to trisect.
Եռաբաժին արարեալ նոյ զաշխարհ ամենայն՝ յարեւելից մինչեւ ի մուտս արեւու. (Եպիփ. ծն.։)
trinomial.
three, composed of three numbers;
ternary.
Յեռաթիւ աւուրց լրման՝ ի տիպ մահու իւր եւ յարութեան. (Սկեւռ. աղ.։ Սկեւռ. կուս։)
Սուրբ երրորդութիւն, որ մի է, եւ եռաթիւերկրպագեալ քարոզի. (Եպիփ. ծն.։)
cf. Եռաթիւ.
Եռաթիւ. երեքանձնեայ.
Զեռաթուեան եւ զեզակի լոյսն աչալուրջ երեսօք համարձակապէս տեսանելով. (Թէոդոր. խչ.։)
tritoxide.
cf. Երեքժանի.
Զվերջագրեալն եռաժանի իմն թիւ աւարտեալ. (Շիր.։)
triphanous.
having three lights.
Ունօղ զերրեակ լոյս, իբր Եռանձնեայ.
Համապատիւն կցորդութեանց ... եռալուսեանն զուգակցութեանց. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
of three cubits or fathoms.
Երկակն եւ եռակ աճեցեալ զ ըստ միոյն անմարմնութիւնն. (Փիլ. այլաբ.։)
Քննութիւնս ինն առաքել ի դելփիա, բաժանել յիւրաքանչիւր եռակէ զմին. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Յարաբարդեալ ի վերայ եռակին. (Մագ. ՟Հ՟Զ։)
Եռակ հաւատոց (որ յերրորդութիւնն) հետեւմամբ. (Սիսիան.։)
Երկուց եռից ըստ եռակին։ Գր. (տղ. յերուսաղէմ.։)
Եռականգուն մեծութիւն ունել։ Ոչինչ է ներհական եռականգնումն։ Եռականգունն՝ քանակ նշանակէ. (Արիստ. ստորոգ.։)
trimorphous.
furnished with three couches or seats.
Ուր իցեն երրեակ ըմպանոցք կամ նստարանք ուտելոյ եւ ըմպելոյ. ըստ յն. եռընկողմանոց. τρίκλινος, -ον tribus lectis instructus, triclinium
Եռակըմբանոցս, եւ բազմակըմբանոց տաճարս՝ ի կրայի պատենից եւ ի փղոսկրէ կազմեալ. (Փիլ. տեսական.։)
trebly.
Եռակի զսպայսն բաժանելով՝ երիս քաղաքս բնակեցուցանել. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Եռակի տրամատի ամանակացն զանազանութիւն, ի ներկայս, յանցեալն, յապառնին. (Խոսրովիկ.։)
Եռակի հաստատունն (ըստ երկրաչափից) բաժանելի է. (Մագ. ՟Հ՟Զ։)
Թիւ եռակի բաժանի. դատ, կոճատ, եւ անհատ. (Տօնակ.։)
Եռակի լսի այս. (Երզն. մտթ.։)
Եռակի անձնաւորութիւն. (Ճ. ՟Ա.։)
Եդաւ եռակի գիր ի վերայ խաչելոյն՝ վկայելով զնա թագաւոր. (Տօնակ.։)
trilateral.
cf. Եռակողմեան.
in three volumes.
that consists of three things or words;
— նուագ, trisagion.
Երիւք նոյն բառիւք հիւսեալ, սուրբ սուրբ սուրբ. երեքսրբեան.
Եռահիւսակ սրբասացութիւն, կամ սրբասացութիւնք. (Անյաղթ բարձր.։ Անան. եկեղ.։ Յհ. իմ. եկեղ.։)
Զեռահիւսակն առնուլ զօրհնաբան՝ զփառատրութիւնն սրոբէական. (Գանձ.։)
Փառք եռահիւսակ անձանց սուրբ երրորդութեանն, եւ միոյ տէրութեան. (Յիշատ.։)
Եռահիւսակ պսակ». իբր յերից նիւթոց կամ գունոց հիւսեալ. (Նանայ.։)
ԵՌԱՀԻՒՍԱԿ մ. Իբր Եռահիւսակ սրբասացութեամբ.
Որ ի հրեղէն լեզուացն եռահիւսակ սրբաբանիս». տպ. եռահիւսեակ. (Շար.։)
cf. Եռահիւսակ.
Իբր Եռահիւսակ սրբասութիւն.
Զեռահիւսեակըն նուագեալ, զմի տէրութիւնդ երգաբանեալ. (Շար.։)
wonderful, astonishing, surprising.
Ըստ երից գլխոց հրաշալի. երից հրաշալի կամ փառացի.
Եռահրաշ զինու վառեալ, հաւատով, սիրով, եւ յուսով. (Սիսիան.։)
having three branches.
Երկճղի կամ եռաճեղ. (Ոսկիփոր.։)
to boil;
to bubble;
to shudder;
to swarm;
to crawl.
ζέω, ἑκζέω ferveo, efferveo, ebullio, aestuo Յեռ՝ այսինքն յեռանդն հարկանիլ. ի ջերմութենէ յուզիլ. պղպջել. պճպճեալ, էփիլ, եփ ելլալ.
Իբրեւ զջուր մի՛ եռասցիս. (Ծն. ՟Խ՟Թ. 4։)
Եռաց (կաթսայ, այսինքն ջուր կաթսային), զեղաւ, քաջ եռաց. (Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 5։)
Որովայն իմ իբրեւ զտիկ քաղցուոյ կապեալ եռայ. (Յոբ. ՟Լ՟Բ. 19։)
Իբրեւ զջուր կաթսայից ի հրոյ եռացեալ։ Իբր ի քրայս ընտրութեան փութոյ քոյ սիրոյ հանապազ եռամ, եւ ոչ երբէք պարզիմ. (Նար.։)
Ոչինչ եռացեալ կերեալ է իմ». այսինքն ջերմ կերակուր, կամ եփեալ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Իբրեւ յերկնուստ ահագին հրձգութիւնք եռային. (Եղիշ. ՟Զ։)
Քարինք տեղւոյն եռացին. (Եղիշ. յար.։)
(Արիւն պաղեալ) ապա պարպատէ, եւ եռայ. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Որպէս զի մի՛ տոչորիցիմք մեք յայնպիսի արեգակնէ, որ ի վերայ մերկ գլխոյ առաւել եռայ. (Նիւս. երգ.։)
Շանթք հրեղէնք եռալոյ ի բաց հատանին. (Կանոն.։)
ԵՌԱԼ. ζέω եւ այլն. կէս մի իրապէս, եւ կէս մի նմանութեամբ, Վառիլ բորբոքիլ. վառուիլ.
Եռայր հոգւով։ Հոգւո՛վ եռացէք. (Գծ. ՟Ժ՟Ը. 25։ Հռ. ՟Ժ՟Բ. 11։)
Առեալ զխրատն, եւ եռեալ ի հոգի իւր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Աշխատեցէ՛ք մանկունք, եռացէ՛ք յընթացս արթնութեամբ. (Կլիմաք.։)
Եկեալ ի կռիւ (գաւազանն) զօրէն ըմբշի ... սրտմտութեամբ եռալ զեռալ պաշտամանն. (Ագաթ.։)
Սիրով առ իրեարս եռացեալք. (Յհ. իմ. ատ.։)
Առ անօրէն հաճոյական սէրն եռացան. (Ոսկ. հռ.։)
Եռայր սէրն մարթայի քան զմարիամու. (Եփր. համաբ.։)
Եռայր սիրտ իւր ի զայրացումն. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Սրտմտութեամբ եռացեալք որպէս վրէժխնդիրք. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
Եռային ցասմամբ զնոսա սպանանել. (Ոսկ. գծ.։)
Ծաղր առ մեզ ի դիւացն եռացեալ (գրգռեալ). (Կլիմաք.։)
ԵՌԱԼ. ἁναζέω, ἑκζέω, ἑκεράω ferveo, fluo, crepo Զայրանալ բորոտութեան, կեղոյ, ցաւոյ, եւ սորսորիլ եւ զեռեալ բղխեալ, յորդեալ որդանց, գորտոց, եւ կայտռիլ զեռնոց բազմութեամբ. վխտալ.
Ախտ բորոտութեան մեծապէս ցասմամբ եռայր յերկրի. (Խոր. առ արծր.։)
Որպէս նոր ցաւ եռացեալ իցէ մանկան. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Եռասցեն խաւարտք ի մարդ եւ յանասուն. (Ել. ՟Թ. 9։)
Եռաց ի նմա որդն, եւ նեխեցաւ. (Ել. ՟Ժ՟Զ. 20։)
Եռացին որդունք ընդ աչս նորա. (Եղիշ. ՟Է։ Եռաց յերկիր նոցա գորտ. Սղ. ՟Ճ՟Դ. 30։)
Զիա՛րդ եռացին ստինք ցամաքեալք. (Եփր. ծն.։)
Երան զեռան սլանան ի մարմինս ծովու. (Նար.։)
of three times or measures.
Առաքինագոյն մակացութեամբք զերծեալ յեռամանակ տարւոյ. (Մագ. ՟Է։)
Մեծասարն՝ ներկայնէ եւ նաղօտէ՝ եռամանակ. ո՛րգոն. դա՜ւիթ. մեծավերջն յաղօտէ եւ ներկայէ եռամանակ. որպիսի, կորի՜ւն։ Ներգեւն ն՝երից աղօտաց եռամանակ. որպիսի ի սահակ. (Թր. քեր.։)
that consists of three parts;
tripartite.
Եռամասն խառնեալ էութեամբք (որ են աստուածութիւն, մարմին, եւ հոգի բանական) միաւորեցաւ անշփոթելի. (Նար. կուս.։)
Հոգի եռամասնեայ է, բան ունի, ցասումն, եւ ցանկութիւն. (Ճ. ՟Թ.։)
Զեռամասնեայս ունի զօրութիւնս։ Յառաջ գայ յեռամասնեայ հոգւոյն. (Լմբ. պտրգ.։)
Ողնափայտ եռամասնեայ (տապանն նոյի). (Մագ. ՟Ժ՟Ա։)
Կիսաբոլորից բացատաացն, եւ եռամասնիցն, եւ ութամասնից եղելոց ... Ութամասնեայ բացատաւն եռամասնեայքն լնուին. (Պղատ. տիմ.։)
cf. Եռամասն.
Եռամասն խառնեալ էութեամբք (որ են աստուածութիւն, մարմին, եւ հոգի բանական) միաւորեցաւ անշփոթելի. (Նար. կուս.։)
Հոգի եռամասնեայ է, բան ունի, ցասումն, եւ ցանկութիւն. (Ճ. ՟Թ.։)
Զեռամասնեայս ունի զօրութիւնս։ Յառաջ գայ յեռամասնեայ հոգւոյն. (Լմբ. պտրգ.։)
Ողնափայտ եռամասնեայ (տապանն նոյի). (Մագ. ՟Ժ՟Ա։)
Կիսաբոլորից բացատաացն, եւ եռամասնիցն, եւ ութամասնից եղելոց ... Ութամասնեայ բացատաւն եռամասնեայքն լնուին. (Պղատ. տիմ.։)
triennial.
Այնմիկ՝ որ եռամեայ իցէ, եւ քառամեայ ... Յեռամենիցն մինչեւ ցվեց ամսն. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Եռամեան (կամ եռեմեան) զիւրաքանչիւր ոք զկենդանեացն հրամայէ առնուլ. (Փիլ. լին.։)
Պտղակորոյս տնկոյ ձիթենւոյն եռամեանն դատարկութեամբ. (Նար. ՟Ձ՟Ա։)
cf. Եռամեայ.
Այնմիկ՝ որ եռամեայ իցէ, եւ քառամեայ ... Յեռամենիցն մինչեւ ցվեց ամսն. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Եռամեան (կամ եռեմեան) զիւրաքանչիւր ոք զկենդանեացն հրամայէ առնուլ. (Փիլ. լին.։)
Պտղակորոյս տնկոյ ձիթենւոյն եռամեանն դատարկութեամբ. (Նար. ՟Ձ՟Ա։)
supreme, very great;
trismegistus.
Եռամեծին եւ բանիբուն վարդապետի՝ տէր մխիթարայ այրիվանեցոյ գանձ. (Գանձ.։)
Հերմ եռամեծ յիւրում սքանչելի տախտակին այսպէս հատանելով. (Մագ. լ։) Եւ ի մեզ՝ սեպհական դաւթի անյաղթ փիլիսոփայի.
Ըստ դաւթի եռամեծի. (Վրդն. սղ.։)
Եռամեծին դաւթի. (Երզն. քեր.։) Յետինք եւ յետնոց ընծայեցին. զոր օրինակ.
Յաւուրս սամփսովնի՝ գեդաղ, եւ երակղէս, եւ երմէս եռամեծ՝ երեւէին. (Շիր. քրոն.։)
trillion.
quarter, three months.
of three months;
— ժամանակ, term of three months, quarter.
Եւ այսու յուսացեալ բաւեմք ակնկալութեան եռամսեայ աւուրբք». այսինքն սպասեմք յերից ամսոց հետէ. (Մագ. ՟Ծ՟Ա։)
of three stories (house);
three-decker.
