։ Խզեաց զկապանս նոցա։ Խղեցեր դու զկապանս նոցա։ Խզեցին զսամետէս. (եւ այլն. Սղ. ՟Բ. 3։ ՟ճղ. 14։ Երեմ. ՟Բ. 20։ ՟Ե. 5։ Լ. 8։ Նաւ. ՟Ա. 13։ Ղկ. ՟Ը. 29։)
Խզեաց զջիլսն, զորօրինակ խզիցի քուղ ի թօթափելոյ յորժամ ի հուր հոտոտիցի։ Առասան երեքկուղի ոչ վաղվաղակի խզեցի։ Մի՛ խզեսցին ապաւանդակք նորա։ Խզելոյ ի նմանէ զշղթայսն. (Դտ. ՟Ժ՟Զ. 9. 12։ Ժղ. ՟Դ. 12։ Ես. ՟Լ՟Գ. 20։ Մրկ. ՟Ե. 4։)
Խզեսցէ զշղթայս անօրինութեան. (Ագաթ.։)
Զնորոյն կտրեաց զառհաւատչեայ, եւ զիմն առանց խզելոյ յարակայեաց. (Նար. ՟Ծ՟Ա։)
Պատրաստեցէք վէմ մի ըստ կամաց իմոց, եւ խզեցէք յերկուս. (ՃՃ.։)
Որք զծիրանիս թագաւորական աղտեղացուցանեն, այնպէս տանջին՝ որպէս զխզօղսն. այսինքն զպատառօղսն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 45։)
Անգիտութեամբ զբերրիսն խզելով ուռ։ Տունկ ի տնկագողծողէն իւրմէ խզեալ։ Խզեցաւ ամենայն սնոտի յոյս իւր. (Պիտ.։ Յհ. իմ. երեւ.։ Փարպ.։)
Խզիցելոյ ի նոսաշնչականին. (Բրս. արբեց.։)
Խզեաց իբրեւ զայգի զխորանս նորա. (Ողբ. ՟Բ. 6. որպէս թէ խլել եւ ի բաց ձգել։)
Ի մէջ վաճառելոյ եւ գնելոյ խզեսցին մեղք. յն. փշրեսցին. (Սիր. ՟Ի՟Է. 2։)
Խզել ապստամբել յիւրոցն. (Կանոն.։)
ԽԶԵԼ. ξυράω tondeo, rado եւ այլն. Խուզել զհերս. յապաւել. գերծուլ. փոքրել. եւ Ճողել. փետել. ցտել. մազը կտրել, փետտել, ճողել.
Մի՛ ցտեսցին, եւ մի՛ քզեսցին։ Ի վերայ արանց խզելոց փետելոց։ Ի վերայ արանց առ որմովքն խզելոց. (Երեմ. ՟Ժ՟Զ. 6։ ՟Խ՟Ը. 31. 36. 37։)
Փետեմ ըզվարսս իմ ցանկալի, խըզեմ ըզհերս անխնայելի. (Շ. եդես.։)
Որ զհերսն խզիցէ. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)
ՆԵՐՔԻՆԻՍ ԽԶԵԼ. այսինքն Ներքինացուցանել. ἑκτέμνω castro. ... (Խոր. ՟բ. 7։ Յհ. կթ.։)
breaking, rupture, bursting, tearing.
Խզումն կապանաց կամ խեղդմանց. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ե։ Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Ծովու պատառեցելոյ, եւ բռնաւոր խզմամբ այսր եւ անդր ժողովեցելոյ։ Առ ի խրատ, եւ առ ի խզումն հեստութեան. (Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ձգել զահագին սուրդ ի խզումն ապականիչվերադիս։ Չարաչար խզմամբ սրոյ ի կենցաղոյս քերքի. (Պիտ.։)
լայնեա՛ զխզումն քո իբրեւ զարծուոյ. (Միք. ՟Ա. 16։)
Ցտումն գեղոյ, եւ խզումն հերաց. (Յհ. կթ.։)
to goad, to spur, to incite, to drive, to spur on, to urge on;
կաշառս —, to bribe, to corrupt;
to buy over.
πατάσσω, νύσσω, -ττω percutio, pungo, pulso κατάπτομαι attingo, manus injicio, impeto, lacesso, mordeo. Մխել որպէս խթանաւ, կամ խայթոցաւ. առխեթել. ընխոթել. դրդել. հարկանել. խայթել. կծանել. խօթել, դպլիլ, մշտել, կճել.
Խթեաց նմա ոսկի ձոյլ գաւազաւն. (Ճ. ՟Գ.)
