reader, lecturer;
ազգ առ —ցողն, advertisement, address to the reader;
ներողամիտ —ցող, gentle reader.
cf. Ընթերցիչ.
reading;
lectureship, order of lecturers in the church.
lecture;
lesson.
catechism (of St. Cyril).
cf. Ընթերցասէր.
lecture;
տալ յ—, to give to read;
to cause to read.
cf. Հացակից.
who gives a supper.
dining-room, supper-room;
tea-garden;
eating-house, chop-house.
supper-time.
to sup, to take the evening's repast.
— տէրունեան, the Lor's —, the Last —, —ս առնել, գործել, տալ, to invite to -;
to give a banquet;
ընթրիս առնել առ ումեք, to sup with...;
ի ժամ ընթրեաց, at supper-time.
that carries presents or offerings;
— լինել, cf. Ընծայաբերեմ.
to carry presents, to offer, to make a present.
offer, offering;
offertory.
cf. Ընծայաբեր.
place of offering, altar
cf. Ընծայաբեր.
companion, comrade, partner;
female companion;
consort;
fellow;
agent;
neighbour;
partaker;
peer;
clerk;
assistant;
չիք իմ —, I am peerless, I have no equal;
— զընկեր, այր զ—, one to another, mutually;
երդուան այր —ի իւրում, they bound themselves by mutual oaths.
as a companion or comrade, friendly.
subscriber;
— առնել, cf. Ընկերագրեմ;
— լինել, cf. Ընկերագրիմ.
to subscribe to.
to become a subscriber to.
subscription;
մտանել յ—, to subscribe to;
ելանել յընկերագրութենէ, to cease to subscribe, to be no longer a subscriber;
պայմանք ընկերագրութեան, terms of -.
that betrays or kills his neighbour.
social, sociable.
companion, comrade, colleague;
associate, partner;
fellow-member, friar.
to accompany one's self, to associate one's self, to become a partner.
association;
society.
supporting social, or public harmony.
cf. Ընկերհաշտութիւն.
cf. Ընկերհաշտութիւն.
that suffocates his neighbour;
annoying, molesting one's friends.
cf. Ընկերակցիմ.
that loves his neighbour, charitable;
sociable, companionable.
that hates his neighbour.
to accompany, to escort, to follow;
to pair;
to associate;
to convoy;
to aid, to assist.
social harmony under various forms of government, monarchic, oligarchic, or democratic.
to associate with, to conspire, to plot.
company, society;
accompanying, assistance, partnership, match;
train, retinue;
fraternity, brotherhood, congregation, order, commonalty, body;
conversation;
knowledge;
sociability
love of ones neighbour, charity;
sociability.
that accompanies, that assists.
made like a nut.
to reject;
to draw back, to pull back;
to subdue;
to roll.
to recede, to retreat, to flinch;
to be repulsed, driven back;
— անուոյ, turning of the wheel;
— յազքատս, to compassionate the poor;
to pardon;
— երասանաւ, to be restrained, bridled, reined in;
պատերազմաց — ընդ ձեռամբ ուրուք, to take by force, to storm, to subdue, to conquer.
loving riches, avaricious, greedy, covetous;
— լինիմ, — սիրեմ, to hoard up, to save sordidly, to be niggardly.
passion for riches, avarice, avidity, greediness.
familiarly, domestically, confidently.
cudgel, club.
• «գաւազան, փայտ, բիր» Վրք. հս. ա. 694. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• = Վրաց. ჯოხი ջոխի «փայտ, գաւազան» բառից փոխառեալ։-Աճ.
• ՆՀԲ լծ. քուք, ձող, ճիւղ։ Վերի մեկ-նութիւնս տե՛ս ՀԱ 1908, 124։
• ԳՒՌ.-Տփ. ջօ՛խի «փայտ, մահակ, բիր», Երև. ջօ՛խի «ծառի դալար ճիւղ», երկուսն էլ նոր փոխառեալ վրացերէնից.-Հմշ. նոյն բառը կայ ջօխ ձևով, որ վրիպակով տպուած է ջօփ (Ազգ. հանդ. Զ. 141)։-Նո՞յն է ար-դեօք Ղրբ. ճէխ, ճէ՛խի «վառելափայտ»։
great, grand.
• «մեծ, աւագ» Մարթին։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. ջ'ոջ՝, Վն. նոչ (սեռ. ճիւ-չիւ), Մրղ. ճուչ, ճէօչ, Սլմ. ճէօչ, Մկ. ճիւ, Ռ. չօչ. բառս գործածական է նաև Ապ. Արճ. Բլ. Բղ. Խ. Խլ. Նփ. Սր. Ոզմ. Տիգ.։ Նոր ռա-ռեր են ջոջանալ, ջոջագլուխ, ջոջիկ, ջոջկիկ, ջոջութ, ջոջպապ, ջոջւոր, ջոջցնել, ջոջնաևt, ջոջահոգի, ջոջագլխանակ։-Հին հայերէնից աւանդուած է մեզ Ջոջիկ անունը. այս անու-նով յայտնի են Ջոջիկ եղբայր Վազգէնի՝ բդեշխի Վրաց. ամուսնոյ ս. Շուշանկայ (Ե դար), Ջոջիկ վաներէց Արամունից (608 թ.) Ջոջիկ իշխանաց իշխան Տայոց (Ժ դար). Այս վկայութիւնները հասցնում են ջոջ բա-ռի հնութիւնը մինչև Ե դար
• ՓՈԽ.--Հաւերէնի հետ կապ չունի ուտ. հոնա (Քամալեան, Երկասիրութ. 158), որ ինչպէս ստուգեցի ուտէացի ուտիագէտ Պատուական Քուշմանեանից, նշանակում է ո՛չ թէ «մեծ, աւագ», այլ «կարմիր»!
leafy branch.
• (ո, ու հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «բոյսի ծիլ կամ ընձիւղ» Վեցօր. 87. «դդմենու արձակած թևերը» Մծբ. 327, 369. «խուրձ կապելու կեմ, խոտէ չուան» գւռ. (տե՛ս տակը). որից ջովանալ «բոյսը ծիլեր արձակել, աճիլ մեծանալ, ուռ-ճանալ» Ագաթ. եփր. ել. էջ 150. հաստաջով «հաստ ծիլերով (ցորեն)» Թէոփ. խ. մկ. քա-ռասնաջով «քառասուն ծիլ արձակած (ար-մատ)» Թէոփ. խ. մկ. (Հին բռ. և Բառ. երեմ. էջ 275 ջով մեկնում են «բազմաստեղն», ինչ-պէս ունի նաև Հին հաւ. 115)
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. youo-ձևից, որ միջին ձայնդարձն է *yeuo-բառի. նշանա-կում է «ցորեն, գարի, կորեկ կամ նման մի բոյս, խոտ, արօտ». ժառանգներիո հմմտ սանս. [other alphabet] yava-«ցորեն, գարի, կորեկ». [other alphabet] yavasa «խոտ, արօտ, մարգ», զնդ. սι︎ уava-«ցորեն», yəvīn-«արտ», ya-vañha-«արօտատեղի», պհլ. jav, yav, պրս. [arabic word] ǰav, քրդ. je, jau, yo «գարի», օսս. yau, yáu, yeu «կորեկ», բելուճ. ǰo, jav «գարի», յն. ζειαί, ζεαί «կարմրահատ ցորեն», լիթ. ǰavai «ցորեն», ǰaviena «ցորենի արտ», iauja «ցորենի չորանոց», ռուս. овинъ, ուկր. бvyn «ցորենի որաները չորացնելու յարկ». միջին ձայնդարձն է ներկայացնում յն. φυσί-ζοος «ցորենաբեր, պտղաբեր, սնուցիչ» բարդի երկրորդ եզրը (Pokorny 1, 202, Boī-sacq 307, Walde 400, Trautmann 107, Horn § 428)։-Աճ.
• Karolides, Γλ. συγϰρ. 91 մերժում է կցել Կապադովկ. cionō «ծագիլ արևու-ռողբոջել բոյսի»։ Հիւնք. չու, չուել ար-մատից։ Scheftelovitz BВ 28, 301 սանս. ghabasti «թև, ղեկ», լտ. gaba-lus «կախաղան» բառերի հետ, որ մեր-ժում են Lidén, Arm. St. 32 և Pokorny 1, 533, Walde 331։ Karst, Յուշարձան 422 թրք. čop «փայտի կտոր», čubuq «ցուպ, գաւազան»։ Թիրեաքեան, Արիա-հայ բռ. 325 պրս. [arabic word] ǰuvān «մա. տաղատի»։
• ԳՒՌ.-Մշ. Նբ. ջ'օվ, Մկ. ճmվ «խուրձը կապելու խոտէ կեմ»։-Քաջունի, հտ. Գ. եօ 210 ջով մեկնում է «կեմ ի ծեղոյ աշորայի», և էջ 209 ունի նա և ջոպ «խոտեղէն չուան, կեմ»։
• ՓՈԽ.-Քրդ. čäv «խոտի կեմ» փոխառեալ է հյ. ջով ձևից, որից յետոյ յետ է փոխա-ռեալ Մկ. ճmվ։
besom, broom.
• «մազե կամ երկաթե բարակ թե-լերով հիւսուած քամիչ կամ շերեփ» Վստկ 93. «Պատեհ է որ ձարէ կամ երկաթէ ջովլի շինես և զվերայի փրփուրն ի բերանոցն ըս-տէպ սրբես շերեփովն և զջովլին մինչև յա-տակն կարասին ածես»։
• = Պրս. [arabic word] čavlī «սկաւառակ որ իցէ հիւսեալ յոճից ցորենոյ» ԳԴ. Ատրպատա-կանի թուրքական արտասանութեամբ բառս պիտի դառնար čovli (հմմտ. օսմ. av «որս», avjə «որսորդ»> ատրպ. ov, ovči), որից և մեր բառը։ Անշուշտ այժմ սալակ կոչուաձ ծղօտեայ ամանն է, որի վրայ ձուկ կամ կա-նաչի են լուանում, լաւաշ հաց թրջում ևն։
• Ուղիղ մեկնեց Հացունի, Ճաշեր, էջ 98։
cf. Ոստայնանկ.
• «ոստայնանկ» Յասմ. փետ. 1. Վրդն. առ. 293. «ԱՉ ձայնին պատկանող մև եռանակի անուն» Մանրուս. (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան 576). գրուած է ջուլհակ Տաթև. ամ. 454։
• = Պրս. [arabic word] ǰulāhak «ոստայնանկ» բա-ռից փոխառեալ. ծագում է պրս. ❇ [arabic word] ǰu-lāh բառից, որից փոխառեալ են նաև արաբ. [arabic word] ǰullāh, [arabic word] ǰullah, քրդ. ulanι ǰulfa, թրք. [arabic word] čulha «ոստայնանկ»։-Հիւբշ. 233։
• ՆՀԲ դրած է «բառ ռմկ» և յիշած է ջիւլլահ, ճիւլլահ, չիւլհա ձևերը։ Հիւբշ. 239 չունենալով պրս. ǰulāhak ձևը, ո-ոից կանոնաւորապէս գալիս է հյ. ջու-լահակ>ջուլհակ, և խաբուելով հայերէ-
• նի -ակ վերջաւորութիւնից, դնում է հին իրանեան փոխառութեանց մէջ, իբր պրս. jolāh, jolāha, անշուշտ ենթադրե-լով պհլ. jolāhak ձևը։
• ԳՒՌ.-Մշ. Սլմ. Տփ. ջուլհակ (Մշ. սեռ. ջուլգի), Շմ. ջիւլհակ, Տփ. ջո՛ւհլակ, Երև. ջուհլագ, Ջղ. ջուխլակ, Ախց. ջ'ուֆլակ, Կր. ջուլֆակ, ջուֆլակ, ջուլֆա, Զթ. ճհալօգ, ջ'հալոգ, Տիգ. չուֆլmգ, չվլmգ, Հճ. ջուլհօգ, չուլհօգ, Չմ. չուվուլագ, Սվեդ. ջ'ըլհիւգ, որոնք բոլոր նշանակում են «ոստայնանկ», բայց նաև լայնաբար «ոստայն» Հմշ, փոխաբերա-բար «սարդ, մամուկ» Զթ. Կ. Կր., «սարդի բատայն» Չմ.։-Նոր բառեր են, ջուլհակա-նոց, ջլկահոր, ջլկուփայտ։
the fifty days from Easter to Pentecost.
