sorcerer, magician.
sorcery, magic.
Դիւական. հմայք. կախարդութիւն.
Ասեն եւ դիւահմայութիւնս առնել. (Ճ. ՟Ա.։)
molted or made to honour the devil.
cf. Դիւական.
Դիւային կեանք, միտք. (Դիոն.։)
Դիւային բազմաստուածութեանն նուէրք. (Մեկն. ղեւտ.։)
Սարսուռ դիւային ջերման։ Մերժեա՛ զդիւային չարահնարութեանս շշուկ. (Նար. ՟Գ։ Նար. խ.։)
easy to be cured, curable.
Մինն դիւրաբոյժ գոլով, եւ միւսն անբոյժ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
what buds easily.
Զօրութիւն սերմանն այնորիկ (մանանխոյ) դիւրաբոյս է. (Եփր. աւետար.։)
decayed, fragile, weak, slippery.
ԴԻՒՐԱԳԱՅԹ ԴԻՒՐԱԳԱՅԹԱԿՂ. ԴԻՒՐԱԳԱՅԹՈՏ. ԴԻՒՐԱԳԹԵԼԻ. εὑόλισθος valde lubricus, labilis Որ դիւրաւ գայթէ, գթէ. եւ Ուր լինի դիւրաւ գթել, սխալել. սխալական.
Դիւրագայթ բնութիւն, կամ իմացուած, կամ ճանապարհ. (Խոսր.։ Վրդն. ղեւտ.։ Լմբ. սղ.։)
Դիւրագայթակղ բնութիւն. (Լմբ. սղ.։)
Պատկեր հողեղինին, զդիւրագայթոտն ասէ ի մեղս. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
cf. Դիւրագայթ.
cf. Դիւրագայթ.
ԴԻՒՐԱԳԱՅԹ ԴԻՒՐԱԳԱՅԹԱԿՂ. ԴԻՒՐԱԳԱՅԹՈՏ. ԴԻՒՐԱԳԹԵԼԻ. εὑόλισθος valde lubricus, labilis Որ դիւրաւ գայթէ, գթէ. եւ Ուր լինի դիւրաւ գթել, սխալել. սխալական.
Դիւրագայթ բնութիւն, կամ իմացուած, կամ ճանապարհ. (Խոսր.։ Վրդն. ղեւտ.։ Լմբ. սղ.։)
Դիւրագայթակղ բնութիւն. (Լմբ. սղ.։)
Պատկեր հողեղինին, զդիւրագայթոտն ասէ ի մեղս. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
easier, very commodious.
Ուսանել ի ներգործութենէն դիւրագոյն է. (Փիլ. այլաբ.։)
Զի՞նչ դիւրագոյն քան զբանիւ զղջանալն իցէ. (Մխ. երեմ.։)
Այլ մեզ այն օրն դիւրագոյն էր քան զայս օր. այսինքն տանելի. (Եղիշ. յար.։)
Հանէ ի դիւրագոյն վայրէն. իբր հեշտալի. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Զարբեցութիւն. զմոլեկանն, զառ ամենատեսակ ամօթոյ դիւրագոյնն. այսինքն հակամէտ. (Բրս. պհ. ՟Բ։)
Կամօք եւ դիւրագոյն մտօք ժողովրդեանս ձեռնարկեալ յայս. այսինքն մտադիւրութեամբ. (Վահր. յար.։)
Զինչս աշխարհիս՝ յորժամ արհամարհեմք զնոսա, դիւրագոյն գտանեմք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Զի ուխտաւորք յատակացն դիւրագոյնս կարգեսցեն. (Խոր. ՟Բ. 24։)
dissoluble.
Ոչ զդիւրալոյծ տաղաւարահարաց զնաւակատիս. (Հ. կիլիկ.։)
Լո՛յծ զբաջաղմունս դիւրալոյծս. (Եփր. աւետար.։)
easily kindled or inflamed.
mild, affable, gentle
that causes easily to comprehend.
Առ նա թերեւս ունիցիմք զդիւրահասոյցն քաջալերիչ լերանելին ղուկաս. (Ագաթ.։)
Հեշտընկալք եւ դիւրահասոյցք ախմարագունիցն լինիցին. (Կորիւն.։)
accostable, accessible.
Հաւատացելոց դիւրամատոյց եւ ընդել. (Բրս. գորդ.։)
Դիւրամատոյցս զիս մատուցից կարօտելոցն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ի ձեռն նաւավարութեան զամենայն պիտոյս՝ դիւրամատոյցս մերձեցոյց. (Շիր.։)
cf. Եռամասն.
ԵՌԱՄԱՍՆ ԵՌԱՄԱՍՆԵԱՅ. τριμερής trium partium ἑπίτριτος (pes poeticus) constans tribus brevibus, et una longa Ունակ երից մասանց, կամ մասնաւոր իրաց, զանազանութեանց, կարգաց, յարկաց, չափմանց, կերպից, եւ այլն։
Հոգի եռամասնեայ է, բան ունի, ցասումն, եւ ցանկութիւն. (Ճ. ՟Թ.։)
Զեռամասնեայս ունի զօրութիւնս։ Յառաջ գայ յեռամասնեայ հոգւոյն. (Լմբ. պտրգ.։)
Ողնափայտ եռամասնեայ (տապանն նոյի). (Մագ. ՟Ժ՟Ա։)
Կիսաբոլորից բացատաացն, եւ եռամասնիցն, եւ ութամասնից եղելոց ... Ութամասնեայ բացատաւն եռամասնեայքն լնուին. (Պղատ. տիմ.։)
triennial.
ԵՌԱՄԵԱՅ ԵՌԱՄԵԱՆ. τριετής triennis որ եւ ԵՐԵՄԵԱՆ գրի, եւ երամեան, ենի. Երեքամեայ. երից ամաց. իրեք տարու կամ տարւան.
Այնմիկ՝ որ եռամեայ իցէ, եւ քառամեայ ... Յեռամենիցն մինչեւ ցվեց ամսն. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Եռամեան (կամ եռեմեան) զիւրաքանչիւր ոք զկենդանեացն հրամայէ առնուլ. (Փիլ. լին.։)
Պտղակորոյս տնկոյ ձիթենւոյն եռամեանն դատարկութեամբ. (Նար. ՟Ձ՟Ա։)
Նստաւ կինն, եւ սնոյց զորդին իւր երամենաւ զուարակաւ. (Տօնակ.։)
of three months;
— ժամանակ, term of three months, quarter.
Երեքամսեայ. երից ամսոց (հասակ կամ ժամանակ). իրեք ամսու, կամ իրեք ամսըւան.
Եւ այսու յուսացեալ բաւեմք ակնկալութեան եռամսեայ աւուրբք». այսինքն սպասեմք յերից ամսոց հետէ. (Մագ. ՟Ծ՟Ա։)
of three stories (house);
three-decker.
Ուր են երեք յարկք՝ մի քան զմի ի վեր. իրեք խաթ, իրեք ծածք.
Ապարանս կրկնայարկս եւ եռայարկս. (Խոր. ՟Ա. 15։)
Ներքնատունս՝ կրկնայարկս եւ եռայարկս։ Եռայարկքն եւ կրկնայարկքն փորոտիք են. (Փիլ. լին. ՟Բ. 7։)
Սոյնպէս եւ ի հնումն եռայա՛րկ խորանն կառուցաւ. (Ի գիրս խոսր.։)
sparkling;
fiery.
Որ եռացմամբ կայծակունս արձակէ, կամ շանթս հրեղէնս.
Եռանդնակայծակ ահաւոր հուրն իջեալ ի վերայ քո. (Թէոդոր. խչ.։)
of three persons.
Եռանձնեայ կամ եռանձնեան աստուածութիւն. (Վրդն. ծն.։ եւ Նանայ.։)
Եռանձնեան ձայնին դաւանութեան. (Մագ. ՟Ա։)
Զերիս տօնս յանդիման լինել երախարեօք եռանձնեայ տէրութեանն. (Նախ. ել.։)
եռանձնեայք. որպէս Երեք մանկունքն.
Կամաւոր պատարագին իսահակայ նախանձաւոր գոլով եզականին՝ եռանձնեայք ի վերայ կայծականաց հրոյն ողջակիզեալ զմարմինս. (Հարցնափառ.։)
triduan, of three days.
Երեքօրեայ. երից աւուրց. օր երրորդ. զերիս աւուրս. յերիս աւուրս. իրեք օրուան, իրեք օր.
Եռօրեա՞յ ցուցակութեան բերէ նշանակութիւն, եթէ յար տեւողանաց (տենդն). (Մագ. ՟Հ՟Թ։)
Եռօրեայ թաղմամբն. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
Երեքօրեայ ճանապարհն զեռօրեայ յարութիւնն քրիստոսի գուշակէր։ Եռօրեայ կացեալ ի կենսաբեր գերեզմանին. (Կիւրղ. ղկ.։)
Եռօրեայ ի սիրտ երկրի բնակիցիմ. (Նանայ.։)
Ի ստորինս իջեալ, եռօրեայ յամեալ. (Գանձ.։)
Յարուցեալ եռօրեայ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
Յարուցեալ յեռօրէին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
soon changed.
Յեղյեղուկ. ու փութով փոփոխի.
Յերագայեղ բնութեանց փոփոխմանց ստասցուք հանճար իմաստութեան. (Վեցօր. ՟Զ։)
quick, nimble, prompt, diligent.
Արագ եւ փոյթ. յեղակարծ.
Երագափոյթ որոտումն. (Մծբ. ՟Ժ՟Է։)
cf. Արագաքայլ.
Որ արագ քայլէ. արագոտն. երագընթաց. սրաթռիչ.
Որք յառաջ քան զնա երագաքայլք էին։ Երագաքայլ թեւօք ամբարձեալ զմիտս. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
one irocritic, diviner by means of dreams;
— լինիմ, to divine by means of dreams.
ԵՐԱԶԱՀՄԱՅ ԼԻՆԵԼ. Հմայել երազովք. ըղձապատում լինել.
Օտար խորհրդով նշանագիրս գծել, եւ երեզահմայ լինել, ցնորել (զհետ) մոլորութեան երազահան ստութեան. (Եղիշ. հոգ.։)
fanatical, visionary.
ԵՐԱԶԱՅՈՅԶ կամ ԵՐԱԶԱՅՈՅՍ. Որ յուզի զհետ երազոց, կամ յուսայ յերազս. իբր պատիր, սնոտի, սուտ.
Չեհաս երազայոյս կարծեացն».
Ո՛չ եհաս երազայոյզ կարծեացն»։
that shows, that explains dreams.
Մերթ՝ Ցուցիչ երազոց, որպէս աստուած՝ յովսեփայ.
Ո՛չ զնա ատեն, այլ զերազացոյցն. (Սեբեր. ՟Զ։)
Եւ որ երազմոյն տեղին ... երազացոյց երազընդհան պաշտաման. (Ագաթ.։)
child, little boy, babe;
catechumen.
• «անկնունք, քրիստոնէական մը. կըրտութիւն դեռ չստացած, չմկրտուած» Ոսկ. մ. ա. 19, 23. Եզն. «նորածին կամ դեռ անխոս մանկիկ» Ճառընտ. Մանդ. էջ 95, «տղայամիտ, անմիտ» Սեբեր.-հիմնական նշանակութիւնը առաջինն է. երախայութիւ-նը կապ չունէր տարիքի հետ. կային չափա-հաս երախաներ և մկրտութիւնը կատարւում էր չափահասութեան ժամանակ. յետոյ, երբ սովորութիւն դարձաւ մկրտութիւնը կատարել մանուկ ժամանակ, երախայ բառն էլ ստա-ցաւ «մանկիկ» նշանակութիւնը, որից էլ յա-ռաջացաւ վերջապես «տղայամիտ» նշանա-ևութիւնը (հմմտ. Մալխասեան, Մշակ, 1913, K 103)։ Սրա լաւագոյն ապացոյցը տալիս է Վրք. սեղբ. 733 «Սրբոյն՝ Սեղբեստրոսի եդեալ զաջ իւր ի վերայ գլխոյ թագաւորին, օրհնեաց զնա և արարեալ երեխայ՝ գնաց» (յետոյ մը-կըրտելու համար)։ Սրանից՝ երախայական Մխ. ապար., երախայացեալ Կամրջ., երա-խայացուցանել «մկրտել» Կամրջ. Շնորհ, թղթ., երախայապէս «անկնունք մարդու պէս» Կանոն. 156, երախայամիտ (նոր գրականի մէջ). գրուած է նաև երեխայ (երկրորդ ձայ-նաւորը նմանեցնելով առաջինին). որից ե-րեխայութիւն Յհ. իմ. ատ. Կանոն. ևն։
• =Կայ պհլ. ❇ raxik կամ rahīk=մա-նիք. [hebrew word] raxīg «տղայ, մանչ, ծառայ» (ИАН, 1912, 48), որ սակայն չի ծածկում հայերէն ձևը։ Ուստի ենթադրում եմ, որ կար ասոր. raxa ձևը, որից փոխառեալ են մի կողմից հյ. երախայ և միւս կողմից պհլ. ra-xīk ձևերը։-Աճ.
• ՆՀԲ թուի թէ ուզում է հանել երախ բառից, ինչպէս երևում է «կաթնկեր, որ չունի բերան խօսելոյ» բացատրութիւ-նից։ Թոփուզեան, Արծիւ Վասպ. էջ 41 «Երկնել և երկեալ յա՛խ յաւա՛ղ, և երե-րիլ յաշխարհի»։ Հիւնք. եբր. ռակայ «յի-մար, անմիտ» բառից։ Յակոբեան, Բա-նաս. 1900, 41 եբր. [hebrew word] verax ա-սոր. [arabic word] yarxā, արաբ..* arraxa. varraxa, ասուր. arhu «ամիս» ռա-ռից։ Patrubány, ՀԱ, 1908, 152 երախ «բերան» բառից։ Meillet հաւանական է գտնում վերի մեկնութիւնս (անձնա-կան)։
• ԳՒՌ.-Ոոմ. յէրախա, Ալշ. Մշ. Տփ. էրէ-խա, Հջղ. Հւր. Շմ. արախա, Երև. ըրէ՛խա, Ջղ. չարախա, Ղրբ. ըրա՛խա, Մղր. ըրա՛խէ, Գոր. րա՛խա, Ագլ. ըրխօ՜, Հճ. էյէխօ։-Նոր բառեր են՝ երախասէր, երեխամայր, երե-խավարի, երեխատէր, երեխեկ, երեխութիւն «մի տեսակ մահացու հիւանդութիւն»։ +ԵՐԱԽԱՅՐԻ (հնապէս գործածւում էր ա-նեզաբար. սեռ. -րեաց, գրծ. -րեօք) «առա-ջին պտուղ, կանուխ հասած բերք» Եզեկ. խե-6, ի. 40, բ. օր. ժը. 1. Փիլ. քհ. յետնաբար՝ եզակի գործածութեամբ ունի Յայսմ. գրուած է նաև երեխայրի Դիօն. գ. 38, որից նախե-րախայրիք Փիլ. քհ.։
• -Բարդուած է երա-«նախկին, առաջին, նախ» +խայրի «պտուղ» բառերից. եր-, երա-նոյն է առ «առջևը» բառի հետ և իբր բնիկ հայ կցւում է սանս. purás, յն. πρίν, լտ. per, pro, prae, հլտ. pri «առաջ» (որից primus, prior «առաջին») բառերին (տե՛ս նաև հ. երի, գւռ. հերի). հնխ. pr->հւ. եր-ձայնափոխութեան համար հմմտ. լտ. pris-cus=հյ. երէց. իսկ եր=առ փոխանակու-թեան համար հմմտ. երասանակ=առասան, երկուսն էլ իրանեանից փոխառեալ։ Ըստ այ-սրմ հյ. երախայրի կազմուած է ճիշտ այն-պէս, ինչպես լտ. praeceptus «նախապէս բռնուած», praecerpo «առաջուց քաղած», praecerptus «նախաճաշակ» ևն։-Աճ.
• ՀՀԲ մեկնում է եր «նախ, առաջին» + խայրի «պտուղ»։ Հիւնք. յն. έαρ «գա-սուն, նոր» +պրս. (իմա՛ արաբ.) [other alphabet] xayr «բարիք, բերք» բառերից բար-դուած։ Վերի մեկնութիւնս հրատարա-կուած է նախ MSL 20, 163։
Յայսմ ժամանակի երախայ ոչ գոյ ի մէջ քրիստոնէից. (Լմբ. պտրգ.։)
ԵՐԱԽԱՅ կամ ԵՐԵԽԱՅ. νήπιος, βρέφος infans Տղայ նորածին՝ կաթնկեր, որ չունի բերան խօսելոյ. երիկածին, էրէխա, արախա, էրէկուան նոր ծնածը.