Զմեղսն հալածէ խիղճ մտացն ազդմամբն աստուծոյ, զոր խթէ եւ ցաւեցուցանէ աստուած. (Բրսղ. մրկ.։)
Խթեալ ի խղճէ մտացն։ Իխթելոյ մարմնականսնեղութեանցնզարթուցեալ. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. ատ.։)
Աստ եւ իւրոց աշակերտացն խեթէր, որ ո առժամայն հանդերձեալ էին հաւատալ ի նա։ Զայս ասելով՝ եւ զհրէական անմտութիւնն խթէր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 29։)
ԿԱՇԱՌ ԽԹԵԼ. Կաշառ տալ՝ յարամրի ի ներքս մուծանելով. Ձեռքը ստակ սխմել՝ կաշառելու համար.
յորմէ (Յհ. կթ.)
to thrust one's self in, to creep into.
Երթայ եքենոս՝ քթի ընդ քարիւն, եւ մածնու կայ ի նմա. (Վեցօր. Է։)
(Վանականք թանահատի) ոչ առին յանձն ի կիրակէրքն (անգամ) ի թան կամ ի պանիր կամ յիւղ խթիւլ, այլ բանջարովք եւ հնդով շատանային. Վասն որոյ թանահատք կոչեցան. (Ուռպ.։)
Ոչ ընդարձակեցուցեալ եւ խթնեալ նաւակատեօք։ Զամենայն տէրունական տօնից վիճիլսն թխնուլ յերեկոյն. (Մխ. ապար.։)
cf. Խթնիմ.
(Վանականք թանահատի) ոչ առին յանձն ի կիրակէրքն (անգամ) ի թան կամ ի պանիր կամ յիւղ խթիւլ, այլ բանջարովք եւ հնդով շատանային. Վասն որոյ թանահատքկոչեցան. (Ուռպ.։)
Ոչ ընդարձակեցուցեալ եւ խթնեալ նաւակատեօք։ Զամենայն տէրունական տօնից վիճիլսն թխնուլ յերեկոյն. (Մխ. ապար.։)
vigil;
fast-day with milk-food;
fasting on milk-food.
ռմկ. խթում. Նաւակատիք, յորում լինի խթիլ ի կթեղէն կերեկուրս ընդ երեկս։ (Տօմար.։)
barbarously, harshly, roughly.
Մի այդպէս խիստ եւ խժաբար կատարեր զկամս քո. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 2։)
Խժաբար նենգութիւնն (կայենի). (Արծր. ՟Ա. 1։)
barbarous;
— բարք, barbarity.
βαρβαρικός, βάρβαρος, -η, -ον barbaricus, barbarus, -a, -um. Բարբարոսական. վայրենի.
Անուն կամ յրջորջումն խժական. Խժական լեզու, կամ ազգ. (Խոր. ՟Ա. 5։ ՟Բ. 60։ ՟Գ. 54։ Նար. ՟Ղ՟Գ։)
to be obstinate, headstrong, stubborn, to persist doggedly.
Ի ԽԺԴԱՆ ԿԱԼ. Կալ ի խժական յամառութեան, կամ ի խստութեան.
Ի խժդական եւ յոխորտի կայցեն. (Սեբեր. ՟Է։)
barbarous, fierce, ferocious, savage;
rude, rough, harsh, coarse.
Հեթանոսք վայրենիք եւ խժդուժք. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 1։)
ԽԺԴՈՒԺ. cf. ԽԺԱԿԱՆ. այսինքն Բարբարոսական.
Անուանեաց նոցա մարգարես բանաղս եւ բարկափ, եւ այլ անուանս խըժդուժս, եւ ոչգտանեն ի նոսա պատգամս խժդուժս, կամ աստանդեալս. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 7։ ՟Է. 24։)
cf. Խիար.
ԽԻԱՐ ԽԻԱՐԻԿ ԽԻԱՐՈՒԿ. Բառ ռմկ. որ ըստ գրոց Վարունգ. ընտանին, եւ վայրին կամ լեղին։ Նմանութեամբ Կիտր, կիտրոն։ Վստկ.։ ըստ բժշկարանի եւ Գաղիան. նաեւ պալար ի ձեւ Վարնգի։
cf. Խիար.
ԽԻԱՐ ԽԻԱՐԻԿ ԽԻԱՐՈՒԿ. Բառ ռմկ. որ ըստ գրոց Վարունգ. ընտանին, եւ վայրին կամ լեղին։ Նմանութեամբ Կիտր, կիտրոն։ Վստկ.։ ըստ բժշկարանի եւ Գաղիան. նաեւ պալար ի ձեւ Վարնգի։
boldness, audacity, hardihood, confidence;
bravado, rodomontade;
insult;
assault, rushing.