• (սեռ. -նանց) «Ջատկից մինչև Հոգեգալուստ եղած յիսուն օրուայ միջոցը» Տօնաց. Տօմար.։
• Հները մեկնում են ինն բառից. «Յի-նունքն և կիւրակէքն ունին զօրինակ երկնաւոր փեսային Քրիստոսի հարսան-եաց... յորժամ խառնեալ միանան ազգ արդարոց մարդկան ընդ ինն դասս հր-րեշտակաց, զոր և անուն իսկ աւուրցդ
• յայտ առնէ՝ յինունք վերակոչելով». Շնորհ. ընդհ. տպ. եմ. էջ 64։-«Այլ և բազումք յինունք կոչեն ըստ ինն դա-սուցն հրաբուն զօրացն». Տօնակ.։-«Այս յիսուն օրս զատիկ է, վասն այն կոչի յինունք, որ է յիսունք և կամ յինունք, այսինքն ընդ ինն դասս հրեշտակաց ու-րախացեալ տօնեմք զյարութիւն Քրիս-տոսի». Տաթև. ձմ. ճխե։-ՆՀԲ մեկնում է իբր յն. δμήν «հարսանիք», ὸμνος «երգ հարսանեաց» կամ հյ. ինն բառից։ Քրն նասէր, Օրաց. հիւանդ. 1905, էջ 358 յի-սունք բառից է հանում։
fifty.
• , ի հլ. (յետնաբար կայ նաև յի-սունց, յիսանց) «յիսուն» ՍԳր. Եփր. թգ. 442 (գրծ. յսնիւք). որից յիսնամեան ՍԳր. Եփր. ծն. յիսնապետ ՍԳր. յիսներորդ ՍԳր. յիսնակ նանայ. Տոմար. յիսնեակ Փիլ. Կանոն. յիս-ներեակ Փիլ. Յհ. իմ. ատ. յիսնաւոր Երգ. վջ, 5. (տպ. Պոլիս 1895 յսնաւորք. իմաստը ան-յայտ է. բնագրում և միւս թարգմանութեանց մէջ ամբողջ այս կտորը չկայ. տե՛ս ՀԱ 1924, 231 և 418. թերևս ա՛յս է վերի յիսկաւոլ բառը). նոր բառեր են յիսնամեայ, յիսն-ամեակ.-գրուած կայ նաև յսուն Եփր. թգ. 447, Եղիշ. ե, էջ 84, որից յսնապետ Եփր, թգ. 447 ևն, որոնց վրայ տե՛ս Meillet JAs. 19032, 498։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. penk2ek'omt-ձե-ւից. հմմտ. սանս. pančāsát-, զնդ. pančā-sat-, պրս. panǰāh, պհլ. pancāh, թոխար. pçāka, յն. πεντήϰοντα, լտ. quinquāginta, հիռլ. cōica ևն հոմանիշները (Boisacq 768. Walde 635, Pokorny 2, 25)։ Ըստ Meillet (անդ) հնխ. penk2ēk'omt-տուած է նախ հյ. *հինգիսուն կամ *յինգիսուն, որից սղմամ։ *յինգսուն>*յինսուն. առաջին վանկի ի ձայ-նաւռոր կրճատուած չէ՝ կոկորդական ռնգա-ւինի պատճառաւ։ Բայց կրճատումը տեղի է ունեցած գւռ. յսուն ձևի մէջ, որ գործածուած է մի խումբ հին աւետարաններում։-Հիւբշ. 477։
• ՆՀԲ *հինգտասուն ձևից։ Ուղիղ են մեկնում Peterm. 157, Windisch. 32, Böttich. Arica 62, 15, Müller. SWAW 38, 584, Տէրվ. Մասիս 1882 յունիս 7, Նախալ. 94, 132 ևն։ Հիւնք. հիւսիս բա-ռից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. τիսուն, Մկ. հիսուն, Հճ. Սչ. Սլմ. Վն. Տփ. իսուն, Ննխ. հիսուն, իսուն, սուն, սիւն, Ագլ. Հմշ. Ռ. հիսսուն, Տիգ։ իս-սուն, Մրղ. իսսուն, իցցուն, Ասլ. իռիւն, Զթ. իսսօն, իսսոն, Սվեդ. իսսօն, Ոզմ. հէ՛սօն, Ալշ. Ջղ. τիթսուն, Երև. իտցուն, Ախց. Կր. իցծուն, Սեբ. «իձձուն, Ոլ. իձձուն, Խրբ. իձ.-ձ'ուն. Գոր. Ղրբ. Սլմ. իցցուն, Յղ. իզուն.-վերջինները ձևացած են վաթսուն, ութսուն բառերի ազդեցութեամբ, որոնց մէջ թս ձայ-նախումբը ըստ օրինի վերածուած է áձ, ցa (տե՛ս Աճառ. Բազմ. 1897, 261).-Համշէնի մահմետական հայոց բարբառով իսըն «5Ո» (Մառ, Зan. Kоллeriи Boстok. I. էջ 73-80)։
impudent, insolent, saucy;
thrifty, niggard, niggardish.
• (գրուած յըշտող). անստոյգ բառ է, որ մէկ անգամ գործածում է Մծբ. 210. «Եթէ գրեալ լինի պարտուկ և յշտօղ, մե-կուսեն զնա»։ ՀՀԲ մեկնում է «ժպիրհ, լիրբ». ՆՀԲ «ճշդօղ կամ ժխտօղ», իսկ ՋԲ և ԱԲ եր-կուսն էլ միասին։
jubilee;
jubilee, festivity, rejoicing;
— ամ, year of jubilee.
• , ի հլ. «հրէական թողութեան տարին, որ յիսուն տարին մի անգամ էր գա-լիս» Եփր. ել. Նխ. ղևտ. Շիր. քրոն. Մեկն. ծն. «յիսուն տարւայ մի շրջան» Նար. «յի-նանց յիսուն օրերը» Յհ. իմ. եկեղ. Կանոն. որից յոբելեան փող «հանդէսի բացումն ազ-դարարելու փող (ըստ հրէից)» Յես. զ. 4, 6. որ և պարզապէս յոբելեան «շեփոր» Յես, զ. 3. նոր գրականում յոբելեան նշանակում է «տօնական տարեդարձ». ինչպէս՝ հարիւր.-ամեայ, ութսունամեայ, քսանեհինգամեայ. տասնամեայ յոբելեան ևն.-բառս գրուած է նաև յովբելեան, յոբեղեան, յոբեղ Անան. ժմնկ. 31։
• = Յն. ἰωβηλος, ἰωβηλαῖος «յոբելեան» բա-ռերից կազմուած՝ հյ. -եան մասնիկով։ Յու-նարէնից են նոյնպէս լտ. ǰubilaeus, jubi-laeum, ֆրանս. ǰubilé, գերմ. Jubelǰahr, իտալ. giubileo, ռուս. юбилей ևն։ Բոլորի բուն մայրն է եբր. [hebrew word] yōbēl «խոյ», որից [hebrew word] qeren hayōbēl «խոյի եղջիւր» կամ [hebrew word] yōpərōth hayōbəlēm «շեփորք խոյի» (որով յայտարարում էին հանդէսի բացումը), [hebrew word] sənath hayōbēl «յոբելեանական տարի»։ -Հիւբշ. ვհօ,
• Հներից Շիր. քրոն. մեկնում է «յո-բէլն ըստ եբրայեցոց յիսուն ամ է»։ Տօ-նակ. «Յոբելեան կոչէին, որ թարգմանի ազատութիւն»։ ՀՀԲ և ՆՀԲ դնում են եբ-րայեցերէնիո։
obelisk.
• «կոթող» Պտմ. աղէքս. էջ 42 (երկու անգամ)։
• = Յն. ὄβελίσϰος «կոթող» (բուն նշանակում է «փոքր շամփուր»), որից փոխառեալ են նաև լտ. obeliscus, ֆրանս. obélisque, գերմ. Ghelisk են։-Հիւբշ. 366։
much, many, more, several, numerous.
• , ն հլ. (յոգունք, յոգունց. գրուած է նաև լոքն) «շատ, բազում» Ոսկ. մ. բ. 10. Պիտ. Խոսր. սրանից ունինք կազմուած բազ-մաթիւ ածանցներ (ԱԲ ունի 135 հատ), որոնք սովորաբար յետին են. հնագոյններն են՝ յոգնագոյն Եզն. յոգնագնալի Ոսկ. յհ. բ. 27. յոգնաճարակ Ոսկ. յհ. բ. 23. յոգնաշնորհ Ոսկ. եփես.։ Այստեղ է պատկանում նաև յոգ-նիլ (գրուած նաև յօգնիլ, յաւգնիլ) «խոնջիլ, պարտասիլ» Թուոց իա. 4. Պիտ. Սեբ. 39. Վրք. և վկ. բ. 544. Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 87. «ջանալ, հետամուտ լինել» Տիմոթ. կուզ. էջ 85 («Երովդէս սպանանել յոգնիւր»). նշա-նակութեան զարգացման համար հմմտ. յն. ὄχλος «բազմութիւն, ամբոխ, շփոթութիւն, նե-ղութիւն», ὄχλὲω «չարչարել, անհանգստա-նալ», ὄχληρός «յոգնեցուցիչ, ձանձրալի»։
• ՆՀԲ լծ. ճոխ, յաճախ, աճումն, լտ. auctus, թրք. čoq, yekun։ Տէրվ. Altarm. 52 Նախալ. 100 հնխ. yug «յօդել, լծել, յաւելուլ» արմատից։ Հիւնք. յոգն=յն. ὄχλοა, յոգնիլ=յն. ὄχλέω։ Lidén, Arm. Stud. էջ 76 յ նախդիրով և օ մասնի-կով գն<գուն<հնխ. guhen «ուռիլ, ուռ-ճանալ, առաւելուլ» արմատից. հմմտ. սանս. ghaná-«ամուր, կարծր, գունդ։ բոլորովին», պրս. ā-gan-dan «լցնել, խճողել», ā-ganiš «լիուլի», յն. εύ-ϑηνια «լիութիւն, ճոխութիւն», լիթ. gana «բա-ւական»։ (Այս մեկնութիւնը կրկնում են Boisacq 294, Walde 283, 363, Berne-ker 1, 327, Pokorny 1, 95)։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 62 թուի կցել յաճախ բա-ռին։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 336 սումեր. ug, uk, uku «մարդ, բազմութիւն»։ Karst, Յուշարձան 405 սումեր. gun «հաւաքում», 408 սումեր. uga. ukur ukkin «ժողովուրդ, բազմութիւն», 421 թրք. čoq «շատ», 422 չաղաթ. yogun «թանձր», ögumak «հաւաքել», ogum «հսկայական»։
• ԳՒՌ.-Պլ. Ռ. հօքնիլ, Ախց. Սեբ. օքնիլ, Ննխ. հօքնէլ (գիւղերում՝ օգ'նէլ), Ասլ. հէօ՞-նիլ, Երև. հօքնէլ։
not firm, weak, tottering, unstable, unsteady;
inconstant, mutable, vacillating, wavering, versatile, fickle, volatile.