Երեխայն զբանիցն ծնաւ զօրհնութիւնս ովսաննայիւ. (Ճ. ՟Բ.։)
Չեմ երախայ բարերարութեանն, որ ծաղկելոցն է ամենայն մարդկան». իմա՛ մանուկ տխմար եւ անճանաչօղ. (Սեբեր. ՟Թ։)
ԵՐԱԽԱՅ. κατηχούμενος catechumenus ἁμύητης nondum invitatus Համբակ հաւատոյ՝ չեւ մկրտեալ, այլ մկրտելի՝ մեծահասակ. որ եւ ասի ԿՈՉԵՑԵԱԼ ՅԸՆԾԱՅՈՒԹԻՒՆ. Անկնիք. անկնունք.
Որ երախայքդ էք, երթա՛յք։ Մի՛ ոք յերախայից. (Պտրգ.։)
Երախային չէ՛ հնար հայր կոչել զաստուած։ Զերախայս արտաքոյ պահեմք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 19. 23։)
Փոխանակ երախայից մեռելոց՝ այլոց ստիպէ (մարկիոն) առնուլ կնիք. (Եզնիկ.։)
Եթէ գոյր ոք երախայ (կամ երեխայ) ի բազմութեան զօրուն, զգիշերն ամենայն մկրտեցին. (Եղիշ. ՟Ե։)
to cause one's self to be instructed in the mysteries of the faith.
ԵՐԱԽԱՅԱՑԵԱԼ. Անցեալ ի կարգս կրթելեաց ի մկրտութիւն. որ եւ Երախայ.
Ապաշխարողաց եւ երախայացելոց. (Կամրջ.։)
to instruct in the mysteries of the faith, to catechise, to teach the catechism.
ԵՐԱԽԱՅԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ԵՐԱԽԱՅԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. κατηχέω, κατηχίζω catechizo, initio, doceo rudimenta christianismi Մուծանել եւ կրթել ի կարգ երախայից մկրտելեաց.
Եւ զորս ոչ են մկրտեալ ի նոցանէ, երախխայացուցէ՛ք. (Շ. թղթ.։)
Երախայեցոյց, եւ մկրտեաց. (ՃՃ.։)
Երախայեցոյց, եւ կարգեաց նոցա պահս. (Կամրջ.։)
Երախայեցոյց զնա զեօթն օր. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ժ.։)
state of a catechumen.
κατήχησις, κατήκησις catechesis, instituito Հրահանգութիւն ի պէտս մկրտութեան. որ ասի ի մեզ եւ Կոչումն ընծայութեան. որպէս է տեսանել ի գիրս կիւրղի երուսաղէմացւոյ.
Երախառյութեանն օծումն զհրաւիրականն ունի դրոշմ։ Յայնմ ժամանակի առ կատարելահասակս ոմանս կատարիւր երախայութեան կարգ. (Յհ. իմ. ատ.։)
earlyfruits, first-fruits.
ἁπαρχή, ἁπαρχαί primitiae Առաջին խայրիք, նախկին բերք՝ աստուծոյ նուիրականք. առջի պտուղ, կանուխ հասած բերքը .... ասի ի մեզ եւ Պտուղ, Առաջին, Առաջաւոր, Առաջաւորութիւն.
Ըստ երախայրեաց սրբութեանցն ... Յերախայրից սրբոցն. (Եզեկ. ՟Խ՟Ե. 6։)
Ոչ միայն ի ստացուածոց երախայրիս մատուցանել, այլեւ յիւրեանց իսկ ոգւոցն եւ մարմնոցն։ Զանդրանիկս զարուսն օրինակ երախայրեաց նուիրէ. (Փիլ. քհ.։)
Միայն անբիծ երախայրի, եւ պատարագ հաշտեցուցիչ աստուծոյ (տիրամայր). (Հ. կիլիկ.։)
unthankful, ungrateful.
Ժխտօղք եւ երախտակորոյսք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Ապաշնորհք երախտակորոյսք երախտեացն. (Վեցօր. ՟Ե։)
Աստուածասպանք էք երախտակորոյսք. (Ոսկիփոր.։)
Անգորովս եւ երախտակորոյսս գտանիլ առ ծնողսն. (Վրդն. ել.։ եւ Տօնակ.։)
that recompenses, grateful;
— լինել, to be thankful;
—ք, thankfulness, cf. Շնորհակալութիւն.
Շնորհահատոյց. երախտագէտ
Ըստ երախտահատոյց լինելոյ. (Յհ. կթ.։)
Երախտահատոյց լինել աստուծոյ յոգն սիրոյն. (Խոսր.։)
Երախտահատոյցք լիցուք երախտաւորին մերոյ եւ աստուծոյ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։)
Ախորժեմք (գտանիլ) ընդ շնորհապարտսն եւ ընդ երախտահատոյցսն. (Տօնակ.։)
Աստ ճաշակ կերակրոց գոհութեամբ. աստ երախտահատոյցք առ արարիչն ամենայնի, աստ հօրն քրիստոսի երկրպագութիւնք. (Կոչ. ՟Զ։)
happier, very happy.
stronger, very violent, very impetuous.
hollowed;
—ք, fossil.
Շիրիմս քարակոփս, եւ տունս բրածոյս յօրինէ. (Յհ. կթ. (եթէ չիցէ գրելի՝ Բռածոյ։))
cf. Բքաբեր.
Յուզեալ բքով. մրրկայոյզ. բքախառն.
Ի բքայոյզ եւ կամ յանձրեւաց ժամանակի. (Վեցօր. ՟Զ։ Շիր.։)
vertical;
vertically.
brutal, beastly, fierce, inhuman, savage, wild, rude.
ԳԱԶԱՆԱԲԱՐՈՅ ԳԱԶԱՆԱԲԱՐՈՒ. θηριώδης ferus, belluinus, saevus Բարոյիւք նման գազանաց. ունօղ զբարս գազանականս.
Գազանաբարոյ մարդիկ, ազգք, գրոհք. (Եղիշ.։ Եզնիկ.։ Մխ. երեմ.։ Յհ. կթ.։)
Չարութիւն իբր զի գազանաբարոյ է, դկլաթայ (որ է տիգրիս, եւ վագր) հաւասարեալ է. (Փիլ. լին.։)
Գազանաբարոյիդ սատսկումն. (Պիտ.։)
Գազանաբարոյից ոմանց. (Լմբ. ատ.։)
Զվայրագութիւնի գազանաբարուացն սփոփէր. (Ճ. ՟Ա.։)
Եւ որպէս Գազանական, գազանային ինչ.
Ուր գործք են գազանաբարոյք. (Զքր. կթ.։)
Ահաւոր ցուցանէ զսպառազինութիւնի նոցա, եւ գազանաբարոյս. (Մխ. երեմ.։)
bestiality;
cruelty.
Ի բաց արարէք ի ձէնջ զամենայն զգազանաբարոյութիւն եւ զսրտմտութիւն. (Ածազգ. ՟Ժ՟Ա։)
Ի գազանաբարոյութիւն նախանձեալք, եւ ի համազգիսն հումք եւ մարդատեացք. (Մեկն. ղեւտ.։)
Աստի իմանամք զընդ դիմամարտին գազանաբարութիւն եւ զանյագութիւն. (Շ. ՟ա. պետ. ՟Հ՟Թ։)
Խօսեցաւ զբանս, որ կարօղ էր զամենայն գազանաբարութիւն լուծանել. (Բրսղ. մրկ.։)
keeper of a menagery.
Ելին երկու գազանաբոյծք, եւ շողոքորթէին նմա, զի մտցէ ի դառագդղն իւր. (Ճ. ՟Ա.։)
ferocious, savage.
θηριωδέστερος, ἁγριώτερος effraenatior, agrestior Առաւելեալ ի գազանութեան. առաւել ամեհի. կատաղի. վայրենագոյն. դժնդակագոյն. եւ Սաստկագոյն. եավուզ, հիտտէթլի, վահշի.
Գազանագոյն քան զամենայն կենդանիս վարազ, կամ առիւծ։ Յաղագս գազանագունին կենդանւոյ փղի. (Եզնիկ.։ Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լիւս.։)
Եւս գազանագոյն այն դեւ է։ (Ոսկ.մ. ՟Բ. 3. եւ 12։)
Զկիսոց մարմինս կիծ գազանագոյն ստիպէր. (Վրք. ոսկ.։)
cf. Գազանական.
Գազանային չարութիւն, անմտութիւն, կիրք, անձն, դէմք, խումբ. (Փիլ.։ Լմբ.։ Տօնակ.։ Ոսկ. յհ.։ Մագ.։ ՟Ծ՟Է։ Նար. մծբ.։)
Սրտմտութիւն եւ ցանկութիւն՝ գազանայինք են. (Փիլ. լին.։)
Եթէ բնութեամբ այդպիսի գազանային ստեղծ զքեզ. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
that produces or nourishes wild beasts.
Որ սնուցանէ, կամ ունի յինքեան զգազանս.
Յեգիպտացւոցն ընկղմին գազանասնոյց գետ. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
to excel, to surpass, to surmount.
eminence, height, pre-eminence, superiority.
Յետինքն ո՛չ են հաղորդ նոցա գերակայութեան. (Դիոն.։)
Մշտապայծառ փառաց գերակայութիւն. (Խոր. վրդվռ.։)
Ակնարկեա՛ յիս յանբաւ գերակայութենէդ քումմէ. (Ճ. ՟Ա.։)
Գերակայութիւն սիրոյ, կամ քահանայութեան. (Խոսր.։)
Ի լոյսն վերին անմատոյց գերակայութեան անսահմանելւոյդ. (Նար. ՟Զ՟Գ։)
Գեղեցկապէս ի նմանէ գահընկեալ, վայելչապէս գերակայութեամբ. (Յհ. կթ.։)
most illustious;
splendid, brilliant;
*—, — տէր, my Lord, your Lordship.
ὐπέρλαμπρος valde splendidus, praeclarus Առաւելեալ պայծառութեամբ. շքեղ. չքնաղ. երեւելի յոյժ.
Գերապայծառ լոյս աստուածութեան, կամ ճոխութիւն, կերպարանք, շինուածք, տօն, մայր քաղաքաց, երկինք. (Շար.։ ՃՃ.։ Խոր. ՟Բ. 85. եւ Խոր. հռիփս.։ Շ. եդես.։ Վրք. հց. ՟Ա։)
brilliant, splendid.
Ի բարձր ընտրականութիւն գերափայլ յաճախ գիտութեամբ. (Նար. ՟Ձ՟Ա։)
sole, only;
միայն —, alone, quite alone.
ՄԻԱԿԻ ՄԻԱԿԻՆ. Միականապէս. միայնակ. եւ Միական.
Որ զահաւոր զառիւծն միայն միակին հեղձուցանէր. (Ոսկ. ի հերոդ. (յն. միայնակ։))
Եւ ըզլեզուսըն միակին՝ զայն խառնակեաց յեօթանասնին. (Յիսուս որդի.։)
cf. Միահաղոյն.
Սապէս եւ այլքն՝ որք միահաղ յարանունաբար զոմանց ասէին. (Անյաղթ արիստ. (իբր որք միանգամ, կամ միանգամայն։))
cf. Միայար.
ՄԻԱՀԵՏ կամ ՄԻԱՀԵՏԻ. ὀμοῦ simul. ընդ միահետ. Միահաղոյն. միանգամայն. նոյնհետայն. զոյգ առ նմին. հետը մէկ տեղ, նոյն ատեն, մէկէն. ...
Ճա՛հ էր եւ ի դէպ՝ տալ զօրէնսն, բայց ո՛չ միահետ (կամ միահետի) եւ զշնորհսն։ Այս ամենայն ընդ միահետ եղեւ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21. 24։) cf. ՎԱՂՎԱՂԱԿԻ ՀԵՏ։
cf. Միայար.
ՄԻԱՀԵՏ կամ ՄԻԱՀԵՏԻ. ὀμοῦ simul. ընդ միահետ. Միահաղոյն. միանգամայն. նոյնհետայն. զոյգ առ նմին. հետը մէկ տեղ, նոյն ատեն, մէկէն. ...
Ճա՛հ էր եւ ի դէպ՝ տալ զօրէնսն, բայց ո՛չ միահետ (կամ միահետի) եւ զշնորհսն։ Այս ամենայն ընդ միահետ եղեւ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21. 24։) cf. ՎԱՂՎԱՂԱԿԻ ՀԵՏ։
cf. Միայնանոց.
Գնայր սուրբն եպիփան ի գաւառէն ծոփաց յիւրմէ միանձնանոցէն. (Բուզ. ՟Ե. 28։)
monoceros, unicorn;
— ծովային, sea-.
ՄԻԵՂՋԵՐՈՒ կամ ՄԻԵՂՋԻՒՐՈՒ ՄԻԵՂՋԵՐՈՒԻ ՄԻԵՂՋԻՒՐ ՄԻԵՂՋԵՐԻ. μονόκερος monoceros, -rus, unicornus. Էրէ վայրի կամ գազան, որ զմի եւեթ եղջիւր ունի ի ճակատուն, եւ ունի նմանութիւն ինչ եղջերուի, ձիոյ, վարազի, ուղտու, եւ այլն. ... եբր. րէմ.
Իբրեւ փառք միեղջերւոյ (կամ րու)։ Եղջիւրք միեղջերոյ (կամ րուի) եղջիւրք նորա։ Եթէ կամիցի քեզ միեղջերուն (կամ ջիւրուն, կամ ջերուին կամ ջիւրին) ծառայել։ Յեղջերէ միեղջերւոյ (կամ ջիւրոյ)։ Որ սիրելին է որպէս զորդիս միեղջերոյ (կամ րու, կամ րուի).եւ այլն։
Լինի ի հնդիկս եւ միեղջերու, որ է մեծ գազան, եւ ի վերայ ողինն ճանգ. (Խոր. աշխարհ.։)
Եթէ յեղջերէ միեղջերւոյ փախնուցում։ Զզօրութիւն աստուածային միեղջերուիս այս ի վեր քան զեղանակս. (Նար. ՟Կ՟Ը. եւ Նար. յովէդ.։)
to urine, to piss, to make water;
— անասնոց, to stale;
— ստէպ, to piss often but little;
ոչ թողուլ յամենայնէ որ զորմով միզիցէ, to destroy every male.
Որ զորմով միզից։ Որ միզիցէ զորմով. (այսնիքն արու զաւակ յարբունս) (Գ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 10։ ՟Ժ՟Զ. 11։ ՟Ի՟Ա. 23։ ՟Դ. Թագ. ՟Թ. 8։)
to each other, to one another;
զ—նս, one another, each other;
ի —, from one another, one from another;
ընդ —նս, with one another;
զկնի —, one after another;
— դէմ ընդդէմ, face to face, fronting, opposite;
սէր առ —նս, mutual affection;
յեղբայրսիրութեան առ —նս գթացք, kindly affectioned one to another with brotherly love;
զբեռն բարձէք, bear ye one another's burdens;
սիրել զ—նս, to love one another, to love reciprocally;
վնասել —, to injure one another;
զ—նս գովել, to praise one another;
ի —նս ածել ըզդրունս, to shut the doors;
բախել զ—նս, to smite one another;
ի թիկունս հասանել —, to help each other, to render mutual assistance;
ի պատիւ զ—ամբք ելանել, in honour preferring one another;
—ամբք վասն — պաղատել, to pray for one another.
տր ի միմեանս - (տր. ներգոյ) զմիմեանս. ի միմեանց. միմեամբք) ἁλλήλων, -λοις, -λους, -λα invicem, se invicem, mutuo, alius alterius, alter alterum եւ այլն. որ եւ ԻՐԵՐԱՑ. Մի մի. զմի մի. այս եւ այն. ընկեր զընկեր. երկաքանչիւրոց փոխանակաւ. մէկմէկու, իրարու, իրար զիրար.
Զմիմեանց բեռն բարձէ՛ք։ Եդ զնոսա դէմընդդէմ միմեանց։ Ատեսցեն զմիմեանս։ Մեկնեսցէ զնոսա ի միմեանց։ Առ միմեանս կամ ընդ միմեանս գթացք։ Ի պատիւ զմիմեամբք ելանել.եւ այլն։
Հազար ամ ի շամիրամայ մինչեւ զմիտրէոս թագաւոր, եթէ թուէ ոք, զմիմեամբք եկեալ գտանէ. (Եւս. քր. ՟Ա. (այսինքն լցուած։))
till, until, up to;
to, as far as;
when, at the time that;
while, whilst;
— or — զի, so that, in such a manner that;
այնպէս — զի, so that;
— այս — այն, mean time, meanwhile, in the mean time, whilst these things were doing, during that time, in the interim.
