cf. Հարուած.
Բազում հարանօք տանջեալ. (Յհ. կթ.։)
cf. Հարաւակոյս.
ՀԱՐԱՒԱԿՈՂՄ եւ ՀԱՐԱՒԱԿՈՂՄՆ. Կողմն հարաւոյ. հարաւ. միջօրէ.
Ընդ հարաւակողմ յերկայնութիւն։ Որ իջանէ ի հարաւակողմն։ Քաղաքք որ ընդ հարաւակողմն, եւ այլն։ Բեթղահէմ ի հարաւակողմ կայ երուսաղէմի. (Զքր. կթ.։)
south wind, auster.
Աւուրք ջերոտ հարաւահողմն գարուն դրանցն բանալոյ. (Ագաթ.։)
southern, meridional, austral, southerly;
— արեւելեան հողմ, sirocco.
Շնչումն հարաւային ջերմութեան։ Ի հարաւային շնչեալ խորշակախառն հողմոյն. (Նար. ՟Ե։ Իգն.։)
cf. Հարեւանցեմ.
Իբր հարեւանցիկ բանս սերմանեալ լիցի. (Կիւրղ. ննջ.։)
superficial, light;
futile, frivolous, vain, transitory, fleeting;
superficially, slightly, for form's sake, negligently, in passing, with an absent look;
— անցանել ընդ, to graze, to pass close to, to glide by;
to skim along or over, to glance at;
to touch lightly or briefly on.
Անգէտ ոք հարեւանցի ի ներքս մտեալ՝ վաղվաղակի ի ջուրցն ընկղմեսցի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 32։)
even with the ground, plaid, flat, on the same floor, on a level, levelled;
— առնել, to pull down or raze to the ground, to level with the ground, to raze;
to level, to make even.
Դադարեալ էր ի հովիտս հարթայատակ վայրի միոջ առ ստորոտով լերինն. (Յհ. կթ.։)
level;
— ջրեղէն, water-mark or water-line;
— պղպջակաւոր, spirit-level.
to plain, to smooth, to make even or equal;
to plane, to polish;
to level, to put on a level with, to pull or beat down, to demolish, to cast to the earth, to overthrow, to destroy, to raze.
ὀμαλίζω aequo, complano. Հարթ առնել կամ կացուցանել. տափարակել. հաւասարել գետնոյ. ուղղել. կոկել. ողորկել. կրթել. իջուցանել. ցածուցանել. դուրել, շտկել, տփկեցընել.
Ուստի՞ է մանուկս այս, կամ ո՞վ հարթեաց զսա. (Կլիմաք.։ (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։))
Բութն ի խոնարհ իջուցանելով հարթէ։ Մեղմագոյն զիջմամբ հարթէ զբանն. (Երզն. քեր.։)
to start with fear, to be scared, to take fright or umbrage at, to start or fly off, to bound away.
Յորժամ ուռկան արկանիցի, ձուկնն հարթնու, եւ ի միջին ծոցն դիմէ։ Սատանայ արկանէ ուռկան աշխարհի ... եւ արդարքն հարթնուին, եւ արտաքս քան զուռկանն ելանէին. (Սեբեր. ՟Գ։)
beater;
plectrum.
Զքնարն իսկ ձախովն վարելով, եւ զհարիչն աջովն ունելով. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
having a hundred precious stones.
Կալաւ աջն զպսակն հարիւրակնեան. (Ճ.։)
centigrade;
— ջերմաչափ, centigrade-thermometer.
cf. Հարիւրամեան.
ՀԱՐԻՒՐԱՄԵԱՅ ՀԱՐԻՒՐԱՄԵԱՆ. ἐκατονταέτης centum annos agens. որ եւ ՀԱՐԻՒՐԵՄԵԱՆ. Ունակ հարիւր ամաց (անձն, կամ միջոց ժամանակի). հարուր տարեկան՝ կամ տարուան.
a hundred years old, centenary;
of every hundred years, centurial;
զ—ամենիւք ուրեմն էր, he was about an hundred years old.
ՀԱՐԻՒՐԱՄԵԱՅ ՀԱՐԻՒՐԱՄԵԱՆ. ἐκατονταέτης centum annos agens. որ եւ ՀԱՐԻՒՐԵՄԵԱՆ. Ունակ հարիւր ամաց (անձն, կամ միջոց ժամանակի). հարուր տարեկան՝ կամ տարուան.
cf. Հարիւրերորդ.