• , ի-ա հլ. (գրուած նաև յողդյողդ՝ «տկար, խախուտ, անհաստատ, ուսման մէջ թոյլ»՝ Բ. պետ. բ. 14, գ. 15. Ոսկ. ա. տիմ, Եփր. աղ. որից յողդողդել Նաւ. գ. 10. Եփր. բ. կոր. Ոսկ. մ. բ. 9, 11 և հռ. յաղդողդե-ցուցանել Եփր. բ. թես. յողդողդուն Վեցօր. Չ6. անլողդողդ Յհ. իմ. ևն։
• = Կրկնուած է *յողդ պարզ արմատից, որ առանձին չէ գործածուած։
• Այսպէս է դնում նաև Հիւնք. և յողդ համարում է նոյն ընդ խախուտ։
too, very, more, much, considerably, very much, a great deal;
— —, more and more, extremely, exorbitantly, excessively, exceedingly.
• «սաստիկ, շատ, խիստ», ՍԳը. որից յոյժ յոյժ «խիստ շատ» Ծն. է. 19, լ. 43. ա-ռաւել քան զյոյժ «չափազանց» Եղիշ. դտ. և խաչել.։
• = Կազմուած է յ նախդիրով ոյժ բառից, որ իրանական փոխառութիւն է. իմաստի զարգացման համար հմմտ. կար «կարողու-թիւն, ուժ» և կարի «շատ»։--Հիւբշ. 215։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։ Տէրվիշ. A︎ tarm. 53 յօժար, յոգնիլ, ժուժել և ուրիշ բազմաթիւ բառերի հետ հնխ. yug «կա-պել» արմատից։ Հիւնք. ոյժ բառից։
slow, tardy, slothful, lazy;
cowardly.
• (յետնաբար ի հլ.) «ծոյլ, դանդաղ. ծանրաշարժ» Դատ. գ. 17. Կանոն, էջ 87. Կանոն առաք. 320. Բրս. հց. որից յուլանալ կամ յուղանալ «ծուլանալ, պարապ սարապ այս ու այնտեղ նայելով ման գալ» ՍԳր. «անհոգ՝ անփոյթ գտնուիլ» Եւս. քր. յուլա-ցուցանել «արհամարհոտ դարձնել» Ոսկ. յհ. ա. 2. որ և յուղացուցանել «մեղկացնել, կակ-ղել» Ոսկ. ես. 57. Բուզ. յուլութիւն կամ յու-ղութիւն «ծոյլ ու պարապ նստիլը» Սիր. իէ. 1. Ոսկ. ես. Եւագր. Եւս. քր. յուղող «մեղ-կացուցիչ» Նեղոս. յուղալ «ծոյլ ծոյլ սլքտալ» Մանռ. արմատի երկրորդ ձևն է յող-, որից յողալ «ծուլանալ, պարապ նստիլ, այս ու այնտեղ նայիլ» Ոսկ. մ. ա. 17, բ. 3, 24. «դիտել, նկատել, հսկել, սպասել» Պիտ. փիլ. յողանալ «հպարտանալ» Եփր. ծն. էջ 66. յողացուցանել «անհոգացնել, հպարտացնել» ԱԲ. երկու ձևերի ձայնական առնչութեան ամար հմմտ. թոյլ և թող, նշոյլ և նշող։
• ՆՀԲ յիշում է թոյլ, ծոյլ, յոյր, յողն եկեալ, յօրացեալ ձևերը։ Հիւնք. ծոյլ բառից։ Karst, Յուշարձան 415 մոնգոլ. sula, բուրեատ. sula, hula և թունգուզ. sul «թոյլ, տկար» բառերի հետ։ Pe-tersson, Ar. u. Arm. St. էջ 134 կցում է թոյլ բառի հետ, այնպէս՝ ինչպէս վիզ և թիզ։
• ԳՒՌ.-Մկ. հիւլ «յոյլ», Ղրբ. իւլm՛նալ, Ղզ. իլա՛նալ «ծուլանալ, ալարիլ»։
rhaeda, an ancient four-wheeled chariot.
• , ի-ա հլ. «սայլակ». մէկ անգամ ունի Ոսկ. մ. ա. 23. «Նաև զփայտ և զքած այնպէս կրեն սայլիւք կամ յոպնակօք» (յն. բնագրում չկայ)։
• ՆՀԲ և ՋԲ հասկանում են իբր «սայ-լակ կամ յովանակ, իշուկ»։ (Վերջին ի. մաստը անշուշտ յովանակ բառի պա-տահական նմանութիւնից հետևցնելով) ԱԲ միայն «սայլ, պզտի սայլ» (և այս է ստոյգը, որովհետև բնագրում յոպնակ չգտնուելուց հետևում է որ սայլ և յոպ-նակ հոմանիշ են)։ Եազրճեան, Մասիս. 1885, 866 կցում է սանս. յուբա «փայտէ ցից» բառին և այսպէսով յոպնակ մեկ-նում է «այն կարճ ու ամուր փայտերը՝ որովք շինութեան ժամանակ հող, քար. կիր, ջուր և այլ ծանր նիւթեր կը կրեն գործաւորք, նոյնպէս բեռնակրաց եր-կայն փայտը»։ Հիւնք. Յոբնաղ հռով-մէական յատուկ անունից։
wicked, bad, defective, paltry, wretched, low, vile, sorry;
unseemly, detestable.
• (-ուոյ, -ռեաց) «վատ, գեշ» ՍԳր. Ոսկ. մտթ. և Բ. տիմ. զ. Սեբեր. Եփր. եբր. որից յոռեցուցանել Ոսկ. մ. բ. 12. յոռեգոյն Մծբ. յոռեակ Ոսկ. յհ. ա. 11. յոռութիւն ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. մ. ա. 18, Եբր. Փիլիպ. Եռն. Եւս քր. Կիւրղ. ծն. գրուած է նաև ոռի Եփր. հա-մաբ. 51-52 (երեք անգամ). ռուն առմատն է *յոռ, որից յառաջացած է ի մասնիկով հմմտ. բարի, աղի, լեղի. այս պարզ *յոռ ձևն են ցոյց տալիս յոռանալ Ես. լգ. 19, Ել. ա. 7. յոռագոյն Սիր. լթ. 40. յոռացուցանել Եւագր. կայ նաև սեռ. յոռից (իբր ուղ. *յոռ ձևից) Պղատ. օր. ը. «Աստուածատեացք իսկ և յո-ռիցն թշուառականագոյնք» (յն. «յոռեացն յոռեգոյնք»). մինչդեռ յոռեգոյն ևն ծագում են յոռի ձևից։
• Klaproth, Asia pol. 104 և 200 հֆր. Gre, վոթեակ. urod, գերմ. arg ձևերի հետ։ ՆՀԲ լծ. ռմկ. խօռ, հօռ, հուռ, քուռ, յն. խի՛ռօն։ Հիւնք. պրս. ղուրէ «ազոխ» բառից։ Աճառ. ՀԱ 1912, 39 յիշում է կասկածով քուչ. yolo «վատ», որի մեկ. նութիւնը դեռ ստուգուած չէ։
panther.
• (սեռ. -ի) «գիշատիչ մի գազան է. panthère» Ովս. ե. 14, ժգ. 7. Եզն. Պտմ. աղէքս. էջ 150. Կաղնկտ. Ա. 93, Վրք. հց գրուած նաև յաւազ կամ ովազ Անկ. գիր» հին կտ. Ա. էջ 77. որից յովազառիւծ «ընձ-առիւծ» Խոր. աշխ. (եթէ պէտք չէ կարդալ իբր երկու բառ)։
• -Պհլ. *yavaz ձևից (Gauthiot MSL 20, 1). սրա հետ հմմտ պրս. [arabic word] уōz «յովազ. 2. որսորդական հետախոյզ շուն», ❇ yօ-zak «յովազիկ. 2. որսական շուն», քրդ. ցնα «որսորդական փոքր շուն»։ Սրանից է ռ-խառեալ նաև ասոր. [syriac word] yōzā «յովազ»։ Իռանեան բառը՝ ըստ Horn. Grdr. է» 252 ծագում է yaoz «յուզել, փնտռել» արմատից, որի վրայ մանրամասն տե՛ս յոյզ։-Հիւբշ. 199։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ. նոյնը յե-տոյ ՆՀԲ, Lag. Urgesch. 739, Müller SWAW 78, 425, Տէրվ. Մասիս 1882 յունիս 7 (որ մեր բառի հին ձևը համա. րում է *յուվազ) ևն։ Հիւնք. պրս. եու վազ (?)։ Tomaschek, Deutsche Li-trtzeit 1883, էջ 1254 վրաց. avaza։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ავაზა ավազա, որ ծագում է հյ. յաւազ հոմանիշից (Հիւբշ. 199)։
stone-horse, stallion;
colt.
• (գրուած նաև յովտակ, հովտակ) «արու ձի» Ոսկիփ. Մագ. և Երզն. քեր. Վստկ 19շ,
• ՆՀԲ լծ. թրք. եէտէկ «հետևակ ձի»։ Տէրվ. Altarm. 61, ծան. 2 կցում է սանս. açva «ձի» բառին (=լտ. equus, հլ. ասպ), որի մէջ a ընկած է և ღ դարձած յ. բայց իր այս մեկնութիւնը ինքն իսկ մերժելով՝ կարծում է թէ կապ ունի յո-վանակ բառի հետ։
iota;
jot, tittle.
• «եբրայական» (yōt) գիրը՝ որ այ-բուբենի ամենափոքրիկ տառն է» Մտթ. ե. 18. «Յովտ մի՝ որ նշանախեց մի է». սրա ակնարկութեամբ՝ Քննեցէք, ասէ, զգիրս, և յոտ նշան մի՛ անցցէ. Ոսկ. ճառք 550. Յովտ մի զանց առնել ո՛չ է առանց տուժանաց Ոսկ. յհ. ա. 35. Զի եթէ յովտն նշանախեց՝ որ է մի ի փոքրկանց տառից և ունի զտեղի մեծամեծաց. Եղիշ. չրչր. 243.-լայնաբար նշանակում է նաև «կէտ, նշան». Զտեղի ար-տևանոց աչացն յովտ (յօտ) մի ծրագրեալ, որ ոչ կարէր նշմարել. Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 109 (հրտր. Շահն. բ. էջ 93 այս բառը դնում է հօտ՝ համարելով գւռ. հօտ «խաղի մէջ շին-ուած փոսիկ, ուր խաղացողները վէգ, ընկոյզ ևն են նետում»)։ Բառիս գործածութեան ու-րիշ օրինակ չկայ։
• = Յն. ἰῶτα, որ յն. ι գրի անունն է. գոր-ծածուած է Ս. Գրքի նոյն համարում. եբրա-յեցերէնում նոյն գրի անունն է [hebrew word] yōd։
• Հներից Երզն. մտթ. 108 մեկնում է «Յովտ ըստ յունականին է ձայն և առ մեր՝ գիր թարգմանի»։ ՀՀԲ և ՆՀԲ դնում են սեմպևանից, որ սակայն պիտի տար հյ. յոդ (=եբր. [hebrew word] yōd, ասոր. ջօ︎ уud)։
July;
յամսեանն —ի, in the month of -.