Մինչ ի սահմանս գազիրոնայ. (՟Ա. Մակ. ՟Դ. 15։)
Մինչ ի տեղի գողգոթային. (Շար.։)
ՄԻՆՉ. մ. ἅχρι, μέχρι, ἔως, ὤς, ἑφ’ ὄσον, ἕτι dum, cum, usquedum, inquantum, donec, dum adhuc, ut, ubi. Մինչդեռ. երբ. տակաւին. յորժամ. երբ. ուր. այն ինչ. ցորչափ. ցորքան ժամանակս. երբոր, քանի որ, ան ատենն որ.
Յովսէփ եօթնուտասնամեայ էր, մինչ արածէր (յն. յարածել անդ) եղբարբքն հանդերձ խաշինս։ Մինչ (յն. որպէս) ելանէի յեգիպտոսէ։ Մինչ յուդա կենդանի է, անհնար է։ Մինչ փեսայն ընդ նոսա իցէ։ Ասէր՝ մինչ կենդանին էր։ Մինչ աւուր (կամ աւր) կայ, եւ այլն։
Աշակերտն մինչ դեռեւս յաշակերտութեան իցէ, անհնար է լաւագոյն լինել քան զվարդապետն իւր. (Մեկն. ղկ.։)
Մինչ դու գնացեր, եւ զերկինս ամենայն ընդ քեզ տարար, ես աւերակացս ո՞րպէս թագաւորեմ. (Խոր. ՟Բ. 58։)
Մինչ հրաւիրեալ է ի գուբ տղմոյ, նա ի բազմականս գրգեցուցանիցէ։ Եւ զի՞նչ է սակաւս եւ նուազագոյնս յօդել, մինչ անցեալ է ըստ քանակութիւն. (Նար. ՟Հ՟Դ. եւ ՟Ե։)
Մինչ զայս ամենայն լսէին, ոչ պակչէին։ Ոչ կարէ նենգել քրիստոնէին՝ ո՛չ մարդ ոք, եւ ոչ սատանայ, մինչ ինքն զինքն ոչ նենգիցէ։ Մինչ փութալն էր՝ չփութայիր, եւ արդ զի՞նչ օգուտ է փութալդ. (Ոսկ. մտթ. Ոսկ. գծ. եւ Ոսկ. ես.։)
ՄԻՆՉ. մ. ἔως οugr-SmCi;
usquedum, donec. Մինչեւ ցայն, զի. ինչուան որ.
Ստիպեաց մտանել ի նաւ ... մինչ ինքն զժողովուրդսն արձակիցէ։ Չէ՛ հնար, թէ մինչ ոչ ժողովեսցին ամենայն հովիւք, արբուցանիցեմք խաշանցս.եւ այլն։
Մինչդ բազում անգամ ժամանակի իմն թուի սահման գուշակել, բայց ըստ ճշմարտութեանն զանորիշ իրս ցուցանէ. (Բրս. ծն.։)
Մինչս բան (բառ՝) ոչ եթէ ժամանակ ինչ է սահմանարկու։ Մինչն ոչ եթէ կատարած ինչ էր, այլ էր իմն՝ որ զկնի (եւս) երթայր. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։ եւ Եփր. համաբ.։)
Ի մեղացն մեռելութենէ մինչ որ մեք չկամիմք յառնել, քրիստոս մեզ չկարէ յարուցանել. (Բրսղ. մրկ.։)
շ. ՄԻՆՉ, կամ ՄԻՆՉ ԶԻ. շ. ὤστε ita ut. որ եւ ասի ՄԻՆՉԵՒ. այսինքն Այնպէս զի. այնչափ զի. ց. ռմկ. որ, անանկ որ, անչափ որ.
Շարժումն մեծ եղեւ ի ծովուն, մինչ (կամ մինչեւ) նաւին ծածկել յալեաց անտի։ Մինչ ոչ եւս կարօղ լինել։ Մինչ գալ խռնել։ Մինչ գրեթէ լի իսկ լինել։ Մինչ (կամ մինչեւ) առաւել ուրախ լինել ինձ։ Մինչ զի եւ հաց եւս ոչ ժամանել ուտել նոցա։ Մինչ զի եւ (կամ մինչեւ) ի հիւանդս տանել ի քրտանէ թաշկինակս։ Մինչ (կամ մինչ զի) ի գիշերի եւս խրատէին զիս երիկամունք իմ։ Շուրջ զայրացուցին զթագաւորն, մինչ անդէն վաղվաղակի հրամայեաց կոչել զփղապետն։ Եւ էր ախտ նորա սաստիկ յոյ, մինչ ոչ մնաց ի նմա շունչ.եւ այլն։
Մօտագոյնս մերձենայր, մինչ ճանաչել նմա զերիսն ի նոցանէ. (Եղիշ. ՟Ը։)
ՄԻՆՉ ԱՅՍ՝ ՄԻՆՉ ԱՅՆ. կամ ՄԻՆՉ ՅԱՅՍ՝ ՄԻՆՉ ՅԱՅՆ. Այն ինչ. մինչդեռ այս ինչ լինէր. յայնմ վայրի կամ միջոցի. μεταξύ, ἑν τοσούτῳ interea. (Ագաթ.։ Յհ. կթ.։)
ՄԻՆՉ ՉԵՒ. մ. πρίν, πρίν ἥ, πρὸ τοῦ priusquam, antequam. Է կրկին բառ, մինչ՝ չեւ. մինչ դեռ ոչ եւս. այն ինչ տակաւին ոչ. չեւ. դեռ չ, ըլլալէն առաջ .... ի յն. եւ լտ. ասի՝ նախ քան. յառաջ քան թէ. զոր եւ յետինք յումպէտս վարեցին արտաքոյ հայկաբանութեան. թէ
Մինչ չեւ եկեալ առ միմեանս՝ գտաւ յղացեալ ի հոգւոյն սրբոյ։ Մինչ չեւ հաւու խօսեալ իցէ՝ երիցս ուրասցիս զիս։ Գիտէ հայրն ձեր, մինչ չեւ ձեր խնդրեալն ինչ իցէ ի նմանէ։ Որ կոչեցեալ էր զնա յորովայնի.եւ այլն։
Մինչ՝ չեւ երկինք եւ երկիր լեալ էին։ Այլ ի դնիլ կանխաւ այլոյ բացասականի, ասի նա եւ Մինչեւ. (որպէս տեսեր ի վեր անդր։)
Մի՛ տեսանել զմահ, մինչեւ տեսցէ զօծեալն տեառն. ի յն. գրի, մինչ չեւ, կամ նախ քան զտեսանելն զքրիստոս. (զի եւ ռմկ. անխտիր ասի, չմեռի՝ ինչուան տեսնայ, կամ ինչուան որ չի տեսնայ զքրիստոս։)
when, while, at the time, as long as;
— տակաւին, whilst, yet;
բայց — ունէին ի դիմի հարկանիլ միմեանց, but just as the combat was about to commence;
— խօսէի ընդ նմատակաւին էր յանկողնի, I spoke to him while he was yet in bed;
— խօսէր, while he was speaking.
ἕτι, ἔως ὄτου adhuc, dum, cum. Է կրկին բառ, մինչ՝ դեռ. այսինքն մինչ՝ դեռեւս. Այն ինչ տակաւին. դեռ՝ յորժամ. զոյգ ընդ. ցորչափ. ի. դեռ, տահա. ...
Մինչդեռ իցես ընդ նմա ի ճանապարհի։ Մինչդեռ նա խօսէր։ Մինչդեռ հեռագոյն իցէ, կամ էր։ Մինչդեռ մատչէր, զարկոյց զնա դեւն։ Մինչդեռ տակաւին չհաւատային ի խնդութենէն.եւ այլն։
until, till, as far as, to;
even to;
that;
— ցայժմ, till now, up to the present, up to this time, hitherto;
— ցայդ վայր, so far, as far as, to that place;
— ցայդր, so far, as far as that, to there;
— ցայս վայր, thus far, as far as this, to here;
— ուրանօ՞ր, how far?
— ցամպս, even to the clouds;
գայ ընդ իս — ի կարս, he goes with me as far as Kars;
կաց or մնա — եկեսցէ, wait till he comes;
— ցե՞րբ, how long?
ոչ ելից — դարձցիս, I will not go out until you return;
— ցբազում ամս, during many years;
— զի, so that, insomuch that;
այնպէս or այնչափ՝ զի, so that;
as well as;
— բազմաց իսկ ասել, so that several people said.
Մինչեւ ետ զնա ի ձեռս եկեղեցւոյն, ոչ գնաց անտի. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 23.) ըստ յն. ո՛չ յառաջ՝ քան թէ. որ ի մեզ ասի, մինչչեւ։
ἅχρι, -ις, μέχρι, -ις, ἔως usque. Ցսահմանեալ եւ ցդիտեալ ժամանակ կամ տեղի, յայտ առնելով զեզր ինչ. ինչուան.
Մինչեւ յառաւօտ կամ ցառաւօտ։ Մինչեւ յօրն՝ յորում, եւ այլն։ Մինչեւ ի ժամանակս։ Մինչեւ ցայսօր կամ ցայժմ։ Մինչեւ ի հունձս։ Մինչեւ ի մահ։ Յաբրահամէ մինչեւ ի դաւիթ։ Մինչեւ ի քրիստոս.եւ այլն։
Մինչեւ ի գաղա, կամ ի քաղաքն, ի տուն։ Մինչեւ ցանդր։ Ի ծովէ մինչեւ ի ծով։ Ի ծագաց մինչեւ կամ մինչ ի ծագս. եւ այլն։
Մինչեւ կամ մինչ ի սպառ։ Մինչեւ կամ մինչ ի կատարած։ Մինչեւ յե՛րբ կամ ցե՛րբ։ Մինչեւ ցո՞ր վայր. եւ այլն։
ՄԻՆՉԵՒ. մ. ἅχρι, ἅχρις ο, μέχρι, μέχρις, ἔως ἁν donec, usquedum. Ցայն ժամանակ՝ զի. ցայնչափ՝ զի. մինչեւ որ, ինչուան որ.
Լուռ եղեւ յակոբ, մինչեւ եկին նոքա։ Մինչեւ յարեաւ այլ թագաւոր։ Մինչեւ կատարեսցին։ Մինչեւ հասցուք։ Մինչեւ եկեալ եկաց ի վերայ։ Մինչեւ ամենայն եղիցի.եւ այլն։
Ոչ անցցէ ազգս այս, մինչեւ այս ամենայն եղիցի։ Ոչ ելանիցես անտի, մինչեւ հատուցանիցես, եւ այլն. որ եւ ասի ՄԻՆՉՉԵՒ։
Այլ անսովոր է յետեւառաջութեամբ ասելն,
Մինչեւ գնաց մեսրոպ յարքունական դրանէն, ոչ զոք ի ճարտարաց գտանէր անդ ի վպրաց. (Խոր. ՟Գ. 52.) այսինքն յորմէ հետէ. քանի որ։
Այլ ռամկական է ասել
Ոչ բոլոր առանց մասանց ասի երբէք, մինչեւ որ ի մասանցն բոլորն բաղկանայցէ. (Ոսկիփոր.։)
Մինչեւ մեք ազյլս կամէաք հնազանդել, մեր՝ որ վարդապետք օրինացդ էին, զկնի նոցա մոլորութեանն խստորեցան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Մինչեւ հրամայես, կայ ծառն, եւ բերէ զբազմութիւն տերեւոց. (Իսիւք. (իբր ռմկ. ուր որ, երբ որ, քանի որ )։)
շ. ՄԻՆՉԵՒ. շ. ὤστε ut, ita ut, sic ut. որպէս Մինչ զի, մինչ, որք չեն յաճախելի իբրեւ զմինչեւն. որ ստէպ վարի առընթեր աներեւոյթ բայի, եւ երբեմն կից ընդ դիմաւորի, եւ դուն ուրեք ընդ դերբայի։ cf. ՈՐՊԷՍ ԶԻ, cf. ՈՒՍՏԻ. որ, անանկ որ, այնչափ որ.
Ժողովեցան առ նա ժողովուրդք բազումք, մինչեւ մտանել նմա ի նաւն, կամ մինչեւ տեղի եւս ոչ լինել՝ եւ ոչ առ դրանն։ Լինի ծառ, մինչեւ գալ թռչնոց, եւ հանդգել յոստս նորա։ Զարմացան ամենեքին, մինչեւ հծծել թնդ միմեանս.եւ այլն։
Այնպէս սիրեաց աստուած զաշխարհ, մինչեւ զորդին իւր միածին ետ։ Այնչափ աղէտ տարակուսի էր ի վերայ անհնարին վշտացն, մինչեւ սիրտն ոխակալ եւ ակն նախանձալից՝ արտասուք քամէին. եւ այլն։
Հարին զնոսա, մինչեւ չմնալոյ ի նոցանէ ապրեալ եւ փախստական. (Յես. ՟Ը. 22։)
Ունիցիմ զամենայն հաւատս, մինչեւ զլերինս փոփոխելոյ. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Գ. 2. (այսնիքն մինչեւ ցոչ մնալ, ցփոփոխել։))
ՄԻՆՉ ՉԵՒ. մ. Է կրկին բառ, մինչ՝ չեւ. մինչ դեռ ոչ եւս. այն ինչ տակաւին ոչ. չեւ. դեռ չ, ըլլալէն առաջ. ի յն. եւ լտ. ասի՝ նախ քան. յառաջ քան թէ. զոր եւ յետինք յումպէտս վարեցին արտաքոյ հայկաբանութեան.
Մինչ չեւ եկեալ առ միմեանս՝ գտաւ յղացեալ ի հոգւոյն սրբոյ։ Մինչ չեւ հաւու խօսեալ իցէ՝ երիցս ուրասցիս զիս։ Գիտէ հայրն ձեր, մինչ չեւ ձեր խնդրեալն ինչ իցէ ի նմանէ։ Որ կոչեցեալ էր զնա յորովայնի.եւ այլն։
Մինչ՝ չեւ երկինք եւ երկիր լեալ էին։ Այլ ի դնիլ կանխաւ այլոյ բացասականի, ասի նա եւ Մինչեւ. (որպէս տեսեր ի վեր անդր։)
Մի՛ տեսանել զմահ, մինչեւ տեսցէ զօծեալն տեառն. ի յն. գրի, մինչ չեւ, կամ նախ քան զտեսանելն զքրիստոս. (զի եւ ռմկ. անխտիր ասի, չմեռի՝ ինչուան տեսնայ, կամ ինչուան որ չի տեսնայ զքրիստոս։)
cf. Միջնայարկ.
Միջին տուն. միջնայարկ. (ըստ ոմանց՝ կրկնայարկ)
Ի ներքնատանն գազանքն էին եւ անասունքն, եւ ի միջնատան նոյ իւրայովքն, եւ ի վերնատանն թռչունքն. (Տօնակ.։)
marrow, core, heart;
— հացի, crum of bread;
— ձուոյ, yolk of an egg;
— ընկուզոյ, kernel of a walnut;
— տնկոց, pith;
— պտղոյ, core;
— գիսաւորաց, nucleus of comets.
որ եւ ՄԻՋՈՑ (ըստ վերջընթեր նշ). Որ ինչ կայ ի բուն մէջն կամ ի ներքս անդ՝ իբրու ծուծ եւ սերմն.
Ձուկ միջուկ։ Միջուկ սերկեւլի. (եւ այլն. Գաղիան.։ Բժշկարան.։ Ոսկիփոր.։ Վստկ.։)
cf. Միջօրեայ;
զմիջաւուրբ, at midday, about noon, to wards midday.
ՄԻՋՕՐ կամ ՄԷՋ ՕՐ. յորմէ ԶՄԻՋԱՒՈՒՐԲ. Օր հասարակ. զհասարակ աւուրբ. ի միջօրօի. կէս օրը, կէս օրուան ատենը. ...
cf. Միջօրեայ;
զ—իւ, ի — ի, at noon.
flesh;
meat;
— դնդերային, muscular flesh;
— մարդկային, human flesh;
— երէոց, venison;
— հաւուց, white meats, poultry;
— նապաստակի, brown meats, game;
— սպանդանոցի, coarse meat, butcher's meat;
— որսոց, fowls and game;
— պտղոց, pulp;
հում, պախ, խորովեալ —, raw, boiled, roast meat;
— ի կասկարայէ, broiled or grilled meat;
մսոյ ջուր, broth;
— ածել, to fatten, to make fat;
կաթսայ մսոյ, flesh-pot.