ἐκατοστός centesimus. որ եւ ՀԱՐԻՒՐԵՐՈՐԴ. Վերջինն հարիւր թուոց. յետինն ի հարիւրս. եւ Հարիւրաւոր. հարիւրեակ. հարիւրերորդ.
tribute;
tax, impost, duty, excise;
necessity, want, exigency;
constraint, obligation;
homage, duty, service;
հարկ վերադիր, additional tax;
— տարապայման, over-assessment;
— դժնդակ, shocking necessity;
առանց —ի, without necessity;
—աւ, ի —է, առ —ի, necessarily, of necessity, essentially;
inevitably, indispensably;
by force, by compulsion, forcibly;
ընդ —աւ արկանել, ի —ի կացուցանել, to place or lay under contribution, to tax, to load or burden with imposts, to levy contributions, to render tributary, to subdue, to subject, to enslave, to subjugate;
— հանել, to gather in, to exact tribute, to raise money, to put a tax on;
—ս հարկանել, to pay a tribute;
to be tribute to;
ի —ի կալ, մտանել ի —, to serve, to subject oneself to, to submit, to be tributary to;
— առնել, to force, to constrain, to use violence;
հատուցանել զ— շնորհապարտ մեծարանացն, to pay the tribute of gratitude;
—է, one must, it is necessary;
չէ —, չէ ինչ —, it is not necessary, there is no need, no matter;
— ի վերայ կայ ինձ, necessity obliges me to;
— եղեւ նմա բողոքել ի կայսրն, he was obliged to appeal to Caesar;
ըստ —ի ժամանակին, according to the wants of the age;
— էր, it was necessary;
— եղեւ մեզ առնել, we were obliged, compelled or constrained to do;
— է ինձ երթալ, I must go;
մերցուք եթէ — լիցի, let us die if it must be!.
Հարկ արարին նմա զիջանելն եւ զմեռանելն. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Գ։)
Զբարին բնութեամբ կամի, եւ զտանջանս հարկիւ. (Մխ. երեմ.։)
Աստուած հարկիւ զնա ի մէնջ ոչ պահանջէ. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
imposing of a tax or burden;
forcing, offering violence.
ՀԱՐԿԱԴԻՐ. Հարկապահանջ. որ առնու հարկս.
Էր ճոխ եւ յաղթազգեաց, եւ հարկադիր, եւ լծատանջ ամենայն շրջակայ ազգաց. (Վրդն. պտմ.։)
tax-collector, tax-gatherer.
φορολόγος exactor եւ tabellarius. Որ հանէ ի հպատակաց զհարկ արքունի, որպէս եւ զայլ տուրս կամ զպարտս. հարկաժողով. հարկապահանջ. հարկապետ.
to be beaten;
cf. Հարկանող.
Մատուսցէ հարկանելեաց զծնօտս իւր։ Ի մէջ հարկանելեացն, եւ ի մէջ մերձաւորի արեանն. (Ողբ. ՟Գ. 30։ Թուոց. ՟Լ՟Ե. 24։)
to be beaten, struck, wounded;
to be smitten with, enamoured of;
to approach, to incline to;
— զագահութեան, to be avaricious, too fond of riches;
— զախտի, to addict oneself to vice;
— ի վերայ ուրուք, to assault, to attack;
— ի սէր ուրուք, to fall in love with to conceive a great affection for, to be desperately in love with;
ի գութ —, to be moved, touched with compassion;
ընդ զգայութիւնս —, to strike the senses;
— զիւիք, to tend do, to have the mind occupied with;
— յաստուածս օտարս, to idolize;
ի շահս կամ ի գնողս —, to traffic;
ընդ միտս —, to be understood;
այսր անդր —, to waver, to be unsettled, bewildered, in doubt, to hesitate;
— յոք, to incline to some one, to become too familiar or very friendly with;
ցաւ —նի որովայնիս, I have a stomach ache;
I have the colic;
հարաւ ի գեղ նորա, he was smitten with her beauty;
հարաւ ի մորմոք սիրտ նորա, his heart was filled with pain or grief;
երփն երփն —նէր ի նոցանէ, they shone brilliantly with many colours;
—նէր ի նոցանէ հոտ անոյշ, they spread a perfume around;
կարեվէր հարայ յոգիս, my heart was pierced with a hundred wounds.
