crowned;
laureate;
prince, king.
Զսորբն ստեփանոս ... զդասուց պսակաւորաց զառաջին պսակաւորն. (Ճ. ՟Գ.։)
to be crowned, rewarded.
Վասն սիրոյն քրիստոսի տանջեալք մեռանէին, եւ պսակաւորեալք լինէին ի քրիստոսէ. (Վրք. ոսկ.։)
to crown, to wreath;
to reward, to recompense;
to give the nuptial blessing, to marry;
to crown, to achieve, to accomplish.
ՊՍԱԿԵԼ, Պսակիլ. Կարգաւ բոլորել. շուրջ պատել. եւ գլխաւորել, իլ.
Որպէս զի ամենեցուն լինիցի՝ շուրջ զսուրբով սեղանովն պսակիլ. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Պտկիմ.
ՊՏԿԵՄ ՊՏԿԻՄ. Պուկս ի վեր երեւեցուցանել. ըիձիւղիլ. բողբոջիլ. ցցուիլ. ծլիլ.
bearing or producing fruit, fructiferous;
productive, fruitful, fructuous, fertile;
offering;
— ծառ, fruit-tree.
Փիլիպպեսւոցն՝ ըստ աճման հաւատացելոց, միանգամայն եւ պտղաբերեց. (Յռջբ. թղթ. պաւղ.։)
to fructify, to bear fruit, to bring forth, to produce;
to offer;
to render fertile;
to profit.
Տունկ նախ բողբոջէ, ապա ծաղկէ, եւ ապա պտղաբերի. (Սկեւռ. ես.։)
ripe, dark or deep coloured, spotted, speckled.
Տեսեալ պղծախայծ զսոյն տիրամայրն, պահանջէ զտոհմականս իւր շնորհաց. (Լմբ. վերափոխ.։)
cf. Պտղաբերութիւն.
καρπογονία, τὸ καρπόγονον fructus editio, foecunditas. Պտղաբերութիւն. եւ քաջաբերութիւն.
Այլ եւ հող եւ ջուր եւ օդ պատուհասեցան, եւ կորսունի զպտղածնութիւնն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
Շուրջ բրեա զանպտուղ թզենին, եւ ի վերայ արկ զառ ի քէնն ի յօգնականութիւն պտղածնութեանն. (Բրս. պհ.։)
fruitless, unfruitful, sterile, barren.
Ժանգատեսիլ եւ այլուստ գայր ջուր, եւ պտղակորոյս զձիթենին առնէր. (Մխ. առակ.։)
to render fruitful, to fecundate, to fertilize.
Իջանելով իւրով ի ջուր՝ պտղաւէտեալ զարգանդ սուրբ աւազանին. (Ոսկիփոր.։)
abundance of fruits;
fertility.
Եկաց մնաց յիւրումն քաջածաղիկ եւ քաջաւայելուչ պտղաւէտութան. (Սանահն.։)
cf. Պտղալի.
Պտղաւէտ. քաջապտուղ. առատ պտղով, բարեբեր.
Երկու են ծառոց առաքինութիւնք, քաջուղէշ գոլ, եւ պտղեղ. (Փիլ. լին. ՟Ա. 9։)
Զքաջուղէշ եւ զպաղեղ զյովաբայն անդաստան. (Պիտ.։)
like a vortex, whirling, eddying.
Պտոյտ առնլով. պտուտանալով. շրջանաւ. պտրտբերմամբ. պտուտ ընելով, պտըտելով.
Ոչ հոլովելով ընթանան (արեգակն եւ լուսին եւ այլն) այլ պտուտաբար շուրջ գալով (Շիր.։)
cf. Պտուտիմ.
ՊՏՈՒՏԵՄ ՊՏՈՒՏԻՄ. περιάγω, -ομαι circumago, -or εἰλίσσω, -ομαι circumsolvo, -or. որ եւ ՊՏՈՒՏԿԵԼ. Պտոյտս տալ առնել. եւ պտոյտս առնուլ. շրջաբերել, իլ. փոթորկել. աղմկել, իլ. պտըտցնել, պտըտիլ.