Զմիս արեամբ շնչոյ մի՛ ուտիցէք։ Միս խորովեալ, կամ պախ եփեալ ջրով, կամ հում։ Ի մսոյ անտի։ Խորովեաց միս.եւ այլն։
Բեթղեհէմ թարգմանի տու մսոյ. (ՃՃ.։)
Ծնաւ ի տան մսի, զի կերակրեսցէ զսովամահքս. (Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ե.։)
Զոր եւ արիւն անուանեմք՝ բաշխումն (սննդեան) մսաց, եւ ամենայն մարմնոյ. (Պղատ. տիմ.։)
Ի բաց մնացեալն ի մսաց եւ ի ջղաց։ Յորժամ մաշեսցին միսքն, եւ այլն. (անդ։)
Ո՞ ուսոյց քեզ զամենայն օր պայթուցանել զորովայն՝ մսաց (կամ միսեաց) եւ գինեաց զանազանութեամբ. (Սարկ. հանգ.։)
Մին բանայ, եւ միւսն կնքէ. մին միս ածէ, եւ միւսն հալէ։ Կէսքն զփուտն հարկանեն, եւ կէսքն զմիսն ածեն. եւ ոչ մին զամենայն ցաւս բժշկէ. (Կիւրղ. ղեւտ.։)
other, another;
different from, other than;
—ն, the other;
— քան զ—, one more than another;
—ում աւուր, the other day;
բայց եւ զ—ն պատմեցից, but I will tell you something else;
cf. Մի;
անգամ — or միւսանգամ, cf. Միւսանգամ.
ՄԻՒՍ ἔτερος alter ὀ μὲν ... ὀ μὲν կամ ὀ δὲ unus, alter. գրի եւ ՄԵՒՍ՝ նովին հնչմամբ. Որպէս թէ Մի եւս. որ եւ ՄԻՒՍ ԵՒՍ. մի այլ ի վերայ առաջնոյն. այլ. երկրորդն. եւ Ոք, ոմն. մէկալ, մէկալը.
Զմին ատիցէ, եւ զմիւսն սիրիցէ. կամ զմին մեծարիցէ, եւ զմիւսն արհամարհիցէ։ Ասէ ցմիւս եւս։ Եղեւ ողջ իբրեւ զմիւսն։ Ի միւս նաւն. ի միւսում շաբաթուն. միւս մարիամն։ Միւս եւս այլ կորիւն։ Զառաջին պարիսպն, եւ զմիւսն եւս. եւ այլն։
Այլոյ մեռանիցի յոյժ սիրելի մանուկ, եւ միւսոյն կեայ անառակութեամբ. ողորմելիք են երկոքեան. մինն զմահ որդւոյ, եւ միւսն զկեանս ողբան։ Ոմն մորթովք այծից, իսկ միւսն ստեւովք ուղտուց ծածկէր վայրի. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ի միւս եւս ի գլուխ տարւոյն։ Ի գալ միւս ամին, կամ ամին միւսոյ։ Ի միւսում աւուրն՝ ընդ այգն ընդ առաւօտն. (Ագաթ. եւ այլն։)
ՄԻՒՍՔ իբր Այլք. (անսովոր ոճով)
ՄԻՒՍ ՔԱՆ ԶՄԻՒՍ. (յն. եւ լտ. ոճով) Մի քան զմի, կամ քան զմիմեանս. այր քան զընկեր.
ԵՒ ՄԻՒՍ. ՄԻՒՍ ԵՒՍ. մ. ἔτερον alterum. Երկրորդ. դարձեալ. մէյմալ
ՄԻՒՍ ԱՆԳԱՄ. ՄԻՒՍԱՆԳԱՄ մ.ա. πάλιν, τὸ δεύτερον, ἕτι ἄπαχ iterum, rursum, -us secundo δεύτερος, -η, -ον secundus, -a, -um. Երկրորդ անգամ. յայլում նուագի. դարձեալ վերստին. անդրէն. եւ Երկրորդ. մէյմալ, ուրիշ անգամ, նորէն.
Միւսանգամ ելանել, կամ բնակել, լինել, երեւել, տեսանել, շարժել, եւ այլն։ Խօսեցայց՝ ե՛ւս միւսանգամ։ Խօսեցայց դարձեալ միւսանգամ։ Որպէս միանգամն եւ միւսանգամն. եւ այլն։ Կամ՝ Միւսանգամ ծնունդ, միւսանգամ գալուստ. եւ այլն։
Զյարութիւնն՝ միւսանգամ լինելութիւն կոչեաց. (Իսիւք.։)
Կօշկաւն ի միւսանգամ թիւնիցն թշնամւոյն ամրացուցանէ. (Մանդ. ապաշխ.։)
filling up, overflowing;
rupture, bursting, rent, tear;
crash;
ուտել զ— որովայնի, to eat to bursting, to burst with eating.
ՊԱՐՊԱՏԻՒՆ ՊԱՐՊԱՏՈՒՄՆ. Պարպատելն. չարաչար խճողումն. ծայրալիր զեղումն. եւ ճայթիւն.
Այլ պարպատմամբ որովայնին լուծի զկանոն սուրբ օրինին. (Յս. որդի.։)
Ջրաչարչար պարպատմամբ եւ ուռուցմամբ վտանգեցաւ սուրբ որովայն նորա. (Վրդն. լուս.։ յորմէ եւ Երզն. ի Շար.։)
Ի յոյժ պարպատմանէ լրութեան յերակսն զիւր հիւթսն համոցն մաղձոյն սերսանելով. (Նիւս. կազմ.։)
Ոչ եթէ պայթիւն բանից, եւ ոչ պարպատիւն պատգամաց տեսանեմբք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։ 22)
blaming, carping, critical, criticizing, fault-finding;
censor, critic, fault-finder, Zoilus;
— լինել, cf. Պարսաւեմ;
— կայ զամենայնէ, he finds fault with everything.
κατήγορος accusator. Որ դնէ պարսաւանս այլում. չարախօս.
Ոսոխս զամենեսեան ունին եւ պարսաւադիրս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27։)
cf. Պարսկային.
περσικός persicus. Սեպհական ազգին պարսից. պարսկային. որ ասի եւ ՊԱՐՍԻԿ.
Ի պարսկական սովորութենէն անդէն վաղվաղակի ի բաց դարձեալ գարշեցեալ հրաժարեցոյց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Օտարօքն զիւրսն խրատել կամէր ... եւ նախ ի պարսկական բարբառոյն զայն ինչ՝ զոր ի մարգարէիցն չկամէին ուսանել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։)
Ուսեալ զչար մոլութիւն յումեմնէ պարսկական բժշկէ. (Մագ. ՟Ա.։)
Ընդ պարսկականս զնոցայն կեղծաւորէր. (Արծր. ՟Ա. 14։)
ՊԱՍԿԱԿԱՆ ՀԱՒ. որ եւ ըստ այլ ձ. ՊԱՐՍԿԱԿԱՆ ՀԱՒ. Կա՛մ է Հնդկահաւ, եգիպտահաւ, եւ կամ Սիրամարգ.
Ո՞ արդեօք ոչ առաւել սքանչասցի ընդ թռչնոց, եթէ զիարդ ի միոյ հատէ անեզական եւ անյարմար պասկական հաւն այն զբազմորակ փետուրս իւր ըստ իւրաքանչիւր մասին բերէ կենդանական. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)
cf. Պարտահատոյց.
Վճարօղ կամ վճարելով զպարտս. պարտահատոյց.
Պարտավճար նմա միշտ ի ծառայութիւն բերէր։ Հաճէր հաւանեցուցանէր՝ պարտավճար լեալ բռնադատին. (Յհ. կթ.։)
to be conquered, to have the worst of it;
յապշութիւն —, to be confounded, astounded, astonished, surprised;
պարտեցաւ պատերազմն, a part was subdued.
Բայ հասարակ պակասաւոր. որպէս ներգ. վարի հյց, խնդրով. իսկ որպէս կր. առընթեր աներեւոյթ բայի՝ նոյն ընդ դիմազ. Պա՛րտ է ինձ, քել, մեզ. ձեզ. ὁφείλω debeo. Պարտական գոլ. պարտս ունել ընչից.
Թողցես զամենայն պարտս՝ զոր պարտիցի քեզ ընկեր քո։ Եթէ պարտելով պարտիցի ընկեր քո զինչ եւ իցէ։ Որ պարտիցի ոք ինչ յարքունիս, թողեալ լիցի նմա։ Վասն արծաթոյն՝ որ պարտէր յովնաթան յարքունիս։ Եւ զպսակն՝ որ պարտիք, եւ ինչ այլ ինչ՝ որ մաքս ելանէ յերուսաղէմէ, այլ մի՛ ելցէ. (Օր. ՟Ծ՟Ե. 2։ ՟Ի՟Դ. 10։ ՟Ա. Մակ. ՟Ծ. 43։ ՟Ծ՟Գ. 15. 39։)
Պարտէր նմա հարիւր կամ հինգ հարիւր դահեկան ։ Հատո՛ ինձ զոր պարտիս։ Քանի՛ ինչ պարտիս ՟Ան իմում։ Թողումք ամենայնի որ պարտիցին մեզ։ Եթէ յանցուցեալ ինչիցէ կամ պարտիցի, զայն ինձ համարեա՛ց։ Զի մի՛ ասիցեմ, եթէ եւ դու զանձն քո ինձ պարտիս. (Եւն։)
(Գողն) յիսուն պարտեսցի դիոնիւսոսի դրամ. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Առաւել են երկինք քան զերկիր. այլ չպարտի երկրպագութիւն՝ երկիր երկնից ... Ամենայն արարածք՝ արարչին պարտին երկրպագութիւն. (Սեբեր. ՟Դ։)
Զոր պարտէաքն առնել՝ արարաք։ Ըստ օրինաց մերոց պարտի մեռանել։ Եւ դուք պարտիք զմիմեանց ոտս լուանալ։ Ոչ պարտիմք համարել ոսկւոյ ՟Կմ արծաթոյ ... զաստուածականն լինել նմանող։ Պարտին եւ մարմանաւորացն կցորդ լինել։ Պարտէիք եւ յաշխարհէ իսկ ելանել։ Յուսով պարտի որ սերմանէն՝ սերմանել։ Պարտի կինն շուք դնել գլխոյն։ Ոչ պարտին որդիք հարց գանձել։ Այնպէս պարտի գնալ, որպէս նայն գնաց։ Վասն եղբարց մերոց պարտիմք դնել զանձինս։ Պարտիմք զմիմեանս սիրել։ Պարտիմք ընդունել զայնպիսիսն. (Եւն։)
որ պարտէաքն՝ հատուցաք։ Թէ եւ ի բարի ինչ ծախէիր, չպարտէիր ինչ մեծամտել։ Պարտէաք զմեր չարիս սգալ, եւ ոչ զայլս դատել։ Թէպէտեւ սուրբք իսկ էաք, չպարտէաք այնպիսի գործս գործել. (Ոսկ. ես. Ոսկ. եբր. եւ Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
Զի թէ զվարս առաջնորդացն պարտէաք քննել, ամենայն ինչ վեր ի վայր կործանէր. ոտքն ի վեր, եւ գլուխն ի վայր. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
Թէպէտեւ մեք արժանի էաք կորնչելոյ, այլ զփառաւորութիւս քո եւ զսրբութիւս քո ոչ պարտէիր անտես առնել. (Գէ. ես.։)
Ոչ պարտէիր այնպիսի գիր շարագրել. (Ճ. ՟Գ.։)
Պարտէիր՝ զնաւաստութիւն աստուածային եւ մարդկային արուեստ ասել. (Պիտ.։)
Փուչ եւ տատասկ պարտեցաւ (այսինքն պարտաւորեցաւ) երկիրս ծնանել. (Կոչ. ՟Ծ՟Դ։)
Արագիլ ոչ փոխանակ կերակրելով զծնօղն (որպէս սովոր է առնել ի բնէ). պարտօղ ոչ իւիք լիցի (այսինքն պարտական)։ Յաղագս երկոցունց պարտեցայց քեզ զգովութիւն. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. յովն.։)
Կամ իբր կ. Պարտականութիւն գոյ կամ գտանի. որ է ոճ լտ. debetur, oportet.
Որչափ ինչ պարտէր (կամ պարտ էր) ի նմանէն (լինել), եղեւ ամենայն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 13։)
cf. Պաքարայք.
Զոր եւ ի սայլ է տեսանել. զի մենքենայեալ պաքարայքն զանշարժ լուցն ի մէջ ունելով՝ այնպէս ընթանան, տանելով զծանրութիւն բեռանցն. (Լմբ. ի լծ. նիւս. կազմ.։)
necessaries, the necessary, the needful;
need, want, necessity, indigence;
exigence, necessity;
use, employ, business;
concise narration;
— or — մարմնոյ, needs, jobs, going to stool;
ի պէտս, for use or service;
for;
յի՞նչ պէտս, for what use or purpose ? why ?
— կենաց;
the necessities of life;
— են, — է, ի պէտս է, it must, it is necessary;
չեն —, it must not, it is not necessary;
յոչինչ պէտս, in vain, uselessly;
յանձին ունել, to have care, to be concerned, to reck;
պէտս ունել, to want, to need, to be or to stand in want of;
ի պէտս գալ, to be useful or serviceable;
պէտս առնել, պիտօք վարիլ, to use, to make use for, to avail oneself of;
պէտս ունել զիմեքէ, to devote or apply oneself to;
զպէտս հոգւոյն հատուցանել or վճարել տեառն, to breathe one's last, to die;
պէտս ունիմ or — են ինձ երթալ, I must go;
նստիլ ի պէտս, վճարել զպէտս մարմնոյն, to go to stool, to evacuate the bowels.
χρεία, χρῆμα, χρῆσις , ἁσχολία necessitas, indigentia, negotium, sus, vacatio τὸ χρείσιμον, δέοντα utile, debita, necessaria. Որ ինչ պիտի կամ պիտոյ լինի, պիտանի գտանի իրք կարեւորք կենաց. եւ ի կիր արկանելիք կարիք. տես եւ ՊԻՏՈՅՔ. Պիտանաւորութիւն, պետք եղած բանը, պիտոյքը.
Յաւուրն վերերորդի ժողովեցին զպէտսն կրկին։ Զպետսն իմ եւ որոց ընդ իսն էին՝ պաշտեցին ձեռքս այս։ Զպէտս իմ ետուք բերել. (Ել. ՟Ծ՟Զ. 22։ Գործ. ՟Ի. 34։ Փիլիպ. ՟Դ. 16։)
Տայցէք ոչ նոցա զպէտս մարմնոյ. (Յկ. ՟Բ. 16։)
Որ ինչ մի անգամ պէտք էին իւրեանց հաստատութեան։ Զամբոխն ժողավեալ յիւրաքանչիւր պէտս հրաման տուեալ ցրուէին. (՟Ա. Մակ. ՟Ծ՟Դ. 34։ ՟Գ. Մակ. ՟Է. 19։)
Որոց պէտք էին բժշկութեան, բժշկէր . յն. զունողսն զպէտս. (Ղկ. ՟Թ. 11։)
Մի բանակռիւ լինել յոչինչ պէտս ի կործանումն լսողաց. (՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 14։)
Իրքն՝ չարք յայնժամ լինին, յորժամ պէտքն օրինօք ոչ վճարեսցին. (Եզնիկ.։)
Ծննդեան եւ մահու յաստուծոյ պէտս ընկալեալ. (Փիլ. բագն.։)
Գործ աստուծոյ ոչ միայն յիւրմէ զպարգեւս շնորհէ, այլ զմեր չարութիւնն ի բարւոք պէտս դարձուցանէ. (Սեբեր. ՟Ը։)
Լնու զպէտս պիտոյից ամենայն արարածոց. (Յճխ. ՟Դ։)
ՊԷՏՔ. ἁποχώρησις secessus. Կարիք մարմնոյ, թափումն աւելորդաց. հարկաւորութիւն.
Գուցէ յաթոռն նստիցի ի պէտս ի սենեկին. (Դատ. ՟Գ. 24։)
Եհաս նմա պետք մարմնոյն արտաքին։ Եմուտ ի վճարել զպէտս մարմնոյն. (Ոսկիփոր.։)
Եկն եւ ասէ ցծերն. (յելս պիտոյիցն է. Վրք. հց. ձ.)