Ապարանս կրկնայարկս եւ եռայարկս. (Խոր. ՟Ա. 15։)
Ներքնատունս՝ կրկնայարկս եւ եռայարկս։ Եռայարկքն եւ կրկնայարկքն փորոտիք են. (Փիլ. լին. ՟Բ. 7։)
Սոյնպէս եւ ի հնումն եռայա՛րկ խորանն կառուցաւ. (Ի գիրս խոսր.։)
two days ago, day before yesterday.
• (սեռ.-ի) «երէկ չէ՝ նախորդ օրը» ՍԳր. Փարպ., որից՝ եռանդեան «նախորդ օրուայ» Մագ. Ճառընտ. ունինք նաև յնախ-դիրով՝ յեռանդ, յեռանդեան Վրք. հց., յե-ռանդուստ «նախորդ օրուանից» Եփր. ել. էջ 140 (չունի ՆՀԲ)։
• ՀՀԲ և ՆՀԲ հանում են եռ «երեք» և անդ բառերից (երիւք աւուրբք անդը. կամ յերիկէ և անդր)։ Այսպիսի կաղ-մութեան համար կարելի էր համեմա-տել յն. τρίτη ἡμέρα, լտ. nudius ter-tius «նախորդ օրը, եռանդ» և հյ. վաղ-
• անդ «վաղը չէ՝ միւս օր» (վաղիւգանղ բառերից)։ Բայց հին հայերէնի մէջ կա-րելի էր եռ ձևը սպասել. եռ «երեք» ռա-ռով բարդուած բոլոր բառերը յետոսկե-դարեան շրջանին են պատևանում։-Հիւնք. լտ. heri «երէկ» բառից։
• ԳՒՌ.-Վն. յեռանդ «մի քանի օր առաջ», Սլմ. յէռանդ, Մկ. հէռանդ, Մրղ. յառանդ, սեռ. յառատվա «նախորդ օրը»։
• «րահման». նորագիւտ բար, որ եր-կու անգամ գտնում եմ գործածուած արձա-նագրութեանց մէջ. «Զկկուաշէն իւր եռան-դեամբ» (Արձ. 1230 թ. Վիմ. տար. 73), «Կարմիրքարն իւր ամէն եռանդովն» (Արձ. 1239 թ. Վիմ. տար. 81)։
• aբթ -եռանդ Ղզ. «սարերի վրայ գրտ-նուած երկու արտերի սահմանը կազմող թումբը», Ղք. «լեռնալանջերի վրայ հողի բնական թումբ. terrasse»։
մ. τρίτη ἠμέρα, τρίτη nudius tertius Իբր երիւք աւուրբք անդր, կամ յերիկէ եւ անդր. այսինքն Յառաջ քան զերէկն. էրէկ չէ՝ մէկալն օր .... (յն. եւ եբր. ասեն, երրորդ օր, կամ յերրորդն)
Ոչ էք երթալոց զճանապարհ երէկին եւ եռանդի. (Յես. ՟Գ. 4։)
Զեռանդի գործոյն զտեսչութիւնն իբրեւ զմտաւ ածեալ յիշեմ, ոչ զօրեմ եւ այլն. (Փարպ.։)
Ո՛չ է այսօր իբրեւ զերեկն եւ զեռանդն. (՟Ա. Մակ. ՟Թ. 44։)
Ոչ էին ընդ նմա, որպէս յերէկն եւ յեռանդ։ Ցուլն հարկանօղ իցէ յերէկն եւ յեռանդն։ Ոչ եղեւ մեզ այսպիսի յերէկ եւ յեռանդ։ Չեմ բաւական, որպէս թէ յերիկէ եւ յեռանդէ.եւ այլն։
Եռանդ՝ վիշապակի առ իժս եգիպտացւոց զկռիւն տեսեալ՝ ոչ սակաւ հիացեալ եղէ. (Փիլ. լիւս.։)
Իբրեւ թէ երէկ կամ եռանդ. (Ոսկ. ի մելիտ.։)
fervent, ardent;
fervently, devoutly.
of yesterday.
Որ ինչ հայի յեռանդ. մէկալ օրւան.
Զորմէ յիշատակեալ մեր յեռանդեան տրամաբանութեան. (Մագ. ՟Լ՟Զ։)
Յեռանդեան գիշերին. (Ճ. ՟Ա.։ Հ=Յ. յունիս. ՟Ը.։)
ardour, heat;
warmth, bubbling, ebullition, overheating, effervescence;
fervour, fire, fury, rapture, zeal, devotion;
activity, vivacity, vigour;
abundance;
— մտաց, enthusiasm;
— ածել ումեք, to inspire one with ardour;
— մարտի, ardour for battle.
• տե՛ս Եռ։
Պարտեալ եռանդեանն չարութիւն. (Փարպ.։)
Արգելուն զեռանդն ցանկութեան. (Յճխ. ՟Դ։)
ζέσις, βρασμός , πύρωσις եւ այլն. fervor, succensio, aestus եւ այլն. որ եւ ԵՌ ԵՌԱՑՈՒՄՆ, ԵՌԱՆԴՈՒՄՆ. Եռալն՝ ըստ ամենայն առման. որպէս եփումն, բորբոքումն, վառումն, գրգիռ, փոյթ. եփ, եւ վառուիլը.
Կատսայ յեռանդան տեսանեմ ես. (Երեմ. ՟Ա. 13։)
Ածից քեզ եռանդն». յն. հրացուցից զքեզ. (Ես. ՟Ա. 25։)
Մի՛ օտարոտի համարել զեռանդն ինչ՝ որ ի փորձութիւն ձեզ լինիցի. (՟Ա. Պետ. ՟Դ. 19. յն. հրացումն։)
Եւ այնպէս իմն եռանդն ածէին՝ սկիզբն արարեալ այլազգութեանն». յն. խթան. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 13։)
Կաթսայն որ յերեմիայի յեռանդն ցուցաւ, որ ի հիւսիսոյ ի հարաւ ձգէր յայնժամ զցնցուղս եռանդեան, այժմ ի հարաւոյ ի հիւսիսի ահագին եռանդեամբ. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
Բորբոքեալ եռանդն ջերմանն՝ ճեպէր զնա. (Մագ. ՟Կ՟Զ։)
Տեսի զեռանդն ալեացն, զկայտիռ զծովայնոցն. (Փիլ. յովն.։)
Իբրեւ զձայն եռանդեան կուտակելոյ խռովութեան ալեաց ծովու. (Ագաթ.։)
Զհոգեւոր սիրոյն եռանդն ածէր առ ամենեսին. (Բուզ. ՟Դ. 4։)
Ի յեռանդն որտին ըղձից. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Յեռանդան երիտասարդութեան. (Եզնիկ.։)
Բարկանալն է եռանդն շուրջ զսրտիւքն ի վերծխութենէ մաղձոյն. (Վահր. երրորդ.։)
ԵՌԱՆԴՆ. ἁνάζεσις Ի վեր եռալն. եռալ զեռալն որդանց. վխտալը.
Մինչեւ յաչաց անտի անօրինին եռանդն որդանց բղխեալ սորսորել. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 9։)
ԵՌԱՆԴՆ. ա. իբր Եռանդնոտ. վառեալ.
Տեսանե՞ս, զիա՛րդ եռանդն է գութն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15։ (տպ. զեռանդնոտ գութն))
fervid, ardent, zeal-ous, eager
θερμότατος fervidissimus Եռանդեամբ լի. ջերմագին.
Եւ զայս գործէին նոքա յեռանդնալից սիրոյ անտի հաւատոց. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 17։)
sparkling;
fiery.
Որ եռացմամբ կայծակունս արձակէ, կամ շանթս հրեղէնս.
Եռանդնակայծակ ահաւոր հուրն իջեալ ի վերայ քո. (Թէոդոր. խչ.։)
cf. Եռանդնոտ.
Եռանդեամբ շարժեալ. եռանդնոտ.
Եռանդնաշարժ սէր, կամ գնացք. (Տօնակ.։ Վրդն. ծն.։)
devout, spiritual.
Սիրօղ զեռանդն. փոյթեռանդն. ջերմեռանդն.
Եռանդնասէր խանդաղատանօք (յաղօթս) հեղուլ զարտասուս շնորհալիցս. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Եռանդնասէր եւ յորդոր փութով. (Թէոդոր. կուս.։)
Եռանդնասէր սրտի ջերմութեամբ. (Յհ. կթ.։)
Եռանդնասէր կամօք զյիշատակս նոցա կատարեն. (Ճ. ՟Ժ.։)
boiling, hot;
fervent, ardent;
fiery, spiritual;
devout.
ζεστός, διάπυρος fervidus, ignescens Ջերմագին. ջերմեռանդն. վառեալ. բորբոքեալ. տաք, վառուած, եփ ելածի պէս.
Եռանդնոտ միտք, կամ ապաշխարութիւն, սէր, արիւն, բնութիւն. (Կոչ. ՟Բ. 15։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Թ։ Վրդն. սղ.։ Մագ. ՟Զ։)
Եռանդնոտ էին առ յոյսն աստուծոյ։ Եռանդնոտ է հասակ երիտասարդութեան ի բղջախոհութիւն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)
cf. Եռանդն.
ζέσις fervor, aestus Եռանդն. եռացումն.
Շառագնեցան երեսք նորա եռանգմամբ սրտի. (Եփր. դատ.։)
Ի բովս վարդապետութեան՝ հոգեւոր սիրով եռանդմամբ. (Ագաթ.։ եւ Կորիւն.։)
Հրոյն եռանդմամբ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Զանշէջ գեհենին պատրաստել հրահոսան եռանդմունսն։ Եռանդմամբ արեանն. (Ճ. ՟Ա.։)
Խրոխտացաւ հաւատոցն եռանդմամբ. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 5։)
Գթածութեամբ եռանդմամբ զքաւութիւն անջնջելի նոցա մեղացն ի գթածէն իւրմէ հայցէր տեառնէն. (Բրս. ի ստեփ.։)
Ողջախոհութեամբ զբոց եռանդման (կամ եռանդմանց) ցանկութեան զովացուցանեմք. (Նիւս. երգ.։)
Որպէս խորտակեալ անօթ եռանդմամբ ձուլեալ վերստին նորոգէ. (Լծ. կոչ.։)
Որով (կամ որում) դաւիթ հոգւոյն եռանդմամբ ցանկայ. (Թէոդոր. կուս.։)
cf. Եռանդնոտ.
ζεστός fervidus Ունակ եռանդեան. եռացեալ.
Որ ցուրտ յառաջն էր, այն եռանդուն լինի (ի հուր). (Կոչ. ՟Ժ՟Ե. 12։)
triangle.
Երկաքանչիւրոց ի մասին եդեալ, հաւասարակողմ՝ հաւասարակողմի, եռանկիւն՝ եռանկեան տացուք. (Պղատ. տիմ.։)
Պատկանին՝ որպէս եռանկիւնքն ի քառանկիւնսն։ Յեռանկիւնացն (կամ յեռանկիւնիցն) ծնանի քառանկիւնին. եւ քառանկիւնին ծնանի յեռանկիւնիսն, միակի եռանկիւնւոյ բաղկացութեան. (Մագ. ՟Ը. եւ ՟Հ՟Զ։)
Եռանգիւնի եւ քառանգիւնի ոչ թուի զյաւէտն եւ զնուազն ընդունել. քանզի որք միանգամ ընդունին զեռանգիւնւոյն զբան եւ զբոլորակին, ամենեքեան նմանապէս եռանգիւնիք կամ բոլորակք են. (Արիստ. որակ.։)
Յիշեաց յաղագս եռանգիւնոյ ... Ընդունականք բանի եռանգիւնիցն. (եւ այլն։ Անյաղթ որակ.։)
(Թիւք) եռանկիւնի. (՟Ա. ՟Գ. ՟Զ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ե. ՟Ի՟Ա. ՟Ի՟Է. եւ այլն։)
Եռանկիւնւոյն արմատն մի մի աճէ. իսկ չորեքանկիւնին երկու երկու. (Սարկ. տոմ.։)
trigonometrical.
trigonometry.
triangular.
Երկաքանչիւրոց ի մասին եդեալ, հաւասարակողմ՝ հաւասարակողմի, եռանկիւն՝ եռանկեան տացուք. (Պղատ. տիմ. ։)
Պատկանին՝ որպէս եռանկիւնքն ի քառանկիւնսն։ Յեռանկիւնացն (կամ յեռանկիւնիցն) ծնանի քառանկիւնին. եւ քառանկիւնին ծնանի յեռանկիւնիսն, միակի եռանկիւնւոյ բաղկացութեան. (Մագ. ՟Ը. եւ ՟Հ՟Զ։)
Եռանգիւնի եւ քառանգիւնի ոչ թուի զյաւէտն եւ զնուազն ընդունել. քանզի որք միանգամ ընդունին զեռանգիւնւոյն զբան եւ զբոլորակին, ամենեքեան նմանապէս եռանգիւնիք կամ բոլորակք են. (Արիստ. որակ.։)
Յիշեաց յաղագս եռանգիւնոյ ... Ընդունականք բանի եռանգիւնիցն. (եւ այլն։ Անյաղթ որակ.։)
(Թիւք) եռանկիւնի. (՟Ա. ՟Գ. ՟Զ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ե. ՟Ի՟Ա. ՟Ի՟Է. եւ այլն։)
Եռանկիւնւոյն արմատն մի մի աճէ. իսկ չորեքանկիւնին երկու երկու. (Սարկ. տոմ.։)
of three persons.