Անկաւ ի ծովն, եւ եղեւ թնդիւն մեծ, եւ պտուտեցաւ ջուրն. (Ճ. ՟Ա.։)
Պտուտի ցորեան ի մաղն՝ վեր ի վայր շրջելով. (Բրսղ. մրկ.։)
cf. Պտուտեմ;
to screw, to screw down or on;
to feel giddy, dizzy, to have a swimming in the head.
Իբրու զեռանդ պտուտկէին՝ շրջան առեալ շուրջ քաղաքին. (Շ. եդես.։)
Ոչ հնար էր յիշխանացդ պաղատան՝ մանաւանդ յայդմանէ՝ որ զբոլորն պտուտկէ չարսի։ Զպտուտկեալ չարն շիջուցանել. (Մագ. ՟Ի՟Է. եւ ՟Ի՟Թ։)
Ոմանք յառաջ քան զփորձն՝ միայն ի սպառնալեացն սարսէին. ոմանք մերձ եղեալ ի չարիսն՝ պտուտկեցին. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
tax-gatherer or collector.
Բառ յն. πράκτωρ, πρακτήρ actor, exactor, quaestor. Գործակալ. հարկահան. հարկապահանջ.
cf. Պրաստին.
ՊՐԱՍՏ կամ ՊՐԱՍՏԻՆ. գրի եւ ՊՌԱՍՏ, ՊՌԱՍՏԻՆ. բառ յն. προάστιον . որ է արուարձան, առաջք քաղաքի կամ շինի.
saw-fish.
Քսիւփիէ, պրիոնէ, եւ շնջրիք. (Վեցօր. ՟Է։)
cf. Պրիոն.
Սքանչելի է ի մեջ այլոց եւ ձուկն պրիստէ՝ նեղ եւ երկայնաձիգ. (Վանակ. յոբ.։)
to bind, to strain, to tighten, to tie tight, to pinion;
to stretch, to lengthen out;
cf. Յօն.
Զգլուխն նիկանովրայ աջով ձեռամբ հանդերձ ... բերին պրկեցին յանդիպման երուսաղէմի. (՟Ա. Մակ. 47։)
Սուրբն ատոմ պրկեալ ի փայտին՝ քաջալերէր զընկերսն. (Ասող. ՟Բ. 2։)
ՊՐԿԵԼ. Ձգտել, ուժգին ջգտմամբ պարզել. քաշքշելով երկնցնել.
instrument of torture, rack.
որ եւ Պրկանոց. Գործի պրկելոյ. մեքենայ կամ փայտ՝ յորոյ վերայ պրկին յանցաւորք առ ի տանջել. եւս եւ պրկումն. պրկանք.
Ի յակոբ նախահայրն իջեալ (աստուած) եւ գիրկս արկեալ, հակառակէր ընդ նմա՝ որպէս պրկոց անցանելով. (Նար. երգ.։)
stretching, tension.
Զոր եւ ի վերայ գործեաց երաժշտականք զգուշութեամբ պահեն՝ զջիլսն թուլացուցանելով, զի մի պրկմամբ անհանգստութեամբ պախումն առցէ։ Ոչ միայն առ անջատեալոն եւ առաւելեալ պրկմունս՝ օրինօք երաժշտականութեան յարմարեալ է, այլ եւ առ մէջս եւ առ թուլացեալսն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 29։)
Ի հրացանութենէ փայլական հրոյ հասեալ յօդս՝ յինքն ամփոփէ զբնութիւն օդոյն եւ զխոնաւութիւն ջրոյ. եւ այնպէս պրկմամբ օդոյն թանձրանայ՝ մածեալ եռացմամբ հրոյն, եւ կարծրացեալ քարանայ. (Իգն.։)
Որպէս ի գոյացութիւն շրջագոյաթութեան (վերին երկնի), զոր կոզեմք երկին ... եւ ի ներքոյ պրկմանն արգելեալ սաստկութիւն հողմոց. (Շիր.։)
rush, bulrush;
papyrus.