ԽԻԶԱԽԻՒՆ ԽԻԶԱԽՈՒԹԻՒՆ ԽԻԶԱԽՈՒՄՆ. θράσος, θάρσος audacia, praesumtio, temeritas. Խիզախելն (ըստ ամենայն առման)
Դռնչիւն կառաչման, աւ խիզախիւն ժայնաւոր (ժանեւոր) վարազաց. (Մագ. ՟Հ՟Դ։)
Մի՛ ամբառնալ առաւել քան զարժանն. զի քանզյանցանացն պատիժս եւս յոլովակի ցուցանի դատավճիռ խիզախութեանն. (Ի գիրս խոսր.։)
Հասանէ աժխոյժն խիզախութեամբ։ Ըզխիզախումն քաջասիրտ արանց. (Մագ. ՟Լ՟Դ։ Մեսր. երէց.։)
cf. Խիզախիւն.
ԽԻԶԱԽԻՒՆ ԽԻԶԱԽՈՒԹԻՒՆ ԽԻԶԱԽՈՒՄՆ. θράσος, θάρσος audacia, praesumtio, temeritas. Խիզախելն (ըստ ամենայն առման).
Դռնչիւն կառաչման, աւ խիզախիւն ժայնաւոր (ժանեւոր) վարազաց. (Մագ. ՟Հ՟Դ։)
Մի՛ ամբառնալ առաւել քան զարժանն. զի քանզյանցանացն պատիժս եւս յոլովակի ցուցանի դատավճիռ խիզախութեանն. (Ի գիրս խոսր.։)
Հասանէ աժխոյժն խիզախութեամբ։ Ըզխիզախումն քաջասիրտ արանց. (Մագ. ՟Լ՟Դ։ Մեսր. երէց.։)
cf. Խիզախիւն.
ԽԻԶԱԽԻՒՆ ԽԻԶԱԽՈՒԹԻՒՆ ԽԻԶԱԽՈՒՄՆ. θράσος, θάρσος audacia, praesumtio, temeritas. Խիզախելն (ըստ ամենայն առման).
Դռնչիւն կառաչման, աւ խիզախիւն ժայնաւոր (ժանեւոր) վարազաց. (Մագ. ՟Հ՟Դ։)
Մի՛ ամբառնալ առաւել քան զարժանն. զի քանզյանցանացն պատիժս եւս յոլովակի ցուցանի դատավճիռ խիզախութեանն. (Ի գիրս խոսր.։)
Հասանէ աժխոյժն խիզախութեամբ։ Ըզխիզախումն քաջասիրտ արանց. (Մագ. ՟Լ՟Դ։ Մեսր. երէց.։)
gripes, colic;
twinge, twitch, shooting pain;
blister, sore, swelling;
rock, reef, sand-bank;
crocodile;
— սրբանին, tenesmus;
—ք ոտից, gout.
Ընդ ծովս մեծ նաւարկեալ շրջիմք, որ բազում խթիւք լի է եւ անչափ գազանօք. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
ἁλγηδών, ὁδύνη dolor, cruciatus, tormentum στρόφος torsio, tormina intestinorum. Ցաւ, խթիչ՝ մանաւանդ որովայնի, եւ ոտից. խոստուկ, ցաւ.
ցաւք տքնութեան եւ մաղձայուղի, եւ խիթք (կամ խիտք) որովայնի. (Սիր. ՟Լ՟Դ. 23։)
Խիթք ինչ յորովայնն կացին. (ՃՃ.։)
Մթերեալ ցաւոյս, հոգեկան խիթոյս. (Նար. ՟Ղ։)
Զմտաւ ած զայնոսիկ, որք յոտիցն ցաւ գրաւեալ իցե, յորժամ ի սաստիկ խըթոցն տանջիցին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18։) (լծ. իտ. կօթթա։ ասի եւ ռմկ. կամ կճել ցաւոց։)
ԽԻԹ. Խխայթ կամ խղխայթ. խոց. վէրք. պալար.
Եբաց զխխայթեալ եւ զչարաւալի խիթս նոցա բժշկաբար. (ՃՃ.։)
ԽԻԹ. σκόπελος, -ον scopulus. Խութ (իբրու պալար ծովու). վէմ իբր ժայռ ի ծովու, որոյ մեծմասն է ընդ ջրով, եւ մասն ինչ եւեթ ի դուրս ցցուեալ. Ընդ որով խթին կամ մխեալորջանան կայտառք եւ զեռունք. Գայա.
ԽԻԹ. κροκόδειλος crocodilus. Խոյթ, որ եւ խեցի գազան ջրայինխեցեմորթ մեծ. կրոկոդիլոս. տիտեռն. կոկորդիլոս.
Գնային ի գետն, որ լի էր մարդակեր գազանօք, որ կոչէին խիթք. եւ եկեալ խիթքն լեզուին զմարմին նորա։ Փրկեցաւ ի խթաց անտի. (Վրք. հց. ՟ժե։)
to doubt, to suspect, to disbelieve, to distrust;
to look at with an evil eye.