ԵՌԱՆՁՆԵԱՅ ԵՌԱՆՁՆԵԱՆ. cf. Եռանձնական.
Եռանձնեայ կամ եռանձնեան աստուածութիւն. (Վրդն. ծն.։ եւ Նանայ.։)
Եռանձնեան ձայնին դաւանութեան. (Մագ. ՟Ա։)
Զերիս տօնս յանդիման լինել երախարեօք եռանձնեայ տէրութեանն. (Նախ. ել.։)
եռանձնեայք. որպէս Երեք մանկունքն.
Կամաւոր պատարագին իսահակայ նախանձաւոր գոլով եզականին՝ եռանձնեայք ի վերայ կայծականաց հրոյն ողջակիզեալ զմարմինս. (Հարցնափառ.։)
of three names.
Եւ մի՝ եռանուն գոլ լեզուանեցաւ զաստուած. (Կանոն.։)
verse of three measures;
trimeter.
Նուագս բազումս թողին տաղից եռաչափաց. (Փիլ. տեսական.։)
Օրհնութիւնս եռաչափս ... բոլորեն. (Եղիշ. միանձն.։)
Քերթողք մեզէն իսկ՝ ոմանք ... եռաչափից. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
triple;
trebly, threetimes.
Կրկնապատիկ ոչինչ է ներհական, եւ ո՛չ եռապատկին. (Արիստ. առինչ.։)
Եռապատիկ սաղարթացեալ. (Մագ. ՟Կ՟Ը։)
to triple
canine nature;
adultery, fornication;
idolatry;
cf. Ըմբռնիմ.
Մանաւանդ՝ որպէս μοιχεία adulterium. Խառնակութիւն ընդ կնոջ օտարի՝ ըստ անխտրութեան շանց. նմանութեամբ՝ եւ Կռապաշտութիւն, ագահութիւն, խարդախանք, եւ այլն. զինա.
Շնութիւն եւ վրնջիւն քո, եւ օտարանալն յինէն պոռնկութեամբ քով։ Բարձից զպոռնկութիւն նորա, եւ զշնութիւն նորա։ Դողութիւն եւ շնութիւն հեղեալ ի վերայ երկրի։ Ամուսնութեանց անառակութիւն, շնութիւն.եւ այլն։
Այնպիսի իրք ոչ է շնութիւն միայն այլեւ պոռնկութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։ (Թո՛ղ զի երբեմն իբր փոխան իրերաց դնին շնութիւն եւ պոռնկութիւն։))
turn, circumvolution, periphery;
revolution;
— աստեղական, զարտուղական, զուգընթացական, sidereal, anomalistical, synodical revolution;
— բեւեռային, circumpolar.
զայնոսիկ՝ որ յերկինս են՝ տեսեալք շրջագայութիւնս մտաց (աստուծոյ), վայելեսցուք առ շրջաբերութիւնս այսոսիկ, որ առ մեզ են մտածութիւնք. (Պղատ. տիմ.։)
turn, gyre, turning, circuit, revolution, circumvolution, circulation, conversion;
course, cycle, period, circle, round;
turning, wheeling, winding;
sinuosity;
change, vicissitude;
— մեծ, period or cycle of five hundred and thirty-two years;
—ք ջուրց, whirlpool, vortex;
— զօրաց, evolution;
— առնուլ, to turn, to make or take a turn, to turn or whirl round and round, cf. Շրջաբերիմ, cf. Պտուտեմ;
to circulate, to revolve, to move;
to spin round upon one leg.
Գնայ հողմ, եւ ի շրջանս իւր դառնայ հողմ։ Զաստեղաց շրջանս. (Ժղ. ՟Ա. 6։ Իմ. ՟Ժ՟Գ. 2։)
Արեգակն ի ձեռն կառավարին իւրոյ ունի զփոփոխմունս շրջանին իւրոյ տարեւոր ժամանակին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Խոստովանեցաւ ի վերին աթոռոյն շրջան նստելոցն՝ տէր ամենակալ. իմա՛ ի շրջանակն. շուրջը, բոլորտիքը։
Ժողովեալ ամաց շրջաբերութեան լուսնին, եւ արեգական տարբերութիւն հհաւաքեալ՝ ժողովին. որ լինի մի շրջանն՝ հինգ հարիւր երեսուն երկու։ Արեգակն ի քսան եւ ութ ամին դարձաւ (ի նոյն կէտ ծագման), եւ լուսինն յիննեւտասն, որ լինի շրջան արեգական եւ լուսնի։ Ի յառաջին շրջանին ելն ադամայ ի դրախտէն. եւ յերկրորդ շրջանին ենովք փոխեցաւ ... ի հինգերորդ շրջանին բաժանումն լեզուացն ... Յեօթներորդ շրջանին ի ձեռն մովսէսի կոչէ զազատութիւնն ի վերայ իսրայէլի. եւ այլն. (Զ՝քր. կթ։ եւ Տօմար.։)
ՇՐՋԱՆ ԱՌՆՈՒԼ. Բոլորիլ. շուրջ պատել. երթալ եւ դառնալ շրջանաւ. պտուտկիլ. պտըտիլ, պտուտ ընել, ման գալ.
Իւղն օծութեան շրջան առեալ ի մէջ գետոյն՝ շուրջ զմարդկամբն խաղայր։ Շրջան առեալտ կոտորէր մինչեւ ի նոյն տեղին։ Շրջան առին յանապատին զքառասուն ամ։ Շրջան առեալ ընդ շամշուդէ եւ ընդ վրաց դաշտ. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Զ. եւ թաղմ։ Ասող. ՟Գ. 25։)
Ոտիւքդ պարեա՛, եւ ի շրջան առնուլն քո զարմացո՛ զհերովդէս եւ զբազմական իւր. (Եփր. ի յհ. մկ.։)
Բնաւորեալլ է ծովու երբեմն շրջան առնուլ ալէկոծութեամբ, եւ զներքին աւազն յերեսս տալ. (Շ. բարձր.։)
circle, hoop;
border, contour, outline, circumference;
frame, frame-work, sash;
enchasing;
turn, circuit, ring;
cycle;
—ք երկնից, the spheres;
— կենդանական, the zodiac;
բեւեռային —, polar circle;
—ք ապարանից, gallery, terrace, promenade;
սիւնք —օք or —աւ, peristyle;
—աւ, in a circle, in a ring, circularly, cf. Շուրջանակի.
Բնութեամբ ի մարդկայնոցս ոչինչ հաստատուն, այլ՝ շրջանակ իմն մերոց իրացն շուրջ ընթանայ։ Պօղոս զբազում շրջանակս աւետարանին ելից. (Ածաբ. աղք. եւ Ածաբ. առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Ի շրջանակին (ընթացից ասպհարիզի) առանց խաթարելոյ։ Ի շրջանակաւ մարտին յաղթեաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
ՇՐՋԱՆԱԿ. որպէս Պարունակ. գօտի. կամար. ծիր, բոլորակ. շրջանաւոր աշտիճան. եւ Որ ինչ պատի զիւիք, կամ շրջան առնու կամ կարէ շրջշրջիլ. դարձուած. ծղխնի.
Կենդանական շրջանակ (զոդիակոս)։ Որ շրջանակօք ի միմեանց վերայ բազմօք եդեալ։ Շուրջ զնովաւ լամբար իմն շրջանակ սքանչելի։ Խոհականութիւնն եւ արծութիւն կարեն պարիսպս եւ շրջանակս արկանել զհակառակօք չարեացն. (Փիլ.։)
Սիւնս երկուս, եւ շրջանակս քանդակագործից սեանցն ի վերայ գլխոյ սեանցն։ Հանդէպ դրանն մափկաթ մինչեւ յելս շրջանակին։ Եւ ինքն դարձուսցէ զշրջանակս։ Երկաթ բազում ի բեւեռս դրանց եւ դրանն. եւ զշրջանակսն արար դաւիթ. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 41։ Նեեմ. ՟Գ. 31։ Յոբ. ՟Լ՟Է. 12։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Բ. 3։)
Որ ունի ասէ զշրջանակն կամ զծիր երկրի. տեսանե՞ս, զի բոլորակ իմն է երկիր. զի շրջանակն ասելն՝ զայն իմն յայտ առնէ. (Գէ. ես.։)
Ողնայարական ուղղաւն ի սմանէ լսռունք ստեղծեալ տարածանէր իբրու շրջանակք. (Պղատ. տիմ.։)
ՇՐՋԱՆԱԿԱՒ իբր մ. Շուրջանակի. շրջան առնլով. շրջանաւ. դիւրաշրջիկ լինելով.
Շրջանակաւ ամպարիշտքն շրջին, եւ ջանան զրաջան առնել զքեզ. (Մանդ.։)
Բաշխեն մասկունքն շրջանակիւ յայլ եւս հեռագոյն մասնկունսն. (Պղատ. տիմ.։)
"spirit;
spirit, soul, ghost;
breath, respiration;
spirit, meaning, sense;
genius;
manes, shades, ghost, hobgoblin;
life;
heart;
soul, energy, courage;
puff, air, wind;
— գինւոյ, spirit of wine, alcohol;
cf. Հոգի;
— բանական, intelligence, reason;
—ք խաւարի, the spirits of darkness;
— կենդանութեան, spirit of life;
կենդանական —ք, animal spirits;
— նախանձու, the spirit of jealousy;
ոգւով չափ, with all one's soul, heartily, willingly;
— առնուլ, կլանել, to breathe, to take breath, to breathe freely, to respire, to rest, to take repose, to revive, to acquire new strength or vigor, cf. Հանգչիմ, cf. Շունչ կլանել;
յ—ս ապաստան լինել, to be extremely downcast, depressed, prostrated, to be tormented;
cf. Ապաստան;
յ—ս ապաստան առնել, to reduce to the last extremity;
to exhaust, to harass, to vex;
յոգւոցն (պարզել) ապաստան լինել, to be at the last extremity, near the last breath, to be dying, cf. Հատկլիմ;
թափել զ— ուրուք, to keep in suspense;
հարկանել զոք յ—, to sting, to gall to the quick;
to deprive of life, to kill;
դնել զ— ի ձեռն or ի բռին, զ— ի բռին ունել, to endanger oneself, to risk, brave or face death, to risk, expose or hazard one's life, to lavish or to be prodigal of life;
յոգւոց ելանել, to sigh, to heave sighs;
to groan, cf. Հեծեմ, cf. Հեծեծեմ, cf. Հառաչեմ;
ոգւով չափ սիրել, to love to distraction;
խռովիլ յ— իւր, to be disconcerted, perturbed or disturbed;
գիտել յ— իւր, to know within oneself;
արձակել, հանել, փչել զ—, to yield or give up the ghost, to breathe one's last, to expire;
յոգւոցն ցամաքել, to die;
տալ — կամ շունչ ի վէմս կճեայս, to give spirit or life to marble;
ոգւով երգել, to sing with great expression;
եւ դարձաւ — իւր առ ինքն, his spirits returned, his strength revived;
հաստատեցաւ — նորա, he regained strength or vigor;
քաղէին —ք նորա, he fainted or swooned;
գուն գործեալ ոգւովք չափ, risking his life;
—ն էր դաւոյն, he was the soul of the conspiracy;
յ— խաղալ, to play at dice."
(Արմատ բառիցս Հոգի, Շոգի, Հագագ. Ոգել, Հոգալ. լծ. եւ ոյժ) ψυχή anima, animus πνεῦμα spiritus πνοή flatus, halitus. Շունչ կենդանի կամ կենդանւոյ. փչումն. հոգի անմարմնոց եւ բանականաց եւ շնչաւորաց. սիրտ. յօժարութիւն սրտի. անձն. կեանք. եւ Շնչիւն հողմոյ, հողմ, ըստ յն ոճոյ. ճան, ինսան, ռուհ, նէֆէս.
Շունչ ամենայն կենդանեաց, եւ ոգի ամենայն մարդոյ։ Եղեւ մարդն յոգի կենդանի։ Ընդ հանել ոգւոցն։ Մի՛ հարցուք զդա յոգի։ Նորա ոգին կախեալ կայ զդորա ոգւոյդ։ Ոգի նախանձու։ Ոգի մեծաբանութեան։ Ոգի տեառն շնչեաց ի նա։ Մի՛ մնասցէ ոգի իմ ի մարդկանդ յայդմիկ։ Ամենայն ոգիք՝ ուստերք եւ դստերք։ Ամենայն ոգիք տանն յակոբու։ Սիրեաց ոգւով չափ.եւ այլն։
Ջուրն սրբէ զմարմինն, եւ ոգին դրոշմէ զոգիսն։ Գրէ յառաջագոյն ոգին սուրբ յերեսաց քրիստոսի. (Կոչ. ՟Գ. ՟Ժ՟Գ։)
Ոգի եւ մարմին բաժանիցին առ ժամանակ մի։ Նոցին սուրբ ոգիքն հասանեն ձեզ յօգնականութիւն. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
Որ բնութեամբ մարդիկ էին, առաքինի ոգիս ի չարչարանսն ցուցանէին. (Սեբեր. ՟Թ։)
Իբրեւ սպան անակ զխոսրով, եւ դեռ յոգոջ էր, հրաման տայր. (Զենոբ.։)
Ըստ վարիչ ոգւոյն (փչման հողմոյ) վարելոյ բռնավարեալք ի վերայ յորձանացն. (Ագաթ.։)
Որպէս մեր շունչս ոգի կոչեցեալ, եւ օդս այս որ շնչէ՝ ոգի կոչեցեալ. եւ հրեշտակք՝ ոգի կոչեցեալ. եւ արութիւն մեծ ինչ՝ ոգի կոչեցեալ. եւ դեւ հակառակորդ՝ հոգի (կամ ոգի) կոչեցեալ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
ոգի առնուլ. Շունչ առնուլ. շնչել. հանգչել.