Միթէ կանաչանա՛յ պրտու առանց ջրոյ։ Ընդ ազգի ազգի ծառովք ննջէ, առ պրտուով եւ եղեգամբ եւ կնիւնով։ Յամենայն ամուրս եղեգան եւ պրտուոյ. (Յոբ. ՟Ը. 11։ խ. 16։ Ես. ՟Ծ՟Բ. 6։)
Պրտու՝ իւղով թրջեցէ՛ք, եւ լուցեալ՝ այնու զկողս դորա խարշեցէ՛ք. (Ճ. ՟Գ.։)
made of rush or papyrus;
rush-mat;
rush-garments;
— թուղթ, papyrus-scroll.
Ածեալ պրտուեղէնս՝ կալան զբերան ջրհորին. (Վրք. ոսկ.։)
cf. Պօզլախ.
Տեսի եւ ահա ձի չլոռոս, գրիչք ի լուսանցս կամ ի մէջն տողիս նշանակեն.
to grind, to sharpen, to whet, to set.
Զայս եղջիւր խեթկիչ մոլի գոռոզին յեսանեալ սրեցեր։ Սուր աստուածամուխ փայլակնաձեւ փայլմամբ յեսանեալ. (Նար. ՟Ղ՟Բ. եւ Նար. խչ.։)
following, next, posterior, subsequent.
Անտի չուեցին ի գադգադ, եւ ի գադգադայ յետակայ յերկիր վտակաց ջուրց. է յատուկ անուն տեղւոյ. յն. էդէվա՛թա։
cf. Յետահարկիմ.
ՅԵՏԱՀԱՐԻԼ ՅԵՏԱՀԱՐԿԻԼ. Յետս նահանջիլ. յետնիլ.
Կերպ ի յառաջ դիմեալ, ոտք ի վերջ կոյս յետահարեալ. (Նար. ՟Ի՟Գ։)
to fall or draw back, to withdraw, to retrocede.
ՅԵՏԱՀԱՐԻԼ ՅԵՏԱՀԱՐԿԻԼ. Յետս նահանջիլ. յետնիլ.
Կերպ ի յառաջ դիմեալ, ոտք ի վերջ կոյս յետահարեալ. (Նար. ՟Ի՟Գ։)
surviving;
inheriting;
—ք, posterity, descendants, successors.
ἑκγόνοι, ἑπιγινόμενοι posteri. Յետ մահու ծնողին մնացեալ զաւակ. ժառանգ. յաջորդք. յետինք. եւ նմանութեամբ՝ առաքինութիւնք իբր ժառանգութիւնք.
Թողում յետամնաց (կամ յետմնաց) փոխանակ իմ զջանս եւ զիմաստութիւն եւ զարիութիւնս իմ. (Ոսկիփոր.։)
adventitious, extrinsic;
accidental, fortuitous, casual.
Պատահմունքն վերջասե՛ռք բնաւորեցան, եւ յետամտական բնութիւն ունին. (Պորփ.։)
cf. Յետին;
behind, hinder.
Ունէր ի վերայ սաղաւարտին պատկեր գայլոյ յառաջի կոյսն, եւ յետի կոյսն՝ առիւծու. (Վրդն. պտմ.։)
tardy or late repentance.
ὐστεριβουλία sera poenitentia. Յետոյ ուրեմն խորհելն զօգտակարս. զեղջ անագան.
to be in arrears, behindhand;
to stop, to tarry, to stay or lag behind;
to want, to deprive oneself of;
to be in a state of privation, to be destitute.
ὐστερέω, ὐστερίζω posterior sum, deficio, indigeo, careo ἑσχατίζω moror, tardo. Յետին լինել. մնալ որպէս յետին. անագանիլ. վերջանալ. կասիլ. պակասիլ. նուազիլ. կարօտիլ. զրկիլ. տկար կամ անպիտան գտանիլ.
lowest rank;
extremity;
posteriority.
ἑσχατία, τὸ ἕσχατον extremitas եւ humilitas, vilitas. Յետին՝ յետնեալն գոլ. վերջին ծագ. նուաստութիւն.