Զորոց եւ ոչ մի ոք ի նոցանէ պետք յանձին կալաւ մատենադրել. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Եթէ զինէն ունիք պէտս, ահա ես ինձէն մատնիմ. թոյլ տուք գոցա երթալ. (Բրսղ. մրկ.։)
ՊԷՏՍ ՈՒՆԻԼ. ըստ յն. ոճոյ. որ ի մեզ ասի, Ինձ պիտոյ է. Ես պէտս ունիմ ի քէն մկրտիլ, եւ դու առ իս գաս. (Ժմ. յն.։)
ՊԷՏՍ ԱՌՆԵԼ. ՊԻՏՕՔ ՎԱՐԻԼ. χρείομαι utor, usurpo. Ի կիր արկանել. վարել որպէս պիտանի. Պէտս հաստատուն եւ զգոյշ զտաճարն արարեալ, զասացեալ քաղաքս (ապաստանի) արձան արար տաճար երկրորդ. (Փիլ. քհ. ՟Ծ՟Բ։)
Մի եղելոյ հինգերորդ բաղկացութեանն՝ առ ամենայն. (աշխարհ՝) աստուած սորա պիտօքն վարիւր . այսինքն զաս ի պէտս վարէր, ի կիր արկանէր. (Պղատ. տիմ.։)
ՊԷՏՔ ԵՆ. ՉԵՆ ՊԵՏՔ. χρή, δεῖ opus est, necesse est. Գոյ կամ չիք պիտանաւորութիւն, հարկ. պիտոյ է, պիտի. չէ պիտոյ. պետք է.
Ո՞ր պետք էին պահելոյ մարմնաւորապէս՝ որք բանիւք էին սրբեալ. (Առ որս. ՟Է։)
Հաւատոց պէտք են։ Բազում զգուշութեան պէտք են. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 26։ եւ Ոսկ. մտթ.։)
Երկուց պէտք են աստծոյ շնորհին, եւ մեր յոժարութեան. (Մխ. Էրէմ։ Չեն ինչ պէտք բազում բանից. Եւս. քր. ՟Ա։)
ՊԷՏՔ է, Ի ՊԷՏՔ Է, Ի ՊԵՏՍ Է. Նոյն ըստ վ.։
Յառաքինութեան ընդունելութիւն եւ ի վար պիտոյից՝ միոյ է պէտք, խորհրդոյ. (Փիլ. այլաբ.։)
Ասի, որպէս լուլայ ի հակառակաց անտի, եթէ չէ ինչ ի պէտս. (Շ. թղթ.։)
Իբրեւ ետես դեւն զմանուկն, ասէ եթէ դու աստ գոլով, իմ պէտս ոչ գոյ. (Վրք. հց. ՟Ղ։)
Ի ՊԷՏՍ. եւ ԱՌ Ի ՊԷՏՍ. Վասն պիտոյից. ըստ պատշաճի եւ ըստ պահանջելոյ իրաց. յաղագս. ի սակս.
Նա անուանեցաւ առ ի պէտս ժամանակին. եւ դուք ճշմարիտ ծնունդք սուրբ հոգւոյն. (Եղիշ. ՟Է։)
ՊԷՏՔ. (ի հոլովականն՝ Պիտոյից). յն. խռի՛ա. χρεία . ըստ ճարտասանից է Վճռական առած պիտանի, կամ ործն հետեւելի. զորմէ ճառէ բովանդակ մատեանն մովսեսի քերթողի՝ անուանեալ Պիտոյից, սկիզբն առնելով այսպէս.
Պետք են բացայիշատակք համառօտ քաջադիպութեամբ ի դէմս ինչ վերաբերեալ. եւ ասացեալ է այսպէս, յորոց եկաց կենցաղոյս օգտակարագոյնն ... Պիտոյիցս ոմանք են բանականք, եւ ոմանք գործականք ... Արդ զանազանութիւն այս է պիտոյից. եւ այլն։
to soil, to contaminate, to stain, to spot;
to profane, to pollute, to abuse;
to abhor, to detest, to execrate;
— զկոյս, to violate, to dishonour.
βεβηλόω polluo, profano ἁλισγέω contamino եւ այլն. Պիծ առնել. անպատիւ եւ անսուրբ առնել զսրբեալն աստուծոյ. աղտեղել.
Պահեսջիք զշաբաթս, զի սրբութիւն է այն տեարն եւ ձեզ. պղծեսցէ զնա. մահու մեռցի։ Զձեռին գործին քո մերձեցուցեր ի նա, եւ պղծեալ է ։ Մի պղծեսցես զանուն իմ սուրբ։ զսրբութիւն տեարն պղծեաց։ Մատուցանեք ի սեղան իմ հաց պղծութեան. եւ ասէք. ի՞ր պղծեցաք զնա։ Ամենայն անօթք նոցա պղծեալ էին։ մինչեւ հեթանոսս եւս եմոյծ ի տաճարն եւ պղծեաց զսուրբ տեղիսն։ Որ եւ զտաճարն իսկ կամեցաւ պղծել. եւ այլն։
պղծելով պղծեսցես զնոսա. զի նզովեալ է։ Արած բորոտութեան է. եւ տեսցէ քահանայն, եւ պղծեսցէ զնա. (Օր. ՟Է. 26։ Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ. 3։)
գիրք ի մեռելոտի մերձենալ՝ պղծեն (այսինքն պղծեալ համարին). (Կիւրղ. ղեւտ.։)
Ապականեցան եւ պղծեցան յանօրէնութեան իւրեանց. (Սղմ. ՟Ժ՟Գ. 1։)
Պղծել զանձինս նացա յամենայն պղծութիւնս անօրէնութեան. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 51։)
Իբրեւ ապստամբ յօրինացն՝ պղծեալ գարշեցեալ. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 8։)
ՊՂԾԵԼ, μιαίνω, ἑκμιαίνω polluo, inquino, contamino. Ապականել (զկոյս).
Մի պղծիցես զդուստր քո՝ պոռնկեցուցանելով զնա։ Պղծեաց որդի եմովրայ զգինա.եւ այլն։
Ձեռք ձեր պղծեալ են արեամբ։ Ամենայն անօթք նոցա պղծեալ էին. (Ես. ՟Ծ՟Թ. 3։ ՟Կ՟Է. 4։)
ՊՂԾԵԼ. որպէս յն. κοινόω . յորմէ լտ. inquino. եւ թ. քէնլֆ. իբրու Հասարակ եւ խառնակ կամ պիղծ ինչ առգնել. որ ի լտ. հասարակօրէն թարգմանի՝ communico. որպէս թէ հասարակ կացուցանել.
ո՛չ որ ինչ մտանէ ընդ բերան՝ պղծէ զմարդ, այլ որ ինչ ելանէ ի բերանոյ՝ այն պղծէ զմարդ։ Անլուալ ձեռօք ուտել ոչ պղծէ զմարդ։ Զոր աստուած սրբեաց՝ դու մի պղծեր։ Զպղծեալսն սրբէր առ ի մարմնոյ սրբութենէ.եւ այլն։
cf. Պնդագոյն.
Պինդ օրինակաւ. պնդութեամբ. պնդագոյնս. սերտիւ. ուժգին. եւ Արիաբար. փութով պնդութեան.
Պնդապէս հաւատով յուսոյն կարծրութեան ընդ քեզ բեւեռել անսայթաքելի։ Զրահեալ պնդապէս սուսերաւ հոգւոյն ... հաստատեսցես կազմել պնդապէս ի կացումն ուղիղ անսասանելի։ Ըմբռնեալ զմարտուցեալն ընդ իւր՝ պնդապէս. (Նար. ՟Ծ՟Ը. ՟Ղ՟Բ. եւ Նար. կուս.։)
consistence, solidity, fixity, hardness, density, consolidation;
steadiness, firmness, constancy;
stiffness, severity, obstinacy;
strength, vigour;
sustained, unflagging or continued effort, endeavour, care, solicitude, diligence;
— որովայնի, constipation, costiveness;
պահք պնդութեան, rigorous fasting;
բազում, մեծաւ or փութոյ պնդութեամբ, carefully, diligently, eagerly, cordially, earnestly.
Մի՛ խզեր զկապ միութեան զընդ քեզ սիրոյ պնդութեան։ Պնդութիւն յատակիս ի ներքոյ աստի հոսեալ սասանի. (Նար. ՟Հ՟Ը. եւ ՟Ձ՟Բ։)
Թմբրեցելոյ գլխոյն ի գոլորշեացն, զորս ի խորագոյն ջերմութէանն պնդութեամբ ի վեր առաքի. (Բրս. գոհ.։)
Եւ Հաստատութիւն սրտի եւ մտաց, զօրութիւն. ոյժ. արիութիւն.
Իբրեւ յառնն պնդութիւն հայեցան. (՟Գ. Մակ. ՟Ա. 14։)
Անապակ բռնի ի քուն հարկէ մտանել, եւ զոգւոյն պնտութիւնս թուղացուցանել. (Փիլ. քհ.։)
Զայն ամենայն ոյժ պնդութեան տեսեալ. (Ագաթ.։)
Գիտէիր զպնդութիւն մարդկանդ։ Պնդութեամբ սրտիւ եւ հաստատուն հաւատովք կամակար յարձակեսցուք. (Եղիշ. ՟Գ. եւ ՟Ի։)
Կամ Փոյթ. ջան. ճիգն. երկասիրութիւն.
Բազում պնդութեամբ։ Փութոյ պնդութեամբ. (Եւս. պտմ. ՟Է. 27։)
Որով ունէր զփոյթ պնդութեան բարեաց դնել ի միտս նոցա. (Իգն.։)
ԵՒ յիշատակ այլոց պնդութեանց եթող մեզ վասն բանից աստուծոյ։ Թէ քանի՞ խօսս ընկալաք մեք ի պնդութէան անտի իրինիոսի. (եւ այլն. Եւս. պտմ.։)
to gaze, to stare, to look at fixedly, to fasten or fix one's eyes upon, to look upon attentively, to consider, to observe, to contemplate;
cf. Հայիմ.
ՊՇՆՈՒՄ ἁτενίζω, ἁτενῶς ἁναβλέπω , κατανοέω, προσνοέω intentis oculis prospicio, contueor, adverto. որ եւ ՊՇՆԵԼ. (իբր ուշ ունել՝ դիտել որպէս պուշ կամ ապուշ). Յառիլ. ձկտել զաչս. անթարթափ աչօք ակնարկել. ակնակառոյց լինել սքանչանալով կամ պակչելով. ձիգ ձիգ նայիլ, պաղած նայիլ.
Պշուցեալ հայէին ընդ երկինս երթալոյ նորա։ Կամ ընդ մեզ զի՞ էք պշուցեալ։ Յոր պշուցեալ հայէի։ Պշուցեալ հայիցի ընդ երեսս իւր՝ որ ծնանիցի ի հայելոջ։ Պշուցեալ հայէի ընդ եղջիւրս նորա. (Գործ. ՟Ա. ՟Գ. ՟Ժ՟Ա։ Յկ. ՟Ա. 23։)
ընդ երդն պշուցեալ հայէր յերկինս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Եթէ ի ճառագայթս արեգականն ոք պշնուցու, ոչ միայն չհասանէ նայել հաւաստեաւ, այլ եւ վրիպի՝ եւ կարի իսկ վնասի. որչափ եւս առաւել որ ընդ անմատոյց լոյսն կամիցի պշնուլ մտացն աչօք. (Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Բ։)
Պշնելով, եւ շնչմարելովն՝ ճանաչէ զպայծառութիւն լուսաւորութեանն. ոչ զի ետես, այլ զի ոչ ստէպ պշեաւ, իմացաւ. (Սեբեր. ՟Ա։)
ընդ որ խելացնորեալք անձանձրոյթ պշնուն (ընդ աստեղս) զբոլոր գիշերս զօրէն յիմարելոյ. (Պիտ.։)
Թանձրասրտացն՝ որ միշտ յերկիր եւեթ հայնէին, եւ ընդ գետին պշնուին. (Ոսկ. ես.։)
to sum, to number, to count;
to calculate, to compute;
to esteem, to repute, to judge;
to presume, to suppose, to reckon;
to attribute;
to pass for, to be reputed or deemed;
լաւ —, to prefer;
պատուական —, to appreciate;
մեծ ինչ —, to value, to esteem, to repute, to rely on;
առ ոչ ինչ —, not to keep any account of, not to care about, to have little esteem for, to despise;
— զանձն, to look upon oneself as, to believe, deem or account oneself, to think that one is;
ընդ մի — զիմն ընդ ումեմն, to mistake;
երանելի զանձն —, to think oneself happy;
—իմք եթէ, —րեսցուք այնպէս թէ, let us suppose that;
մի —իք թէ, do not believe that.
որպէս ռմկ. համրել. պ. շիւմարկիյտէն, շիւմիւրտէն. ἁριθμέω, ψηφίζω calculo. Ի համար արկանել. թուել. հաշուել.
Համարեցաւ զընդոծինսն իւրիւր ՟Յ՟Ժ՟Ը։ Ոչ կարէր համարել, քանզի ոչ գոյր թիւ։ Համարեցան հազար այր ի ցեղէ։ Եօթն եօթներորդս համարեսցիս քեզ։ Սկսանիցիս համարել։ Համարեսցի նմա քահանայն զարծաթն յայլ եւս ամսն (որ եւ սեպել)։ Համարից զամս վաճառին իւրոյ։ Իւրաքանչիւր ըստ բաւականի իւրում համարեսցի յոչխարն. (համրելով սեպուիլ)։ Համարիցի զծախսն։ Համարեսցի զթիւ գազանին.եւ այլն։
Ապա եւ զառաքինութիւնսն համարի կարգ ըստ կարգէ։ Համարի կարգաւ (այսինքն մի ըստ միոջէ ճառէ) զմեծութիւն. (Ոսկ. ես.։)
Համար որովայնի ծառայն, եթէ որո՛վ կերակրով տօնիցեմ. (Կլիմաք.։)
Խորելն նենգութեամբ, եւ ցրուելն շռայլութեամբ ընդ մի համարեալ են. (Երզն. մտթ.։ որ հային եւ ի ՟Բ նշ։)
ՀԱՄԱՐԻՄ. Առաւել՝ որպէս ռմկ. սեպել, կարծել. ... λογίζομαι, ἠγέομαι, οἵομαι, δοκέω եւ այլն. aestimo, existimo, puto, censeo եւ այլն. Վարկանել. դատել. առնել. գրել. դնել ի մտի.
Համարեցաւ զնա հեղի՝ արբեալ։ Համարեցաւ զիս իբրեւ թշնամի։ Համարիցիս զիս քեզ ոսոխ։ Համարի զիս հանգոյն կաւոյ։ Համարիմ զանձն իմ հող եւ մոխիր։ Համարիմ զանձն իմ երեւելի։ Լաւ համարել։ Իրաւունս, կամ արժանի համարել։ Մի՛ համարիր դոցա զայս մեղս։ Երանի՛ առն որում ոչ համարեսցի տէր զմեղս նորա։ Մի՛ համարիք, եթէ եկի լուծանել։ Մի՛ համարիցիք ասել յանձինս։ Համարեցաւ նմա յարդարութիւն։ Իբրեւ զօտարոտիս համարեալ եմք նմա։ Մի՛ համարեսցի նմա այն։ Յարիւն համարեսցի մարդոյն այնմիկ։ Ընդ անդս երկրի համարեսցին։ Ոչ էր համարեալ արծաթ, թէ իցէ ինչ.եւ այլն։
Որպէս իսահակ ոչ մեռաւ, բայց աստուած ընկալաւ (զնա որպէս) զենեալ ի ձեռն խոյին. այսպէս եւ բանին աստուծոյ համարեալ է մահ, եւ ոչ ըստ բնութեան. մեռեալ աստուածացեալ մարմնովն՝ միացեալ բանին աստուծոյ համարեալ է մահ. զի կենացն մահ ոչ յաղթէ. (Մեկն. ղկ.։)
cf. Համարձակահայեաց.
Համարձակատես լինել փառաց մեծին աստուծոյ. (Ոսկ. յհ. յիշատ.։)
store, deposit;
warehouse;
purveyor;
երկինք նմացօղոյ, the heavens shall drop down dew.
φυλακή custodia συννέφεια caelum nubilum. Համբար բարեաց գանձել յամպս. կամ պահարան ամպեղէն. ուստի վարի եւ իբր Համբարանոց. եւ իբր Համբարածու. (եբր. արաֆ. կաթիչ. ցօղիչ. յն. ամպոտութիւն)
Երկինք նմա համբարակ ցօղոյ. (Օր. ՟Լ՟Գ. 28։)
Երկինք համբարակ. զի յերկնից իջեալ է ցորեանն եւ գինին։ Եկեղեցի է համբարակ. (Վրդն. օրին.։)
Ձագուց ագռաւուց նա է համբարակ եւ կերակրիչ։ Ագռաւք եղեն համբարակ եղիայի. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Թ։)
Համբարակ եւ պահապան աստուածային կտակարանացն։ Եդիցն զուխտ իմ ի մէջ իմ եւ քո՝ յայտնէ համբարակ եւ պահպանութիւն առաքինւոյ. (Փիլ. լին. ՟Գ. 40։)
to have patience, to be patient, to endure, to suffer, to support, to bear, to undergo, to sustain;
to persevere, to remain firm and constant, to persist;
to wait;
— յամուսնութէնէ, to live single;
to live continently, chastely;
որ համբերեսցէ ի սպառ՝ նա կեցցէ, he that shall endure unto the end, the same shall be saved.