φροντίζω curo. (գրի եւ Խեթալ) Հոգալ տատամսութեամբ վասն ունելոյ զխէթ կամ զխոժոռութիւն ինչ ընդ այլում, եւ կամ զխայթ ինչ մտաց՝ կամ զերկիւղ բարեպարիշտ. խորհել վարանմամբ. զանգիտել, կասկածել.
Երկիւղն իւրմէ խիթայի, եկն ի վերայ իմ. (Յոբ. ՟Գ. 25։)
Խիթայ խոնարհ յամենայն ժամ, զի բան պատուհասի եւ բամբասանացմի՛ լիցի նմա ընդ ումեք. (Մծբ. ՟Թ։)
Ո՞վ ոք հասեալ յառաւօտ, եւ ի ծագման լուսոյն խիթոյմթեալ. (Նար. ՟Ժ՟Է.)
ԽԻԹԱԼ. Խեթւ կամ խոժոռ հայել. խեռալ. քինանալ, մխալ.
Ելանէ ռոբէն յանկողինս հօրն. ընդ որում խիթայր յակոբ մինչ ի մահ. (Նախ. ծն.։)
Կամ իբր Խեթիւ հայեցեալ լինել. օտարանալ իւիք խոժոռութեամբ.
to be tortured by remorse;
to pain, to afflict, to grieve, to vex.
ԽԻԹԱՑՈՒՑԱՆԵՄ որ եւ ԽԻԹԵՄ. Տալ խիթալ. խայթել կամ խթել խղճի մտաց.
cf. Խիթացուցանեմ.
Յամենայն ժամ խիղճ մտացն իւրոց խիթէր զնա, զի գուցէ թէ ի ձեռն հարճին շաւուղիառցէ նա ի նմանէն զթագաւորութիւնն շաւուղի. (Եփր. ՟բ. թագ.։)
doubt, mistrust, suspicion;
remorse.
Խիթալն. խայթիլն խղճիւ. եւ Կասկած. երկբայութիւն.
Իբր ասուի ի ցեցոյ, եւ փայտ ի յորդանէ ... ի խիթմանէ սրտիս հալեցայ։ Խափանիչ խիթմանց, ընդարձակիչ կարծեաց. (Նար. ՟Ի՟Ա. ՟Ձ՟Դ։)
Բորոտն առ տէր մեր զերկոսին եցոյց, խնդիրն ծանոյց. իսկ՝ թէ կամիս, զխխիթալն յայտնեաց. (Երզն. մտթ.։)
gum.
ԽԻԺ որ եւ ԽԷԺ, խիժի. κόμμη gummi ῤητίνη resina. Հիւթ մածուցիկ կաթեալ ի տնկոց. պարարտութիւն ծորեալ ի ծառոց. որպէս մազտաքէ, եւ ռետին, եւ այլն. ձութ.
Լինի ի լիկիա խունկ ի ծառոյ ծորելով որպէս զխիժ. (Խոր. աշխարհ.։)
Գետնոյ խէժ, կրդու ձութն. (Բժշկարան.։)
ԳԱԶԻ ԽԻԺ կամ ԽԷԺ կամ ԿՌԷԺ. τραγάκανθα (նոխազափուշ). tragacanthum, hyrcina spina, gummi adraganthum. Ձիւթ փշուտ բուսոյ գազի՝ յարմատոյ նորին ճեղքելոյ. քիթրա, քիթրէ։ (Բժշկարան.։ Գաղիան.։)
unclean;
profane.
Նոյն ընդ Խեղ, ըստ որում Պիղծ, գարշ. զազիր.
Ցանկութիւն, որ է խիղ եւ պիղծ եւ անմաքուր։ Խիղքն եւ պիղծքն ի՛ սուրբ նուիրելոյն. (Փիլ. քհ. եւ Փիլ. ել. ՟Բ. 76։)
joy, mirth;
առ խնդին, for joy.
Արմատ Խնդալոյ. որպէս Խնդութիւն. պ. խանտէ.
Բազումք առ խնդին զամօթ հարսնութեան դիմեալ ընթանային յեկեղեցին. (Փարպ.։)
ԽԻՆԴ, խնդոյ.
Յանչափ խնդոյն արտօսր բազում ցօղէին (մոգք՝) խանտաղատելով ընդդէմ մանկանն. (Եպիփ. ծն.։)
bosom, cavity, hollow;
bottom;
— սրտի, ventricle.
ԽԻՆԾ ԽԻՆՁ. κόλπος sinus եւ κεραία apex, minuta pars. Գոգ. ծոց. խորշ. քունջ. ունջ. եւ Խեց կամ խեշեր. իբր ծայր՝ մասն կամ կոտոր եւ կերուք իրաց. եւ Գրախեց.
