Մերժել յանձանց ձերոց զարարչապաշտ թագաւորն. (Բուզ. ՟Դ 31։)
(կայէն) յետ արեանապարտ լինելոյ՝ ի գոչման արեանն խոստովանի, եւ շահի ինչ ոչ. (Մաշկ.։)
Արեգակնակերպ փայլմամբ, կամ ճառագայթիւք. (Շար. Զքր. կթ.։)
Արեգակնակերպ տեսակաւ. (Վրք. հց. ՟Ծ՟Դ։)
ԱՐՀԵՊԻՍԿՈՊՈՍ կամ ԱՐՀԻԵՊԻՍԿՈՊՈՍ եՊԻՍԿՈՊՈՍ ԱՐՀԻ. որ եւ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ. Բառ յն. արխիէբի՛սգօբօս. Եպիսկոպոսապետ. դիտապետ. պատրիարգ.
Զսարդիս աւագերէցն արհեպիսկոպոս ձեռնադրեցին. (Վրդն. պտմ.։)
Ոչ տեսի ես զերեսս մար դոյ, բայց միայն զարհիեպիսկոպոսին. (Վրք. հց. ՟Ե։)
Տէրն իսահակ այն ըռըշտունին՝ եպիսկոպոս արհի պանծալին։ Սուրբ սահակայ եպիսկոպոսին՝ ըռշտունեաց արհի գաւառին. (Գանձ.։)
Ելանին աթանաս արհիեպիսկոպոսն աղեքսանդրու. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Որդիքն գաւթի էին աւանապետք. (ի լս. խոռապետք. որպէս քորիսկոպոս)։ Աւան այն ասի, որ յանդէ ոք մասն ի շինուած գրաւիցէ. բայց աստ աւանապետ զիշխանութիւնն ասէ, որպէս զի աւանապետքն դասապետք ասացին. (Կիւրղ. թագ.) (զի յն. χώρος կամ χώρα , է գաւառ, կողմն ինչ երկրի. եւ χορός , դաս։)
Տ. Ղպնիլ, եւ ԽՈՒՊԱՆԻԼ։
Յորժամ ծեր այր ի կապեղանոցս եւ ի կրպակս մտանիցէ։ Յաշխարհաւանդ կապեղանոցսնեւ ի կրպակս անխտիր մատնիցեն։ Չիք կալ ի վաճառի, ոչ ի կապելանոցս, եւ ոչ ի հանութս։ (Ոսկ.եբր. եւ Ոսկ. ՟բ. տիմ. եւ Ոսկ. ես.։)
Պատրանօք կորուսիչ. պատրօղ կամ պատրեալ ի կորուստ.
Ագահք եւ պիղծք, կորստապատիրք, արբեցօղք եւ կերօղք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
ԿՌԱՊԱՇՏ եւ ԿՌԱՊԱՇՏԱԿԱՆ. Սեպհական կռապաշտութեան.
Կործանիչ ելով կռապաշտ տաճարաց. (Անան. եկեղ։)
Զթանձրամած խաւարն կռապաշտականն աղջամղջին նսեմութեան փարատեցեր. (անդ։)
Սնեալ եւ ուսեալ ի սրբումն հայրապետարանի. (Յհ. կթ.։)
Նմանատիպ. հանգոյն. հանգէտ. յար եւ նման.
Հանգունատիպ հարթութեամբ։ Պատուասիրեալ առ հայրն հանգունատիպ. (Նար. ՟Լ՟Դ. ՟Հ՟Է)
Տնօրինել հանգունատիպ քահանայապետին մերոյ քրիստոսի։ Իւրաքանչիւր ոք ի նոցանէ հանգունատիպ բանից ընկերի իւրոյ շարժեաց զլեզու իւր. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. ովս.։)
Ճոխանայր հանգունատիպ նոցա։ Ոչ հանգունատիպ նմին անարգեցան. (Սկեւռ. ես.։)
Ի քեզ հանգունատիպն եղիայի. (Երզն. լս.։)
ἁναντάω, συμπίπτω occurro, incurro, incido. Հանդէպ ելանել կամ գալ. պատահել. ընդ առաջ ելանել. դիպիլ. գտանել զիրեարս. մերձենալ. հպիլ. զուգիլ. բախիլ. պատահիլ, դպչիլ.