• «հռովմէական տոմարի եօթնե-րորդ ամիսը» Տօմար. Յայսմ.։
• = Յն. ἰούλιος, ἰουλις հոմանիշից, որ փո-խառեալ է լտ. ǰulius բառից. այս էլ ծա-գում է Յուլիոս Կեսարի անունից, որ ծնուեր է նոյն ամսի 4-ին. (Յուլիոս=Jūlius անու-նը բուն նշանակում է «Արամազդի, Juppi-ter-ի» և յառաջանում է *Jovilios ձևից. տե՛ս Walde 397). հմմտ. Սգոստոս ամսանունը։ Փոխառութեամբ անցած է բազմաթիւ լեզու-ների, ինչ. ֆրանս. juillet, իտալ. luglio, գերմ. Julius, վրաց. իվլիսի, թուշ. իվլիս, ռուս. июль ևն։-Հիւբշ. 367։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։ Ամսանան ների ծագման վրայ տե՛ս Բազմ. 1897, 1ვв-1։
• ԳՒՌ.-Գրականից են փոխառեալ Ախց. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. հուլիս ևն.-Ննխ. կայ նաև ուլիս ձևը (Պատկ. Երկեր, հտ. Գ. էջ 77)։
where one wishes;
where you will, wherever you like.
• տե՛ս Ուր։
jujube.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «յունապ պտուղը» Վրք. հց. ա. 183, բ. 422. որից յունապի «նոյնի ծառը» Մխ. առակ. Վրք. հց. Բժշ.-գրուած է նաև յուննապ.-ըստ Seidel, Մխ. հեր. § 91 z։. zypha rubra, գերմ. rothe Datteln.
• = Արաբ. [arabic word] 'unnāb «յունապ», որից փոխառեալ են նաև թրք. hunnab, թթր. ինապ, վրաց. իմերել. unabi, ուտ. inab ևն։ -Հիւբշ. էջ 271։
• ԴԻՌ.-Կո. հունապ, Պլ. հուննաբ, հիւն-նաբ, Ախց. ունապ, Ագլ. Տփ. ո՛ւնաբ, Ղրբ. ուննա՛բ, Ասլ. Ռ. հիննաբ, Շմ. իննաբ, Սվեդ. ըննmբ, Գոր. ա՛ննապ. արաբերէնից նոր փո-խառութիւն է Տիգ. 'ուննաբ, ինչպէս Պլ. հիւն-նաբ թուրքերէնից.-նոր բառ է յունապի Տփ, «յունապի գոյնով, մի տեսակ կարմիր»։
June.
• «հռովմէական տոմարի վեցե-րորդ ամիսը» Տոմար. Յայսմ. գրուած է նաև յունի (յամսեանն յունի) Նխ. թղթ. պօղ. = Եւթաղ. 101։
• = Յն. ἰούνιος ձևից, որ ծագում է լտ. lu-nius հոմանիշից. այս էլ յառաջանում է Ju. no «Յունոն» աստուածուհու անունից, որ Ա-րամազդի քոյրն ու կինն էր (Walde 398)։ Բառը փոխառութեամբ անցել է շատ ուրիշ լեզուների, ինչ. ֆրանս. ǰuin, իտալ. giugno, գերմ. Junius, անգլ. june, վրաց. իվնիսի, թուշ. իվնիս, ռուս июнь ևն։-Հիւբշ. 367։
• Ամսանունների վրայ երկար տե՛ս Բազմ. 1897, 138-141։
• ԳՒՌ.-Գրականից փոխառութեամբ կայ հունիս ձևը. բայց ունինք նաև Ննխ. ունիս (Պատկ. Երկեր, հտ. Գ. էջ 113)։
cf. Յուկամ.
• տե՛ս Ուր։
abundant;
watered, irriguous;
fecund, fertile, fruitful, productive.
• «արգաւանդ, ջրարբի, բերրի» Ծն. ժգ. 10. «առատահոս» Նար. 170. Լծ. Նար. որից յուռթանալ «աճիլ յուռճանալ» Շնորհ. վիպ. գրուած է նաև ուռթանալ Անան. եկեղ. Փարպ. նոյն է դարձեալ ուրդ «լցեալ» Բառ. երեմ. էջ 258։
• ՆՀԲ լծ. յորդ։ Հիւնք. լտ. hortus «պարտէզ» բառից։
cf. Յուռթուլունք.
• , ի հլ. «սովորաբար անեզական է.-Մանդ. ունի նաև ո հլ.) «կախարդանք, բժժանք» Բուզ. ե. 48. Ոսկ. կող. ը. Եզն. ո-րից յուռթել «կախարդել, հմայել» Ոսկ. կող. ը. և ես. Կոչ. Մանդ. յուռթիչ «կախարդ» Ոսկ. կող. յուռթութիւն Նոնն. յուռթուլունք կամ յուռութուլունք Բ. մակ. ժբ. 40. գրուած է նաև ուռութ, ուռթել Մանդ. ջուրուռթոյզ, ջուրուռթէք Կանոն. սխալ ձևեր են յռութ ԱԲ ւ յուռթ Կանոն. (ածանցներից ենթադրուած)։
• ՆՀԲ լծ. յն. իէռօ՜թիս «սրբազանեալ». Հիւնք. յն. ἱερομαντία «կախարդանք»։ Ալիշան, Հին հաւ. 380 համարելով բուն «ջրահմայութիւն»՝ հանում է լուռթի բա-ռից։ Բ. վ. Գէորգեան, Խորենացին խռ-րենացիով, Վղրշպտ. 1899, էջ 37 դու-ռութ «ձկնկիթ» բառից (որ է ըստ ԳԴ պրս. արաբ. [arabic word] qurū̄t «չորաթան»)։
clear, clean, pure, limpid;
pure, sincere, candid;
manifest, evident, distinct;
clearly, cleanly, purely;
distinctly, evidently, manifestly.
• (Ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «մաքուր, զուտ, պարզ, վճիտ» ՍԳր. Սեբեր. Վեցօր. Ոսկ. յհ. ա. 20, 24, 34. «թափանցիկ» Պղատ. տիմ. «որոշ լսուող (ձայն)» Եփր. համաբ. որից յստակել Եզն. Ագաթ. յստակեցուցանել Եփր. ել. յստանու-թիւն Իմ. ե. 24. Եզն. Եփր. ծն. յստակա-սպաս Կոչ. յստակամիտ Եփր. թգ. 374 և մնաց. յստակզրուց (նորագիտ բառ) «պարշ և մաքուր խօսող» Փոնց. 58. յստակօրէն (նոր բառ). գրուած է նաև յիստակ Եփր. աւետ. 274. ն նախդիրով (հմմտ. յենու-նեցուկ) ունինք նստակ «յստակ» Կնիք հաւ. էջ 7։
• ՆՀԲ «որպէս թէ ցտակ կամ ցյատակ զնստեալ պարզեալ», իսկ յստակութիւն «թերևս լծ. և ընդ ստուգութիւն»։ Հիւնք. յն. στοϰτός «զտհալ, պարզեալ»։ Patru-bány ՀԱ 1908, 246, Monde or. II (190718), էջ 222-3 հսլ. cistu «մա-քուր» և լտ. caelum «երկինք» բառերի հետ։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 328 սատակ «պարզ» =պրս. sāda «պարզ» բառն է։ Պատահական նմանութիւն ու-նին հսլ. istù, ռուս. истыи, լեթթ. īsts «ստոյգ, ճշմարիտ», որոնք հանւում են
• es-«լինել» արմատից (Berneker 435. Trautmann 105)։
• ԳՒՌ.-Բլ. Ջղ. τիստակ, Ալշ. գիստագ, Ագլ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Շմ. Վն. Տփ. իս-տակ, Ռ. հիսդագ, Խրբ. Հմշ. Սեբ. իսդագ. Ասլ. իսդագ, իսդա*, Զթ. իսդօգ, իսդոգ, Սվեդ. իւսդիւգ, Մշ. լիստագ, Ոզմ. ստակ, բոլորն էլ «յստակ, մաքուր». իսկ Սչ. իսդագ «ոչ-կախարդական».-բայական ձևով՝ ստկել (Սլմ. ըստըկել, Ննխ. ստըգէլ, Սչ. սդ'ըգել, Ախց. Կր. Մրղ. իստըկէլ, Պլ. ըսդըգէլ, Ակն. Սեբ. իսդըգէլ, Մկ. ըստըկիլ, Խրբ. իսդըգիլ) «կեղևները հանել» կամ «մաքրել, սրբել», իստակնալ «մաքրուիլ», իստկուկ կամ ստկուկ «մաքրուած», յստակջրել «մաքուր ջրի մէջ գցել՝ լուալու համար»։
maid-servant, female domestic, waiting-maid, or waiting-woman.
• , ի-ա հլ. «աղախին» ՍԳր. Եղիշ. որից նաժշտաբար Արշ.։
• Հիւնք. պրս. nāhid «կոյս աղջիկ»։ Աճառ. Բանաս. 1899, 252 համեմատե-լով երաժ-իշտ բառի հետ՝ գտնում է որ -իշտ մասնիկ է, որով արմատը լի-նում է *նաժ կամ մանաւանդ *նագ. կարելի է կարծել որ սա էլ իրան. *nag «ծառայել, աղախնութիւն անել» նշանա-կութեամբ մի բառից փոխառեալ լինի։
first;
firstly, in the first place, at first;
— քան, before, ere;
— քան զամենայն, first of all.
• «առաջ, առաջուց. 2. գլխաւոր, հինը. առաջինը» ՍԳր. Եւս. քր. որից ածանցուած են բազմաթիւ բառեր (ԱԲ ունի 409 ձև) որոնց մեծագոյն մասը յետին է. ընտիր բա-ռերից յիշենք օր. նախաբարբառ Եզն. նա-խաբոյս Բուզ. նախադուռն Եզեկ. ը. 3. նա-խադիպիլ Ագաթ. նախաթոռ ՍԳր. նախակերտ Եւս. քր. նախաչար Սեբեր. նախավկայ Ա-գաթ. նախամեծար Ոսկ. նախանկար Ոսկ. ա-տիմ. նախնի ՍԳր. Եւս. քր. նախնական Ա-գաթ. ևն։ Յետին ձևերի մէջ կարևոր են նա-խան «երախայրիք, նուբար» Կանոն. նախկի Պղատ. օրին. Պրպմ. նախկին Արիստ. Յհ. իմ. ատ. նախուստ Պղատ. օրին. նախորդ (նոր բառ), նախակ «առաջնակարգ դիրք կամ պաշտօն» Տիմոթ. կուզ, էջ 222, 255. նախնի «իշխան, սատրապ (Կիլիկիոյ Հայոց)» Սմբ. դատ. 104. նոր գրականում շինուած բառեր են՝ նախաբան, նախագահական, նախագա-ւիթ, նախագուշակել, նախազգալ, նախա-զգացում, նախազգուշական, նախազգուշաց-նել, նախակարապետ, նախահարիւ, նախա-ձեռնարկ, նախաճաշ, նախաճաշել, նախա-ճաշիկ, նախամասնիկ, նախամտածութիւն, նախամտածուած, նախապաշարել, նախա-պաշարմունք, նախապատմական, նախասեն-եակ, նախասիրած, նախասրահ, նախատառ, նախաքրիստոնէական, նախընթրիք, նախ-ինտրական, նախընտրութիւն, նախնաբար, նախնականութիւն, նախորդ, նախորդել, նախօրօք, նախօրեակ ևն։
• = Այս արմատի հետ են համեմատւում պհլ. պազ. [other alphabet] naxust, մանիք. պհլ. [other alphabet] naxust (Salemann, Manich. Stud. ЗAH 8, 101) «առաջին», պրս. [arabic word] naxust, nu-xust, nuxast «սկիզբն, առաջին», [arabic word] nuxustīn «առաջին», [arabic word] nuxz կամ [arabic word] nuxzi «առաջին». կայ նաև մանիք. պհլ. [hebrew word] naxvīn «առաջին»։ Այս բառերի ծա-գումն ու մեկնութիւնը յայտնի չէ. ուստի որոշ չէ նաև թէ ի՛նչ յարաբերութիսն ունի հայր սրանց հետ։ Յետին հյ. նախուստ, ի նա-խուստ «առաջուց, առաջվանից» Պղատ. օրին. Մագ. թէև կատարեալ նմանութիւն ունի ի-րան. naxust հոմանիշի հետ, սակայն այս նմանութիւնը պատահական է, որովհետև նախուստ կազմուած է -ուստ մասնիկով՝ նախ արմատից (հմմտ. այլուստ, յերկնուստ ևն)։ Հմմտ. նաև նահապետ, նահատակ, նա-խարար բառերը։-Հիւբշ. 200։
• ՆՀԲ «յածանցս լինի նահ. արմատն է արքի, յարգի, առաջ, առաջին, յորմէ յն. էն առխի՛ «ի սկզբան» և է՛նառխօս «նախկին»։ Böttich. Arica 77, 269, Spiegel, Huzw. Gram. 75 և Müller SWAW 38, 582 իրան. naxust ձևի հետ։ Lag. Arm. Stud. § 1585 նախուստ = պրս. naxust։ Հիւնք. պրս. նիւխզ, նիւ-խըզյ, նիւխուսթ։ Pedersen, Հայ դր. լեզ. 162 ն նախդիրով՝ ախոյեան բառին ար-մատակից։ Kорщъ, Հովիտ. 1914, 470 չէրքէզ. nax «ամենա-» գերադրական մասնիկի հետ։ Salemann ЗAH 8 (1908), էջ 98 պհլ. [hebrew word] nvx «սկիզբ» կամ «առաջին» բառի հետ։ Benveniste REA IK I (1929), էջ 7 հաստատում է որ կար պհլ. naxv (հիւս. արևմտեան բարբառ)՝ «ծագում, սկիզբ, առաջնու-թիւն» իմաստով, որ և անցել է հայե-րէնին։
insult, outrage, injury, opprobrium, shame, infamy;
infamous, ignominious, opprobrious, base, villainous;
despised, scorned, vile;
— լինել, to become an object of scorn or ignominy, to be infamous.