Ընդ ծնանելն կինն զառաջասացեալ մանուկն՝ եդեալ զնա ի խնծի, եւ ծածկեալ՝ եկեալ հասանէր յապարանս. (Պտմ. աղեքս.։)
Ի խինձս արգանդին մածանի մանուկն։ Գեղձքն՝ որ ի խինձսն մարմնոյ են. (Նիւս. բն.։ Եւ Երզն. մտթ.։)
Երկոցունց կողմանց խինձ ի վայր թողացուցեալ՝ կախեն զհովտագոյնս կողմանցն. (Փիլ. տեսական.։)
Կուտելով յարդաժողովն խինձզպարզն եւ զվճիտն. (Ոսկիփոր.։)
to become deaf, to be made deaf;
to stop one's ears, to turn a deaf ear to.
Ի քուն էք խլացայք. (Եփր. զղջ.։)
Բացումն ամենայն խլացեալ լսելեաց. (Մամբր.։)
outer garment or veil of oriental women.
Խիլայ կանանց՝ որպէս տեռ. շղաշատեռն. ձորձ ազնիւ.
յորմէ եւ (Գէ. ես.)
Զարտաքինխլատեռն զոր լակոնացի ասէ. այսինքն բարակաման կտաւ յօտար աշխարհաց բերեալ։
to deafen;
— զլսելիս, to stun.
Ճայթմունք լարից աղեղանցն զլսելիս ամենեցուն առ հասարակ խլացուցանէին. (Եղիշ. ՟Զ։)
to pluck up, to root out, to extirpate;
to unclasp;
to sweep away;
to force, to take by force, to extort, to take away;
to demolish, to destroy, to pull down, to ruin;
— զատամն, to draw, to pull out, to extract a tooth;
— զաչս, to put, to tear the eyes out.
ἑκριζόω eradico ἑκτίλλω, ἑκσπάω, ἑξολεθρεύω ev ello, extraho, extermino. (արմատն է Խիլ. որ եւ արաբ. քէլ, քէր) Ի բաց կորզել արմատաքի զբոյսս եւ զտունկս. եւ Քարշել հանել ի բնիկ տեղւոջէն զոր ինչ եւ է՝ իրօք կամ նմանութեամբ.
Բուռն հարկանել եւ խլել զնա յարմատոց իւրոց։ Ժամանակ խլելոյ զանկեալն։ Ասիցէք թթենւոյս այսմիկ, խլեաց։ Ամենայնտունկ զոր ոչ անկեաց հայր իմ երկնաւոր, խլեսցի։ Խլեցինզնոսա յարմտոց։ Տնկեցից զձեզ, եւ ոչ խլեցից։ Խլեսցէ տէր զիսրայէլ յերկրէս բարութեան։ Ձեռն քո խլեաց զհեթանոսս, եւ զնոսա անկեսցեր։ Խլեսցի թագաւորութիւն նորա.եւ այլն։
Զաւելորդ բոյսս խլել. (Պիտ.։)
Առ արմամբ խլեցաւ այգին նոցա. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Խլեսջի՛ք դուք ի մտաց ձերոց զարմատսն ընդ վայրաբոյսս։ Խլել զմեղսն գայթագղեցուցիչս, կամ զանգթութեան արմատս, զխոտան բարս։ Խլել ի միջոյ զչար սովորութիւն կամ զպղծութիւն. (Ագաթ.։ Խոր.։ Նար.։ Յճխ.։ Մծբ.։)
Խլել զատամունսնորա։ Խլեցին յարմատոց անտի ատամունք խածանողին. (Ճ. ՟Ա.։ Նար. ղ։)
ԽԼԵԼ. Քանդել աւերել զշինուածս. յատակել. տապալել.
Խլեցին զգեօղս։ Խլեաց զմեհեանս եւ զբագինս։ Խլեցին զպարիսպս երուսաղէմի։ Չուէր յամրոցն ի խլել եւ ի բերել։ Համարին զմեզ ապստամբս, եւ գանխլեն զքաղաքս մեր. (Եփր. թագ. եւ մն։ Յհ. կթ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 18։)
Ի բաց խլել զյարութիւնն, որք ոչ կամին տալ համարս գործոց իւրեանց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 20։)
Արժան է զքահանայն զայն խլել ի կարգէն. (Կանոն.։)
Հրաման ունիմք ի տեառնէ քաղցրութեամբ քլել զնա ի մարմնոյն։ Իշխանքն որք դուստր ունէին, խլել ջանայինզմանուկն։ ի փեսայութիւն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ. եւ ՟Ժ՟Դ։)
Որմն ելեալ խոտ տանէր երիվարին իւրոյ. իսկ ոմն ի վրաց մատուցանել խլեաց զայն. (Ասող. ՟Գ. 43։)
Դու խլեցեր, այրեցեր զիս. իմա՛ կամ հաներ զայրն ի ձեռաց իմոց, եւ կամ ի խելաց հաներ զիս։
cf. Խլիկք.