Սահմանք նոցա հանդիպեսցին ձորոյ։ Զի՞նչ օգուտ, զի հանդիպեսցուք նմա։ Հանդիպեցան միմեանց ի հովիտն սկայից. (Յես. ՟Ժ՟Թ. 11։ Յոբ. ՟Ժ՟Ա. 15։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Դ. 4. 15։)
Եւ հանդիպեալ քո տէր առաքելոցն. (Շար.։)
Հանդիպել ամպովք ընդ առաջ տեառն յօդս. (Ժմ.։)
Այս այր հանդիպի արտաշիսի ի մարս. (Խոր. ՟Բ. 57։)
Հանդիպեալ ի շարուր դաշտի. (Յհ. կթ.։)
Յայսմ ժամու անդ հանդիպեցելոցն. (Արծր. ՟Գ. 7։)
Յորժամ հանդիպեսցի քեզ փորձութիւն. (Նեղոս.։)
Որ հանդիպին տէրունեան գրոյ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Առ որս հանդիպի պղատոն. այսինքն դիմապատահէ. (Սահմ. ՟Բ։)
Կուսի ծնանել՝ ոչ հանդիպեցելոյ առն. այսինքն անփորձ եղելոյ յառնէ. (ՃՃ.։)
ՀԱՆԴԻՊԻՄ. στοιχάζομαι collimo ad scopum τυγχάνω obtineo, consequor. Վիճակիլ. հասանել ի նպատակ. գտանել զխնդրելին կամ զհակառակն. ընդունել. ստանալ զբարի ինչ, կամ զչար.
Հանդիպի ամենայն խնդրոցն եւ խոստմանցն։ Ըստ արժանի թագաւորաց հանդիպեսցուք որսոյն. (Խոր. ՟Գ. 48. եւ 23։)
Այսօր վաստակոց իմոց հանդիպիմ պտղոյն. (ՃՃ.։)
Հանդիպել շնորհի կամ շնորհաց, փրկութեան, փառաց, անուան, բժշկութեն, օգնութեան, ուրախութեան, եւ այլն. (Շար.։ Նար.։ Խոսր.։ Ոսկ.։ Իգն. եւ այլն։)
Անբերելի ախտից հանդիպին. (Խոսր.։)
Որ եւ գաւառին մէն մի քահանայ լոկ թէ հանդիպի. (Զենոբ.։)
Համապատիւ որդի աստուծոյ հօր իւրում հանդիպի։ Մշտնջենաւորակից հանդիպի հօ եւ որդւոյ ամենասուրբ հոգին։ Քրիստոս աստուծոյ իմաստութին եւ զօրութիւն հանդիպի։ Որ անօրէն է, նա եւ ամբարիշտ հանդիպի. (Աթ.։)
Թէ տնանկք իցեն, քան զմեծատունսն գոյաւորք հանդիպին։ (Ոսկ.յհ.։)
Ստուգապէս յայնժամ երկիրս երկինք հանդիպեցան. (Պրոկղ. յայտն.։)
Որ ուղղութեամբ ունիցին հաշտ աստուծոյ հանդիպել։ (Իգն.։)
Մարդ՝ որ անասնագոյն հանդիպի որպէս զեզն, եւ այլն. (Խոսր.։)
Որում կարի անարժան հանդիպիմ. (Վրդն. լս.։)
դիմազ. ՀԱՆԴԻՊԻ դիմազ. τυγχάνει, συμβαίνει contingit, accidit. Դէպ լինի. եւ Ի դէպ գայ. պատշաճի. դիպօղ գտանի, լինի.
Կնոջն հիւանդանալ հանդիպի։ Այսպէս հանդիպի ամենայն անձին բարեմտի. (Ոսկ. յհ.։)
Ոչ դրապէս առ նա հանդիպի ընդդիմաբանութիւնս. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Զի աստուած է արարիչ, հարկաւ հանդիպի, եւ ի ստեղծուածս խնամակալութիւն պահանջի. (Խոսր. պտրգ.։)
ՀԻՒՊԱՏՈՍԱԿԱՆ կամ ՀԻՊԱՏՈՍԱԿԱՆ. ὐπατικός consularis. Սեպհական հիւպատոսի եւ հիւպատոսութեան.