• «անարգուած» ՍԳր. Եփր. օրին. էջ 285. Եւս. պտմ. 618. «անարգանք» Լմբ. Մագ. Օրբել. որից նախատել ՍԳր. նախա-տանք Դան. ժա. 18. Ոսկ. բ. կոր. նախատինք ՍԳր. նախատիչ Սղ. կր. 19. Ոսկ. ես. ինք-նանախատ Նար. կրկնանախատ Նար. հրա-պարականախատ Շնորհ. ընդհ. յայտանա-խատ Ոսկ. մ. գ. 27 և ես. յայտնանախատ Կոչ. 326. յաւէտանախատ Համամ. առ-
• ՆՀԲ նախ և ատել բառերից և կամ «իբր նեխեալ և հոտեալ ատել»։ Տէրվ. Նախալ. 117. նա մասնիկով խանտալ բայից։ Ղափանցեան, իսնտ. Տեղեկ. 2, 87 նա մասնիկով խայթել բայից։ Պա-տահական նմանութիւն ունի անշուշտ արաբ. [arabic word] naxīt «նախատել, խայ-տառակել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 519)։
province, region, country;
climate.
• , ի-ա հլ. «մի երկրի իւրաքանչիւր բաժանմունքը» Գծ. իգ. 34. Եւս. քր. որիս նոր գրականում նահանգական, նահանգա-պետ։
• = Ասուր. [other alphabet] na-an-ga կամ [arabic word] ❇ na-gu-u, nagu, nanga, որ է սու-մեր. գաղափարագրեալ [other alphabet] LUL-KIL «երկրամաս, երկրի շրջանակ, երկիր, վայր» (Delitzsch. Assyrisches Hndwört. 447. Strassmaier, Alphabetisch. Verzeich. d, Assyr. u. Akkad. Wörter, էջ 716, 739)։
• Lag. Urgesch. 376 հյ. հրահանգ, պրս. āhang բառերի հետ sani առմա-տից։ Lag. Arm. Stud. § 1587 մերժելով այս՝ նահ կցում է նախ «առաջին» բառի հետ։ Հիւնք. նհանգ «կոկորդիլոս» բա-ռից։ Մառ ЗВO 11, 171-ջ -անգ մաս. նիկով (հմմտ. պահ-անգ) կազմուած նահ «երկիր» բառից, որի վրաւ տե՛ս նախարար։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Բ. Խալաթեանց ՀԱ 1902, 398, նոյնը նաև Karst, Յուշարձան 406։ Meillet REA 2, 2 թերևս իրան. nāfa «պորտ, ցեղ, ժողովուրդ» բառից, որի վրայ տե՛ս նահապետ, նախարար։
retreat, rout, defeat;
bissextile;
— ամ, leap-year.
• լի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «յետ քաշուիլը, ընկրկում» Անյ. բրձր. Շնորհ. բրձր. «366 օր հաշուած տարի» Շիր. Խոսր. Տոմար. որից նահանջել «յետ քաշել, կանգնեցնել» Եւս. պտմ. Եզն. Ոսկ. ես. և մ. ա. 16. «դրդել, առաջ քշել» նանայ. Սկևռ. լմբ. նահանջումն Շիր. նա. հանջիչ Նար. աննահանջ Մագ. վերջանահանջ նոնն. 30. որուած ունինք նաև նհանջ, նհան-ջել (Լմբ. մատ. էջ 94, 119), նախանջել։
• = Պհլ. *n-ahanj «քաշել, յետ քաշել» ձե-ւից, որ կազմուած է n մասնիկով āhanǰitan «քաշել, յետ քաշել» բայից. նոյն է պրս. [arabic word] āhanǰīdan «քաշել» (Horn § 58)։
• ՆՀԲ լծ. նուաճել, պահանջել։-Պատկ. Maтep. I. II պրս. nā-hanjāri «ուղիղ ճանապարհից շեղուիլը»։ Հիւնք. նախանձ բառից։ Meillet REA 2, 6 իրանական փոխառութիւն է համարում. հմմտ. զնդ, niϑaxta, պհլ. nihaxtan և հյ. պահան» նոյն արմատից պա-մասնիկով։ Ուղիղ մեկնեց Meillet REA 2, 6։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. Մրղ. Ննխ. Շմ. նահանջ, Մշ. նահանջ՝, Ախց. Պլ. նահանչ, Երև. նհանջ. այս բոլորը «նահանջ տարի» իմաստով են և փոխառեալ գրականից.-անկախ են Խրբ. նտհանջ «հիւանդ», Երզ. նահանջ «խեռ՝ ան-հանռիստ մանուկ»։
patriarch, chief of a family;
prince.
• , ի-ա հլ. «ցեղապետ, նախա-հայր, պապ» ՍԳր. Ագաթ. Եւս. քր. և պտմ. որից նահապետական Յհ. իմ. ատ. Նար. նա-հատետութիւն ՍԳր. Եւս. պտմ. ասւում է նաև նախապետ Ել. զ. 14 ևն (յօրինակս ինչ), Վրթ. քերթ. Տօնակ. Ոսկիփ. նախապետու-թիւն Մծբ. Եփր. ծն. էջ 100 (երկու անգամ), Ել. էջ 185. Փիլ. լին. նախապետաբար Փիլ. Պորփ.։ Պարթևական f երկու ձայնաւորի միջև դար-ձել է հյ. հ. բացի սրանից՝ իրանեանների մէջ էլ ք և h կարող էին փոխանակուիլ բարբա-ռից բարբառ. հմմտ. kaufa-, kof>պրս. koh «լեռ, սար»։
• ՀՀԲ նախկին պետ։ Ինճիճեան, Եղա-նակ Բիւզ. 1819, 151 իբրև նախապետ։ ՆՀԲ նախապետ կամ նահանոատետ. Էմին, Ист. Aсоxика 250 նախ և պետ բառերից։ Հիւբշ. 220 նոյնպէս համա-րում է բարդուած նախ+պետ բառերից։ Հիւնք. պրս. նուպէ «ծառի բուն»։ Մառ ЗВO 11, 172 համարում է գաւառական ձև շահապետ բառի (տե՛ս և նախարար)։ Ադոնց, Aрм. Юстин. 451 իրան. dañ hupati ձևից սղուած։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Meillet REA 2. 1։
• = Պարթևական *nāfapati-«ցեղապետ» բառից, որ կազմուած է nāfa «պորտ, ցեղ» +pati «պետ» բառերից. առաջինի համար հմմտ. զնդ. nāfō «պորտ. 2. ընտանիք», hāfya-«ընտանեկան», պրս. [arabic word] nāf կամձ։ nāfa «պորտ», օսս. naffä, սոգդ. nāf (որ գրուած է n'6) «ազգ, ժողովուրդ». իսև ամ. բողջի կազմութեան համար հմմտ. սոգդ. nāfδār (գրուած n'ზδ'r) «ցեղապետ»։-
• ՓՈԽ.-Վրաց. ნახაეტი նախպետի «գաւա-ռապետ» (ըստ Մառ Иппoл. 65 նշանակում է «նահապետ»), სანახδეტიսանախպետի «ռա-ւառ». სანახბეტო սանախպետո «զօրավարու-թիւն».-Ատանայի թրքախօս հայոց մէջ գոր-ծածաևան է նահապէտ «հին նահապետնե-որ». մտած է նաև Ս. Գրքի քրդ. թարգմա-նութեան մէջ՝ Գծ. բ. 29. Ժը պօյ Տավուտ Նահապետէ կօթըն (ասել վասն նահապետին Դաւթի). հմմտ. նաև է. 8 ևն։
the first to begin a combat, champion, hero, martyr.
• . ի-ա հլ. «յառաջամարտիկ, բա-նակի ճակատի ախոյեանները» ՍԳր. «մար-տիրոս, վկայ» Եփր. վկ. արև. Շար. Նար. «քաջ, կտրիճ» Ոսկ. ես. Խոր. ոռես նահա-տակիլ «արիաբար կռուիլ, մարտիրոսանալ» ՍԳր. Ոսկ. բ. տիմ. նահատակեցուցանել Ոսկ. ես. նահատակութիւն ՍԳր. Ագաթ. նահա-տակական Ոսկ. ես. նահատակադիր Ոսկ. յհ բ. 13. նախանահատակութիւն Պղատ. օրին. ռռուած է նաև նախատակ Վրդն. սղ. նախա-տակութիւն Ոսկ. բ. տիմ.։
• Հներից Վրդն. սղ. ճծա, էջ 514 գրում է. «Կոչին նահատակք... և կամ ոստ լծորդին զհոն խէ դնել և նախատակ ա-սել, զի նախ Դաւիթ նախատակ եդեալ և հարեալ զախոյեանն»։ ՆՀԲ նախ-ատաև իբր նախազօր կամ նախայարձակ, շա-հատակ՝ վկայ քաջ։ ՓԲ «որ նախ ատի-կէ»։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 64 և Arm.