Հարեալ ի ցանկութիւնս մարմնոյ, կամ ի կարասւոջ, կամ ի փափկութիւնս։ Մի՛ զայսմ հարկանիցիմք, այլ զայնու գայցեմք։ Զի՞նչ ասասցուք զախտի հարեալսն. (Ոսկ. ստէպ։)
to necessitate, to oblige, to force.
Յառաջնորդէն եւ յեղբարցն հարկաւորեալ բռնադատեսցի։ Ի բնակչաց երկրին հարկաւորեալ ձեռնադրեցաւ եպիսկոպոս. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։ Ճ. ՟Ա.։)
Որք են հոգիք հարկաւորեալ, եւ ի սպասու միշտ առաքեալ. իմա՛, Հարկաւոր, ըստ վերջին նշ։
necessity, want;
ministry, office, service;
servitude.
Զպատմողականին համառօտաբար յառաջ վարեսցուք հարկաւորութիւն. (Արծր. ՟Գ. 12։)
cf. Խնջոյք.
son of a -.
իբր filius concubinae եւ իբր νόθος nothus, spurius, peregrinus. Որդի հարճի, կամ զաւակ ծնեալ ի հարճէ. եւ Աղջկորդի.
blow, knock, beating, striking, percussion;
bastinado;
slash, cut, wound;
bruise, contusion;
sore;
scourge, blow, chastening, tribulation, misfortune;
repulse, rout, defeat, overthrow, considerable loss;
—ք, — paean;
—ք եգիպտոսի, the plagues of Egypt;
օրհասաբար —, mortal blow;
—ս ածել, to give many blows, to cudgel, to chastise;
հարկանել ի —ս մեծամեծս, to make great slaughter, havoc, carnage, butchery.
πληγή, μάστιξ, πτῶσις, σύντριμμα plaga, percussio, flagellum, caedes δῆγμα morsus θραῦσις vulnus եւ այլն. Հարումն, եւ վնասն ի հարմանէ, ըստ ամենայն նշանակութեան Հարկանելոյ. որպէս բախումն. ծեծ. գան. կոտորած. սպանութիւն. պատիժ. տանջանք. խայթուած. վէրք. եւ այլն.
Ձայն հարուածոյ, ձայն շարժման անուոյ։ Զհարուածս ցաւոց։ Զանհնարին հարուածսն։ Հարուածովք կամակորօձիցն։ Զոմանս մարախոյ եւ մկանց կոտորեցին հարուածք։ Հար զնոսա հարուածս մեծամեծս։ Տալով տաջիք նմա զհարուածոցն (փոխարէնս).եւ այլն։
Խառնելով զողբ եւ զօրհնութիւնս եւ զհարուածս ընդ երկադուռն մեծավերջից. (անդ։)
to be beaten most unmercifully;
to be harassed, vexed.
Չի՛ք ի սմա առողջութիւն, այլ ամենայն վշտօք հարուածաբեկ եղեալ եմ ի կորստեան կարապետէն. (Բենիկ.։)
to beat, to strike;
to cudgel, to cane;
to chastise, to punish.
Հարուածով տանջել. հարկանել. պատժել.
to beat, to strike;
to drive in, to thrust, to push;
to toss, to shake, to agitate;
— զատամունս, to set the teeth on edge;
ձու —, to beat eggs.
Հարուն, եւ թողուն՝ որ յիստակի ջուրն։ Պինդ հարուս. (Վստկ. (որպէս ռմկ. հարել )։)
nuptial, hymeneal, bridal, spousal;
— զօդ, hymen;
— սէր, conjugal love;
զգեստ —, nuptial robe.
Փակի առագաստն յաղագս շիջանելոյ հարսանեկան հարսանեացն ջահից. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Հարսանեկան ղամպարք եւ ջահք շիջանէին. (Լմբ. յովն. (այն է բանն Փիլոնի, որ գրի Հարսնական։))
betrothal, betrothing.
Հարսնացուցանել իւր (կամեցեալ) զկաթողիկէ սուրբ զեկեղեցի՝ առաքէ հարսնախօս զերջանիկ եւ զնախատես սուրբ մարգարէսն. (Զքր. կթ.։)
paranymph, match-maker.