Որ զհիպատոսական պատիւն ունէր՝ աբոս անուն. (Սոկր.։)
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «միմոս, խեղկատակ» Ոսկ. մ. ա. 7. Եզն. «խենէշ, մեղկ» Ոսկ. ես. որից հտպտանք «պչրանք, պճնանք. 2. կցկցանք, կեղծիք, միմոսութիւն» Մագ. Սարգ. հտպր-տեալ «կեղծուած, ծածկուած» Մագ. գա-մագտ. (ՀԱ 1911, 379). գրուած է նաև խըտ-տիմ. ը. ժդ. որից պ-ի անկումով ձևացած են՝ հպտիլ «պաճուճուիլ, զարդարուիլ, միմո-սութիւններ անել» Ոսկ. փիլիպ. եփետ տիմ. հպտանք «պաճուճանք, միմոսութիւն» Ոսկ. մտթ. և փիլիպ. եբր. 554. գրուած է նաև շպտիլ Փիլ. տես. էջ 19 (որից յառաջացել և թերևս Բռ. երեմ. էջ 248 այլափոխեալ շպտ. «լկտի» բառը). կասկածելի է հպիտ «ծաղ-րածու, միմոս» ՓԲ։
• Այս բառն է որ Բռ. երեմ. վրիպակով գրում է. Հապտել «պատճառել կամ խաբել» էջ 177,-Հպդել «մերձիլ, պատ-րաստել, պատճառել, այլայլել» էջ 186, փոխանակ հտպտել։-ՆՀԲ արմատը են-թադրում է հպիտ, լծ. ժպտիլ, ծպտիլ, թրք. (իմա՛ արաբ.) tabdīl «փոխուիլ»։ Հիւնք. ժպտիլ բայից։ Արդեօք կրկնա-ւո՛ր է։
(Արմատն է Հպիտ. հպտանք. լծ. եւ ժպտիլ, ծպտիլ) որպէս Միմոս. խեղկատակ. կատակօղ ծաղրաշարժ՝ նմանեցուցանելոյ զայլեւայլ կերպարանս.
Ընթանաս, զի զմիւսն (կամ զմիմոսն) հտպիտս տեանիցես. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 7։)
Զկապիկս անապականս հտպիտս. (Եզնիկ.։)
Եւ որպէս Խենէշ. մեղկ. դիւրափոփոխ.
Որ հտպիտ անառակութեան է նշանակ։ Չար ցաւք մտին ի տունս արանց առ ի կանանց հտպիտ պերճանաց։ Անդամքն հտպիտ խաղալիկք. (Ոսկ. ես.։)
Հտպտեալ ըմբարհակեալ կոկոզանս. (Մագ. ՟Ժ՟Զ։)
Հռչակել եւ հրապարակատեսիլ ի բազումս զաստուածային եւ զսուրբ էութիւն նոցա. (Փիլ. ել.։)
Զբժշկութիւն տեռատեսին հրապարակատեսիլ առնել, զոր ոչն դիտէին. (Նիւս. կազմ.։)
δημοσίᾳ publice եւ այլն. Ի հրապարակի. առաջի բազմութեան ամբոխին. յայտ յանդիման բոլորից. յատենի. հանդիսապէս. հրապարակելով.
Խօսել, կամ յանդիմանել, կամ ուսուցանել, կամ գան հարկանել, կամ դնել ի բանտի հրապարակաւ.եւ այլն։
Անաչառ խայտառականօք հրապարակաւ վերապատմեցից. (Նար. ՟Լ՟Թ։)
• «ճարտար, աշխոյժ, գործուն-եայ». որից ճարպիկութիւն. երկուսն էլ յա-տուկ են միայն արդի գրականին։ Բայց կայ Խոր. Բ. 85 «Կորովութեամբ ձգեալ յետուստ կողմանէս՝ ճարպ դիպեցուցանէ յուս ձախա-ևողմանն». ուր ՆՀԲ ճարպ մեկնում է «ճարպկօրէն», եթէ չէ ուղղելի ճահ, ինչպէս ունի մի ուրիշ ձեռագիր։
• = Պհլ. *čarpik ձևից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց հմմտ. պրս. čarb-dast «աջողակա-ձեռն և եոագաշարժ», čarb-bālā «ուղղաբերձ և կշռակի հասակ», čarbīdan «յաղթող լի-նել», čarb-zabān «ճարտարալեզու», որ և ǰarb «յաջողակ, ճարտար», jarbi «յաջողա-կութիւն, քաջութիւն», jarb-dast «յաջողա-ձեռն», jarb-zabān «ճարտասան» ևն։ Թերևս իրանեաններից անցած լինի թաթարական լեզուներին. հմմտ. քումուք. čeberlik «ար-ուեստ», Ննխ. հայոց բարբառով՝ չէբէր «ձեռ-արուեստի մէջ ճարտար»։
• Այտնեան, Քնն. քեր. էջ 71 արմատը դնում է ճարպ՝ իբր պրս. չարպ-տասթ։ Հիւբշ. 188 դնում է նախորդ ճարպ բա-ռի տակ։
cf. Անքատանամ.
Սպեղանեաց եւ բժշկաց, եւ առ ի սոցանէն օգնականութեան կարօտեալ անքատին. (Փիլ. տեսական.։)
inexpiable, irremis sible, unpardonable.