• Stud. § 1588 մեկնում է իբր բարդուած նահ «նախ, առաջին» և տակ «վազք. արշաւ» բառերից. առաջինը գտնում է նաև նահապետ բառի մէջ (իբր նախա-պետ), իսկ երկրորդը գալիս է պհլ. tak, զնդ. tač, պրս. tāxtan «վազել, արշաւել» ձևից. հմմտ. ասպատակ։ Նոյնը նաև Հիւբշ. Arm. Gram. Չ00։ Հիւնք. պրս նուտէ «քաջազն»։ Մառ ЗВО 11, 172 դնում է իբր շահատակ բառի գւռ. ձևը (տե՛ս նաև նախարար)։ Meillet REձ 2, 3 թերևս իրան. *nāfa-taka ձևից, որ կազմուած պիտի լինի nāfa «պորտ, ցեղ, ժողովուրդ» (սրա վրայ տե՛ս նախարայ և նահապետ)+taka կրկնակ մասնիկով, որի մի ուրիշ օրինակն է ներկայացնում սոգդ. xšaϑratāk «արքայական», կազ-մուած xšaϑra-բառից։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Շմ. Սլմ. նահա-տակ, Ալշ. Ռ. նահադագ, Տիգ. նmհmդmգ, Գոր. Ղրբ. նհա՛տակ, Սեբ. նրհադագ, Զթ. նահադօգ, նահադոգ «մարտիրոս».-Տփ. նահատակ անիլ «չարչարել», Բլ. Մշ. նհադ-գել «նախատել, յանդիմանել».-Պլ. էշ նա-հադագ «զուր տեղը չարչարուած»։ Այս վեր-ջինիս օրինակով կազմուած է էնկ. էշէք-նա-հադագ հոմանիշը՝ թրք. ešek «էշ» բառով (Բիւր. 1898, էջ 789)։
humid;
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ. -ի). «թաց, խոնաւ. 2. կակուղ. Յ. հե-ղուկ կոչուած գրերը (ղ, մ, ն, ը). 4. թա-ցութիւն» Թր. Մագ. Երզն. և Նչ. քեր. Պիտ. Ոսկիփ. որից նայացուցանել «թրջել, ջրել, բռոգել (պարտէզ կամ ծառ)» Փիլ. յովն. 610. Պիտ. նայական «թաց, խոնաւ» Ոսկ. եփես. 803 (խոնաւութիւն նայական շոգով). նայա-մէտ Պիտ. ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. snə-t-ձևից, որ աճած է t աճականով՝ հնխ. sna «հոսիլ, հեղուկ» պարզական արմատից. սրանց հետ հմմտ. սանս. [other alphabet] snā, [other alphabet] snati, [other alphabet] snāyati «լոգնալ, լուալ, լուաց-ուիլ», զնդ. ❇ ︎ snā «լուալ», ❇ ︎ snāta «լւացեալ», snayeite «լոգնալ», յն. ήχω «լողալ», ναμα «հոսուն ջուր, ակունք». ναρός«հոսանուտ», Νηιας «ջրի յաւերժահարս», νότιος «թաց, խոնաւ», νοτια «խոնաւութիւն, անձրև», νοτερος «խոնաւ», νότος «հարաւա-յին քամի (որ է «անձրևաբեր, խոնաւուտ» Յունաստանի համար). 2. հարաւ» (որից թրք. ❇ lodos>ռմկ. լոտոս «հարաւային քա-մի»), լտ. no, nare, natāre «լողալ», ումբր. snata «թաց», միռլ. snāim, կիմր. nawf, բրըտ. neuff «լողալ»։ Նոյն արմատի ուրիշ աճումներն են ներկայացնում յն. νάω, ևոլ. ναίω, ναύω «հոսիլ», νέω «լողալ», νόα «աղ-բիւր», իռլ. snuadh «գետ», զնդ. snaoδa «ամպեր», հիսլ. snγta, անգլ. snot «խլինք» ևն։ Կարելի էր այստեղ կցել նաև հլ. նամ «թաց, խոնաւ», բայց որովհետև տառացի նման է եռան. nam ձևին, ուստի փոխառեալ է նրանից (Pokorny 2, 692, Walde 521, Er-nout-Meillet 641, Boisacq 659, 673)։
• ՆՀԲ համառօտուած է դնում խոնաւ բառից. յիշում է նաև յն. ναμα։ Հիւնք. պրս. nay «եղէգ» կամ արաբ. ayn «աչք» բառից։ Ուղիղ մեկնես Scheftelo-witz BВ 29 (1905), 24։ Ն. Ադոնց. Արուեստ Դիոն. քեր. CLVII պրս. nam «թաց» բառից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 285 իբր նայմ (նամ)։
bier, coffin;
cf. Դագաղ.
• = Արաբ. [arabic word] na'š «դագաղ, դի»։-Հիւբշ. 271։
• ՆՀԲ դնում է «բառ այլազգական», Lag. Arm. Stud. § 1594 վերի ձևով։
finest quality of wheat flour.
• , ո հլ. «ընտիր բարակ ալիւր» ՍԳր. ասւում է նաև նաշհի (սեռ. -հւոյ) ՍԳր. նաշի Յհ. իմ. եկեղ. էջ 112, սեռ. նաշւո։ Կնիք հաւ. 43, նաշիխ Պիտառ.։
• = Ասոր. [arabic word] nəšīfā «նաշիհ, simila» (Brockelm. Lex. syr. 215 a), որ ծագում է [arabic word] nəšafyā «մաքրել, զտել» բայից։
• ՆՀԲ արաբ. [arabic word] nišā և պրս. nišasta [arabic word] «օսլայ, նշայ»։ Justi, Dict. Kurde, էջ 420 քրդ. nišai «կաթնախառն ալիւր՝ կերակրի մէջ դնելու համար». պրս. nišeste «օսլայ»։ Հիւնք. արաբ. նիշա, տճկ. նիշասթէ։ Ուղիղ մեկնութիւ-նը տուաւ Մառ, Kавк. Bьст. 1902 ապր. էջ 71։
• ԳՒՌ.-Գնձ. պահուած է նարիվ, նաշիճ, նշիվ ձևով՝ ըստ Մամիկոնեան, Հազարից մէ-կը էջ 246 և «գերմակ ալիւր» նշանակու-թեամբ։ Riggs, A vocabulary էջ 96 տալիս է ժողովրդական նաշիր ձևը,
cf. Նատիփ.
• «մի տեսակ փոքրիկ խմորեղէն». Խնդրեաց նատիփս. Վրք. հռ. բ. 365 (ըստ ՆՀԲ նատիկս). Գնեա՛ ինձ պղակունտա, այսինքն նատիփ. Վրք. հց. բ. 358. երկուսն էլ ուղղելի նաստիկ։
• = Յն. ναστός. ναστίσxος «փոքր կարկան-դակ». գալիս է ναστός «սեղմուած, թանձր, հաստ», νασσω «սեղմել» բառից։-Հիւբշ. 367։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։ Պատահական նը-մանութիւն ունի արաբ. [arabic word] nada «ևառ. կանդակ շինել» (Կամուս, թրք, թրգմ. Ա. 57)։
small cake, crumpet, bun.
• «մի տեսակ փոքրիկ խմորեղէն». Խնդրեաց նատիփս. Վրք. հռ. բ. 365 (ըստ ՆՀԲ նատիկս). Գնեա՛ ինձ պղակունտա, այսինքն նատիփ. Վրք. հց. բ. 358. երկուսն էլ ուղղելի նաստիկ։
• = Յն. ναστός. ναστίσxος «փոքր կարկան-դակ». գալիս է ναστός «սեղմուած, թանձր, հաստ», νασσω «սեղմել» բառից։-Հիւբշ. 367։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։ Պատահական նը-մանութիւն ունի արաբ. [arabic word] nada «ևառ. կանդակ շինել» (Կամուս, թրք, թրգմ. Ա. 57)։
cf. Նաւաստ.
• , ի-ա հլ. «նաւավար» Պիտ. Փիլ, Յայտ. ժը. 17. (սխալմամբ բառս կարծուե-լով ազն բառից բարդուած՝ հոլովուած է յգ. ուղ. նաւազունք, սեռ. տր. նաւազանց)։
• = Պհլ. *nāvāz հոմանիշ ձևից, որ թէև ա-ւանդուած չէ, բայց նոյնն են հաստատում սնդ. ❇ navāza-«նաւավար», սանս. [other alphabet] nā̄vāǰá-«նաւավար» ձևերը ածանցուած nāu «նաւ» բառից՝ az-aǰ-«վա-րել, քշել» բայով, որի համապատասխանն է հյ. ածել. հմմտ. գաւազան, խարազան և յն. ναυαγός «նաւավար»։-Հիւբշ. 201։
• Աոհասառակ համարւում էր նաւ բա-ռիզ կազմուած՝ հայերէնի մէջ։ Վերի ձե-ւով մեկնեց Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), 662 և Arm. Stud. § 216։
inauguration, dedication, consecration;
feast, festival, rejoicing;
cf. Խթումն;
առնել զ—իս շինուածոյ, to inaugurate a building;
—իս առնել սեղանոյն, to dedicate or consecrate an altar.
• (սեռ. -տեաց) «բացման հանդէս. 2. տարեդարձ» ՍԳր. Եւս. քր. և պտմ. «տօնի նախորդ օրուայ կէս ուտիսը» Տօնակ.։
• = Բարդուած է նաւա և կատի-ք բառերից. առաջինը զնդ. ❇ nava-, պհլ. [other alphabet] navak, պրս. ❇nav, nō «նոր» բառն է. իսկ երկրորդը՝ որ Վն. և Ոզմ. առանձին գործա-ծական է, ստոյգ մեկնութիւն չունի ռեռ. ամ. բողջը իրանեան փոխառութիւն է, որովհետև կարելի չէր հայերէնի մէջ օտար nava-բա-ռով բարդութիւններ կազմել։
• Հները՝ իբրև օտար բա՞ռ՝ թարգմա-նում են «նորոգութիւն կամ ուրախու-թիւն». այսպէս՝ «Նաւակատիք նորոգու-թիւն թարգմանի կամ ուրախութիւն. Նա-ւակատիսն նորոգումն թարգմանի, Ի. զի նաւակատիս անուանէ, զնորոգութիւն բնութեանս մերոյ յայտնէ». (Տօնակ, ըստ Ածաբ. ի նոր կիր. և Շար.)-«Նա-ւակատիսն նորոգումն թարգմանի». (Տաթև. ամ. 477).-«Իսկ նաւակատիս՝ տօն ուրախութեան կամ նորոգումն թարգմանի». (Տաթև. ձմ. ճլդ. և հարց. 509)։ -«Նաւակատիքն նորոգութիւն թարգմանի». (Օրբ. հակաճռ. է. 96)։-Ինճիճեան, Եղանակ Բիւզ. 1819, 150 հյ. նաւ (ըստ յն. լտ. նաւ «այն մասն եկե-ղեցւոյ՝ ուր կայ ժողովուրդն») և կատ-արել բառերից և կամ նախակայ-տիռք կամ նախախայրիք, նախահատիկ, նորախայրիք, նորահատիկ։ ԳԴ պրս. [arabic word] navgān «նաւակատիք, այսինքն հանդէս տօնի՝ վասն կատարման շի-նուածոյ տաճարի ևն»։ Ինճիճեան, Հը-նախ. Գ. 18 հյ. նոր բառից՝ որ լինում է բարդութեան մէջ նաւ։ ՆՀԲ «որպէս նորակերտիք, նոր կերտել, ըստ պրս. hav kardan, navgān, զի և ըստ յն. ասի εγϰαίνια «ներնորութիւն»։ Հ. Ա. Բագրատունի, Զարգաց. քեր. 686 և 691 պրս. nav «նոր» և հյ. կատարել բա-ռեռից։ Մորթման ZDMG 26, 574 բևեռ. nulus։ Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), էջ 664 առաջին մասը դնում է պրս. nav, իսկ երկրորդ մասը անյայտ։ Տէրվիշ. Մա-սիս 1882 հոկտ. 5 և Լեզու 121 նշա-նակում է բուն «նորոգ կատարումն» և գալիս է նաւա «նոր»+կատ (արմատ կատ-ար-ել բայի. հմմտ. մեծ-ար-ել, զարդ-ար-ել) ձևերից։ Հիւբշ. Arm. Gram. 202 կազմուած ի մասնիկով պհյ. *navakat-<զնդ. *navakata-ձևից, որ գալիս է nava-«նոր» և զնդ. kata-, պհլ. kat, katak, պրս. kad, kada «տուն» բա-
• ռերից։ Հիւնք. սանս. nava, պրս. naν և ϰατοιϰια «բնակութիւն» բառերից։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Ջղ. Տփ. նավակատիկ. Երև. նաւակատիկ, նօվակատիկ, Մրղ. նա--գադիք, Խրբ. նավագադիք՝, Հճ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. նավագադիգ, Ասլ. նավագադիք. նավագադի*, Մկ. նmվmկmտիկ, Տիգ. նm-վmգmդիք, Ագլ. նըվըկա՛տիկ', Գոր. նըվը-կա՛տիկ, Ղրբ. նըվըկա՛տըէ՛գ՝, Սլմ. նավկա-տիկ', Ալշ. Մշ. ավակադիգ, Վն. կատիկ, Ոզմ կատէ՛կ.-իսկ Վանում ունինք և աւագ-կա-տիկ «Ջատկի նաւակատիքը», իբր «աւադ կամ մեծ նաւակատիք»։
naphtha.