Արտաթորութիւնքն եօթն. արտասուք, խլինք, տողուկք, եւ այլն. (Փիլ. այլաբ.։)
rooter out, weeder out, extirpator.
Խլիչ ագահութեան, կամ վնասուց, կորստեան, կամ ծոյլ եւ մեղկ խորհրդոց. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Բ։ Ի գիրս խոսր.։)
Յուդա սկիզբն արքայութեան իսրայէլի, եւ յուդա մատնիչ եւ խլիչ արքայութեան իսրայէլի. (Բրսղ. մրկ.։ Եփր. համաբ.։)
cancer;
a shrewd person, a sly one.
ԽԼԻՐԴՆ գրի եւ ԽԼՐԴՆԻ. (տպ. Խլրդենի) Քաղցկեղ, խոյլխեցգետի, որ իբրեւ զխլուրդն խլրտեալ ի ներքուստ ի վեր՝ ճարակի զմարմինն.
Որ ամաչէ, յայտնել զվէրս իւր, ծնանի ի նա խլրդնի, եւ ամենայն մարմինն դառնա յապականութիւն։ Խլիրդն կայ յանձն իւր։ Խլիրդն ի սատանայէ է ի մարմինս իւրեանց։ Խլիրդն առ նոսա իցէ. (Մծբ. ՟Է։)
to pull or haul about;
to tease, to plague;
to neglect, to omit;
to counterfeit, to feign, to pretend;
to pretend not to understand.
Որպէս կրկնականն Խլելոյ. παραπέμπω deduco, diduco. Շարժել առ ի խլել. Ձգձգել. քարշել. տատանել, տարուբերել. կրկտել կամ կարկատել պատճառանս.
Դու զիա՞րդ խլխլես, եւ զանսկիզբն ընդ սկսմամբ պատել ջանաս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Զհատուցիչն խլխլես. յն. թողուս. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 3։)
Իբրեւ հասանէր թագաւորն իրանց հաստատութեան ի վերայ, եւճշգրտէր զիրսն, խլխլեալ անսայր բանին առ ժամանակ մի. (իբր ռմկ. քաշքշելով լուռ կենալ ). (Բուզ. ՟Դ. 15։)
deafness.
մարմնոյ խլութիւն ոչինչ կարի վնաս առնէ մեզ ... իսկ հոգւոց խլութիւնն եւ այլն. (Ոսկ. ես.։)
pulling out, tearing up, rooting out, extirpation.
Ի խլումն փութալ տնկելոյն. (Փիլ. յովն.։)
cf. Խլուրդ.
Որպէս խըըրդան։ որ կայ զանլոյս խաւար մթան. (Շ. եդես.։)
ԽԼՈՒՐԴ ԽԼՈՒՐԴՆ. ἁσπάλαξ talpa. Սեւամորթ մուկն խաւարասէր կամ կոյր գետնաբիր ի դաշտս եւ յարտորայս. գետնի մուկ եէր սըլանը. քեօր մուշ. կամ մուշի քեօռ (այսինքն կոյր մուկն). քեօստէպէք, քեօսթէպէկ.
Որ արդարեւ ճշմարիտկուրութիւն է, եւ զօրէն խլրդան գործէ զմարդն՝ միշտ ի ներքոյ երկրի ի խաւարին տերւոջ շրջիլ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Գ։)
Անմի՛տ դու, եւ մուկն խլուրդ, որ ոչ ունելով աչս՝ կայ ի ներքոյ հողոյ. (Պտմ. վր.։)
gangrene;
horrid, dark-working.
Նման խլրդան. գաղհնահնար. խաւարային. սեաւ եւ գարշ.
cf. Խլրտիմ.
ԽԼՐՏԱՄ ԽԼՐՏԱՆԱՄ. σαλεύομαι moveor, labefio. որ եւ ԽԼՐՏԻԼ. Շարժիլ մեղմոդ որպէս խլրտեալ. շարժլիլ. խաղալ. տատանիլ. դրդուիլ. ընդոստնուլ. (յն. սալէ՛ւօմէ).
Անդամք նորա մածեալք. եթէ զեղցէ ի վերայ նորա, ոչ խլրտասցէ. (Յոբ. ՟Խ՟Ա. 14։)
Խլրտայ ի շարժի. (Բրսղ. մրկ.։)
Ո՞վ է որ ճանաչէ զմիտս, եթէ ոչ բանն որ ելանէ ի նմանէ՝ նա է որ ի վերոյ է քան զմիտս. եւ ամենայն խորհուրդք խլրտան ի նմանէ. (Եփր. համաբ.։)
Կապեցաւ անհաւատութիւնն, եւ այլ կարէ խլրտալ։ Է՞ր վասն անկեալ ես ի մէջ փչոց ախտիցդ առանց խլրտալոյ. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)
Յորմէ բախմանէ ընդոստուցեալ խլրտնայր արծւն։ Խոյն յօշեալ խլրտանայր. (Մագ. ՟Լ՟Ե. ՟Հ՟Ե։)
cf. Խլրտիմ.