Եթէ գացի անձն քո անքաւելի եւ անբժշկելի ի կեանս մնացեալ. (Բրս. ապաշխ.։)
Անքաւելի կորստեամբ պարտեաց։ Յանքաւելեաց պարտեաց։ Զառ ի քեզ հայհոյութիւնն անքաւելի՛ քարոզեաց. (Նար. ՟Գ. ՟Ժ՟Ա. ՟Լ՟Գ։)
void of malice, not vindictive.
Որ ոչ պահէ քէն. որ եւ ԱՆՔԻՆԱՀԱՆ. անոխակալ. անյիշաչար. ներող. քին սագլամազ, զարէզ, դութմազ.
that does not wink the eye;
without winking, with fixed eyes.
ԱՆՔԹԹԵԼԻ ԱՆՔԹԻԹ Որ ոչ քթթէ. ուր չիցէ թօթափումն կամ թարթափ աչաց. անշարժ հայեցիւք. դէպուղիղ նկատօղ.
Այսպիսի գեղեցկութեան դիր՝ անքթթելի իմն գոգցես ի բարձրավանդակ թագաւորանիստն զհայեցուածսն ունի. (Խոր. ՟Բ. 39։)
cf. Անքթթելի.
ԱՆՔԹԹԵԼԻ ԱՆՔԹԻԹ Որ ոչ քթթէ. ուր չիցէ թօթափումն կամ թարթափ աչաց. անշարժ հայեցիւք. դէպուղիղ նկատօղ.
Այսպիսի գեղեցկութեան դիր՝ անքթթելի իմն գոգցես ի բարձրավանդակ թագաւորանիստն զհայեցուածսն ունի. (Խոր. ՟Բ. 39։)
inscrutable, impenetrable, hidden, secret.
Որ զընտրութիւնն այսպիսի իրաց ինչ ուսանել փութային, չքաւորեցան, եւ յանքնինս անկան. (Կիւրղ. ղեւտ.։)
Ոչ է պարտ անքննին մտօք առաջի ձեր առնել այդպիսի մեծի խնդրոյ դարձուած բանից. (Փարպ.։)
cf. Անքնին.
inscrutability;
want of examination.
Իսկութիւն անքննութեան։ Ամպոբ անքննութեան ծածկեցաւ։ Որ փառաւորեալն է անքննութեամբ։ Պաշտեցեալ ի յանքննութենէ. (Նար.։)
awake, wakeful, sleepless, watchful, — լինել, կալ to be awake;
to be wakeful, sleepless.
Տեսանէր զնա ամենատես եւ անքուն ակամբ։ Որ անքուն ակամբ պահես զիսրայէլ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 20։) (Շար.։)
Զի անքուն ակամբ պատրաստագոյնս կայցեն. (Ագաթ.։)
Նմանեալք վերնոցն՝ անքունք եղեն. (փարպ։)
Ուր հանգեաւ ոտք նորա յետ անքուն աշխատութեանն՝ որ յերկրի. (Լմբ. պտրգ.։)
Որ պահեն զիսրայէլ անքուն. (Շար.։)
Մաշի հանապազ անքուն՝ ի հոգոցն. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)
without veil;
without pretext, plain.
Ուր չիք քօղ կամ պատրունակ. անաղօտ. պայծառ.
helpless, succourless.
ἁβοήτητος. auxilio carens. Որ չունի զոք իւր օգնական. պակասեալ յօգնականութենէ. անտերունչ. անխնամ. անտէր. եարտըմսըզ. իմտատսըզ.
to be unassisted, to be helpless.
useless, fruitless, vain, unprofitable;
յ—ս, unprofitably, vainly.
ἁνωφελής, ἁνόητος, ἁλυσιτελής, ἁσύμφορος. inutilus, μάταιος vanus. Որ չունի կամ չբերէ ինչ օգուտ. անշահ. անպիտան. անպտուղ. ումպէտ. ընդունայն. ֆաիտէսիզ, մէնֆաաթսըզ.
Ընտրութեանց լաւին եւ վատթարին, օգտին եւ անօգտին. (Ուռպ.։)
Մի՛ կարծեր անօգուտ ի ժամանակս ժամանակս գոլ գոռոզութիւն. քանզի եւ ոչ պատուհասն անօգուտ է. (Փիլ. նախ. ՟բ.։)
ԱՆՕԳՈՒՏ ՅԱՆՕԳՈՒՏ. ἁχρήστως, εἱς ἁνωφελῆ. inutiliter. Առանց օգտի. յումպէտ. ի զուր. նաֆիլէ, ապէս եերէ.
Ոչ պարտ է սուտ եւ անօգուտ ցրուել զինչս։ Մինչեւ ցե՞րբ շրջիմք անօգուտս վասն քո. (Վրք. հց. ՟Բ. եւ ՟Ժ՟Դ։)
cf. Նօթի.