Ոչ կարեմ զոգի առնուլ. (Իսիւք.։)
Ոչ թոյլ տային նմա եւ ոչ զոգի անգամ առնուլ։ Չետ ինձ հանգիստ զոգի առնուլ եւ ոչ մի օր. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 15։ ՟Է. 11։)
Ոչ խափանին մարդիկ ի զոգի առնլոյ. (Եփր. համաբ.։)
հանել ոգւոցն. Ելանել հոգւոյն. մեռանիլ.
Եւ եղեւ ընդ հանել ոգւոցն, քանզի մեռաւ, կոչեաց զանուն նորա որդի վշտաց իմոց. (Ծն. ՟Լ՟Է. 18։)
յոգւոց հանել. Հեծել. հեծեծել. հառաչել. Տե՛ս (Ես. ՟Ժ՟Թ. 8։ ՟Ի՟Դ. 7։ լ. 15։ ՟Խ՟Զ. 8։ Երեմ. ՟Լ՟Ա. 19։ Եզեկ. ՟Ի՟Ե. 16։ Իմ. ՟Ե. 3։ Մրկ. ՟Ե. 34։ Եբր. ՟Ժ՟Գ. 17։)
դնել զոգի ի բռին. cf. բուռն։
ՈԳԷ՛ Օ Տե՛ս զնախագրեալ բարդութիւնս ոգե՛. ի բառէս Ոգի. զի նոյն բառք անխտիր գրին ե, եւ է տառիւ. եւ թէպէտ ե առաւել կանոնաւոր գտանի, բայց գրչաց դիւրին գայ գրել է։
ՅՈԳՒՈՑ ՀԱՆՈՒԹԻՒՆ. գ. Հառաչանք. հեծութիւն. ահիզար.
Ի խորոց սրտին մռնչէ յոգւոց հանութեամբ. (Խոր. ՟Ա. 25։)
Փոխանակ գրելոյ Վէգ. որպէս քուեայ. կիվոս. κύβος cubus, tessera. ... (որպէս եւ ՏԱՊԱԼԻ. իբր ռմկ. թավլի ).
bounds, limits, extremities;
ring, circuit, circumvolution;
— երկրի, the universe;
— երկնից, airy space, the vault of heaven;
— բանից, ambages, circumlocution, tricks;
ընդ —տս մտանել (թռչնոց), to fly about or round;
to flap, to flutter in the wind, to wheel about;
to turn on one's hands and feet like a wheel, to tumble, to fall head over heels, to turn a somerset.
Բաղխելով մագլացն պատառեալ զհողմն թեթեւ, եւ հերձեալ բռնութեամբ ընդ ոլորտս մտանէ. (Իմ. ՟Ե. 11։)
lamentation, complaint, groaning, wailing, moans, tears;
—ք, elegy;
—ս առնուլ, յօրինել, զ—ս հարկանել, cf. Ողբամ.
Ողբովք եւ արտասուօք անկեալ աղաչէին զաստուած։ Ողբս առէք։ Ողբասցեն ողբս ձայնիւ։ Ողբաց դաւիթ զողբս զայս ի վերայ սաւուղայ եւ ի վերայ յովնաթանու։ Ասաց ողբս երեմիաս ի վերայ յովսիայ. եւ ահա գրեալք են ի ճառս ողբոցն. եւ այլն։
Ողբս ի բերան առեալ անդադար աշխարէին զմեզ. (Եղիշ. ՟Ե։)
Երաժշտականին տեսակս երգոյ, օրհնութիւնք, ողբք, հարուածք, եւ այլն ... խառնելով զողբ եւ զօրհնութիւնս եւ զհարուածք ընդ երկագուռն մեծավերջից. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Ողբք (կամ ողբանք) վասն բառնալոյ թագաւորութեանն հայոց. (Խոր. ՟Գ. 68։)
show, ostentation, pompous display, parade;
շոշականս առնել, to be given up to ostentation.
ՇՈՇԱԿԱՆՍ ԱՌՆԵԼ. ἑγκαλλωπίζω, -ομαι orno faciem, fucum facio, glorior, placeo mihi. որ եւ ՇՈՇՈԿԵԼ. Ջանալ զօշոտել զաչս այլոց. ցոյցն առնել. նազիլ. գեղապանծ լինել.
Զի մի՛ շոշականս առնել եւ ցոյցս՝ թուեսցի. (Փիլ. իմաստն.։)
about, round, around, all round;
roundabout, in the neighbourhood;
from all sides, on every side;
turn, round;
ի —ն, around;
— տեսանելիք, amphitheater, — boxes;
— զեկեղեցեաւ, round the church;
—, ի — ածել, to lead to, to conduct around, to walk, cf. Շրջեցուցանեմ;
—, ի — գալ, — անցանել, to take a walk, to make a tour, to walk, to promenade, cf. Շրջագայիմ;
— հայել, to look around;
— առնուլ, to turn;
— արկանել, պատել, պաշարել, to surround, to encompass, to encircle, to invest, to hem in, to beset;
— բնակել, to dwell near, to be neighbouring;
— տալ, to overturn, to upset, to overthrow;
— տալ անձինն, to turn from side to side.
περί (լծ. պար) ἁμφί circa, circum. Մերձ յամենայն կողմանց. պատելով. պարառութեամբ իւիք ի շրջանակն. որ եւ Զ պարառականի. զի նոյն է ասել, Զնովաւ, կամ Շուրջ զնովաւ. բոլորտիքը, քովերը.
Վառեցից հուր, եւ կերիցէ շուրջ զերուսաղէմաւ։ Շուրջ զգովաւ բրեցից։ Ժողովուրդն շուրջ զնովաւ նստէր։ Հայեցաւ շուրջ զիւրեւ յաշակերտսն։ Շուրջ եղեն զինեւ։ Շուրջ զգետով, կամ զբանակաւ.եւ այլն։
Գտանի եւ սեռ. խնդրով, որպէս Ի շրջանակն.
ՇՈՒՐՋ մ. πέριξ circum, circumquaque, undique κύκλῳ, κυκλόθεν circiter, in circuitu եւ այլն. Շուրջանակի. յամենայն կողմանց կամ կողմանս. Ժողովէր բազմութիւնն շուրջ ի քաղաքաց անտի յերուսաղէմ։ Եկեսցէ նմա շուրջ յօգնականաց իւրոց։ տայր պատերազմ շուրջ ընդ աս թշնամին իւր։ Զատուսցես զժողովուրդդ շուրջ։ թանձրութիւն նորա շուրջ՝ առ չորս մատունս. եւ այլն։
Ի շուրջ էած սատանայ զտէրն յերուսաղէմ եւ ի լեառն բարձր։ Ի մէջ քաղաքին ի շուրջ ածին. (Վրդն. աւետար.։ Տէր Իսրայէլ. յուլ. ՟Զ.։)
ՇՈՒՐՋ ԱՆՑԱՆԵԼ. περιπατέω obambulo. Շրջիլ. պատիլ. ծուռ գալ, պտըտիլ.
ՇՈՒՐՋ ԱՌՆՈՒԼ. Շրջել զանձն. կողմանէ ի կողմն փոխիլ. դառնալ.
Ոմանք եւ ոչ շուրջ անգամ առնուն ի մահիճս զամենայն գիշերն իբրեւ զմեռեալսն. (Ոսկ. գծ.։)
Շուրջ արկանէ զայն (զորոգայթն) զոտիւք իւրովք. (Առակ. ՟Ի՟Թ. 6. (կամ պատեսցէ հաղբս զոտիւք իւրովք)։)
ՇՈՒՐՋ կամ Ի ՇՈՒՋ ԳԱԼ. περιπατέω obambulo ἑπανακυκλέω circumversor ἁνακυκλέομαι revolvor. Շրջիլ. պատիլ. ի խնդիր լինել. յածիլ. դեգերիլ. հիռ գալ. ծուռ գալ, պտըտիլ.
Շուրջ եկեալ տապանակի ուխտին տեառն զքաղաքաւն։ Շուրջ եկի ես եւ սիրտ իմ խնդրել զիմաստութիւն. (Յես. ՟Զ. 11։ Ժղ. ՟Է. 26։)
Շուրջ գայ նա իբրեւ զառիւծ մռնչելով. (Կոչ. ՟Դ։)
Զաստեղացդ՝ զոր կոշեն բեւեռ երկնի, որ ի տեղն տան շուրջ. եւ ոչ ծագին յելից, եւ գան ի մուտս. (Շիր.։)
ՇՈՒՐՋ կամ ՇՈՒՐՋՆ. գ. Շրջանակ. շրջան. շրջումն. (առաւել ռմկ)
Ասեն իմաստունք, եթէ յառաջին շուրջն երկնից գայացաւ բնութիւնն ... եւ երկրորդ շուրջն կառոյց զհաստատութիւնն ... եւ երրորդ շուրջն ակնարկելովն աստուծոյ շարժեաց զբոյսս. (Վրդն. պտմ. եւ Վրդն. ծն.։)
Յառաջին շուրջն (արտորէից) փոքր խոփեր պատեհ է դնել ի հարօրն. թէ չիք, նա մեծ խոփով շրջելն սպանանէ զպախրիքն. (Վստկ. ՟Ժ՟Թ։)
Օդք շուրջք, հուր պատ առեալ, հաստատութիւնն շրջակայ. (Մխ. այրիվ.։)
supported against a wall;
— ծառ, wall-tree, espalier.
Որ ոք յեցեալ է յորմն, կամ որ ինչ յենու յորմն. պատին կռթնած կամ կռթնելու.
Նստաւ աթոռով յորմայեցն». յն. առ որմով, կամ կից յորմն. (՟Ա. Թագ. ՟Ի. 25։)
band, bandage, wrapper;
truss;
— մեռելոյ, shroud, winding-sheet, grave-clothes.
Կապեաց պատանաւ զաչս իւր։ Փու թացաւ ի բաց առ զպատանն յաչաց իւրոց։ Չիք սպեղանի ի վերայ դնել, ոչ ձէթ եւ ոչ պատանս. (՟Գ. Թագ. ՟Ի. 38. 41։ Ես. ՟Ա. 6։)
Որ ոչ կարօտանաս սպեղանեաց՝ առ պատրաստութիւն պատանաց հոգեկան վիրաց. (Նար. ՟Ի՟Գ։)
ՊԱՏԱՆ, անք. ἑντάφιον, ἑνταφιασμός vestis sepulcralis, quae induitur cadaveri, funeratio ταφή sepultura. Երիզապինդ մեռելոյ. եւ Դիապատութիւն. պատրաստութիւն թաղման. մեռելի պատանք. քէֆին, տէֆին.
Յառաջագոյն խնկեաց զմարմին իմ՝ ի նշան պատանաց։ Յօրն պատանաց իմոց պահեսցէ զայդ. (Մրկ. ՟Ժ՟Դ. 8։ Յհ. ՟Ժ՟Բ. 7։)
Ոչ պատանաց եւ ոչ թաղելոյ արժանի առնել։ Զի մի՜ հողոյ եւ մի՜ պատանաց յիւրում բնակութեանն աշխարհին արժանի լիցի. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 15։ ՟Ժ՟Գ. 8։)
(Ցանկութիւն ընչից) զհողն իսկ զիւր փատաւորագունի պատանաց յանձն առնէ. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Մայրն՝ գեղեցիկ գերեզմանի պատան (յն. մի բառ) տայր մանկանցն զինքն, զկնի երթալով յառաջ գնացելոցն։ Այլ ոչ մարմինդ պատանացդ լուանի. (Ածաբ. մակաբ. եւ Ածաբ. մկրտ.։)
to envelop, to wrap up;
to twine, to twist, to wind round, to entwine or interweave, to entangle;
to implicate, to involve;
— բեռինս, to pack up.