Ըստ իւրեանց յետնութեան կորուսին յաշխարհէս հայոց զքաջութիւն եւ զանուն բարի. (Փարպ.։)
behind, backward;
walking backwards;
— — չոգան, they fell back;
— ընդդէմ, backward;
in an opposite sense, in the contrary directions, against the grain, in a wrong sense or way, contrariwise;
contrary, against, opposite, inverse;
ձախողակի — ընդէմքն պատահեաց նմա, every thing went wrong with him;
fortune was against him;
— or — ընդդէմ դառնալ, to turn back, to retrace one's steps, to return, to go or come back;
կապել զձեռս —, to tie the hands behind one;
cf. Ձեռն;
— կալ, կասել, to cease, to stop;
to abandon, to leave;
— կացուցանել, to hinder, to deter, to divert from;
— հարկանել, to reject, to refuse, to confute, to disprove;
— ընկենուլ, to reject, to contemn, to despise;
— տանել, to abandon, to leave;
— ունել, to hinder, to impede, to divert from;
ձեռս —, with the hands tied behind.
Դառնալ յետս։ Յետս դարձուցանել։ Դարձոյց զիս յետս իմ։ Անկաւ հեղի յաթոռոյն յետս։ Եղեն յետս, եւ ո՛չ յառաջ.եւ այլն։
Որչափ ջանայ ոք հասու լինել (Աստուծոյ), այնչափ յետս հարկանի յանհետազօտելի բնութենէն Աստուծոյ. (Պրոկղ. ոսկ.։)
Զամենայն անարժանս յառաջ մատուցանէր, եւ զարժանաւորս յետս տանէր։ Զաշխարհն Աղձնեաց ըստ նմին օրինակի յետս կալաւ (այսինքն կասեցոյց). (Եղիշ. ՟Բ. ՟Դ։)
ՅԵՏՍ ԸՆԴԴԷՄ. ὁπισθοφανῶς, ἁντιστρόφως retrorsum, in adversum ὁπισθοφανῆς oppositus. cf. ՅԵՏՍԵՐԵՒԱԿԻ, cf. ՅԵՏՍ ՅԵՏՍ. կամ մ.ա. Դէմ ընդդէմ, ի հակառակ կողմն շրջեալ. հակառակ.
to accommodate, to suit, to arrange, to adjust;
to form, to fashion, to give a relish or zest to;
to compound, to compose, to combine;
— զդէմս, to compose one's countenance.
Զամենայն ոգի ջանայր յերիւրել հասուցանել ի գիտութիւն ճշմարտութեան. (Ագաթ.։)
long;
a long or great while or time;
— հիւանդանալ, to have a long illness.
Ի դորա յերկար խաղաղութեանն եւ մեք առողջութեամբ վարեսցուք զկեանս մեր։ Հասեալ ի յերկար ծերութիւն՝ վախճանեցաւ. (Եղիշ. ՟Բ։ Փարպ.։)
cf. Յերկարեմ;
— օր ի յօր, to procrastinate, to postpone or defer from day to day;
—ձգեցան իրքն, that affair went on slowly.
Զի մի՛ յերկարաձգեալ զգերհատուցական բանիս՝ յետնեալ գտցուք յառաջիկայ մեզ գրաւորութենէն. (Արծր. ՟Գ. 6։)
Յերկարաձգէր պատերազմն ի մէջ երկորունց՝ մինչեւ ի գլուխ ելանել ամին այնմիկ. (Ղեւոնդ.։)
cf. Երկարաւոր.
Երկար. յերկարաձիգ. երկայնեալ միջոցաւ. յն. ի միջոցէ. ἑκ διαστήματος ex intervallo.
cf. Երկնուստ.
Յերկնուստ իջանել. (Մամբր.։ Ոսկ. մտթ.։)
out of one's senses, foolish, senseless, mad, crazy, silly;
ծայրագոյն —, an arch-fool, an out-fool and out fool.
Ե՛րթ ասա՛ դու ցյիմար առաջնորդն ձեր. (Եղիշ. ՟Ը։)
cf. Յիմարիմ;
to fool, to play the fool.