Ոչ ծանրանայ արբեցութեամբ. զուարթութեամբ եւ անօթի գնայ ընդ այն ճանապարհն. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Թ։)
more or very thin, very subtile.
Մառախուղ է քան զօդ թանձրագոյն, եւ քան զամպ անօսրագոյն. (անդ։)
Անօսրագոյն տարր ապաւոյ. (Լմբ. պտրգ.։)
Ծանուցեալ թէ որքան է քոյդ անօսրագոյն խորհուրդ քան զնորայն։ Անօսրագունիւքն (այսինքն գաղտնագոյն մեղօք) խրատեն յանցանել. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
to rarefy;
to become thin;
to be diminished;
to waste;
to become fine or subtile.
Ի ձեռն պրկելոյ՝ թանձրացեալն ի գոլորշեաց մասնն անօսրանալ. (Նիւս. կազմ.։)
Երկիւղիւ յարմարեալս եւ մաքրեալս, եւ զի այսպէս ասացից՝ անօսրացեալս, ի բարձրութիւն ամբառնալ. (Ածաբ. յայտն.։)
Որք անօսրանան մտօք, իմացականապէս տեսանեն. (Լմբ. պտրգ.։)
to rarefy;
to make thin;
to lessen, to diminish, to subtilize.
Մաշէ եւ անօսրացուցանէ եւ նրբէ (զմարմինն պահօք). (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
cf. Անօսրացուցանեմ.
Զնուազութիւն մարդկանն յայտ կամի առնել, եթէ որպիսի ինչ անօսրելոց ղին. (Ոսկ. ես.։)
subtilty, thinness.
Յանօսրութենէ, եւ ի հոծութենէ շատ ինչ յասացելոցն սովորեաց դէպ լինել. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
(Շարժումն) անօսրութաեն պահեալ երկրի՝ պատառէ. (Սարկ. շարժ.։)
Յանօսրութենէ բեղեզոյ՝ հոգիական վարուց պարզութենէ։ Տեսողականութիւնն սրբի անօսրութեամբ։ Նայելով ի կամս հոգւոյս՝ ճգնութեանն անօսրութեամբ։ Անօսրութիւն առաքինութեան. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
unjust, wicked;
impious;
untoward;
illicit, base;
profane.
ἅνομος, παράνομος, ἁθέμητος , δυσεβής, ἅτυπος եւ այլն. iniquus, nefarius, impius, absurdus եւ այլն. Որ չունի կամ չպահէ զօրէնս. որ ոք եւ որ ինչ է արտաքոյ կամ ընդդէմ օրինաց. անձն կամ գործ անիրաւ. ամպարիշտ, ժանտ, անսուրբ, անտեղի. ոչ օրինաւոր. անկարգ. ինսաֆսըզ, ատաչէթսիզ, զալըմ, նահագ.
Աստուած այսպէս հրամայեաց՝ անօրէն գոլ մերձենալ հրէի առ այլազգի. (Ոսկ. գծ.։)
iniquity, malice;
impiety.
ἁνομία, ἁνόμημα, παρανομία, ἁδικία եւ այլն. iniquitas, legum contemtus. Խոտորումն յօրինաց. գործ ընդդէմ օրինաց. մեղք. յանցանք. չարութիւն. ապիրատութիւն. ամբարշտութիւն.
Անդէն ի տան պահել (զկոյսն յղի) անօրէնութիւն համարէր. այսինքն հակառակ օրինաց ինչ. (Շ. մտթ.։)
illegally, unjustly.
παρανόμως. impie, ἁδίκως. injuste. Ընդդէմ օրինաց. անօրէնութեամբ. անիրաւաբար ամպարշտութեամբ.
Անօրինաբար սպանանել, կամ խորհել, կամ ունել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 21։ Աթ. ՟Բ։ Փիլ. նխ. ՟ա.։)
to be iniquitous, to be unjust;
to sin, to transgress.
Ի նմին տեղւոջ, ուր զոնիայն անօրինեցին (յն. յոնիայն ամպաշտեցաւ), հրամայեաց զկառափն հարկանել զանօրէն մահապարտին. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 38։)
cf. Անօրինեմ.
ἁνομέω, παρανομέω. transgredior legem, impie ago. Վարիլ հակառակ օրինաց եւ կանոնաց. անօրէնութիւն գործել. ամպարշտիլ. անիրաւիլ. խոտորիլ յուղղութենէ. յանցանել. զրկանս առնել.