ὐπομένω, ὐποφέρω sustineo, suffero, tolero եւ այլն. διακαρτερέω perduro. Բերել յանձին սիրով եւ երկայնմտութեամբ զընդդէմսն յօժարութեան. կրել զկիրս եւ զվիշտս անտրտունջ. տանել իրաց ծանունց. հանդուրժել. ժուժկալել. հանդարտել. անխռով, եւ յուսով սպասել.
Նեղութեան համբերեցէ՛ք։ Վասն քո համբերի նախատանաց։ Չարեացս ոչ համբերիցեմք։ Բարկութեան տեառն համբերից (կամ համբերեցից)։ Որպիսի հալածանաց համբերի։ Երանեալ է այր՝ որ համբերիցէ փորձանաց։ Համբերեցէք աւուրս եւս հինգ։ Ես համբերես ձեզ։ Եւ ես քեզ համբերի զօրհանապազ։ Համբե՛ր տեառն, եւ քաջալերեա՛ց։ Համբերելով համբերի տեառն։ Համբեր անձն իմ բանի քում։ Համբերից անուան քում։ Վասն անուան քո տէր համբերի։ Որ համբերեսցէ կամ համբերեացն ի սպառ, նա կեցցէ.եւ այլն։
Ոչ համբերեն առ կատարած գործոյն (այս ինքն ի սպառ). (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 23։)
Դիւրաւ համբերեմք մեծի նեղութեանս առ սէր այնր յուսոյ՝ զոր տեսանեմք. (Եղիշ. ՟Ը։)
Համբերեա՛ մինեւ յաւուրս կատարեալ հասակի քո. (Ոսկիփոր.։)
Լինի եւ հյց. խնդ. ըստ յն. ոճոյ, եւ ըստ հյ. բայիս Բերել.
Հեզութեամբն համբերիցէ զթշնամանսն հայհոյչացն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 34։)
Աստուած զմեղս աշխարհականաց համբերէ. այլ զմեղս կրօնաւորաց ոչ համբերէ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Եւ նոքա համբերին զգերութիւն, եւ զանզաւակութիւն որովայն. (Եփր. օրին.։)
Այլ անսովոր է ասել.
Նոյ հինգ հարիւր ամ համբեր յամուսնութենէ. այսինքն ժուժկալեաց. (Եփր. ծն.։)
patience, suffering;
hope, expectation, confidence;
time, delay;
տանել համբերութեամբ, to be patient, to bear with patience;
կորուսանել զ—, to lose one's patience, to grow impatient;
տալ կորուսանել զ—, to put quite out of patience;
cf. Թոյլ.
ὐπομονή patientia. Համբերելն. ժուժկալութիւն վշտաց. երկայնմտութիւն. եւ Ակնկալութիւն.
Համբերութեամբ ընթասցուք ի պատերազմ։ Համբերութիւն տնանկաց մի՛ կորիցէ իսպառ։ Ի նմանէ է ինձ համբերութիւն։ Դու ես համբերութիւն իմ տէր։ Աստուած համբերութեան։ Ի համբերութիւնն քրիստոսի։ Հանդէս հաւատոցն ձերոց յօրինեալ գործ կատարեալ ունիցի։ Զհամբերութիւնն յովբայ լուարուք.եւ այլն։
Զոր օրինակ գլուխ կենդանւոյ, այնպէս եւ համբերութիւն՝ բարեգործութեանց։ Ամենայն առաքինութեանց համբերութիւնն է միջոց.. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Առաքինութիւն զառաքինութեամբ առաւելեալ գտանի. իսկ համբերութիւն քան զամենայն. (Վանակ. յոբ.։)
ՀԱՄԲԵՐՈՒԹԻՒՆ. ὐπομοσία dilatio. Խնդիր փոքր մի եւս համբերելոյ. յապաղումն. միջոց պարապոյ.
Յարձակել իրաւանցն, որ պարտաւորի՝ խնդրէ համբերութիւն։ Եթէ խնդրէ համբերութիւն ամիսս չորս, եւ այլն. (Մխ. դտ. ստէպ։)
to kiss, to embrace;
*to buss;
— զմիմեանս, to kiss or embrace each other;
— ակամայ, to kiss unwillingly;
ստէպ —, to be always kissing;
— ձեռս, զաջ ուրուք, to kiss the hands;
համբուրեաց ընդ նմա, he kissed him.
φιλέω osculor καταφιλέω deosculor. Համբոյր տալ. պագանել. շրթամբք հպիլ՝ որպէս բուրելով զսէր. ողջունել. գրկել. պագնել.
Համբուրեա՛ զիս ո՛րդեակ. եւ մատեաւ համբուրեաց զնա։ Համբուրել զորդեակս իմ։ Համբուրեաց արքայ զաբեսաղոմ, կամ զբերղելի։ Համբուրեաց իւրաքանչիւր զընկեր իւր. (այսինքն համբուրեցին զմիմեանս։) Համբուրեցից զհայր իմ եւ զմայր իմ։ Անկեալ զպարանոցաւն պօղոսի՝ համբուրէին զնա. եւ այլն։
ՀԱՄԲՈՒՐԵԼ. նմանութեամբ, որպէս Սիրել. սիրով յարիլ, կապիլ ոգւով. եւ Ընդունել. կամ հանդիպիլ. համակիլ. կամ Առնուլ զհամ եւ զհոտ.
Զմիայնութիւն համբուրեալ. (Փիլ. իմաստն.։)
Յստակութիւն կամիս՝ լուսաւորութիւն համբուրես։ Զվերջին համբուրեցի դառնութիւն։ Ոչ զաշխարհիս ինչ համբուրեցի ճաշակս մահու։ Զքոյդ համբուրեալ լուսոյ օծութիւն. (Նար. ՟Կ՟Դ. եւ ՟Ի՟Դ. ՟Հ՟Բ. ՟Ղ՟Գ։) cf. ՈՂՋՈՒՆԵՄ։
to saddle, to harness;
հոյակապ —եալ, in superb trappings.
Համետեաց զէշ իւր։ Զոյգ իշոց համետելոց. (Ծն. ՟Ի՟Բ. 3։ Դտ. ՟Ժ՟Թ. 10։)
whole, total, entire, universal;
all, entirely, totally, wholly;
ընդ — աշխարհ, throughout the world;
— կալ ի վերայ, understand perfectly, to know to the bottom, to penetrate deeply, to pierce to the inmost parts.
(ի Համուռ. համ ուր. համ օրէն) πᾶς, σύμπας omnis, totum. Ընդհանուր. համայն. ամենայն. բոլոր. բովանդակ. բոլորեքին.
Ամենայն համօրէն տուն յովսեփայ։ Ըստ համօրէն տանց իւրեանց։ Համօրէն ամենայն բնակիչք նորա։ Ըստ համօրէն արուեստից։ Համրին համօրէն զտունն եւ զստացուածսն. (Ծն. ՟Ծ. 8. 22։ Ել. ՟Ա. 1։ Նաւ. ՟Ա. 5։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Զ. 21։ Դտ. ՟Ժ՟Ը. 21։)
Համօրէն ազանց, կամ ախտացելոց, յանցաւորաց։ Ի համօրէն աշխարհէ աստի։ Ընդ համօրէն աշխարհ քարոզել։ Զհամօրէն զվնասակարացն զգունդ։ Ո՛չ եղերանօք ջայլից համօրէն։ Համօրէն աւետարանին։ Համօրէն աւետիս. (Նար.։)
Համօրէն ծնունդք ադամայ, կամ մարդիկ, ժողովուրդ, հաւատացեալք. (Անյաղթ բարձր.։ Յհ. իմ. երեւ. եւ այլն։)
Համօրէն տեղեկութեամբ։ Զհամօրէն բարեկամութիւն ընդ յոյնս կալեալ. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ Մխ. երեմ.։)
ՀԱՄՕՐԷՆ. մ. ἄμα, ἅρδην simul, omnino եւ այլն. Առ հասարակ. միանգամայն. միահաղոյն. համայն. ընդհանրապէս. ըստ ամենայնի. բոլորովիմբ. բովանդակապէս. իսպառ.
Համօրէն չտանել զնոսա յերկիրն։ Բժշկեցից զնոսա համօրէն։ Համօրէն իբրեւ առիւծունք պատրաստեցան որդիք նոցա. (Եզեկ. ՟Ի. 15։ Ովս. ՟Ժ. 5։ Երեմ. ՟Ժ՟Ա. 38։)
Ոչ համօրէն եւ յայտնի, այլ մասնաւորաբար եւ ի ծածուկ. (Շ. մտթ.։)
Ոչ առանձին առնէր զվարդապետութիւնն, այլ համօրէն։ Ոչ համօրէն վճիռ ետ, այլ ի վերայ ոմանց ասացաւ. (Ոսկ. յհ.։)
Ոչ կարէր համօրէն կալ ի վերայ իրացն երեւման. (Եղիշ. ՟Ը։)
Համօրէն ոչ կարացին կալ ի վերայ մտացն ճշմարտութեան. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Համօրէն ի վերայ ամենայն բանիցն կարգաւ ոչ կացին։ Յետ անդրէն դառնալոյն կալոց էին համօրէն ի վերայ գիտութեան նորա. (Իգն.։)
to continue, to persevere, to last, to endure;
to frequent;
ոչ —, to discontinue, to interrupt, to cease;
— յաղօթս, to continue instant in prayer.
Հանապազորդէին ի տանն յովակիմայ. (Դան. ՟Ժ՟Գ. 6։)
Էին հանապազորդեալք յաղօթս, կամ վարդապետութեան առաքելոցն. (Գծ. ՟Ա. 14։ ՟Բ. 42։)
Ի մէջ տիրասպան ժողովրդեան հանապազորդէր. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Ընդ նոսին հանապազորդեալ յօթեւանս անապատին. (Ագաթ.։)
ՀԱՆԱՊԱԶՈՐԴԵԼ իլ. ն.կ.ձ. ἑνδιατρίβω frequentius utor διατελέω continuo. Անընդհատ առնել, եւ լինել. յերկարել, իլ.
Նա զնոյնս հանապազորդէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 17։)
Նոյն խորհուրդ զենման միշտ հանապազորդիլ մինչ ի միւսանգամ նորայն յայտնութիւն. (Անյաղթ բարձր.։)
to repose, to give repose, to leave to rest;
to recruit, to relax, to refresh, to ease, to recreate;
to lay, to set, to put, to place;
to finish, to end;
to bury, to inter;
to translate, to remove to heaven;
to make happy, to beatify, to glorify;
— յերկոց տունջեան, to rest from daily labour, to repose.
Ողորմեսցիս հոգւոցն՝ հանգուցելոց յուսով յարութեան. (Նար. գանձ եկեղ.։)
ἁναπαύω, καταπαύω եւ այլն. requiescere facio եւ այլն. Տալ հանգչել. հանգիստ տալ. որպէս թէ Յանկողին դնել. ընկողմանեցուցանել. դիւրել. յանձանձել. եւ Յանգ հանել. դադարեցուցանել. հանդարտեցուցանել. հաճել զկամս սրտին. հանգչեցընել.
Հանգուցանել ի միջօրէի (զհօտն), կամ զժողովուրդն ի վերայ ջուրց վտակաց. զձեռն ի վերայ լանջաց, զերկիր (ի վարելոյ), զսաւուղ (յայսոյ)։ Սա հանգուսցէ զմեզ ի գործոց մերոց։ Հանգուսցէ զքեզ տէր ի ցաւոց, կամ յամենայն թշնամեաց քոց։ Խրատեա՛ զորդի քո, եւ հանգուսցէ զքեզ։ Հանգուսցեն զանձինս իւրեանց. եւ այլն։
Եթէ ի շինուածս զօտարս հանգուցանես։ Հանգոյց քնով զաշխատութիւն մեր. (Խոսր.։)
Հանգուցանէր զմարմինն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
Յարքայական ապարանս զնա հանգուսցէ։ Հանգո՛ ի նեղութեանցս, կամ ի բազմածուփս աշխատութենէ. (Նար.։)
Որ զքրիստոս հանգուցանէր։ Որ հանգուցանեն զկամսն աստուծոյ. (Սարգ.։ Մծբ.։)
ՀԱՆԳՈՒՑԱՆԵԼ. Կացուցանել. աւարտել. գլխաւորել. կնքել զբան. կր. յանգիլ. կատարիլ.
Առ այժմ աստ հանգուսցուք զբանս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։ եւ յհ. ՟Ա. 4։ Նիւս.։ Փարպ.։)
Ի փառս հանգուցին զբանն։ փառաւորութիւն հանգոյց զբանն. (Իգն.։ Ոսկ. գղ.։)
Սկիզբն ժամանակագրութեանն ի նինայ արարաք, եւ ի միւս նինոս հանգուսցուք։ Հանգուցաք յամողիոս. (Եւս. քր.։)
Հանգուսցուք զվկայսս աստուծոյ, զի եւ սոքա զձեզ հանգուսցեն ի տանջանաց. (Ագաթ.։)
Զմարմին սրբոյն բարձեալ հանգուցանեն ի թիլս յիւրում աւանին։ Տարեալ հանգուցին յիւրեանց գեօղն յաշտիշատ. (Խոր.։ Յհ. կթ. եւ այլն։)
Ի տապանակի անձինս զնշխար լուսոյդ հանգուսցես. (Նար. ՟Լ՟Զ։)
ՀԱՆԳՈՒՑԱՆԵԼ զհոգիս նջեցելոց, է Փոխադրել աստուծոյ զնոսա ի հանգիստն յաւիտենից՝ յերկնից արքայութիւնն.
Հանգո՛ զհոգիս ննջեցելոց։ Հանգո՛ յարքայութեան քում։ Հանգուսցէ զննջեցեալ ծառայս իւր. (եւ այլն. Շար.։)
ՀԱՆԳՈՒՑԵԱԼ, է ընդունելութիւն կրկին բայիցս, Հանգուցանել, եւ Հանգչել։ Իսկ Հանգուցեալ ասին ննջեցեալքն ի քրիստոս՝ մարմնով ի տապանի, եւ հոգւով փոխադրելիք յերկինս՝ ի ձեռն նպաստից եկեղեցւոյ. τεθνεώς, τετελευτικώς, ἁναπαυόμενος defunctus. վախճանած, ողորմած հոգի.
Զրկէ հոգի հանգուցելոյն ի հանգստենէն։ Վերջնոցս բարեգործութեամբք հանգուցեալքն նորոգեսցին. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ. ՟Ժ՟Գ։)
Հոգւոցն հանգուցելոց առ քրիստոս յուղարկումն. (Խոսր.։)
Հոգւոցն հանգուցելոց (այսինքն ննջեցեալ անձանց) քրիստոս աստուած արա՛ հանգիստ։ Վասն հանգուցեալ հոգւոցն աղաչեսցուք։ Գթա՛ ի հոգիս հանգուցեալ ծառայից քոց։ Վասն յիշատակի հանգուցելոց եւ այլն. (Ժմ.։)
tranquillity, stillness, repose, quiet, peace, silence;
phlegm, calmness, coolness, composure;
— կրից, moderation;
— ծովու, calm at sea, calm, smooth sea, dead calm;
— հոգւոյ, մտաց, peace of soul or mind.
Որջացեալ յամուրն անի՝ իբրեւ ի կաղաղի հանդարտութեան ղօղեալ. (Խոր. ՟Բ. 74։)
Թողուլ զհանդարտութիւն միայնութեան.
ἠσυχία, ἑπιείκια tranquillitas, quies, silentium, modestia. Անդորրութիւն. անխռով վիճակ ըստ մարմնոյ եւ ըստ հոգւոյ. խաղաղութիւն. առանձնութիւն. լռութիւն. հեզութիւն.