ԽԼՐՏԱՄ ԽԼՐՏԱՆԱՄ. σαλεύομαι moveor, labefio. որ եւ ԽԼՐՏԻԼ. Շարժիլ մեղմոդ որպէս խլրտեալ. շարժլիլ. խաղալ. տատանիլ. դրդուիլ. ընդոստնուլ. (յն. սալէ՛ւօմէ).
Անդամք նորա մածեալք. եթէ զեղցէ ի վերայ նորա, ոչ խլրտասցէ. (Յոբ. ՟Խ՟Ա. 14։)
Խլրտայ ի շարժի. (Բրսղ. մրկ.։)
Ո՞վ է որ ճանաչէ զմիտս, եթէ ոչ բանն որ ելանէ ի նմանէ՝ նա է որ ի վերոյ է քան զմիտս. եւ ամենայն խորհուրդք խլրտան ի նմանէ. (Եփր. համաբ.։)
Կապեցաւ անհաւատութիւնն, եւ այլ կարէ խլրտալ։ Է՞ր վասն անկեալ ես ի մէջ փչոց ախտիցդ առանց խլրտալոյ. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)
Յորմէ բախմանէ ընդոստուցեալ խլրտնայր արծւն։ Խոյն յօշեալ խլրտանայր. (Մագ. ՟Լ՟Ե. ՟Հ՟Ե։)
to move;
to stir;
to agitate, to shake.
Որք ի հիւանդութեան իցեն, այսպիսի բանք խլրտացուցանեն. (Գէ. ես.։)
Իբրեւ զխոյն ի սանէն խլրտացուցանել. (Մագ. ՟Ժ՟Ը։)
Խլրտեալ զխոյն՝ ցուցանէր իբր զկենդանի. (Պիտ.։)
Առ խորհուրդսն անձանց, որյերանսն անկանին, եւ ի ներքուստ անտի խլրտեն եւ այրեն. (Եւագր. ՟Ի՟Ա։)
ԽԼՐՏԵՄ, եցի. չ. ԽԼՐՏԻՄ, եցայ. ձ. ἄλλομαι, σκιρτάω salio, salto. Խաղալ կամ շարժիլ. խլրտալ. խլրտանալ.
Իբրեւ զճճիս եւ զազրատեսիլ զեռունս կայտռեալխլրտէին։ Համարէին զնա մեռեալ, եւ յետ անցանելոյ երից ժամացն խլրտեաց ձառամբն. (Ճ. ՟Բ.։)
Խ խլրտել նորա՝ ահգազանաց։ կուտեաց ի վերայ իմ, եւոչ կարեմ խլրտել։ զայլ թագաւորութիւնս եւ զկղզիս՝ որք խլրտէին, սատակեցին. (յոբ. ՟Խ՟Ա. 16։ Ողբ. ՟Գ. 7։ ՟Ա. Մակ. ՟Ը. 11։)
Որ չեւ էր բնաւ ի լոյս եկեալ սաղմն, անդէն խլրտեալ յորովայնի մօրն մարգարէութիւն խօսէր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
movement, impulse, agitation.
Իբր զճճիսբազմոտանիս ... զկենդանութիւն, եւ արկանել խլրտումն զեռալոյ. (Վեցօր. ՟Բ։)
Սուրբ հեզութեան, որ առողջութիւն է խլրտման ցասման մտաց, եւ մարմնոյ. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
որով պնդի ցանկականն յամենայն ախտաւոր խլրտմանց. (Լմբ. սղ.։)
Ամենայն խորհուրդք խլրտան պն նմանէ (ի բանէ). եւ խոնարհ գտանին խլրտունք նոցա. (Եփր. համաբ.։)
neighing;
—ն, neigh.
ԽԽՆՋԱԿԱՆ կամ ԽԸԽԸՆՋԱԿԱՆ. χρεματιστικός qui potest et solet hinnire. Որ ունի զբնութիւն խրխնջօղ. վրնջողական. (մակդիր ձիոյ)
Այոսքիկ եւ իսկապէս յատուկք ասին. քանզի թէ ձի խխնջական. եւ եթէ խըխընջական, ձի. (Պորփ.։)
ԽԽՆՋԱԿԱՆՆ. գ. ԽԽՆՋԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ. Կարողութիւն խխնջելոյկամ խրխնջելոյ. Վրնջիւն. յատկութիւն ձիոյ.