Առեալ որդի նորա զփակեղն իւր՝ պատատեաց զերկու ձեռս իւր։ Գնեսցե՜ս միս, եւ պատատեա՜ զայն ընդ սրունս քո ի մերկուց. (Վրք. հց. ՟Ե. ՟Զ։)
Զձեռսն եւ զոտսն երկայն հանդերձիւք եւ տոռամբք պատատէ. (Բրսղ. մրկ.։)
Խորհրդովքն չարեօք յամենայն կողմանց իբրեւ հոռամբք զմիտս եւ զհոգիս պատատեմք. (Լմբ. առակ.։)
Դառնապէս պահպանութեամբ պահեալ եւ պատատեալ. (Իսիւք.։)
Զի մի՜ բնութիւն հոգեւորական՝ կրկնակօք պատատեալ լիցի կապօք։ Բնութեամբ կապեալ եւ պատատեալ աղցաւորօքս (մարմինն)։ Ձեռօք երիզապընդովք, երեսօք պատատելովք։ Պատատէին ոտք նորա իբրեւ զփոկ զմիմեամբք. (Փիլ. լին. ՟Բ. 4։ ՟Դ. 29։ Մամբր.։ Ճ. ՟Բ.։)
Յորժամ զմիմեամբք պատա տիմք՝ զընտանի անդամօք մերովք, բազում մխիթարութիւն ընդունիմք. (Ոսկ. հռ.։)
Թէեւ մարմնով հեռի են, ի ձեռն գրոց զմիմեամբք պատատին յաղագս գթոյն. զի բարք սիրելեաց այս են, զմիմեամբք գրկախառնին պատատին ձեռամբք. սոյնպէս եւ հոգւոյն ընդ միմեանս պատատել. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։ Փիլ. լիւս.։ Ոսկ. հռ.։ եւ Ոսկ. ՟ա. կոր.։ Եւագր. ՟Ժ։)
Որպէս Ոսկեբերանն ասէ, թէ յորժամ յաղօթս կաս, այնպէս համարեա՜ թէ առ Աստուած մտանես, յԱստուծոյ գիրկն պատատիս. (Վրդն. աւետար.։)
Առ նորափառ (սնափառ) խորհուրդսն՝ որ պատատին զողորմութեամբ մերով. (Եւագր. ՟Ի՟Զ։)
convenient, proper, fit, suitable, decent;
well-timed, timely, opportune, seasonable, propitious, favourable;
opportunity, occasion, propitious moment;
ի —, ըստ —ի, conveniently, suitably;
— է, it is fit, it is becoming;
it is due;
ի — լինել, to befit, to become;
— համարել, to think proper, to deem it expedient;
— ժամանակ գտանել, to find a favourable opportunity;
— առնուլ, to seize the occasion, to strike the iron while it is hot;
յօգուտ արկանել զ—, to avail oneself of, to profit by the opportunity;
cf. Կորուսանեմ.
Ծագելով ամենեցունց՝ որք առ ի հաղորդելն են պատեհք. (Դիոն. ածայ.։)
Զամենայն զոր ինչ ասէք՝ զպատեհն եւ զարժանն, առնեմք. (Փարպ.։)
Շինէ ապարանս կրկնայարկս եւ եռայարկս, եւ ըստ պատեհի իւրաքանչիւր արեգակնակս. (Խոր. ՟Ա. 16։)
to surround, to environ, to encompass, to enclose, to fence, to gird;
to besiege, to invest, to beset;
to surround, to beset, to hem in;
to envelop, to pack up;
to spread abroad, to circulate, to take or lead about;
to veneer, to plate, to cover, to overlay;
պատեալ պաշարել զոք, to make a ring round, to hem round;
to beset;
— զվէրս, to dress a wound;
անդ խոր լռութիուն պատէ զամենայն, great silence prevails there;
ահ պատեաց զնա, he was struck by fear;
cf. Շուրջ.
Զբերան իւր պատեսցէ (բորոտն)։ Պատէ զամենայն վէրս նոցա։ Պատեաց զնա ի խանձարուրս։ Պատել կտաւով, կտաւովք (զմեռեալն). եւ այլն։
Պատեսցէ հաղբ զոտիւք իւրովք։ Պատեցից զքեզ թակարդօք իմովք։ Տոռունք մեղաց պատեցան զինեւ։ Պատեսցի ուռկանաւ ի պաշարումն. եւ այլն։
Պատեսցեն զքեւ թշնամիք քո պատնէշ։ Աննշոյլ անբաց խաւարաւն պատեցան։ Ահ պատեաց զնա։ Մինչդեռ խաղաղ լռութեանն պատեալ էր զամենայնն. եւ այլն։
Պատեալ էին զնովաւ փառք եւ պատիւ յամենեցունց. (Երզն. մտթ.։)
Շրջիլ. փոխիլ. եւ Շաղապատիլ. գրկախառնիլ.
Զի մի եղիցի պատել վիճակ ժառանգութեան տոհմին ազգէ յազգ. (Եւս. պտմ. Ա. 17։)
Գիրկս արկեալ պատեցարուք զմիմեանց պարանոցաւ. (Պտմ. աղեքս։) Սոյնպէս եւ յամենայն գիրս բազմապատիկ առմամբ։
to war, to make war, to combat, to fight;
to be at war with, to be tempted;
— ի վերայ ազատութեան, to defend liberty;
զմահու պատերազմ, to wage a war of extermination;
զբարւոք պատերազմն —, to fight a good fight;
մեծապէս -զմեալք զառաքինութեան զհանդէս, fighting valiantly where virtue is at stake;
առանց զմելոյ, without firing a shot, without striking a blow.
πολεμέω belligero, bellum gero, praelior μάχομαι pugno ἁγωνίζομαι certo, contendo. Տալ պատերազմ. մարտնչել ճակատ առ ճակատ. մրցիլ. ճգնիլ.
Քաջապէս պատերազմեցաք։ Պատերազմին առ միմեանս։ Մեծապէս պատերազմեալք զառաքինութեան զհանդէս. (Եղիշ. ՟Է։ Յհ. իմ. երեւ.։ Շար.։)
Պատերազմին, եւ պատերազմեալ լինին։ Որ ոք ի մարմնական ախտից պատերազմեսցի։ Ընդէ՞ր այսպէս պատերազմիմք ի դիւաց։ Զի՞նչ արարից հա՜յր, զի պատերազմիմ ես պոռնկութեամբ եւ սրտմտութեամբ։ Պատերազմեալ եղեւ ի պոռնկութենէ. (Վրք. հց. ստէպ։)
to narrate, to relate, to recount, to recite, to tell, to report, to expose, to debit an account, to say by retail;
to publish, to manifest, to announce;
երկինք պատմեն զփառս աստուծոյ, the heavens proclaim the glory of God.
ἰστορέω, ἑξηγέομαι, διηγέομαι narro, enarro, expono, recenseo ἁναγγέλλω, ἁπαγγέλλω, δηλόω nuncio, denuncio, manifesto. Ճառել՝ բանիւ եւ գրով. ազդել. յայտնել. ծանուցանել, հռչակել. նագլ՝ իֆատէ՝ պէյան էթմէք, խապէր վէրմէք.
Պատմեն գիրք թագաւորութեանն։ Աստի սկիզբն արասցուք բանցիդ՝ պատմել խոստացելոց։ Պատմեցէ՜ք ինձ։ Պատմեաց ծառայն Իսահակայ զամենայն զխօսսն։ Պատմեաց տակառապետն զերազն իւր Յովսէփայ։ Պատմեցէ՜ք ի հեթանոսս զգործս նորա։ Պատմեցից զամենայն սքանչելիս քո։ Երկինք պատմեն զփառս Աստուծոյ։ Ետես զնա, եւ պատմեաց զնմանէ։ Վասն պատերազմացն պատմէին հեթանոսքն։ Ո՞ պատմեաց քեզ՝ թէ մերկ ես։ Ել պատմեաց երկուց եղբարց իւրոց արտաքոյ։ Պատմեցաւ Աբրաամու։ Պատմեսցեն զիրաւունս քո Յակոբայ։ Պատմէին բանքս այսոքիկ.եւ այլն։
honourable, respectable, estimable, venerable;
precious, rare, excellent, exquisite;
noble;
հայր —, Reverend Father;
—ք, noblemen, nobility, principal persons;
առ — ս ունել զոք, to hold or have in honour;
— ամենայն ժողովրդեան, respected by all people.
τίμιος, ἕντιμος, ἕνδοξος honorabilis, honoratus. Արժանի պատուոյ. պատուելի, պատուաւոր, յարգի. արգոյ. ազնիւ. փառաւոր. պատկառելի. պիտուական, աղէկ.
Եթէ հանցես զպատունկանն յանարգէ, իբրեւ զբերան իմ եղիցես։ Մնասցէ սակաւաւոր, եւ ոչ պատուական։ Զարանց պատուականաց։ Մեծութեամբ պատուականաւ։ Զբանս պատուականս։ Երկնչել ի պատուական եւ ի սքանչելի անուանէ տեառն աստուծոյ քո։ Պատուական արեամբն քրիստոսի։ Օրէնսուսոյց՝ պատուական ամենայն ժողովրդեանն։ ՛Որ էր նմա պատուական։ Զայնպիսիսն առ պատուականս ունիջեք. (եւն։)
Բանն տեառն պատուական էր յաւուրսն յայնոսիկ։ Պատուականն՝ անօսր եւ չքնաղ. զի ոչ ստէպ պատասխանի առնէր աստուած. (Կիւրղ. թագ.։)
to honour, to render honour and respect, to respect, to esteem, to venerate, to revere, to glorify, to favour;
— զախտն, to caress, to cherish, to flatter, to humour the passions;
յառաջ —, to esteem most, to prefer.
Պատուեա՛ զհայր քո եւ զմայր քո։ Պատուեա՛ զտէր ի քոց արդար վաստակոց։ Որ պահէ զտէր իւր, պատուեսցի։ Պատուեցէք զիմաստութիւն։ Զայնը ժամու զմեռեալ մարդն՝ այժմ իբրեւ աստուած պատուեաց.եւ այլն։
Եթէ մարդիկ յորժամ պատուին՝ փոխանակ պատուեն, ո՛րչափ եւս առաւել աստուած՝ որ առանց պատուելոյ իսկ զայն առնէ. (Ոսկ. եփես.։)
deceit, cheat, fraud, imposition, seduction, trick, imposture;
mistake, error;
illusion, deception;
աստղ —նաց, erratic star, planet;
ի —նս արկանել, —նս մատուցանել, to deceive, to cheat, to seduce, to induce or lead into error;
cf. Ըմբռնիմ.
Խաբէութեանն մարդկան խորամանկութաբառ պատրանս մոլորութեան. (Աթ. ՟Ա։)
Սովորութիւն ունէր՝ պատրանաց աղագաւ առ բազումս ոչինչ ի ծածուկ գործել. (Խոր. ՟Ա։ 33։)
Բանիւք զքեզ ի պատրանս արկանիցէ (յն. ի շնորհուկս). (Առակ. ՟Է. 5։)
cf. Պարապութիւն ;
scholium, commentary;
— առնուլ, to take time or leisure.
σχολή otium. Պարապելն ի գործոց. պարապութիւն ժամ առնուլն.
Տեղիս այս լռութիւն տալով եւ պարապումն ամենեւին յարտաքին խռովութեանց։ Հարկաւոր է կատարել լռութիւն մինչեւ կարասցեն ուսանել ի պարապման՝ երբ՝ զինչ՝ որպէս պարտ է խօսել. (Բրս. սահմ. կրօն.։ եւ Բրս. հց.։)
Որ առ կին եւ մանկունս բաժանեալ է, (նմա) եւ ոչ պարապումն լինի հառաչել բազում անգամ ընդ իւր չարիսն։ Քրիստոսի զինուորն՝ յարիական ճակատամարտութիւն՝ տուեալ նմա պարապամբն վարեալ լինէր. (Նիւս. կուս. եւ Նիւս. թէոդոր.։)
Ոչ այլ ինչ բարեգործութեան պարապումն առեալ. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ի՟Գ։)
ՊԱՐԱՊՈՒՄՆ ԱՌՆՈՒԼ. որպէս Պարապ առնուլ. հանգչել առ փոքր մի.
Յորժամ առից պարապումն ի պատերազմէս. (Խոր. ՟Գ. 30։)
Պարապումն առեալ քո բարեպաշտութեանդ (միտ դնել գրոց). (Լմբ. առ լեւոն.։)
cf. Տառապանք.
որ եւ ՏՈՒԱՅՏՈՒԹԻՒՆ. Տառապանք, նեղութիւն. վիշտ. հաշումն եւ մաշումն.
Բազում այն են՝ որ առ այսպիսի աղէտս տարակուսի ի վաճառականութեան արուեստս տուայտանաց անկանել յօժարեն. (Ագաթ.։)
Մինչ ի մեծութեան էր յոբ, բարեկամք նորա էին. եւ յաւուրս տուայտանացն այսպէս բարբառէին.
cf. Տառապեմ.
ՏՈՒԱՅՏԵՄ մանաւանդ ՏՈՒԱՅՏԻՄ. Տառապեցուցանել. ճնշել. մաշել. եւ կր. Տառապիլ. հաշիլ ցաւօք նեղութեամբ սրտի. (հակառակն արտնլոյ, կամ շուայտելոյ)
Տուայտիմ. կարկամիմ եւ ցամաքիմ. որպէս ռմկ. քաղուիլ, ճռզիլ)։
cf. Տառապանք.
Ի փորձանս նեղութեանց կամ ի տուայտութիւնս մի՛ լինել յուսահատ։ Վասն նոցա տուայտութեան. (Նախ. առակ.։ Ոսկ. ՟բ. թես.։)
Աղա՛ զինքն ծունր ածելով, եւ քամէ՛ ի դաստառակն տուայտութեան. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։ եւ Ոսկիփոր.։)
cf. Տօնապատճառ.