Ասացի անօրինաց, թէ մի՛ անօրինիք։ Անօրինեցաւ ժողովուրդն։ Երկիր անօրինեցաւ բնակչօք իւրովք։ Անօրինիք յամենայն ժողովուրդս զայս։ Ոչ անօրինիմք յօրէնս մեր։ Վասն իւր ի քաղաք անդր անօրինելոյ։ Անօրինել ոք յաստուածեղէն օրէնսն դիւրին մի՛ համարեսցի. եւ այլն։ Չանօրինեցայ. այլ զկաթողիկէ եկեղեցւոյ օրէնքն պատուեցի. (Լմբ. առ լեւոն.։)
Եթէ աստուածածնին իսկ պատկեր զսոյն ոք գրեսցի, ոչ անօրինի. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
like a scholar or disciple.
Իբրեւ աշակերտ. հլութեամբ. աշկերտի պէս.
Աշակերտաբար զլսելիսն ի ներքոյ եդեալ պատուիրանացն. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
school.
σχολή, παιδευτήρειον, παιδαγωγεῖον. schola որ եւ ԱՇԱԿԵՐՏԱՐԱՆ. Վարդապետարան. դպրոց. դպրատուն. մէքթէպ. մէտրէսէ.
Զմաքսաւոր յաշակերտանոցն շահի. (Ածաբ. պենտեկ.։)
Այսպիսի՛ եղիցուք առ վարդապետութիւնն տեառն, որպէս եւ մանուկն յաշակերտանոցն (յն. յուսմունս). (Բրս. հց.։)
that loves his scholar or disciple.
Աշակերտասէր վարդապետ. (Կորիւն.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
to hare in tuition, to teach, to instruct.
μαθητέω. doceo, instituo. Առնուլ կամ ձգել յաշակերտութիւն, յուսումն, եւ ի վարդապետութիւն իւր. ուսուցանել. կրթել. Կր. Աշակերտ լինել. հետեւօղ լինել. աշկերտ ընել, ըլլալ. շայիրտ ետինմէք. էօյրէթմէք.
Աշակերտեցէ՛ք զամենայն հեթանոսս։ Որ եւ աշակերտեցաւ իսկ յիսուսի։ Դպիր աշակերտեալ արքայութեան երկնից։ Զի ծանիցես զբանիցն՝ որոց աշակերտեցար՝ զճշմարտութիւնն։ Էր կին ոմն աշակերտեալ (յն. աշակերտուհի). եւ այլն։
իբր հսրկ. ըստ յն. ոճոյ. որ եւ ասի Վարդապետիլ. վարժիլ. ուսանել. սորվիլ. էօյրէնմէք.
Ապստամբեալք ի բանէն, որ աշակերտեցաք զճշմարտութիւնն. (Յճխ. ՟Ի։)
pupillage;
apprenticeship.
Առաւելագոյն զաշակերտութիւնն նորագիւտ վարդապետութեանն խմբէին ուսուցանել. (Կորիւն.։)
active, diligent.
Աշխատաժիր պարապեալ. (Ասող. ՟Գ. 17։)
Շտեմարան զինքն պատրաստել աշխատախոնջ առաքինութեամբ եւ ճշմարտութեամբ բանի։ Երկար աղօթից էր պտուղ, եւ աշխատախոնջ քրտանց եւ առաքինութեան վարձ. (Տօնակ.։) (Հ. կիլիկ.։)
cf. Աշխատաժիր.
Աշխատաժիր պարապեալ. (Ասող. ՟Գ. 17։)
Շտեմարան զինքն պատրաստել աշխատախոնջ առաքինութեամբ եւ ճշմարտութեամբ բանի։ Երկար աղօթից էր պտուղ, եւ աշխատախոնջ քրտանց եւ առաքինութեան վարձ. (Տօնակ.։) Հ. կիլիկ.։
cf. Աշխատութիւն.
Որք պահիցեն մինչեւ ցերեկոյ, եւ ճաշակելն ոչ յագին, աշխատանք է. (Վրք. հց. ՟Ե։)
cf. Աշխատաջան.
Զկամս աշխատասիրացն կորզելով. (Փարպ.։)
Աշխատասէր պաղատանօք զաստուած խնդրել. (Բրս. կրօն.։)
diligently, carefully.
φιλόπονως. studiose, accurate, sedulo, diligenter. Իբր աշխատասէր. փութով պնդութեան. յօժարութեամբ. մտադիւր ջանիւ. անձանձիր.
Ոչ կարի ինչ ընդ երկնագոյնսն աշխատասիրաբար անցանել պատմութիւնս. (Արծր. ՟Ա. 8։)
Որք յընթերցումն աշխատասիրաբար դեգերին։ (Լմբ. պտրգ.։)
diligent labour, elaborate study, industry;
work, production.