Խխնջականն՝ ձիոյ, կամ զձիոյր (ստորոգի)։ Ձիոյ՝ խխնջականն. (Պորփ. Անյաղթ պորփ.։ Պրպմ. ՟Ի՟Զ։)
Որպէս ծիծաղականութիւն մարդոյ, եւ խխնջականութիւն՝ ձիոյ. (Դամասկ.։)
to neigh;
to shout, to halloo, to roar out, to yell, to hoot.
ԽԽՆՋԵՄ կամ ԽԸԽԸՆՋԵՄ. χρεματίζω hinnio. որ եւ ԽՐԽՆՋԵԼ. Վրնջել. ձայնարկել ձիոց ընդ բերանն խառն ընդ ունչս, կամ ի քմաց.
Իբրեւ զձի ընդ քիրան մտեալ ի խխնջել իւրում։ Ի ձայնէ խխնջելոյ նոցա (կամ խրխնջելոյ նոցա). (Երեմ. ՟Ը. 6. 16։)
Խրխնջեա ձայնիւ քով. (Ես. ՟Ժ. 10։)
neigh, neighing;
cf. Խղունջն.
Ի խխնջիւնից զազրատեսից երփներանգ որակ ծիրանւոյ։ Որ էր ներկեալ արամբ խըխընջիւնաց զգեստ թագաւորական. (Երզն. լս. եւ Երզն. մտթ.։)
Ողոքէր ոմն զխըխնջիւն ասելով, արի՛ ե՛կ արտաքս, զի մեծարեալ պատուեցից զքեզ. նա ասէ. արեան իմոյ ցանկաս. (Մխ. առակ.։)
Հասցի խըխընջիւն երիվարացն եփրեմայ. (Ամովս. Զ. 7։)
Ճայթուն գոռման, եւ խխնջիւն վրնջելոյ. (Մագ. ԽԹ։)
Լուաւզահագին խխնջիւն (կամ խնջիւն) նորա։ Զի՞նչ է այս ահագին խխնջիւնս. ձիո՞յ է, թէ առիւծոյ. (Կեչառ. աղեքս.։) Եւ քրքիջ ծաղու. Ծնղր բարձրաձայն. քահքահա.
Արտօսր յորդառատ վտակաց ծաւալին յաչաց՝ քան թէ ծաղուն խողխոնջեն խըխնջիւք (կնմ խխաջմունք). (Արծր. Դ. 11։)
to censure, to criticize;
to discuss, to examine, to debate, to sift.
Հերձուածողքն խծբծիցեն զայն։ Որք զնոյնս խծբծելոց էին։ (Կիւրղ. ծն.։)
Մի ինչվայրապար զբանս խծբծիցեն։ Զի՞ խծբծիցես զմեր բանս։ Մի՛ զբանս տէրունականս բամբասեր, եւ մի՛ զկրօնսն խծբծեր. (Սեբեր. ՟Գ. ՟Դ. ՟Է։)
Մեղայ խծբծելով եւ քննելով զանհաս եւ զանքննին տեսչութիւն դատաստանաց. (Մաշկ.։)
to quilt, to stitch, to pink.
Որպէս (ծածկութիւ մարմնոյ) ամենայն կողմանց ինքն առ ինքն խծպի. (Ոսկ. ես.։) (Արմատն կայ ի ռմկ. խծիպ, որ է կար՝ ոլորելով եւ ամփոփմամբ։)
the manger at Bethlehem.
τὴς καλύβης ὀ τόπος tugurii locus. Խղի տեղի (որպէս դնի ի յն) տեղի այրի. մաղարայի կամ խօլիվայի տեղ.
Յամենայն ծագաց երկրի գան տեսանել զմսուրն եւ զխղատեղին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 7։)
to apply, to devote one's self to;
to explore.
Կղկաթել, յարիլ ի սրտէ. պատաղիլ.
cf. Եղկելի.
Արժանի խղճալոյ. աւաղելի. Ցաւալի. եղկելի. Խղճալոյ. նւնղելի. ցաւալի. եղկելի. խղճալու, խղճուկ, խեղճ.
Խրճալի եւ ողորմելի երեսօք. (Սարգ. յուդ. ՟Գ։)
guilty, pricked by conscience;
miserable, pitiful.
συνειδώς conscius. Ունօղ խիղճ յանցանաց. Հարեալ ի խղճէ. յանցաւոր.
Մատնիչն պապանձեալ կայր գիտակ իւրոյ մտացն խղճականաց. (ՃՃ.։)
Ասէ զխղճականն. ընկեր զիա՞րդ կաս աստ, որ ոչ ունիս հանդերձ. (Ոսկ. եփես. ՟Գ. յորմէ եւ Լմբ. պտրգ.։)
Այրի կին խղճական. (Գնձ։)