Նամակք կամ պատճառք տօնից. որ եւ ՏՕՆԱՊԱՏՃԱՌ ԳԻՐՔ.
the thirty second letter of the alphabet, & the twenty sixth of the consonants;
five thousand, five thousandth;
It is sometimes confounded with ռ, as : մրմռամ — մռմռամ, ձմեռն — ձմերան. Also with the լ & ղ letters, as : բելիար — պէլիալ. And also with the յ : աներկբար — աներկբայ;
It is sometimes redundant in words, for example : բարժանեմ — բաժանեմ;
There are but few words which commence with this letter, & those are either abbreviations or foreign words, it is rather used as a medial final.
Տառ բաղաձայն՝ կիսաձայն, նուազ քան Ռ. զի սկսանի տալ իւրեւ զձայն ինչ իբրեւ զայն, այլ մեղմ եւ անոյշ իբրու կէսն նորին. զի այն թաւ է, եւ սա լերկ կամ նուրբ, եւ նա՛յ. զի եւ ըստ Հին քերականի
Բաղկանայ ռայ յերկուց րէից։ Յոյնք եւ լատինք ռայ եւեթ ունին, այլ ձեւով որպէս զմերս ր. ρ. կոչեցեալ ռօ, ռէ կամ էռ. այն է ըստ եբր. ռօղ կամ րօս. եւ արաբ. պրս. րը, կամ րա։
Լծորդ է ընդ մերս ռ, եւ ընդ այլոցն. զոր օրինակ ամառն, ամարայնի. ձմեռն, ձմերան. առնեմ. պրարի. յառնեմ, արի՛. արուեւիւն կամ արիութիւն, առաքինութիւն. որպէս եւ յայլս ռայիւ հնչեցեալն՝ գրի եւ հնչի ի մեզ ր. որպէս աբրահամ, րոբովամ, արամ, արարատ, բոսոր, դոմոր. եւ այլն։
Լծորդ է երբեմն եւ ընդ լ. որ է թոթով. ր. կամ ղ. զոր օրինակ սրանալ, սլանալ. բելիար, ըստ այլոց պելիալ։ Որպէս եւ ռմկ. անխտիր ասի. ըսեր եմ, տեսեր ես, գացեր է. կամ ասել եմ. տեսել ես, գացել է. (որ մերձ եւս է ի գրոց լեզուն, ասացեալ, տեսեալ, գնացեալ)։
Մտանէ եւ ի զարդու սակս որպէս թարմատար ընդ մէջ բառից ինչ. զոր օրինակ ասի՝ բաժանել, բարժանել. բաժին, եւ բարժին. տաժանիլ, եւ տարժանիլ. եւ այլն։
Յայլ լեզուս յաճախեալ է ռ կամ ր որպէս ի մէջ բառից, նոյնպէս եւ ի սկզբան եւ ի վերջէ. այլ ի մեզ միշտ դնի ի մէջն, կամ ի վերջն. իսկ սկզբնաւորեալքն ր կամ ռ տառիւ են այլազգական բառք, թէ չիցեն կրճատեալք ի հայկական բառից.
Րէն տառ չէ՛ բանի սկսուած, այլ ակամայ բռնազբօսած։ Րէն րաբունաբար վարդապետէ, քեզ ըզբարիս ուսուցանէ։ (Շ. այբուբ.)
the thirty third letter of the alphabet, and the twenty seventh of the consonants;
six thousand, six thousandth;
As a prefix to words it is a sign of the dative, for example : ասէ ցտէր, he says to the Lord;
to, as far as;
till;
ցայդ վայր եկեսցես, heither shalt thou come, come thus far ! ցմեծ ժամս, for long time;
կասկածեմ ցառաւօտն, եւ հառեալ յառաւօտն՝ երկնչիմ ցերեկոյն, suspicions assail me till morning light, from break of day fear torments me till evening.
Գիր բաղաձայն, կիսաձայն, կրկնակ, իբրու բաղկացեալ ի տառիցս դս, դձ, ձս. անուանեալ Ցո՛յ, կամ ցո՛. վասն որոյ ասի ի Հին քեր.
Ցոյն ցնծութիւն մեզ քարոզէ՝ զածուն ասէ՝ խոնարհամիտ, լե՛ր առ ընկերն եւ բարեմիտ. (Շ. այբուբ.։)
Ց. Նախդիր տրականի. որպէս ի, յ, առ.
Տէր ցտէր ասէ զայս. ո՛չ եթէ տէր ցծառայ, այլ տէրն ամենայնի ցորդի իւր. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
Ոչ եհաս նմա ցաւուրսն ցայնոսիկ ի մէջ ցեղին իսրայէլի ժառանգութիւն. (Դատ. ՟Ժ՟Զ. 1։)
Կասկածեմ ցառաւօտն. եւ հասեալ յառաւօտն՝ երկնչիմ ցերեկոյն. (Փարպ.։)
Ց. Կազմէ զյոքնակի սեռական՝ փոխելով զուղղականին զտառն ք, ի ց.
Զոր օրինակ ջուրք, ջուրց. հանուրք, հանուրց. սայք, սայց. համանգամայնք, մայնց, այնք, այնց։ Անսովոր է ասելն առ Փիլոնի, սմինց, նմինց. եւ այլն։
Ցո՛ր վայր նեղութեանց հասանես եւ խռովութեանց. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 11։)
Անցեալ ընդ մէջ նոցա՝ գնաց, ցո՛ր վայր ինքն կամեցաւ։ Ցո՛ր վայր յառաջանան եւ դադարեն. (Շ. մտթ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)
prowling by night;
—ս առնել, to cause to march by night.
Զտիտեռն ասեմ եւ զմողէզ եւ զկովիդեաց, ի խարշափմանէ սարսեալք, եւ անարիք, եւ ցայգագնացք. (Մեկն. ղեւտ.) ցայգագնացս առնել. Գիշերային ճանապարհ առնել, կամ տալ ընթանալ.
desire, longing, envy;
will, pleasure;
sensual pleasures, lust, concupiscence, voluptuousness, sensuality, passion, love;
cupidity;
— փառաց, ambition;
գալ ի —, to desire, to wish;
լինել ի ցանկութեան մեծի, to desire ardently, to wish for eagerly;
առնել ընդ ցանկութեան անձին, to act according to one's caprice.
ՑԱՆԿՈՒԹԻՒՆ կամ ՑԱՆԳՈՒԹԻՒՆ. ἑπιθυμία, ὅρεξις , πόθος, ἕρως concupiscentia, cupiditas, desiderium, appetitus, amor, placitum. Ցանկալն. ցանկ կամ յանկաւոր կարծեցեալ բերումն սրտի եւ ոգւոյ առ բաղձալիս իւր. իղձ. բաղձանք. յօժարութիւն. տենչ. տենչանք. փափաք. սէր. տարփանք. հաճոյք.
Զցանկութիւն տնանկաց լուար տէր։ Տէր առաջի քո է ամենայն ցանկութիւն իմ։ Զի սկիզբն նորա ճշմարիտ ցանկութիւն խրատու է։ Ցանկութիւն իմաստութեան տանի յարքայութիւն։ Առ ամենայն ցանկութիւն բաւական։ Հաց ցանկութեանց (այսինքն ցանկալի) ոչ կերայ։ Խօսի բանս խաղաղութեան ըստ ցանկութեան (այսինքն հաճոյից) անձին իւրոյ։ Ըստ ամենայն ցանկութեան քում, կամ անձին քոյ՝ զենցես, եւ ուտիցես միս ըստ օրհնութեան տեառն Աստուծոյ քոյ.եւ այլն։
Մեծաւ ցանկութեամբ ճաշակել զանուշակս քաղցրութեանն զբարերարին խնամս։ Ըստ իւրաքանչիւր բարւոյ ցանկութեան սուրբ շնորհօք։ Զայցելութիւնն առնուլ բարեացն ցանկութեամբ. (Յճխ.։)
Զանմահ կենացն ցանկութիւնսն. (Մանդ.։ Ասի եւ Ցանկութիւն շահից, կերակրոյ, գեղոյ, փառաց, ծարաւոյ, չարեաց, եւ այլն։)
ՑԱՆԿՈՒԹԻՒՆ. որպէս Ցանկասիրութիւն մարմոյ. որ եւ ասի Հեշտ՝ ցանկութիւն, Տռփանք.
Որ ինչ յաշխարհի է, ցանկութիւն է մարմնոյ, եւ ցանկութիւն է աչաց։ Բորբոքեցան ցանկութեամբք իւրեանց ի միմեանս։ Ծառայէաք ցանկութեանց եւ պէսպէս անառակութեանց։ Էր ի ցանկութեան մեծի՝ լինել ընդ նմա.եւ այլն։
Ժողովուրդն սրբեալ ի միաբանութեանց առ կանայս, եւ յամնայն հեշտ ցանկութեանց արտաքոյ եկեալք. եւ կոչի ախտս այս սորա՝ հեշտ ցանթութիւն. (յն. թարգմանի եւ հեշտութիւն, փափկութիւն եւ այլն) (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
net, seine;
net-work;
snare;
cf. Ցանցատեսակ;
սփռել զ—, to spread nets;
անկանիլ ի —ս, to be caught, taken in a net;
to be snared, netted, entrapped.
ἁμφίβληστρον, δίκτυον rete σαγήνη sagena. Վանդակաձեւ հիւսուած չուանեայ յըմբռնել զձկունս, որպէս եւ զայլ կենդանիս պէսպէս օրինակաւ. ուռկան. արձոյլ. վարմ. երագազ. դամ. աղ, թօռ.
Իբրեւ զձկունս ծովու՝ ձգեաց զնա ցանցիւ իւրով։ Խունկս ծխեսցէ ցանցից իւրում։ Սփռեսցէ զցանցն իւր։ Որպէս ձկունք որսացեալք ցանցիւք չարեօք (յն. չարօք)։ Անկցին ի ցանցս նորա մեղաւորք։ Ցանց ձգեաց ոտից իոց։ Արկից զցանց իմ զնովաւ, եւ պատեսցի ուռկանաւ ի պաշարումն. եւ այլն։
anger, indignation, passion, wrath, ire, rage, fury;
ի — ածել, to provoke, to anger, to incense;
գրգռել զ— ուրուք, to rouse or stir up wrath, to put into a passion;
թափել զ— բարկութեան, to vent one's anger or spleen;
մեծապէս ցասմամբ եռալ ախտից, to be aggravated, to become worse;
լինել ցասմամբ ընդ ումեք, to be angry with, to quarrel with a person.
Մի՛ բարկասցի ցասումն քո յիս։ Եթէ ելցէ ցասումն արքայի։ Ոչ երկնչէր ի ցասմանէ թագաւորին։ Ի ցասմանէ առիւծու։ Հայեցեալ Յիսուսի զնոքօք լի ցասմամբ։ Եւ էր հերովդէս ցասմամբ ընդ տիւրացիս եւ ընդ սիդովնացիս։ Ցասմամբ մեծաւ։ Ո՛չ ցասմամբ յիշխանութեանս հպարտացեալ.եւ այլն։
Ցասումն՝ դժուարինն առ մխիթարութիւնս (այսինքն դժուարամոքելի). (Պղատ. տիմ.։)
Ախտ բորոտութեան մեծապէս ցասմամբ եռայր յերկրի։ Զի անցուսցէ ի մէնջ զցասումն պատուհասի յանցանաց մերոց։ Դարձո՛ զցասումն քո ի մէնջ։ Վասն որպիսի՛ ինչ իրաց նեղեն զմարդիկ ցասմունք ազգի։ Ընդէ՞ր զեղուն ի մեզ ցասմունք պատուհասիցն Աստուծոյ. (Խոր. առ արծր.։ Ժմ.։ Շար.։ Մանդ.։)
of a different tribe or clan;
ցեղընտիր առնեմ, ցեղընտիր լինիմ, to distinguish one tribe or family from another.
ՑԵՂԸՆՏԻՐ ԱՌՆԵԼ կամ ԼԻՆԵԼ. Առնել ընտրութիւն ըստ որոշման ցեղից. խտրել զառանձին ցեղ ընտրութեամ.
Պիտոյ է ուրեմն զբանիցն ձեւ ոչ յոյժ ցեղընտիր առնել, այլ տեսանել յաւէտ ի նոսա զբանիցս. (Պրպմ. լ. ձ։)
to cry out, to exclaim;
to predict;
— առ աստուած, to invocate divine help.
Զոր եսայիաս կանխաւ վերագոչեաց։ Վերագոչեմք առ քեզ տէր. (Շար.։)
Փառատրողական երգաբանութեամբ հոգէզուարճ նուագարանօք վերագոչեսցու՛ք. (Թէոդոր. կուս.։)
cf. Վերադառնամ.
ՎԵՐԱԴԱՐՁԻՄ ἁναστρέφομαι revertor ἑπιστρέφομαι convertor եւ այլն. որ եւ ՎԵՐԱԴԱՌՆԱԼ. Վերադարձ առնել. անդրէն վերստին դառնալ.
Վերադարձիլ արտասուօք ի ջնջումն մեղացն։ Ի ձեռն ապաշաւանաց վերադարձիլ ի կեանս. (Արծր. ՟Ա. 1։)
to elevate, to raise, to bear on high;
to reduce;
— զոք ի զառածանացն, to reclaim a person from disorderly or ill conduct.