• , ի, ո հլ. «մի տեսակ դիւրավառ ձիւթ, տճկ. նէֆթ եաղը, լտ. bitumen, pix» ՍԳր. Եւս. քր. Խոր. աշխ. Կաղանկտ. (արև-մըտեան գրականում բառս նշանակում է «նաւթային իւղ, naphte», իսկ արևելեան գրականի մէջ «քարիւղ, pétrole»). գրուած է նաև նափաթ Միխ. աս 339 (այլ ձ. նֆաթ). նֆատ Վրդ. պտմ. տպ. Վենետ. էջ 132, նփատ հրտր. Էմինի, էջ 172, նաև Մաղաք. աբ. 40 (սխալ տպուած որսայն փալտ, որի դէմ տպ. Երուսաղէմի, էջ 55 Սսայ նփատ)։ Որից նաւթել (գրուած նաֆտել) «քարիւղով ցօծել» Մին. համդ. 60, արդի գրականում՝ նաւթային, նաւթարդիւնաբերութիւն, նաւթ-արդիւնաբերական, նաւթահանք, նաւթահոր, նաւթաբեր, նաւթահող, նաւթաշրջիկ ևն։
• = Պհլ. *naft ձևից, որի հետ հմմտ. պրս. [arabic word] naft «նաւթ, սև նաւթ, քարիւղ». սրա-նից են փոխառեալ նաև արաբ. [arabic word] naft, թրք. neft, քրդ. nefte, ասոր. [syriac word] ︎ nafta, յն. νάφϑα, լտ. naphtha, վրաց. ნავთი նավ-թի, ნაუთი նափթի, թուշ. ნავთ նավթ. գերմ. Naphta ևն հոմանիշները (Horn § 1035)։ Իրանեան բառը կցւում է զնդ. ❇ ︎ lnapta «թաց, խոնաւ» ձևին և սրա միջոցով հան-ւում է հնխ. enebh-, nebh-, embh-, mbh-«խոնաւ, ջուր, շոգի, ամպ» արմատից, որի ածանցները տե՛ս նամ և ամպ բառերի տակ (Pokorny 1, 131 և 2, 693)։-Հիւբշ. 202։
• Schroder, Thesaur. 46 դրաւ. արաբ. naft-ից։ ԳԴ պարսկերէնից։ ՆՀԲ և Böt, tich. Arica 23, 65 պրս. naft ևն։ Հիւնք. յն. ναόϑη (?) և տճկ. նէֆթ։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ղրբ. Շմ. նօթ «նաւթ, քարիւղ» գալիս են հին հյ. նաւթ ձևից և ըստ օրինի աւ երկբարբառը վերածել են օ. ըստ այսմ էլ Բառ. երեմ. էջ 241 գրում է նօթ։ Նոր փղ-խառութիւն են Երև. Տփ. նաֆթ, Ջղ. նաֆտ, Ախց. Կր. Սլմ. Տիգ. նmֆթ, Պլ. նէֆթ, Մրղ. նmփտ և վերջապէս Ալշ. նըֆտ, Մշ. նըֆթ. (վերջին երկուսը նշանակում են «լուցկի») -Նոր բառեր են նօթաճրագ, նօթոտել, նօ-թոտուիլ, նօթոտ։
idolatrous sacrifice or oblation.
• , ի հլ. «կուռքերին եղած զոհ» Ա. գաթ. Եզն. Եղիշ. գրուած է նաև յաշդ, աշդ, աշտ. որից յաշտածին Եզն. յաշտարար «զոհ մատուռանող» Բառ. երեմ. էջ 220=աշտաν րար ԱԲ. անլաշտ «չզոհուած» Եղիշ. նոյնպէս և Աշտիշատ կամ Յաշտիշատ տեղանունը։
• = Պհլ. [other alphabet] vašt «աղօթք, երկրպա-գութիւն» բառից, որի հետ նոյն են զնդ. yaš-tay-«Աստուած պաշտելը, աղօթք», պհլ. պազ. [other alphabet] уastan «պաշտել զԱստուած. սրբազնագործել», փոխառութեամբ նաև ա-սոր. [syriac word] ︎ yašt «զրադաշտական աղօթք, պաշտօն». բոլորի արմատն է զնդ. [arabic word] vaz-«զոհել, նուիրաբերել», որի անցեալ դերբայի ձևից է yašt. տե՛ս և հյ. յազել։-Հիւբշ. էջ 197։
• Ուրիղ մեկնեց նախ S. Martin, Mém. s l'Arm. 2, 477 կցելով զնդ. yašt բա-ռին։ ՆՀԲ լծ. պրս. աշտի «հաշտութիւն». եէշթէ «նուէր», լտ. hostia «զոհ», fes-tum «տօն»։ E. Boré JAs. 1841, 652 պրս. [arabic word] fazd «Աստուած»։ Böttich. ZDMG 1850, 358, 175, Arica 89, 448, Lag. Urgesch. 367 յազել ձևից։ Müller SWAW 38, 580 ևն զնդ. yašta։ Justi. Zendsp. 249 զնդ. yēšti։ Հիւբշ. KZ 23, 9 փոխառեալ զնդ. Vēšti-ից։ Տէրվ. Մա-սիս 1882, յունիս 7 պհլ. yašt «ռոհ»։ Նոյն, Նախալ. 100 սանս. yaǰ, զնդ. yaz, պրս. yaštan, յն. ἀτομαι, ἀγιος ձևերի հետ, բայց բնիկ հայ լինելու վրայ կաս-կածելով։ Հիւնք. հաշտ բառից։
fascination, evil-eye, charm.
• ՆՀԲ «աչօք աղելն, աղարտելն, այ-լայլութիւն»։ Հիւնք. հաջել բայից։
favourable, propitious, advantageous, prosperous, commodious;
— է, it is favourable;
it is time, it is the favourable moment;
— ելք, happy issue.
• ԳՒՌ.-Ոզմ. հաջ'օղիլ, Խրբ. աջ'օղիլ, Ակն. աչէօղ, Մշ. յաճող.-իսկ Սչ. աչողել «օգ-նել» (անշուշտ Աստուած յաջողէ՛ ձևից)։
cf. Յասմին.
• «մի տեսակ անուշահոտ ծաղիկ է. լտ. jasminuni fruticans L» (Տիրա-ցուեան, Contributo § 352) որ է ռուս. жac. минъ, ясминъ (տե՛ս Aнненковъ, էջ 180) Ագաթ. որ և յասմին Խոր. աշխ. յասմի Բժշ. -այս ծաղիկը պատկանում է Oleaceae ըն-տանիքին. նոյն ընտանիքին է պատկանում նաև syringa vulgaris L, որ է «եղրևանի, թրք. լէյլաք, ֆրանս. lilas, ռուս. cирeнь» (Տիրացուեան § 349, Aннeнковъ 346). ըն-տանիքի նոյնութեան պատճառով Պարսկաս-տանում yasaman, որ է «յասմիկ, жасминъ» ստացել է նաև «եղրևանի, lilas, ռուս. cм-peнь» նշանակութիւնը, որից էլ վրաց. իմեր. մինգր. iasamani «եղրևանի, cиpeнь» (Aн-нeнковъ 346), հայոց մօտ էլ բարբառներում եասաման «եղրևանի, cирeнь» (օր. Խոյում՝ ըստ Տիրացուեան § 349), որից և Կովկասի գրական հայերէնում սխալ անդրադարձու-թեամբ յասմիկ դարձել է «եղրևանի, lilas cирeнь»։ (Բոլորովին ուրիշ է յեսմիկ, որ է «ասորեակ, chamaelina silvestris Wallr» (Տիրացուեան § 159), տես հեսմուկ)։
• = Պհլ. *yāsmīk և yasmīn հոմանիշ ձևե-25-488 րից փոխառեալ. (առաջինը աւանդուած չէ, բայց անշուշտ գոյութիւն ունէր, ինչպէս ցոյց է տալիս հայերէնը. հմմտ. պրս. zamī և zamīn anguštari և angustarin կրկնակնե-որ)։ Բառիս իրանեան միւս ձևերն են պրս. [arabic word] yāsamī̄n, [arabic word] yāsmīn, բե-լուճ. yasmīn, աֆղան. yasmīn, vāsamīn «յասմիկ»։ Գտնւում է նաև ուրիշ լեզուների մէջ. ինչ. ասոր. [syriac word] yasmā, յն. ἰάσμη, ἰάσμινον, լտ. jasme, jasminum, իտալ. gel-semino, ֆրանս. jasmin, ռուս. ясминъ, каcминъ. սպան. lazmin, azemin, նյն. γιασεμί, γιασουμί ևն (սրանք թրք. yasemi ձևի միջոցով)։-Հիւբշ. 198։
jasper.