Մարտիրոսն Քրիստոսի արդաղիոն՝ կատակող էր, եւ յիմարանայր առաջի Մաքսիմիանոսի. (Հ. ապր. ՟Ժ՟Է.։)
to drive mad, to distract, to dement;
to infatuate, to charm, to bewitch, to fascinate, to bewilder;
to intoxicate.
Յիմարեցուցանել զխորհուրդս իմաստնոց, կամ բազմանիւթաց, կամ զդատաւորս երկրի, կամ զիմաստութիւն աշխարհիս։ Յիմարեցուսցէ զորդիս ջուրց։ Յիմարեցոյց զնա յեզաբէլ կին իւր։ Յիմարեցուցանէ զմիտս երիտասարդաց.եւ այլն։
alienation of mind, craziness, folly, madness;
fatuity, silliness, simplicity;
fury, intoxication;
հոգի յիմարութեան, spirit of infatuation.
Ճառ խաչին՝ կորուսելոցն յիմարութիւն է։ Իմաստութիւն աշխարհիս այսորիկ յիմարութիւն է առաջի Աստուծոյ։ Յիմարութիւնք եւ արհաւիրք եղեն ի վերայ երկրի։ Ետ զնոսա ի յիմարութիւն եւ յապականութիւն.եւ այլն։
memory, archives, annals;
sepulchre, monument;
album;
— մատենից, գրոց, brief epilogue.
ὐπόμνημα, ὐπομνηματισμός, -ισμα commentarius, monumentum, archivium. Ընդունարան յիշատակաց՝ մատեան, դիւան. պատմական մասն Սուրբ Գրոց. յիշատակագրութիւն. արձանագրութիւն. եւ Վերջաբան մատենագրի կամ գրչի.
Ունիմք զանսուտ յիշատակարանսն զառաքինի նախնեացն ձերոց։ Զքաջաց արանց զյիշատակարանս հանապազ երկրորդէր առաջի նոցա։ Ձայն Աստուծոյ յայտ առնէ ի սուրբ յիշատակարանին (յաւետարանի). (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ե. եւ Եղիշ. դտ.։)
Յիշատակարան մատենիս գրութեան. (Նար. վջ։)
Մնայ (ի) յիշատակարանի հոգւոյն տուընջենային գործոցն գարշատեսիլ ժիժմանքն. (Նիւս. կազմ.։)
memorial, preserving the memory of.
Անզաւակ էանց յաշխարհէս, չմնաց յիշատակարար. բարձաւ անուն նորա ի միջոյ կենդանեաց. (Մամբր.։)
to remember, to recollect, to call to memory;
to mention, to make mention of;
to remind, to put in mind.
Յիշատակեալ զարտասուսն քո։ Ողորմութիւնք քո յիշատակեցան առաջի Աստուծոյ եւ այլն։ Յիշատակելով յիշեա՛ զասացեալն. (Կլիմաք.։)
Ազդեսջիք փողով, եւ յիշատակեսջիք փողով առաջի Տեառն։ Մտեր առ իս յիշատակել զանօրէնութիւնս իմ. (Թու. ՟Ժ. 9։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 18։)
memory, remembrance.
Լոկ զնա բերէ ի մէջ առ ի յիշելութիւն բանի նորուն զՅիսուսէ. (Ոսկ. գծ.։)
to bear in mind, to call to mind, to remember, to recollect;
to record;
յիշեա զիս, remember me;
don't forget me;
յիշե՞ս, do you remember ?
չյիշեմ զանունն, I don't remember his name, I have forgotten his name.
Յիշեաց Աստուած զՆոյ։ Ո՞վ է մարդ, զի յիշես դու զնա։ Յիշեա՛ Տէր զգթութիւնս քո։ Յիշեա՛ զիս Տէր ըստ ողորմութեան քում։ Այլ զիս յիշեսջի՛ր, յորժամ բարի լինիցի քեզ։ Յիշեսցես զիս առաջի փարաւոնի։ Յիշեցի զԱստուած, եւ ուրախ եղէ.եւ այլն։
Յորժամ զտիպսն՝ զորոց հաստատեացն, եւ զորոց իմացաւն՝ ամբողջ պահէ, յիշել ասի. (Նիւս. բն.։)