νυμφοστόλος qui sponsam ad sponsum deducit, vel alicui sponsam conciliat;
nuptiarum instructor. Որ ածէ զհարսն. առիթ. միջնորդ հարսանեաց կամ պսակի.. հարսնախոս. հարսնեղբայր. հարսնեակ. եւ Փեսաւէր.
Միջնորդքն հարսնածուք գան եւ առթեն զնա. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Հարսանեկան.
Ո՞չ ամաչեցեալ պատկառեսցես ի հարսնական ջահից, եւ ոչ ի հարսնական պսակն հայեցեալ. (Փիլ. սամփս.։)
marriage-place;
bride-chamber;
talamus, nuptial-bed;
Holy Church, etc.
Աստուածային սքանչելեօքն զուարճացոյց զհարսնարանն՝ զջուրն ի գինի փոխարկելով. (Ճշ. ձ։ եւ Մաշտ.։)
nenuphar, waterlily.
νυμφαία nymphaea, nunuphar. իբր Հարսնամատն. հարսին մատն. Անուն ծաղկի, որ այլազգական բառիւ Նունուֆար ասի. այն է ջրային շուշան.
long-sided, heavy-flanked, robust, stout, vigorous.
Հարուստ կողիւք. ուժեղակ. լայն միջով. թիկնաւէտ. քաջալանջ. բուռն. զօրաւոր. կարշնեղ.
oppressed;
oppressor.
Ոչ հարստահար լինել միայն մեզ ի միոջէն. (Նիւս. կուս.։)
hopeful.
Մեծայոյս. քաջայոյս.
to make potent or glorious;
to strengthen, to brace, to fortify;
to make rich, to enrich.
to drive in, to thrust down, to push, to fix, to establish, to consolidate;
to tie tight.
Բազում կապանօք հարստէ (մամոնայն). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։ յն. շրջապատել։)
dynasty;
power, sway, rule, domination;
riches, wealth, opulence, fortune;
abundance.
Ի լրումն առաջնաստեղծ հարստութեանն. (Նար. ՟Կ՟Գ։)
Առաջին հարստութիւն եգիպտացւոց։ Երրորդ հարստութիւն մեմփացւոց։ ՟Ժ՟Էերորդ հարստութիւն պարսից։ Ի վախճանել ասորեստանեայց հարստութեանն. (Եւս. քր. ՟Ա. ստէպ։ յորմէ եւ Խոր. ՟Ա. 6։ Արծր. եւ այլն։)
interrogative;
magical;
— կէտ, note of interrogation.
ἑρωτηματικός interrogativus. Որ ինչ իցէ նշանակ հարցման. հարցուածոյ պայմանաւ առաջի եդեալ.
interrogation, examination, question, inquiry, proceeding, inquisition;
ի հարցափորձ մուծանել, մատնել, cf. Հարցափորձեմ.
Ատեան հարցափորձի ի մէջ նոցա առնել, կամ ի մէջ առնուլ. (Եղիշ. ՟Ը։ Յհ. կթ.։)
Յառաջ քան զհարցափորձ դատաւորին. (ՃՃ.։)
to interrogate, to question, to examine, to inquire.
Զամենայն իսկ զերեւոյթսն շուրջ հարցափորձեա՛. (Ոսկ. մրգր. ՟Բ։)
Քաջ հարցափորձեաց. (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Հարցաքննեմ.
Աւելորդ է ուրեմն հարցաքնին լինել։ Առաջի՛ կայ հարցաքնին լինել. (Պրպմ. ձ։)
to question, to examine.
Զնոյն առաջի դնէ հարցաքննացն՝ զթշուառութիւն. (Իգն.։)
demand, interrogation, question;
—ս առնել, մտտուցանել, to ask or address questions, to question.
Լուծանէր զհարցուածոյն խնդիր։ Յառողջամիտ հարցուածի. (Պիտ.։)
Հարցուածոյ պայմանաւ զբանն առաջի դնէ. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
cf. Հարցափորձ.
Ուստի ի հարցփորձ մատուցեալ, եւ տանջանաց սկիզբն արարեալ. (Շ. վիպ.։)
cf. Հարցափորձ.
Ուստի ի հարցփորձ մատուցեալ, եւ տանջանաց սկիզբն արարեալ. (Շ. վիպ.։)
cf. Հացարար.
Ետ զմանուկն ի տուն հացագործին (ուր էր ջեռեալ փուռն). (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)