Մինչեւ յե՞րբ աշխատ առնէք զանձն իմ։ Ոչ աշխատ արարի զքեզ իսրայէլ։ Զի՞ եւս աշխատ առնես զվարդապետդ։ Մի՛ ինչ աշխատ առներ զդա. (Յոբ. ՟Ժ՟Թ. 2։ Ես. ՟Խ՟Գ. 22։ Մրկ. ՟Ե. 35։ Ղկ. ՟Ը. 49։)
Միաբանեալք՝ միշտ աշխատ ունիմք զտէրն արեաց։ Պատերազմաւ աշխատ կալեալ էր զնոսա։ Զմեզ աշխատ կալաւ կարի սակաւ արամբք. (Փարպ.։)
Ոչ եթէ միայն զաշխատասիրութիւնն աստ ցուցանէ, այլեւ զանհպարտութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
to fatigue, to trouble, to incommode, to disquiet, to disturb.
Աշխատեն զանձինս բազմաց սուտ մարվարէութեամբն իւրեանց։ Սատանայ զմովսէսեանսն եւ զպօղոսեանսն աշխատէր. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
Զձեզ ինչ ամենեւին այդ հով մի՛ աշխատեսցէ։ Նեղեալ աշխատեաց զմեզ ապստամբն վահան. (Փարպ.։)
to work, to take trouble, to toil, to labour.
κοπιάω, κάμνω, πονέω. laboro, fatigor. Աշխատ լինել. վաստակիլ. խոնջիլ. տառապիլ. աշխատիլ, յոգնիլ.
Եդ զուս իւր յաշխատել։ Աշխատեցար ի բազում ճանապարհորդութիւնս քո։ Յոր եւ աշխատիմ պատերազմեալ։ Որ ոչն աշխատի, եւ կերիցէ մի՛։ Հողագործին աշխատելոյ (այսինքն աշխատողի) պարտ է նախ ի պտղոյն վայելել։ Էին աշխատեալք եւ ցրուեալք իբրեւ զոչխարս. եւ այլն։
Ուսմամբք աշխատեալք։ Վասն ասպետի մի՛ աշխատիք։ Յորդորայոյզ աշխատողացն. (Փարպ.։)
Խորհուրդս մարմնաւոր ջանիւ ոչ յայտնի, փորձով եւ առաջնորդութեամբ գրոց աշխատի. (Լմբ. պտրգ.։)
Աշխատիլ պարտ է մեզ յոյժ զգործս հոգւոց մերոց. (Վրք. հց. ՟Բ։)
fatigue, trouble, labour, care, endeavour, effort;
work, business;
exeroise;
fabrication;
— մտաց, stretch of the mind, intense application;
աշխատութեամբ, with difficulty, with great trouble.
κόπος, μόχθος, πόνος , κακοπάθεια. labor, fatigatio, dolor. որ եւ ԱՇԽԱՏԱՆՔ. Աշխատութիլն. վաստակ. ջան. ճիգն. երկ. տառապանք. նեղութիւն. խոնջութիւն, վիշտ, ցաւ. աղէտք.
Ոչ եթէ յերկրէ ելանիցէ աշխատութիւն, այլ մարդ աշխատութեամբ ծնանի։ Ընդէ՞ր ցուցեր ինձ աշխատութիւնս եւ վաստակս։ Պատմեաց զամենայն աշխատութիւնս՝ որ եղեւ նոցա ի ճանապարհի։ Աշխատութիւն հասուանել մարդկա, կամ տեառն. եւ այլն։
Բազում աշխատութիւն ի տեղւոջն ցուցանիւր։ Արկանել զանձն յաշխատութիւն հոգեւոր։ Կալեալ է զմեզ բազում անգամ յաշխատութեան (այսինքն աշխատ արարեալ)։ Սաստիկ աշխատութեամբ հաւանեցուցեալ։ Հանգոյց զաշխատութիւնն. (Փարպ.։)
plaintive, mournful, lamentable.
to complain of, to lament, to mourn, to deplore.
Աշխարել զթագաւորն, կամ զվնասս, զթշուառութիւնս, զխորտակեալ տապան, զստինսն՝ որ դիեցուցին. (Ագաթ.։ Եզնիկ.։ Լմբ. ատ.։ Նար. ՟Ի՟Ե։ եւ ՟Ի՟Բ. ՟Ի՟Թ։)
Մի՛ զմեռեալսն, այլ զկենդանիսն աշխարեցէ՛ք։ Կոյսք զանկատար յոյսս աշխարէին, եւ պատանեակք զանտիս հասակսն. (Փիլ. յովն.։)
իբր արմատ Ապաշխարելոյ, կամ ստրջանալ.