Բնութեանն ամենայն համբակաց ջերմագոյն գոլով՝ հանդարտութիւն բերել ոչ կարէ, բարբառի միշտ, եւ վազէ անկարգաբար. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Հանդարտութիւն օդոց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6։)
Ի մէջ անցաւոր իրացս զբօսանաց՝ ի բազում հանդարտութեան վայելել միշտ (ըստ հանդարտութեան ծովու). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 24։)
Ունել զհանդարտութիւն յաղօթսն (որպէս լռութիւն). (Ոսկ. մ. ՟Գ. 30։)
Հանդարտութեամբ ընդունել զասացեալս, կամ առնել պատասխանի, կամ յայտնի առնել (իբր հեզութեամբ, մեղմով, քաղցրութեամբ). (Ոսկ. յհ.։)
Զնոցա կատաղութիւնն ի հանդարտութիւն ածէ։ Ի հանդարտութիւն շրջեալ զնոսա կամս. (Նանայ.։ Յհ. կթ.։)
Ի սանձս հանդարտութեան։ Երեքալեանն դիմացկութեամբ ամբոխեաց զհանդարտութիւն։ Ի յօդ հանդարտութեան. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի՟Է. ՟Լ՟Բ։)
ՀԱՆԴԱՐՏՈՒԹԻՒՆ. ὀμαλότης aequalitas. որպէս Հարթութիւն. հաւասարութիւն ջրոյ հանդարտելոյ.
Առեալ (ջրոյ) դարձեալ զհանդարտութիւնն՝ իբրու յանհանդարտութեան գոյացուցիչ հրոյն եռացեալ, ի նոյնն նովաւ հաստատի. (Պղատ. տիմ. ստէպ։)
to enter the lists, to fight, to wrestle, to vie with;
to labour hard, to strive, to endeavour, to try, to attempt;
to signalize or distinguish oneself, to render oneself illustrious, to be celebrated, renowned, to be made public with praise;
to show one's courage or mettle, to figure, to shine;
to assemble at a public festival or ceremony, to celebrate;
քաջայաղթ —, to make stupendous conquests, to do or work wonders;
յաղթող —, to remain victorious;
յաղթող — իրիք, to be victorious over, to be conqueror.
ἁθλέω, ἁθλεύω, ἁγωνίζομαι certo, certamen ineo եւ այլն. πειράζω enitor, studeo եւ այլն. Ի հանդէս մտանել մրցանաց. մրցիլ յասպարիսի. ճգնիլ. նահատակիլ.
Ըստ նոցին նմանապէս հանդիսանայ՝ առ բարւոք յաղթանակացն յոյս. (Դիոն. եկեղ.։)
Նախ նահատակեցաւ հայրն, զկնի հանդիսանան եւ մանկունքն. (Ածաբ. մակաբ.։)
Որք հանդիսացեալք խրախուսելով։ Արիաբար հանդիսեալք ի մարտի կամ ի մարտս պատերազմի։ Հանդիսացան ընդդէմ թշնամւոյն. (Շար. եւ այլն։)
Տեսանէք զսատանայ հանդիսացեալ, եւ դուք ոչ հանդիսանայք. (Մանդ. ՟Գ։)
ՀԱՆԴԻՍԱՆԱԼ. Առաքինանալ. անխոնջ բերիլ ի վաստակս. աշխատիլ. ջանալ. գուն գործել. փորձ փորձել. ճգնիլ. յառաջամիտ լինել. անվեհեր արկանել զանձն ի մէջ, եւ այլն.
Ըստ այսմ ասէ ուսման հանդիսացիք ի ճգունս. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Հանդիսանալ ի բարի վարս, կամ ի բարեպաշտութեան վարս, ի պահել զպատուիրանս, կամ ի կեանս կենցաղօգուտս. ի բոլոր բարեկարգութիւնս կամ յոչ ախորժելիսն աստուծոյ, կամ ի տեսութիւն բանիս։ Հանդիսացայց ըստ կարուղութեան իմում։ Հանդիսացայց օրինակաւ իւիք յայտնի կացուցանել. (Յճխ.։ Յհ. կթ.։ Նար.։ Նչ. եզեկ.։ Առ որս.։ Սարգ.։)
Կրկին հանդիսանայ զնոյն ճառել. (Ոսկ. հռ.։)
Վասն որոյ հանդիսանայի՝ վրիպեալ գտան։ Առաւել հանդիսասցի ըստ հաճոյից նորին խօսել, եւ ոչ սխալել. (Խոսր.։)
Այսպիսի վարուք հանդիսանան. (Յճխ.։)
Առաքեալքն աղօթիւք հանդիսացան։ Աղօթիւք եւ յիուս հանդիսանայր անկարօտն աղօթից. (Խոսր.։)
Ուստի՞ արդեօք առեալ զնշան ճանապարհիդ՝ առ այսոսիկ հանդիսանայք սրբազան տեղիս. (ՃՃ.։)
Առ հրեշտակական բարեբաստութեանցն անցեալ հանդիսանայ. (Անյաղթ բարձր.։)
Հանդիսացեալք ընդ երկնայնոցն այսօր տօնեմք. (Շար.։)
to draw or pull out, to take away, to abstract, to remove, to displace;
to dislodge;
to rise, to lift up, to carry up;
to divulge, to let out, to publish;
to offer, to present;
to subtract, to take away;
— զքառակուսի արմատ թուոյ, to extract the square root of a number;
— իրաւունս, to do justice to;
— առնուն չար, to defame, to decry, to slander, to belie;
— յաչաց, to cause to lose the favour or affection of;
— յաչաց ժողովըրդեան, to render unpopular;
ի վեր —, to inform of, to discover, to disclose, to reveal, to unveil, to unmask;
— ընդ աշխարհ, to publish, to divulge every where;
ի բանս —, to delude, to beguile, to seduce, to betray, to deceive;
յինքն —, to appropriate to oneself, to take possession of, to assume wrongfully;
— ինչ յոք, to ascribe, to attribute, to impute;
— յոք զպատճառս ամենայն չարեաց, to accuse of every evil;
— յոք զիմն, to apply to;
ի բաց —, to exclude;
to scatter;
to send back or away, to dismiss, to discharge;
— բռնի or բռնաբար, to extort, to wrest, to seize by force, to take by violence;
— յարմատոց, to root up, to extirpate;
*— զթեփ, to scale;
to pearl or decorticate seed;
— զվրէժ քինուն or — զփոխարէն չարեացն, to avenge oneself, to be revenged;
to turn the tables upon;
— օգուտ, to turn to account, to profit by, to derive benefit from, to avail oneself of, to improve;
— հետեւանս, to desume a consequence;
— զոք ի ձեռս ուրուք, to give, to deliver up;
— զօրս, to levy soldiers, troops;
— աւուրս, զգիշերն, to pass the days, the night;
— աւուրս բազումս, to remain a long time;
— ի ժառանգութէնէ, to dispossess;
— յայլ լեզու, to translate into;
— ողջակէզ, to sacrifice;
— լեզու, to put out one's tongue;
to loll out one's tongue;
վիճակ —, to draw, to cast lots;
— զկարասիս, to unfurnish, to strip;
— զկինն, to repudiate;
— կանանց զյօնսն, to paint one's eyebrows;
— զջուր, to draw water, to draw up, to fetch up;
— ի նաւէ, to disembark;
to land, to set on shore;
— ճանապարհի, դրան, to lead to, to run into, to abut or end in;
— առ ոք, to present, to introduce;
— զսուրն ի պատենից, to unsheathe;
— ընդ սուր, to put to the edge of the sword;
— զհոգին, to give up the ghost, to expire, to die;
— զօրհնութիւն, to bless, to praise;
հա՛ն զիս աստի, take me out of this.
ἑξάγω, διάγω, ἁνάγω educo, veho, traho ἑκβάλλω ejicio եւ այլն. Ի ներքուստ արտաքս, կամ ի խորոց ի վեր ձգել. արտաքսել. ի բաց տանել. ի դուրս տալ.
Հանել ի տանէ, կամ ի բանտէ, յերկրէ եգիպտացւոց, յատենէ, յերեսաց երկրէ։ Եհան առ նոսա զշմաւոն։ Հանել յանապատ, ի հանգիստ։ Հանել ջուր։ Հանել զմարգարէն ի գբոյ անտի։ Եհան զնոսա մինչեւ ի բեթանիա, ի լեառն մի բարձր, եւ այլն։ Հանել կօշիկ յոտանէ։ Հանել ի գանձէ զնոր եւ զհին։ Հանցէ երկիր շունչ կենդանի։ Հանել ի կառս։ Հանել ի խաչ, եւ այլն։
Գուցէ հանցես զդստերս քո յինէն։ Հանել զնա ի գլխոյն եփրեմի, զջրհորն (ի ձեռաց յակոբայ). յինէն զնախատինս իմ. հարկս ի կողմանցն ասորւոց։ Հարկահանք հանին հարկս թագաւորի։ Հանցես քեզ հարկս ի դամասկոս։ Հանել ի տէրութենէ։ Հանէ զիս ի թշնամեաց իմոց, եւ այլն։
Բռնութեամբ յինէ հանել կամէին։ Այսրէն յիս հանէի։ (Փարպ.։)
Հանին զնա յօրհնութենէ հօրն. (Յճխ.։)
Ի բաց հանելի պատուոյ, կամ յաստուծոյ. (Ոսկ. յհ.։)
Բանս հանել ի նմանէ. (Նանայ.։)
Հանել զողջակէզսն տեառն, կամ զուարակս եօթն, կամ խունկ ի վերայ սեղանոյ։ Հան զդա ողջակէզ։ Ամենայն ոսկի զոր հանին տեառն։ Յամենայն տրոցն ձերոց հանիցէք հաս։ Եհան հաց եւ գինի, եւ այլն։ Հա՛ն եւ դու պտուղ աստուծոյ ի քոյոց անդամոցդ. (Մանդ. ՟Դ։)
Փառս աստուծոյ հանցեն։ Հանցուք աստուծոյ գոհութիւն. (Իգն.։ Շար.։)
ՀԱՆԵԼ. Վերածել, ձգել. շրջել. ի վերայ արկանել.
Ի միջոցին զարդարն ասաց, եւ ապա անդրէն յիւր դէմս հան. (Կիւրղ. թագ.։)
Յայլ միտս հանին զբանն։ Ի գողութիւն աշակերտացն հանելով զբանն. (Երզն. մտթ.։)
Զայս ասելով՝ ոչ եթէ յայուսութիւն ինչ կամիմ հանել զքեզ. (Ճ. ՟Ժ.։)
Ոչ միայն լռել չէ՛ պարտ, այլեւ ընդ ազգս եւ ընդ աշխարհս հանել զամենատես տնտեսութիւնն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3։)
Հանէին ընդ սուր զբազումս։ Հանին ընդ սուր յոլովս. (Փարպ.։ Արծր.։)
Ի ՎԵՐ ՀԱՆԵԼ. Յայտնել. պատմել.
Իսկ (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 21.)
Որ ինչ ի քաղդէից պատմէր, նա եհան ի յունաց լեզու։ Նոքա հանին զխօսս նորա ի լեզուէ ասրոց ի յոյն. (Եւս. քր. եւ Եւս. պտմ.։)
Թարգմանքն նոյնպէս հանն։ Նոյնգունակ թարգմանել եւ հանել. (Կիւրղ. ծն.։)
ՅԻՆՔՆ ՀԱՆԵԼ. Իւրացուցանել. գրաւել. յն. յափշտակել, կորզել.
Ոչ եթէ զիշխանութիւնն իշխեաց յինքն հանել. (Կոչ. ՟Ը։)
Հանէր զգիշերն ի գլուխ յաղօթսն աստուծոյ. (Ղկ. ՟Զ. 2։ Շար.։)
ՀԱՆԵԼ ՃԱՆԱՊԱՐՀԻ կամ ԴՐԱՆ. Տանել ուրեք, կամ հասուցանել. հայել. ելանել.
Ճանապարհին՝ որ հանէ ի բեթելայ ի սիկիմ։ Եկին մինչեւ ի դուռն երկաթի, որ հանէր ի քաղաքն. (Դտ. ՟Ի՟Ա. 19։ Գծ. ՟Ժ՟Բ. 10։)
Հանէ ի գլուխ զանիրաւացն յանցանս. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 31։)
Ոչ բարկանայր, եւ ոչ սաստէր՝ հանել ընդ կառափն նոցա։ Եւ դու անսա՛ս տէր, եւ ոչ հանես ընդ կառափն զչարութիւն նոցա. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Զմոգուցն զայրոյցսն, ուստի խաբեցան, ընդ անմեղ մանկտին հանէր. (Շ. մտթ.։)
Կենդանիք, բուսականք, եւ հանեալք յերկրէ պատուականք. (Ոսկիփոր.։)
full of wit, of ingenuity, of sense, witty, ingenious, intelligent, wise, sensible, clever, clear-sighted, judicious, prudent, right-minded;
—եղ այր, a genius, man of great parts, of rare talent;
—եղք, men of wit.
συνετός, συνίων, φρόνιμος , ἑπιστημῶς intelligens, sapiens, prudens, scientia praeditus, peritus. Ունակ հանճարոյ. քաջահանճար. իմաստուն. գիտնաւոր. զգօն. ուշիմ. հնարագէտ. խոհական. ճարտար. խելացի, բանիբուն.
Ի հանճարոյ հանճարեղ ասի, որ ունի զհանճարն. (Դամասկ.։)
Որ հանճարեղն իցէ՝ զառաջնորդութիւն ստասցի։ Կորեաւ խորհուրդ ի հանճարեղաց։ Արս իմաստունս եւ հանճարեղս։ Ժողովուրդ իմաստուն եւ հանճարեղ։ Ամենեքեան հանճարեղքն՝ ՟Մ՟Ձ՟Ը։ Թագաւոր հանճարեղ։ Երեսք առն հանճարեղի իմաստունք։ Ոչ իմաստնոց հաց, եւ ոչ հանճարեղաց մեծութիւն.եւ այլն։
mine;
— ոսկւոյ, երկա թոյ, ածխոյ, gold-mine, iron-mine, coal-mine.
μέταλλον metallum. Հանածոյք. բրածոյք. հրահալելիք հանեալք ի մետաղաց. եւ մետաղք. բովք. (որպէս եւ ասի ոսկեհանք, երկաթահանք, եւ այլն)
Հանք, բոյսք, կենդանիք. (ըստ արաբ) մայատին, նապաթ, հայվան. (Ոսկիփոր.։)
to count, to calculate, to compute, to number;
to repute, to esteem, to think, to deem, to judge, to believe;
to pass for, to counterfeit;
յառասպելս —, to treat as fables.
Հաշուեսցի ընդ նմա քահանայն ի գնոցն մինչեւ ցտարին թողութեան. (Ղեւտ. ՟Ի՟Է. 23։)
Ոչ հաշուեցայ ըզծախս վարձին. (Յիսուս որդի.։)
Մի՛ միայն զտանջանսն հաշուիցիս, այլեւ զանբաւ ողորմութիւնն զմտաւ ածջիր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18։)
Հաշուիցի զնա ի բաժին իւր ... ոչ հաշուի նա ի կողմ աստուծոյ. (Վրք. հց. ձ. (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ)։)
Այնպէս խրատեցաք զծառայակիցսն սիրել, մինչեւ ցնոցա բարութիւնսն մեզ հաշուել։ Քեզ զամենայն իշխանութիւն հաշուիս (իբրեւ արժանւոյ). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 25. եւ 7։)
Լաւագոյն զշինուածս մարմնեղէնս քան զհողեղէնս հաշուէին. (Եղիշ. ՟Գ։)
Զայսոսիկ թէպէտ առասպելս ոք, թէպէտ ճշմարտութիւն հաշուեալ համարեսցի. (Խոր. ՟Ա. 5։)
Առ գործոյն հաշուելով զուգահաւասար վարկիւ. (Պիտ.։)
Հաւասար չարչարելոցն վկայիցն քրիստոսի հաշուեսցի. (Յհ. կթ.։)
to arrive at, to attain, to reach;
to catch, to take, to surprise;
to get, to obtain, to gain;
to be destined, allotted or obliged to;
to ripen, to become ripe;
to understand;
— ի վերայ, to comprehend, to conceive, to understand, to apprehend, to catch at;
to penetrate, to break into;
յեղակարծում, յանակնկալս ի վերայ —, to surprise, to catch;
to overtake, to come on like a thunderclap;
— ի պաշտօն, to obtain, to get hold of a place or post;
ի պատիւ —, to rise to dignities, to be promoted to high rank;
— զքաղաքաւ, to assault the city;
— ի վերայ իրաց աշխարհին, to assume the direction of, to take in hand public affairs;
— ի ցամաք, to disembark, to land, to arrive;
— վիրաց, to draw to a head, to gather;
եթէ զնա ոչ —նէ ինձ տեսանել, if I should not happen to see him;
թէեւ մեռանել ինձ —նիցէ ընդ քեզ, even were I to die with thee;
—նէ քեզ դարձեալ մարգարէանալ, you must prophesy anew;
գուցէ —նիցէ քեզ անձրեւ, lest the rain should surprise you;
ծերացեալ հասեալ յարս, old, among the elders;
հասեալ ժամ, present.