Փայտիւ զերկաթ ի ջրոյ վերածեր։ Ի մահուանէ ի կեանս վերածեաց։ Ի գերեզմանացն զմեռեալսն վերածեաց. (Խոսր.։)
Զգերեզմանս քակեաց, զմեռեալս արտաքս վերածեաց. (Պիտառ.։)
Որ բարձրացաւ ի խաչին, եւ զամենեսեան առ ինքն վերածեաց. (Շ. բարձր.։)
on, upon;
over, above;
for, in behalf of, on account of;
յայնր —, upon that;
about that;
ի — ամենայնի, above all, before all else;
յորոց — աշտարակն անկաւ, on whom the tower fell;
ի ճշմարտութեան — չեւ է հասեալ, he has not yet heard the truth;
յաւելին ցաւս ի ցաւոց —, they increased my sorrows, they added to my grief;
հարուածս ի — նոցա հասուցանէին, they charged them with the massacres;
առած ի — արաբացւոց, threatening announcement for Arabia;
փակեմ զդուռն ի —ս, I shut the door behind me;
կործանումն նմա ի — կայր, he was on the brink of ruin, on the point of ruining himself cf. Կամ;
cf. Հասանեմ.
Ի ՎԵՐԱՅ. որպէս Առ ափն. յեզր.
ա.նխ.մ. ռմկ. վըրայ, վըրան. պ. ֆէրա, զիպէր. յն. իբէ՛ր, էբի՛, էբանօ, իբէրա՛նօ. լտ. սու՛բէր. Արմատն է Վեր, ի վեր. Որ ինչ ի վերոյ եդեալ իցէ ներքոյ եղելոյն. ըստանձնեալն. յարեալն կամ ընդ մէջ անկեալն՝ ընդ վերինն եւ ընդ ստորինն, ընդ արտաքինն եւ ընդ ներքինն.
Փակեմ զդուռն ի վերայս. ամենայն յետ ի ներքս մտանելոյս. (Լմբ. առ լեւոն.։)
նխ. Ի ՎԵՐԱՅ. նխ. տե՛ս ի կարգի տառիդ Ի դնեմք եւ աստ քանի մի օրինակս ոճով.
Ի ՎԵՐԱՅ. որպէս ռմկ. ուղրունա, հագգընա.
Ես եմ ասէ հովիւ քաջ, որ ի վերայ խաշանց իմոյց մեռանիմ. յորո՞ց խաշանց արդեօք. ի հարթուցելոցն, ի փախուցելոցն, ի գազանակուր եղելոցն (վերայ). (Ագաթ.։)
Ի ՎԵՐԱՅ ԿԱԼ կամ ՀԱՍԱՆԵԼ. ἑπίσταμαι . Խելամուտ լինել. վերահասու լինել. ըստուգել. ի միտ առնուլ.
Այլ վասն յովսէփու՝ թէ ունէր զհոգին աստուծոյ յանձին, զայն եւ փարաւոն հաս ի վերայ. յն. ըմբռնեաց, կամ հասկացաւ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
նխ. Ի ՎԵՐԱՅ. նխ. ի ձայնէս Վեր, որպէս իվերին կողման կամ կողմն, ներգոյական եւ տրական նշանակութեամբ. որ եւ ի յ. ἑπί, ἑφ’ super, supra. Տե՛ս եւ ի տառն Վ. վրայ, վըրան, դեպ ի վրայ.
Եդ ի վերայ իսահակայ, կամ սեղանոյ. կամ վիմի, աւազոյ։ Ի վերայ հնացեալ ձորձոյ։ Ի վերայ երեսաց երկրի թագաւորել ի վերայ իսրայէլի, կամ յուդայ։ Ածել անձրեւ, կամ ծագել զարեւ ի վերա արդարոց եւ մեղաւորաց, կամ ի վերայ երկրի։ Գալ առ քեզ ի վերայ ջրոցս։ Ետես թզենի մի ի վերայ ճանապարհին։ Ի վերայ իմ հասին։ Իբրեւ ի վերայ աւազակի ելիք։ Յարիցէ ի վերայ նորա։ Հեղից ի վերայ ամենայն մարմնոյ, եւ այլն։ կամ
Ի ՎԵՐԱՅ. ὐπέρ super, ob, de, pro, propter. որպէս Վասն. յաղագս. ի սակս, առ սէր. առ գութ. համար, վրայօք.
Կոչեցին զմանուկն վայքաբովթ՝ ի վերայ տապանակին աստուծոյ, եւ ի վերայ սկեսրայրին նորա, եւ ի վերայ առն իւրոյ. (՟Ա. Թագ. ՟Դ. 21։ Զանձն իմ իսկ եդից ի վերայ քո։ Մեռանիլ ի վերայ ազգին. եւ այլն։)
Ի ՎԵՐԱՅ. մ. Ունիս տեսնել առընթեր բազում բայից. զոր օրինակ, Ի վերայ ածել, բերել, դնել, եւ այլն։
Եղիցի այս նշան հաւաստի՝ ձեռին ի վերայ դրութիւն. (Մեկն. ղեւտ.։)
high, superior;
ի —, from above, from on high, from heaven;
from the beginning;
— ի վայր, from top to bottom;
անդուստ ի —, from ancient times, from the beginning;
ի — եւ ի սկզբանէ այնպիսիք էին, they were so from the beginning;
յառաջագոյն ի — գիտէի զայս, I knew that long since.
Եւ վարագոյր հին օրինին՝ վերուստ ի վայր պատառէին. (Շար.։)
Ի ՎԵՐՈՒՍՏ. ἅνωθεν altius, jam, olim, ab initio. ըստ յն. ոճոյ, իբր Անդստին ի սկզբանէ, ի բնէ, յառաջնմէ, ի նախնեաց անտի, ի հիմանց, եւ այլն. տե՛ս եւ ԱՆԴՈՒՍՏ Ի ՎԵՐՈՒՍՏ.
Հա՛րկ է, զի ի վերուստ զբոլոր բանն քննեսցուք։ Յառաջագոյն ի վերուստ գիտէի զայս։ Այս էին օրէնք նոցա ի վերուստ։ Զայս եւ ի վերուստ իսկ ասաց մարգարէն։ Զի իմասցիս զնոսա ի վերուստ զնախագիտութիւն. (Ոսկ. յհ. ստէպ։)
in free-stone, in polished stone;
— տառեմ, to change into stone, to petrify, to harden.
Ի վիմէ տաշեալ կոփեալ. վիմահատ. տաշածոյ. կոփածոյ. կռածոյ. վիմափոր.
Յարկս ի վիմատաշ քարանց շինեաց։ Շինեաց զվկայարանսն վիմատաշ կոփածոյ քարամբք։ Վիմատաշ կոփածու քարամբք. (Խոր. ՟Գ. 59։ Եզնիկ երէց.։ Ուռպ.։)
to embrace, to clasp in one's arms, to throw one's arms round, to hug, to fold or lock in one's arms;
to surround, to encircle;
— զմիմեամբք, to embrace mutually;
— զիւիք, to apply oneself, to give oneself up to;
— զփառօք, to be ambitious;
cf. Ծունգ.
(ի հյ. ձայնէս՝ պար. եւ յն. փէրի, շուրջ. ) περιπλέκομαι, συνέχω amplector, complector, complicor, contineo. Պարապատիլ. պատատիլ. գրկախառնիլ. գիրկս արրանել. ոգեխառնիլ. փաթթուիլ.
Մի՛ փարիր (կամ պատիր) ի գիրկս՝ որ ոչ քո իցեն։ Զմիմեանց պարանոցօք անկեալ փարեալ համբուրէին. (Առակ. ՟Ե. 20։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 27։)
Փարէին զոտիւք առն Աստուծոյ. (ՃՃ.։)
Զորով փարեալ (կամ փարեաց) լոյսն համատարած՝ եւ խառնեցաւ ընդ ճառագայթս խաչին։ Որով փարեալ (կամ փարեաց) համարտարած լոյսն զկուսական անձամբ։ Լօյս փառաց փարէր զնոքօք։ Լուսազարդ փայլմամբ փարէր զնոքօք. (Ագաթ.։ Շար.։)
Աշակերտքն շուրջ փարեցան զփրկչաւն, եւ բարձրացոյց զնոսա. (Համամ առակ.։)
Փարի զմարդկային փառօք։ Զաստի խաւարաւ իբրեւ զլուսով փարել պտտրէ. (Բրս. հց.։ Խոսր.։)
shell, husk;
— պտղոց, rind, peel, paring;
— ծառոց, bark;
— ընկուզի, nut-shell;
— ձուոց, egg-shell;
— ընդեղինաց, pod, cod, husk;
— խեցեմորթից, oyster-shell or tortoise-shell;
scale;
— արեւելեան, coculus Iudicus, fisher's berry.
ՓԵՃԵԿ կամ ՓԵՃՈԿ. φλοιός cortex. գրի եւ ՓՈՃՈԿ, ՓՃՈՔ կամ ՓՉՈՔ. ռմկ. կճէպ, կեճէպ, խէճէպ, գապուգ. Արտաքին կեղեւ եւ քիստ արմտեաց. եւ Խոշոր պատեանք կորիզի եւ սերման պտղոց. (իտալ. պու՛չչիա).
to puff, to blow;
to sneeze;
cf. Մռնչեմ.
Ընդ ունչս ձայն հնչել, փռնչել, եւ Մռնչել.
loan, borrowing;
anthem, response, antistrophe, antiphon;
— առ —, —ն ի —, by turns, reciprocally, alternatively, mutually;
խնդրել —, to ask in loan;
— տալ, to lend, to make a loan;
— առնուլ, to receive as a loan, to borrow;
ընդ —ս մտանել, to be overburdened by loans, to be obliged to beg;
—ով կեալ, to live upon trust, or upon credit.
δάνειον, δάνος, δανεισμός mutuum, mutuatio, foenus, foeneratio χρῆσις, χρέος usus, debitum, commodatum, commodatio. Ինչ մի առեալ՝ անդրէն հատուցանելի. դրամ տուեալ ումեք առ ի պէտս՝ պայանաւ յետս առնլոյ ըստ ժամանակին անթերի. կամ աւանդ. յանօթ տուեալ ինչ. (Փոխ.)
Եւ զփոխն եթող նմա։ Տամ զդա փոխ տեառն զամենայն աւուրս, եւ եղիցի դա փոխ տեառն։ Հատուսցէ քեզ տէր զաւտկ փոխանակ փոխոյն՝ զոր ետուր տեառն.եւ այլն։
Վայ որք փոխի շահ. տան։ Ի փոխիցն, եւ ի վաճառոց. (Գանձ.։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 3։)
Առաւել բայիւ. δανείζω, δανίζομαι, ἑκδανίζω, ἑκτοκίζω mutuum do, accipio;
foenero, -or.
Տացես փոխ ազգաց բազմաց, եւ դու ոչ առնուցուս փոխ։ Տալով տացես նմա փոխ, որչափ եւ խնդրիցէ ի կարօտութեան իւրում։ Փոխ առնու մեղաւորն, եւ ոչ հատուցանէ։ Փոխ տայ Աստուծոյ, որ ողորմի տնանկին. ըստ սրոց նորա հատուսցէ նմա։ Ծառայք տերանց իւրեանց փոխ տայցեն։ Առնու ցորեան փոխ ամարանի. եւ այլն։
ՓՈԽ. գ. (արմատ Փոխելոյ, Փոփոխելոյ. ) στίχος versus ἁντίφωνον, ἁντιφωνία antiphona, responsio եւ այլն. Փոփոխ սաղմոսերգութիւն տուն առ տուն. փոխաձայնութիւն. եւ Բուն սկիզբն սաղմոսի յետ կցուրդի. եւ Մասն այսր եւ այնր աւետարանի կամ գլուխ ինչ կարդալի ըստ բաշխման ի վերայ ութ ձայինց։
Կց. Եղիցին ականջք։ Փոխ. Ի խորոց կարդացի առ քեզ։ Զփոխն ի լման ասա՛, եւ այլն. (Տօնաց.։ Եւ Ճշ.։)
Փոխ առ փոխ փոփոխմամբն ուսուցանէ զմեզ ի չափու ունել զանձինս. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
recompense, compensation, retribution, remuneration, reward;
return, requital, satisfaction, revenge;
in exchange or return for, instead of, for;
reciprocally;
— վնասուն, amends, indemnity, reparation;
— այցելութիւն, return visit;
դարձ —րինի, condign recompense;
առնել զդարձ —րինի, to give like for like;
հատուցանել զ— վնասուն, to make up to, to indemnify for.