• (ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «մի տեսակ ազնիւ քար» ՍԳր. որ և յասպի Յայտ. դ. 3 (սեռ. -ւոյ), Լմբ. յայտ. կէ. «յասպիսից շինուած» Սասն. 67. = Յայտ. դ. 3 յասպւոյ սեռականի դէմ նը-կատելու է՝ որ Լմբ. յայտ. ժ. կէ. երեք անգամ գրում է յասպոյ, որով ուղղականը լինում է յասպ. իսկ Ս. Գրքի վերջին հրատարակու-թիւնը (Պօլիս 1895) պարզապէս դնում է յասպսոյ, որով ջնջւում են թէ՛ յասպի և թէ յասպ ձևերը. բուն ուղղական յասպի ձևը ունի Լմբ. յայտ. կէ։
• = Յն, ἰασπις հոմանիշից, որից են նաև լտ. iaspis, գերմ. Jaspis, ռուս. ястисъ, ֆրանս. jaspe ևն. յունարէնն էլ փոխառեալ է փիւնիկերէնից. հմմտ. եբր. [hebrew word] yasəpe «յասպիս» (Boisacq 364). բոլորի սկիզբն է ասուր. yašupū, ašpū, yašpu (Gesenius17 326), որից էլ պրս. [arabic word] yašb, արաբ. [arabic word] уašm «յասպիս» ևն։-Հիւբշ. 36հ։
• ԳԴ, էջ 49 (yašm բառի տակ) պար-սիկ ձևից է հանում։ ՆՀԲ յիշում է յն. լտ. իտալ. և պրս. ձևերը։
ass' foal or colt, young donkey or ass.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ. կայ միայն սեռ. -ի) «ձագ չորքոտանիների, յատկապէս իշու, ձիու, նաև եղնիկի» ՍԳր. Եզն. Եւթաղ. 161. Կանոն. ասւում է նաև յովանակ Կոչ-209. Եփր. համաբ. (գրուած ովանակ՝ էջ 189), Նար. սրանցից են յաւանակական կամ յովանակական, յովանակեան, յովանական Եւս. քր. յովանակաճեմ, յովանակաչու Տօ-նակ.։
• -Պհլ. *yavānak նուազական ձևից. սրա հետ հմմտ. զնդ. [syriac word] yavan-(կարդա՛ уuvan-). պհլ. [other alphabet] yuvān, պազենդ. ǰūvān, պրս. [arabic word] ǰuvān, javān, բելուճ. jūvān, աֆ-ղան. ǰavān, քրդ. ǰuvān, բոլորն էլ «մատառա-տի, երիտասարդ» (Horn § 429)։ Պարսիկ բա-ռից են փոխառեալ թրք. ǰivan «մատաղատի թարմ երիտասարդ», սերբ. džuvan, adžuvan ռում. džuban «սիրահար»։-Իրանեան բա-ռերի ցեղակիցներն են լտ. ǰuvenis, սանս. yuvan-, yuvā, լիթ. jáunas, լեթթ. jauns, հսլ. junū, հռուս. унъ, ռուս. юныи, գոթ. iuggs, հբգ. jung, հիսլ. ungr, հիռլ. ōa oam, oc, ōac, կիմր. ieuanc, բրըտ. iaouank, youanc, անգսք. geong, անգլ. уoung, հոււ-jong (Kluge 234), որոնք բոլոր նշանակում են «երիտասարդ, մատաղատի». բոլորի ար-մատն է հնխ. yeu-«երիտասարդ» (Pokorny 1, 200), որ հայերէնի, ինչպէս նաև յունարէ-նի մէջ պակասում է։-Բառիս բուն իմաստր լինելով «մատղաշ, մատաղատի, փոքր», զա-նազան լեզուների մէջ յատկացուած է նշա-նակելու զանազան անասունների փոքրը. ինչ. լտ. jūnīx «մատաղատի կով», ǰuvencu-«փոքր կով կամ ցուլ», հսլ. ǰunici «մատաղ ցուլ», ǰunica «մատաղ կով», ուկր. june'c' «զլիկ, փոքր ցուլ», բուլգար. junica «երինջ», սերբ. junica «հորթ», լեհ. գւռ. junosza «գառնուկ» ևն (Berneker 459, Walde 400, Trautmann 106)։ Նոյնը եղած է և հայերէ-նի մէջ, ուր այլ ևս ընդհանուր իմաստը կո-րած է. տես և ուլ բառի տակ, որ նոյնպէ» նախնաբար ունէր ընդհանուր «ձագ» նշա-նակութիւնը։ Իմաստի զարգացումը ճիշտ ա՛յն է, ինչ որ Մոկաց արդի բարբառով ջըվան «քուռակ» (տե՛ս Ազգ. հանդ. է, էջ 253 ա)։ Այսպէսով մի կողմից «սիրահար» (ռում. džuban) և միւս կողմից «քուռակ» (Մկ. ջըվան) միևնոյն բաներն են1-Հիւբշ. 198։ ըվա՛նակ, Պլ. Ռ. Սեբ. ավանագ, Տիգ. mվm-նmգ, Զթ. ավանօգ, ավանոգ, Հճ. ավանօգ, բոլորն էլ նշանակում են «էշ, մեծ էշ»» Այսպէսով բառը հասել է ճիշտ հակառակ իմաստին։ Յոյց տալու համար թէ հին լեզուի մէջ (գոնէ մինչև ժԳ դար) յաւանակը էշի իշոյ. Մտթ. իա. 5.-Գտանիցէք էշ կապեալ և յաւանակ ընդ նմին. Մտթ. իա. 2.-Զնա էշն պառաւ և զսա յաւանակն տրմուղ. Մանդ. սիր. 7.-էշ մի էառ զաւանակն իւր... և ասէ աւանաևն, որ է քուռակն, լալով. Վա՛յ մայր եմ... Վրդ. առ. 118։
• ՆՀԲ «իբր դիւրահաւան հլու. լծ. յն. օ՛նօս «էշ», պրս. ճիվան և սանս. եու-վանա, որ և լտ. ǰuvenis, իտալ. giov։-ne, իսկ լտ. ǰuvencus, ǰuvenca «որթ մատաղ»։ Lag. Urgesch. 184 լտ. ǰu-venis և պրս. jawān։ Տէրվ. Altarm. 54 Մասես 1882 յունիս 7, Նախալ. 101 հա-մեմատելով եւրոպական և ասիական ձևերի հետ՝ ուզում է ընդունիլ իբրև բնիկ, իսկ նոյն, Լեզու 153-5 բնիկ լի-նեւո երկբայական է գտնում։ Մառ. Яфeт. Cбop. 1, 49 վրաց. ჭონი հոնէ «ձի», յն. ὄνος «էշ» բառերի հետ։
• ՓՈԽ.-Թղր. ուռ. Ատն. Եւդ. էնկ. կս. Տ. (ինչպէս նաև Ատանայի և էնկիւրիի թրքա-խօս յունաց լեզւով) avanag «անմիտ, տըխ-մար». օր. avanag oγlu avanag «աւանակի որդի աւանակ», avanag mə sən, ne sin2 «աւանա՞կ ես, ի՞նչ ես», avanag herifin bi-ti «աւանակ մարդու մէկը» (Արևելք 1883 նոյ. 8-9, Բիւր. 1898, 712, 789, 1899, 798, Յուշարձան 328ա)։ Թրք. բառը [arabic word] ︎lāva-naq ձևով յիշում է Կարապետեան, Օսմ. բառ-51 «դիւրախաբ, դիւրահաւան, աւանակ, տխմար, ապուշ» նշանակութեամբ, որից և [arabic word] ︎ avanaqləq «դիւրախաբութիւն, դիւ-րահաւատութիւն, աւանակութիւն, տխմարու-թիւն»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Մկ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Տփ. ավանակ, Ագլ. Ղրբ. ավա՛նակ,
at most;
much more, a great deal, better;
rather, more worth while, so much the better, still more;
— զի, above all, principally, especially;
— կամ նուազ, more or less.
• «աւելի, շատ» Պիտ. Ճառընտ. Դիոն. «միշտ, յաւիտեան» ժմ. Խոսր. Նար. որից յաւէտ զի «մանաւանդ որ» Կիւրղ. գնձ. և Պարապմ. յաւետանալ «յարատև մնալ» Փիլ. Պիտ. յաւետազուարճ Ոսկ. յհ. ա. 23, յաւետախաղաց Փիլ. Խոր. Նիւս. կազմ. եր-կարայաւէտ Փիլ. բագն. կամայաւէտ Անան եկեղ. գրուած է նաև աւէտ ԱԲ, որից աւետ-աճեալ «շատ աճած» Մծբ. աւետախաղաց ԱԲ։ Արմատն ու ածանցները իրար վրայ փո-խադարձաբար ազդելով՝ յառաջացած են յա-ւետ, յաւէտազուարճ ևն, որոնք համապա-տասխան չեն հայերէնի ձայնական և ուղ-ղագրական օրէնքներին։ Յաւէտ բառից -եան մասնիկով կազմուած է յաւիտեան, ի հլ. «մշտնջենաւոր» ՍԳր. որից յաւիտենական ՍԳր. յաւիտենադիր Ագաթ. նախայաւիտեան Շար. յաւիտենապէս, յաւիտենականութիւն (նոր բառեր) ևն։
• = Պհլ. [other alphabet] yāvēt «յաւիտեան» բառից. սրա հետ հմմտ. պհլ. [other alphabet] yāvētān «յաւիտեան, ընդ միշտ», մանիք. պհլ. [hebrew word] jadān (անշուշտ պէտք է կար-դալ ǰāvīdān) (Salem. Man. Stud. ЗАН 1908, էջ 76, 85), պրս. [arabic word] ǰāvē̄d, [arabic word] ǰāvē̄dān «յաւիտեան», և զնդ. [arabic word] ︎ yavaēča yayaetā-tasča յաճախ գործածուած բանաձևը, որ նոյն է մեր յաւիտեանս յաւիտենից ձևի հետ։ Այս բոլորի պարզական ձևն է yavae-, որի մի ուրիշ ածանցն է ներկայացնում պհլ. *yāvēž, որից էլ հյ. յաւէժ. հմմտ. զնդ. ❇ yavaēǰi-«յաւիտենակեաց» (Horn § 414)։-Այս բառերի ենթադրեալ կապր սանս. āуu-, āyus-«կեանք», զնդ. āyu «տևողութիւն», յն. αίών, լտ. aevum, գոթ. aiws, անգսք. a, č, cw, հբգ. εwa, ն.բ. գ. ewig օ լաւիտե-նական» ևն բառերի հետ՝ այժմ չի ընդունւում (տե՛ս Pokorny 1, 6, Bartholomae Altir. Wört. 1264, Boisacq 22)։-Հիւբշ. 198։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ համէմատե-լով պրս. ճավիյտ, ճավիտան բառերի հետ։ ՆՀԲ յաւէտ «աւելի» լծ. արար. է՛վվէլա «նախ», թրք. էվէթ «այո՛», յա-ւիտեան՝ լծ. արաբ. abad, յն. ἀίων, լտ. aevum, aeternum, saeculum, եբր. այօ-լամ, էօլամ, լիյօլամ, թրք. էպէտիլիք տայըմլըգ, տէվրի զէման»։ Եւրոպո 1849, 200 հպրս. եաւատ։ Ուղիղ են մեկ-նում նաև Böttich. Arica 83, 389, Lag. Urgesch. 183, Muller SWAW 41. 8 և 43, 299, Justi, Zendsp. էջ 244։-Տէրվ. Altarm. 52 և Նախալ. 100 հնխ. vu yug «յօդել, լծել, յաւելուլ» արմատի տակ է դնում յաւէտ, յաւէժ, յաւիտեան՝ ուրիշ բազմաթիվ բառերի հետ։
set, studded, enchased.
• «ընդելուզեալ, կողք կողքի շար-ուած՝ գամուած» Տօնակ. որից յեռուլ (հոմ. յե՛ռ) «շարել, կողք կողքի շարել, միացնել կպցնել» Ս. Գր. Եւագր. Սեբեր. յեռուլ զբան «շարադրել» Սեբեր. Ոսկ. Թես. Եւս. քր. յե-ռել Նար. խր. 493. Ճառընտ. Լմբ. առկ. յե-ռումն Փիլ. լին. մարգարտայեռ Շնորհ. յիշ.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ser-s-«յեռուլ, ի-րար կողքի շարել, կապել, կապակցել» ար-մատից, որ աճած է -s ձայնով՝ ser-պար-զականից. հմմտ. սանս. sarat-«թել», յն. εἰρω «կապել, կցել, միացնել» (պսակ, ման-եակ, նաև εἰρομένη λέζις =հյ. յեռուլ զբան), ἐνείρω «կցել, ներմուծել», ἔνερσις «յեռումն, միացումն», ἔρμα «ականջի գինդ, վզնոց», ὄρμος «մանեակ», ὄρμαϑός «շարք, շղթայա-շարք», լտ. sero «կապել, կցել, շղթայաշար միացնել», seriēs «շարք, շղթայաշար միա-ցում», հիռլ. sreth «շարք», հհիւս. sϑrue «մարգարտայեռ վզնոց», հլիթ. sèris «թել», հբգ. saro, անգսք. searu «պատրաստութիւն» (Boisacq 229, Pokorny 2, 499, Ernout-Meillet 890, Walde 703)։ Ձևով ու կազմով հյ. յեռ-ճիշտ այն է՝ ինչ որ յն. ἔνερσις, ուր եν=լ. ερο-=-եռ-։-Աճ.
• ՆՀԲ լծ. յարել, յիրել, յերիւրել։-Հիւնք. հեռանալ բայից։