ՀԱՍԱՆԵՄ որ եւ ՀԱՍԱՆԻՄ. ռմկ. հասնիլ. παραγίνομαι , φθάνω, ἁφικνέομαι, προσέρχομαι pervenio, advenio ἑφάπτομαι, ἑφίστημι supervenio եւ այլն. Ժամանել. եկաւորել ի դէմ եդեալ տեղի, կամ ի դիտեալ ժամանակ. գալ ի վերայ. իջանել. հանգչել.
Հասանել յերկնից յերկիր. ի վերայ երուսաղէմի. ի վերայ իմ, նորա։ Հասանել առ նա. ի տարեկանս. ի մի վայր։ Հասցես զքաղաքաւս։ Հասանեն սահմանքն ի գլուխ լերինն։ Հասանիցեն ձեզ չարիք, կամ ումեք մեղք մահապարտութեան։ Հասի յառնուլ զքաղաքս։ Հա՛ս ի վերայ։ Հասանիցէ՞ ի վերայ քո բանս իմ, եթէ ոչ։ Ի վերայ զօրաւորաց զօրաւոր քննութիւն հասանէ։ Եհաս ժամ, կամ ժամանակ, որ, եւ այլն։ Հասանել յառաւօտ, յերեկոյ, ի ծերութիւն. եւ այլն։
Ինձ գալ հասանել յիշխանութիւն։ Ծերացեալ հասեալ յարս։ Հասեալ էր նմա վիճակ պաշտամանս այսորիկ։ Կերիցէ զմասնն հասեալ։ Ինքն կամի հասանել ի վերայ իրաց աշխարհի (այսինքն տիրել).եւ այլն։
Միհրան սնեալ, հասեալ յարս՝ սիրեաց զվիրս. (Պտմ. վր.։)
Հասանել խնդրոյն, քաւութեան, թողութեան, փառաց, բարւոյ, արդարութեան, կամ տանջանաց, ապականութեան. (եւ այլն։ Արծր.։ Նար.։ Սարգ.։ Շ. թղթ.։ Իգն.։ Անյաղթ բարձր. եւ այլն։)
Զի յողորմելն ինձ աղքատին, ողորմութեան հասից քոյին. (Յիսուս որդի.։)
Հասեալք ի խոր աղքատութիւնս (այսինքն անկեալք)։ Ի հասանել կարօտութեանն (այսինքն ի վերայ գալ). (Յհ. կթ.։ Պիտ.։)
Հասանէ նմա առաջիկայիցս յայտնութիւն. (Խոր. ՟Ա. 24։ (որ եւ հայի ի յաջորդ նշ։))
ՀԱՍԱՆԷ δεῖ oportet, licet συμβαίνει contigit եւ այլն. Անկ լինել, դէպ լինել. վիճակիլ.
Հասանէ քեզ դարձեալ մարգարէանալ։ Եհաս նմա թագաւորել։ Մեռանել հասանիցէ։ Ի կղզի ինչ հասանէ մեզ անկանել, եւ այլն։ Որպիսի՛ մեզ հասցէ հատուցանել գոհութիւնս. (Անյաղթ բարձր.։)
Տո՛ւր ինձ բաժին՝ որ հասանէ ի ստացուածոց քոց. (Ոսկ. յանառակն.։)
Թէեւ յարքայութիւնն մտանիցեմ, եւ զնա ոչ հասանէ տեսանել, քան զգեհենն չար համարէի. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Ճշմարտութեամբ հասեալ եմ, զի եւ այլն։ Ի վերայ հասեալք, թէ եւ այլն։ Ի վերայ հասի, թէ եւ այլն։ Հասանել՝ թէ զի՛նչ է լայնութիւն։ Բանից սրտից նոցա ոչ հասանէք։ Ի վերայ հասանէր խորհրդոց։ Հասէր ի վերայ խնամոյ մարդասիրութեան նորա։ Եհաս թագաւորն յիրացն հաստատութեան վերայ։ Ոչ քննեցէք, եւ ոչ յիրաւանց վերայ հասէք.եւ այլն։
Ոչ կարացեալ հասանել իրացն։ Կէսքն հասին ճշմարտութեանն։ Ճշդիւ գտակաւ հասանել համարոյ ժամանակացն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Եզնիկ.։ Եւս. քր.։)
Հասի ի վերայ մտաց քոց։ Ճշմարտիւ ի վերայ հասաք, եթէ զսէրն մեր հաստատուն պահեցեր. (Աթ.։ Խոր. ՟Գ. 17։)
ՀԱՍԱՆԵԼ. ՀԱՍԵԱԼ. ἁκμάζω maturesco πέπειρος, ὤριμος maturus, tempestivus. Ի հաս գալ, այսինքն հասունանալ պտղոց եւ արմտեաց.
Ունէր երիս ողկոյզս հասեալս։ Հասեալ է խաղողդ. (Ծն. խ. 10։ Յայտ. ՟Ժ՟Դ. 18։)
Բանջարքն ոչ դեռաբոյսք, այլ հասեալք. (Շիր. զատիկ.։)
common, ordinary, usual, trivial, vulgar, low;
common, public;
equal, alike;
half, semi, demi;
in common, together, equally, generally;
appellative;
— անուն, common gender;
— բայ, deponent verb;
—, —օր, noon, noon-tide, midday;
ի — աւուրն, զ— աւուրբ, at noon;
ց— օր, till noon;
— գիշեր, midnight;
— տարի, one year with another;
— տեղիք, the common places, general topics;
—աց կեանք, common life;
թշնամի —աց, the common enemy;
միտք, կարծիք, —աց, common sense;
—աց հաւանութեամբ, with one accord;
օգուտ —աց, the public interests;
իրք —աց, public affairs;
ծախիւք —աց, at the public expense;
—աց վարել կեանս, to live in common;
—աց ունէին զինչս, they had every thing in common.
(որպէս թէ համասարաս, եւ կամ հաւասարակ) μέσος medius κοινός communis ἵσος aequalis ἑξισούμενος adaequatus. Զուգապէս հատեալ յերկուս. կէս. միջին. մէջ. միջակ. հասարակած. կէս, կէս եղած.
Զհասարակուց (մի ձ. զհասարակաց, այսինքն զկէս հասից) այգւոյն եւ զծառոյն՝ որ գայր ինչ, թողում ձեզ յայսմ օրէ. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 30։)
Եւ էր օրն հասարակ ի միջօրէի. (Ոսկ. յհ.։)
Աւուր հասարակի լոյս զխաւարն զայն կարծեն. (Խոսր.։)
Ժամ էր հասարակ գիշերոյ. (Ագաթ.։)
Հասարակ եղբայրութեամբ. (Յհ. կթ.։)
Հասարակ բանիւ։ Վճիռ մահուն՝ որպէս հասարակ բնութեանս, եւ ինձ ի վերայ կայ. (Լմբ. տնտես. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Երկու սիւնս արասցես ... եւ եղիցին հասարակ։ Բարձրութիւն եւ լայնութիւն հասարակ. (Ել. ՟Ի՟Զ. 24։ ՟Լ՟Ը. 18։)
Չէին ասէ հասարակ եւ միաբան վկայութիւնք։ Չէ հասարակ՝ բնաւ չհպել ի խորհուրդն, եւ հպել եւ յանցանել. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եփես.։)
Ի ներքսագոյն հնդիկս, որ է ի ներքոյ հասարակ գնդին. իմա՛, հասարակած։
ՀԱՍԱՐԱԿ, ըստ քերականաց. զի ասի Սեռ հասարակ, երբ նովին կոչմամբ անխտիր նշանակի արու կամ էգ. զոր օրինակ՝ աղաւնի, առիւծ, եւ այլն։ Հասարակ անուն՝ որ բազում իրաց պատշաճի, կամ տեսակի եւ սեռի. զոր օրինակ, մարդ, քար, կենդանի եւ այլն։ Եւ հասարակ բայ, որ անխտիր զներգործութիւն եւ զկիրս նշանակէ. զոր օրինակ՝ շահիմ, խօսիմ, ծնանիմ եւ այլն։ Տե՛ս Քեր. քերթ. եւ այլն։ Եւ ըստ հռետորաց՝ Հասարակ տեղի. (Պիտ. ՟Դ։)
ՀԱՍԱՐԱԿ. իբր Դիւրագիւտ։ յաճախեալ. սովորական. պարզ.
ՀԱՍԱՐԱԿ. մ. ὀμοθυμαδόν, ὀμοῦ concorditer, unanimi consensu. Ի միասին. միաբան. միանգամայն. առ հասարակ. մէկ տեղ, մէկ սրտով.
Զայնպիսիսն լացցուք ե՛ւ առանձինն ե՛ւ հասարակ ամենեքին. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Գ։)
Ո՛չ յերկնից ակն ածեմք, յոր հասարակն ամենեքեան կոչեցաք, եւ ոչ յերկրէ՝ զոր հասարակ ամենեցուն ետ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
Յորժամ քրիստոնեայքն եւս եկեսցեն, հասարակ լուայց յատենի. (Եղիշ. ՟Է։)
Վտանգ սովոյն հասարակ շարժէր ի կարօտութիւն. (Յհ. կթ.։)
Ոչ միոյ ազգի եւ միոյ սեռի, այլ հասարակ ամենայն բանականաց. (Շ. բարձր.։)
Եւ զխաւարին արարած (լինելութիւն՝) հասարակ ընդ այնս ետ իմանալ. (Կիւրղ. ծն.։)
Ցաւն իւրաքանչիւր անդամոցն՝ հասարակ տայ մարմնոյն զհիւանդութիւն։ Ցաւն իւրաքանչիւր հիւանդացեալ անդամոցն՝ հասարակ մերձենայ յամենայն մարմինն. (Բրս. ճգն.։)
Որդիքն սմպատայ աշոտ եւ շապուհ՝ հասարակ բաժանեցին զհայրենիս իւրեանց։ (Վրդն.պտմ.։)
Յայգւոյն մինչեւ զհասարակ օր. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 26։) cf. ՀԱՍԱՐԱԿ.
Ուսաւ ի ծերացն, եւ եղեւ հասարակ այլոց. (Վրք. հց. ՟Թ. ձ. (տպ. հաւասար։))
moiety;
equator;
զ—աւ գիշերոյ, at midnight.
ἠμίσευμα dimidium, media pars. Հասարակն կամ հասարակեալն, որպէս ընդմիջումն՝ այսինքն կէսն. կէս բաժինն. միջին վայրն կամ ժամանակն.
Զհասարակած որդւոցն իսրայէլի։ Ի հասարակածէ որդւոցն իսրայէլի. (Թուոց. ՟Լ՟Ա. 42։)
Զհասարակածաւ գիշերւոյ (յն. (մի բառ, μεσονύκτιον ). Հռութ. ՟Գ. 8։)
Օդս՝ որ է ի մէջ գնդին երկնից, փակեալ կայ. եւ ունի զաշխարհ ի հասարակածի. (Եզնիկ.։)
ՀԱՍԱՐԱԿԱԾ. ἱσημερία aequinoctium. Ծիրն երկնից միջին, ընդ հարաւ եւ ընդ հիւսիս, եւ անցք արեւու ընդ այն ծիր, որով լինին տիւ եւ գիշեր հաւասա. զուգօրութիւն. նիվրուզ տե՛ս եւ ՀԱՍԱՐԱԿԱԾԻՐ.
Հասանել ի հասարակած երկնից՝ զհաւասարութիւն տըւնջեան եւ գիշերոյ կատարէ. (Շիր.։)
Գարնանային հասարակածն, որ է մարտի ՟Ի. եւ աշնանային հասարակածն, որ է սեպտեմբերի ՟Ժ՟Ը. (Սարկ. տոմ.։)
ear or head of corn, of barley;
ոսկեփայլ —ք, golden ears;
—ս արձակել, to shoot into ears, to ear;
to spire;
քաղել —, to glean.
στάχυς spica. պ. սուք. Գլուխ կամ կատար ցօղնոյ, յորում են բազմութիւնք հասունեւ ատոք ցորենոյ, գարւոյ, եւ այլն.
Եօթն հասկ ի միում փնջի։ Իբրեւ զհասկ ինքնին անկեալ ի ցօղնոյ։ Քաղեսցես ձեռօք քովք զհասկն։ Սկսան հասկ կորզել եւ ուտել.եւ այլն։
ripe, mature, grown up;
wise, prudent, judicious;
— հասակ, ripe or advanced age;
— այր, man of mature age, a discreet sober-minded man;
— օրիորդ, marriageable young lady;
— խորհուրդ, միտք, mature judgment;
— խաղաւարտ, ripe imposthume;
— գործել, to ripen, to make ripe, to mature, to bring to maturity.
ἑν ἠλικίᾳ եւ այլն. τέλειος, δυνατός aetate adultus, potens, perfectus. Իբրու Ի չափ կամ յարբունս հասեալ. առոյգ. զօրաւոր։ ձեռնհաս. բաւական.
Զհասունն սեղանակից առնէի, եւ անկատարիցն ստնտուս կոչէի, եւ սնուցանէի. (Վանակ. յոբ.։)
Զի հասարակաց կազմեցեալ բուսոց ... ի ստեղծօղդ վերաբերեալ առ նոյն նիւթս կենաց հասուն ներգործէ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Բազումք յետոյ ապաշխարեցին ... որոմն էին, եւ ապա եղեն ցորեան հասուն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 4։)
Յորժամ ծառն զպտուղն ատոք եւ հասուն ի ծայրսն ունիցի. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
Որպէս զողկոյզ հասուն ի հնձանս, եւ իբրեւ զցորեան մաքուր յըշտեմարանս. (Հ. ապր. ՟Ժ՟Զ.։)
Նման է հասուն խաղողոյ. (Վրք. հց. ձ։)
Խակ մանկտոյն զհասունս ետ բարբառել. (Մեկն. ղեւտ.։ որ հայի ի ՟Ա նշ։)
to cause to arrive, reach or attain;
to bring, to refer;
to cook, to dress, to get ready, to prepare;
to ripen, to mature;
հասոյց ինձ անբաւ աշխատութիան այս բառգիրք, this dictionary has cost much labour.
ἅγω, διάγω, ἄπτω, ἁναφέρω, ἁποδίδωμι adduco, introduco, admoveo, reddo եւ այլն. Տալ հասանել. ժաման կացուցանել. տանել, ածել, բերել, ի դէմ եդեալ վայր, կամ նպատակ, կամ առ ոմն, եւ առ իմն. հասցընել.
Ածել հասուցանել յերկիրն հրէաստանի։ Հասուցանիցէ զնա առ հայր իւր։ Ի մեծութիւնս յաւագութիւնս հասուցանել։ Զփառս նոցա յանարգութիւն հասուցից.եւ այլն։
Աշխատութիւն հասուցանել մարդկան։ Զօրս ի ձեռն հասուցանել։ Ի նեղ մեծ զամուրն հասուցանէր։ Ցաւս յայլոց մարմինս տանջանօք հասուցանէր։ Սաստիկ հարուածս ի վերայ թշնամեացն հասուցանէր։ Ի տեառնէ զարժանի տանջանս ի վերայ չարագործին հասուցելոյ (այսինքն հասուցանելով տեառն, կամ հասուցանելով ըստ յն, ի կողմանէ տեառն։) Անմարդի զերուսաղէմ հրէից հասուցանել (յն. առնել, կամ կացուցանել). եւ այլն։
Զսահմանս ի հինսն մեր հասուցանէր յեզերս. (Խոր. ՟Ա. 23։)
Վասն յառաւօտ լոյսս հասուցանելոյ գոհասցուք. (Խոսր.։)
Յանքոյթ նաւահանգիստն զնաւն եկեղեցւոյ հասուցանել. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Գ։)
Աստղն հասոյց զմոգսն առ արեգակնն. (Շ. մտթ.։)
Զայս եւ զայս նեղութիւնս հասուցէք յիս. այսինքն անցուցիք ընդ իս. (Լմբ. սղ.։)
Որոգայթս մահու կամ կապանաց նմա մարթասցէ հասուցանել. (Յհ. կթ.։)
ՀԱՍՈՒՑԱՆԵԼ. πέσσω pinso, elisco ποιέω facio եւ այլն. որպէս Հասուն եփուն առնել. եփել.
Առ որթ մի մատաղ, եւ փութացոյց հասուցանել։ Որ ինչ հասուցանելոց էք, հասուցէ՛ք։ Հասոյց զնոսա, եւ կերան։ Հասուցանիցեն զզենլիս։ Հինգ ոչխար հասուցեալ.եւ այլն։
Ջեռուցանել, եւ զկերակուրն հասուցանել. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)