Ապա աշխարէր զասացեալսն ... մեծապէս ապաշխարելով զղջմամբ զասացեալսն. (Բուզ. ՟Դ. 54։)
deplorable, lamentable.
Երբեմն տօնելի, եւ այժմ աշխարելի։ Աշխարելի կերպարան. (Նար. ՟Կ՟Ե. ՟Հ՟Գ։)
that inhabits the world or a country;
cosmopolitan.
ԱՇԽԱՐՀԱԲՆԱԿ ԱՇԽԱՐՀԱԿԱՆ. Որպէս Գաւառական. ռամիկ. խառնիճաղանջ. շինական.
Զբազումս յաշխարհականացն հրապուրեալ զկնի ինքեանց՝ ի հետիոտս տանէին ի մարտ հետեւակ զրուն՝ որ յաշխարհաբնակ մարդկնէն էին. (Ղեւոնդ.։)
geographer;
cosmographer;
geography;
cosmography, poll-tax;
— առնել, to take a census, cf. Աշխարհագրեմ.
Յաշխարհագրէն պատկառեա՛, որով յերկինս գրեցար. (Ածաբ. ծն.։)
Իսկ ըստ յն. κοσμογράφος. qui mundum describit, եւ κοσμογραφία, descriptio mundi, յայտ առնէ զմատենագրութիւն դրից երկնի եւ երկրի. որպէս եւ γεωγράφος, γεωγραφία, geographus, geographia զմատենագրութիւն զմատենագրութիւն դրից երկրի եւեթ՝ ընդ ցամաք եւ ընդ ծով. զորոց տե՛ս ի բառն ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹԻՒՆ։
to proclame every where or with a loud voice, to divulge, to noise abroad.
ԱՇԽԱՐՀԱԳՈՅԺ ԱՌՆԵԼ. καταδήλον ποιέω, ἁνακηρύζω. celebro, divulgo, θριαμβεύω, triumpho. Հրապարակել եւ լսելի առնել ընդ աշխարհս. յայտնի առնել. հռչակել. քարոզել. եւ Ձաղել ի հանդէս յաղթանակի.
Թէպէտ եւ մարմինն ի ծածուկ ուրեք իցէ, բարբառովք ամենեցուն աշխարհագոյժ առնեն։ Ոչ առնու յանձն թաքուցանել, այլ աշխարհագոյժ առնէ զերախտիս երախտաւորին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 19. 25։)
Աշխարհագոյժ առնէ նախախնամութիւն զանտեսանելի տարերցն հուր յամպարշտաց դատաստանի ըմբռնեցելոց. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
the reception of universal praise;
universal praise.
Զաշխարհագովութեանցն առցեն զպսակ։ Զյաղթութեանցն աշխարհագովութիւնսն տանել։ Միշտ զաշխարհագովութեանցն տանին մրցանակս։ Աշխարհագովութեամբ յաւէտ բարգաւաճեալ. (Պիտ. ստէպ։)
creation of the world.
Մովսեսեան հինգ դպրութիւնք զաշխարհագործութենէն պատմեն, եւ այլն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Աստուածային գիրք մարգարէիցն պատմեն վասն աստուծոյ, եւ աշխարհագործութեանց. (ՃՃ.։)
cf. Աշխարհախումբ.
Ի մէջ տիեզերական աշխարհագումար քում հրապարակին. (Մարաթ.։)
geography;
— բնական, physical -;
— քաղաքական, political -.
ἁπογραφή. descriptio. որպէս նոյն ընդ Աշխարհագիր.
κοσμογραφία, γεωγραφία. cosmographia եւ geographia. Իբրու Տիեզերագրութիւն, կամ Երկրագրութիւն, որ ճառէ զգրից աշխարհի, մանաւանդ երկրի, եւ զբաժանմանէ եւ զհանգամանաց նորա. հեյեէթի տիւնեա, թախդիդի պիլատ, րէսմի էրզ.
Վասն աշխարհագրութեանց, եւ բաժանմանց ազգաց բան ճառիւր։ Զաշխարհագրութիւն յարմարեցին ի ճանապարհորդութենէ, եւ ի նաւարկութենէ, եւ ստուգեցին յերկրաչափութենէ. (Խոր. ՟Ա. 5. եւ ՞՞։)
to observe or spy a country.
χωραβατέω. regionem obabulo. Դիտել շրջագայութեամբ զաշխարհ, զերկիր, զգաւառ. երկիր պտըտիլ՝ աչքէ անցընել.
cf. Աշխարհախումբ.
Ի բազմամբոխ աշխարհաժողով հրապարակաց միջի. (Ագաթ.։)