Զփոխարէնսն հատուցանել ծնողացն։ Արդ արարէք զդարձ փոխարինին ի նոյն։ Զդարձ փոխարինին յանձինս իւրեանց ընդունէին. (՟Ա. Տիմ. ՟Ե. 4։ Եսթ. ՟Ժ՟Ղ. 9։ Հռ. ՟Ա. 27։)
Զի եւ ոչ իսկ փոխարէնս խնդրէ ի մէնջ փոխանակ երեխտեացն։ Ինքն առնէ զփոխարէնս յերկնի եւ յերկրի։ Փոխարէնս առ ի նմանէ առաքին երեւելիք եւ աներեւոյթք։ Որ առիթ լինի չարին, զփոխարէնս չարեաց առցէ. (Յճխ.։)
Թէ ապրիմք, փոխարէնս առնեմք ձեզ. (Զենոբ.։)
Ի փոխարէն հատուցմունս հարիւրաւորս հատուսցէ նոցա պարգեւատուին առատութիւն. (Ղեւոնդ.։)
Յղեաց առ խոսրով՝ արքայն մօրիկ. քանզի զնա թագաւորին փոխարէն էին կացուցեալ. (Մամիկ.։)
Փոխարէն մեռցի։
Չար՝ փոխարէնընդ որոց առերն՝ հատուցեր. (Սարկ. աղ.։)
to change, to convert, to transform, to modify;
to remove, to displace, to transfer, to transport;
to succeed;
to translate;
— զհրամանս or զիրաւունս տեառն, to transgress God's commandments;
— զհանդերձս, to change one's clothes;
— զշապիկ, to shift one's shirt or shift;
— զբնակութիւն, to shift one's quarters, to remove;
— զկարծիս, to alter or change one's mind;
— զպատիժ (ամոքել), to commute a punishment;
— զաչս յերկինս, to raise the eyes to heaven;
— ի հայ լեզու, to translate into Armenian;
cf. Լեզու.
Փոխեաց զվարձս իմ։ Փոխեցէք զպատմուճանս ձեր։ Փոխեաց զհանդերձ բանտին նորա։ Որպէս վերարկուս փոխեսցես զնոսա, եւ փոխեսցին։ Փոխեցին զփառս իւրեանց ի նմանութիւն որթու խոտակերի։ Փոխեցին զհրամանս նորա։ Փոխեսցեն զիրաւունս։ Փոխեաց ի նոցանէ զաւազանսն։ Մի փոխեր զսահմանս։ Փոխեսցուք զնա ի գործոյ անտի։ Այդի յեգիպտոսէ փոխեցեր, եւ այլն։
Փոխեսցո՛ւք զաչն մեր յերկինս։ Կամացին յուղղափառ հաւատս փոխիլ. (Ոսկ. յհ.։)
Նախ կսկծեցուցանելն, եւ ապա յառողջութիւն փոխելն. (Շ. մտթ.։)
Յայլ կերպարանս փոխել։ Ոչ յիւրմէ բնութենէն փոխէր։ Որպէս թէ արդարոցն մեռելոց ոգիք յայլ ի սուրբ մարմինս փոխիցին, եւ մեղաւորացն ոգիք յաղտեղի մարմինս փոխիցին. (Եզնիկ.։)
ՓՈԽԵԼ, իլ. μετατίθημι transporto μεταλλάττω commuto եւ migro, discedo եւ այլն. Փոխադրել, փոխիլ յաշխարհէ, կամ ի տեղւոջէ. մեկնիլ. չուել. դառնալ. անցանել.
Ապա առ զքահանայութիւն եղիազար, եւ փոխեաց զնա նախանձաւորն Աստուածայ փենեհեզ. (Միխ. ասոր.։)
street;
մանր —, narrow-street, alley;
—ք վաճառաց, mercery, mercer's shops;
—ք գնացից ջրոյ, water-pipe, water-conduit;
ի —ի, in the open street;
— տալ, կտրել, կազմել, թողուլ, to open a way, to fray a way, to cut a road through the enemy.
ῤύμη, πλατεῖα platea ἁγορά forum ἁγυρά via urbis, vicus, semita ἅμφοδον bivium περίβολος ambitus. ասի եւ ՓՈՂ (թերեւս ի նմանութենէ պարանոցի եւ կրճի. լծ. եւ Պողոտայ. յն. փլադիա. լտ. ֆօռում) Ճանապարհք քաղաքի. անցք. ուղի հրապարակաց. գռեհ. սօգագ, զուգագ, սուգ.
Ընդ ամենայն փողոցս քաղաքին։ Ընդ փողոցս եւ ընդ հրապարակս։ Առ դուրս արտաքոյ ի փողոցի անդ։ Շուրջ զտաճարաւն փողոցս։ Ի փողոցս նորա ողբացէ՛ք.եւ այլն։
Ի մէջ փողոցաց եւ հրապարակաց։ Ընդ շինամէջ փողոցաց քաղաքին։ Մօր փողոցաց։ Ընդ արձակ փողոցիւք։ Ի գռեհս եւ ի փողոցս. (Եւս. պտմ.։ ՃՃ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12։ Խոր. ՟Ա. 15։ Խոսր.։)
Յօրինէ ի նմա փողոցս վաճառոց ամենալիցս. (չարղը բազար. ) (Արծր. ՟Ա. 11։)
Ոսկի փողոց կայր ի վըզին, եւ բաց ի բաց էր իւր ագին. (սիրամարգն. ) (Շ. առակ.։)
cf. Փոշեխառն.
Զփոշելից մոխրեալն առաւել պատուէին. (Նշ. Եզեկ.։)
trial, test, proof, attempt;
specimen, sample;
experience, proof;
endeavour, undertaking, enterprise, expedient;
trial, adversity, misfortune;
temptation;
probation;
experienced, expert, practised;
approved, tried, pure;
ի —ոյ, by or from experience;
խիստ — ,a hard trial;
բազմամեայ —, experience;
բնագիտական —, physical experiment;
—ով ուսեալ, taught by experience;
լինել —, to be experienced, versed, exercised;
զ— առնու րձել, ի — մտանել, to experience, to make an experiment of, to attempt, to make attempts, to try, to assay, to prove, to experiment;
ի — արկանել, to put to the trial or test, to torture;
— փորձել վերստին, to renew an attempt, to make a new effort;
ի վերջին — մատուցանել զիմն, to put to the final proof;
ի մահու — գալ, to prove death, voluntarily to encounter death;
հայաստան նախ զ— առ զօրութեան նորա, Armenia was the first to feel his strength;
ընդ նոր — հանդ իսի էանց նա, he was put to a new trial;
մատեաւ եւ յարդարսն — մահու, even the righteous were in mortal danger;
գիտելով զ— առն, well knowing what a man he is;
զգանից զ— առ, he was beaten;
— է, he is experienced, he has much practice;
— արծաթոյ եւ ոսկւոյ ի բովս, gold and silver are tried in the furnace;
cf. Զէն.
Փորձ արծաթոյ եւ ոսկւոյ ի բովս։ Տաց զնոսա քեզ ի փորձ։ Միւսանդամ փորձ փորձէր։ Այր անօրէն փորձ փորձ առնէ բարեկամաց։ Փորձ տե՛ս զանփորձ արծաթոյ։ Եթէ զփորձ ինչ խնդրէք զՔրիստոսի։ Զփորձ նորա դիտէք եւ դուք.եւ այլն։
Առանց քննութենէ եւ փորձի. (Փիլ. տեսական.։)
Ի փորձոյ ուսանել։ Ի փորձոյ գիտել։ Ի փորձոյ ծանուցաւ. (Ոսկ.։ Կոչ.։ Սարգ.։ Մխ. առակ.։)
Որպէս եւ փորձ իսկ իծացն յայտ առնէ։ Յառաջագոյն դիտելով զփորձ առն։ Զփորձ պատմութեանդ զամենայն ի գրոց սրբոց ցուցից. (Եզնիկ.։ Խոր. ՟Գ. 55։ Կոչ ՟Դ։)
ԶՓՈՐՁ ԱՌՆՈՒԼ. πεῖραν λαμβάνω, πειράω experior. Փորձալ անձամբ. յանձին կրել. առնուլ զճաշակ. փորձիւ դիտել.
Զորոյ զփորձ առեալ եգիպտացւոցն՝ ընկղմեցան։ Զտտնջանաց եւ զդանից զփորձ առին։ Փափուկըն՝ որոյ ոչ իցէ ոտին իւրոյ առեալ զփորձ գնալոյ ի վերայ երկրի.եւ այլն։
Տիրապէս ասի ճանաչել, յորժամ զփորձ ոք զիրացն առնուցու։ Զփորձ առնոյր զօրութենէն։ Զփորձ առեալ չարեացն։ Կորովեացն պարսից զփորձ առեալ զստոտկութեան սկային. (Շ. ՟ա. յհ.։ Կոչ. ՟Բ։ Խոր. ՟Բ. 79։)
Թէպէտեւ զփորձ էառ ամենեւին զմերոյ բնութեանս, սակայն առանց մեղաց. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։)
Որով ինքն չարչարեցաւ՝ զփորձ առեալ. յն. փորձեցեալ։
Որ զայլոց առն փորձ առեալ է. այն է՝ գիտել զայր. կամ ամուսնանալ. (Փիլ. քհ.։)
Չարաչար տանջանօք ի Փորձ առեալ՝ ոչ կարէին խոստացուցանել. (Կաղանկտ.։ Ասի եւ իբր ռմկ. նովին ոճով, Փորձ առնուլ.)
Ագռաւ մի պանիր ունէր ի բերանն. իսկ աղուէս փորձ առնոյր՝ ի նմանէ հանել զպանիրն. (Ոսկիփոր.։)
Փորձ է ամենայնիւ ըստ նմանութեամբ առանց մեղաց. (Եբր. ՟Դ. 15։)
Յառաքինեաց եւ ի փորձից։ Այսու փորձ գտան (այսինքն նեղութեամբ ) ընտրեալք ամենայն։ Եկեսցէ ի մէջ փորձն պօղոս.. . Որ ոչ է փորձ պատերազմի։ Էին եւ Աստուածայնոց գրոց փորձք եւ հմուտք։ Փորձ գտեալ։ Ամենայնիւ փորձք գտեալք։ Որում ամենեքին փորձ էք, Որոյ ճշմարտութեան փորձ էք դուք։ Լսել բարւոյ եւ փորձ վարդապետին՝ հօրն ամոնայ. (Փիլ.։ Պրպմ.։ Իգն.։ Սարգ.։ Սարկ.։ Բրսղ. մրկ.։ Վրք. հց. ՟Բ։)
to make haste, to hasten, to be quick, eager, to hurry;
to strive, to endeavour;
to be diligent, to apply oneself to;
չ-, to be slow, not to hurry, to take one's time;
փութալով առնել զիմն;
to do anything in a hurry;
փութա՛, quick! make haste!
փութա՛ էջ այտի, come down quickly!
յայն միայն փութայր, he dreamed of nothing else than;
յայն առաւել փութամ զի, my chief desire is to;
եւ զիա՛րդ փութամ մինչեւ կատարեսցի, and how am I straitened till it be accomplished !.
Ոմանք ի հանգիստ եղբարցն փութային։ Առաւել փութասցին ի մեծ ծառայութիւն։ Որք յիմաստութիւն եւ որք ի բժշկականութիւն փութացեալ. (ՃՃ.։)
burning;
— առնել, to burn, to be burnt.
Տապախարշ արարեալ զմատաղատունկս իմանալի բուրաստանաց մերոց։ Ցրտահար սառուցեալ ի ձմերայնի լինէր, եւ տապախարշ արեւակէզ յամարայնի. (Յհ. կթ.։)
tenth part, tithe;
decime or dime;
առնուլ զ—սն, to decimate, to tithe, to collect tithes.
Տասաներորդ գրուի միոյ։ Նաշիհ, երիս տասանորդս առ զուարակ մի, եւ երկուս տասանորդս առ խոյ մի. եւ տասանորդս տասանորդս առ գառն մի. եւ այլն. (Ղեւտ. ՟Ե. ՟Զ։ Թուոց. ՟Ի՟Ը. ՟Ի՟Թ։)
Ետ նմա տասանորդս յամենայնէ։ Յամենայնէ՝ զոր տացես ինձ, տաց քեզ տասանորդս։ Ամենայն տասանորդ յարկրէ՝ ի սերմանեաց երկրին, եւ ի պտղոց ծառոց։ Ղեւտացիքն ի տասանորդաց մերոց տասանորդեսցեն քահանայի մեծի։ Հաս տեառն զտասանորդս ի տասանորդէ։ Զտասանորդս զուարակացն եւ ոչխարաց։ Տասնորդք կամ մաքս, կամ ինչ որ ինչ մուտք յարքունիս իցեն.եւ այլն։
proscribed, removed, driven away, expatriated, banished, exiled;
— առնել, լինել, cf. Տարագրեմ, cf. Տարագրիմ;
— ելանել ի կենաց, to pass from this world;
ի հայրենի ընչից — գտանիլ, to be disinherited.
Գրեա՛ զայրդ զայդ՝ այր տարագիր։ Եղեւ տարագիր՝ բերանն արհամարհեալ։ Էիք ի ժամանակին յայնմիկ առանց քրիստոսի, եւ տարագիրք յուխտից աւետեացն. (Երեմ. ՟Ի՟Բ. 30. եւ 28։ Եփես. ՟Բ. 12։)
Ի հայրենի ընչից տարագիր գտանի։ Զիւրեանց որդիսն տարագիրս առնեն։ Պօղոս եւ զբամբասօղս տարագիր առնէ յարքայութենէ. (Ոսկ. մտթ.։)
Ի յաւիտենական փառացնաստուծոյ տարագիր գտանին։ Մի՛ տարագիր անկցուք ի նմանութենէն աստուծոյ։ Զի մի՛ յորդիութենէ նոցա տարագիր գտանիցիք. (Սարգ.։)