mythological.
mythology.
composed by the gods.
deification, apotheosis.
idolatrous.
idolatry.
goddess.
consecrated (to idols), holy.
idolatrous, idolator
Կռապաշտ, եւ կռապաշտական. դիցակրօն.
Ի ձէնջ դիցապաշտից ապստամբել կամի. (Ճ. ՟Բ.։)
Դիցապաշտ կախարդութիւն, կամ մոլորութիւնք. (Ագաթ.։ Շար.։)
cf. Դիցապաշտ.
Ունօղ զկրօնս դից. կռապարիշտ. կռապաշտական.
Զամենայն պատկերս դիցակրօն մոլորութեանցն. (Անան. եկեղ։)
idolatry.
Զարիւն զոհից անասնոց դիւցապաշտութեան. (Ագաթ.։)
Փրկեցեր զմեզ ի դիցապաշտութեանց. (Ճ. ՟Բ.։)
Այնպէս սաստիկ էր դիցապաշտութիւնն (կամ դիւցապաշտութիւնն) ի քաղաքին. (Ոսկ. եփես.։)
cf. Կռամոլ.
Հարեալ ի սէր դից. կռամոլ.
Դիցասէր կամաց ձերոց. (Եւս. պտմ. ՟Թ. 7։)
small town where idols are worshipped.
demoniac.
Որոյ զգեցեալ է յանձն իւր զսատանայ. այսակիր.
Եգիտ զայրն զդիւազգեաց զվարաղվաղան. (Փարպ.։)
Դիւազգեաց ոմն ի պարսս. (Միսայէլ.։)
cf. Դիւազգեաց.
Արք դիւազգեցիկք. (Փարպ.։)
easy to walk, commodious, easy.
Դիւրագնալի կամ դիւրագնաց ճանապարհ. (Շ. մտթ.։ Սարգ. յկ. ՟Թ։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Զ։ Պտմ. աղեքս.։ Իգն.։)
Դիւրագնացք եղիցին կերակրոյն ի վեր գնացք։ Առուք շուրջ ունին, զի դիւրագնաց իցէ. (Նիւս. կազմ.։)
easily kindled or inflamed.
moveable.
Դիւրախաղաց թեթեւութիւն, յառաջադիմութիւն. (Պիտ.։)
Մասունք մարմնոյ թեթեւացեալք՝ դիւրախաղացք լինին. (Փիլ. քհ.։)
that causes easily to comprehend.
Որ դիւրաւ հասուցանէ, կամ հասկացուցանէ.
Առ նա թերեւս ունիցիմք զդիւրահասոյցն քաջալերիչ լերանելին ղուկաս. (Ագաթ.։)
Հեշտընկալք եւ դիւրահասոյցք ախմարագունիցն լինիցին. (Կորիւն.։)
accostable, accessible.
Հաւատացելոց դիւրամատոյց եւ ընդել. (Բրս. գորդ.։)
Դիւրամատոյցս զիս մատուցից կարօտելոցն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ի ձեռն նաւավարութեան զամենայն պիտոյս՝ դիւրամատոյցս մերձեցոյց. (Շիր.։)
furnished with three couches or seats.
Ուր իցեն երրեակ ըմպանոցք կամ նստարանք ուտելոյ եւ ըմպելոյ. ըստ յն. եռընկողմանոց. τρίκλινος, -ον tribus lectis instructus, triclinium
Եռակըմբանոցս, եւ բազմակըմբանոց տաճարս՝ ի կրայի պատենից եւ ի փղոսկրէ կազմեալ. (Փիլ. տեսական.։)
fervid, ardent, zeal-ous, eager
Եւ զայս գործէին նոքա յեռանդնալից սիրոյ անտի հաւատոց. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 17։)
cf. Սուտակն.
boiling, ebullition;
cf. Եռանդն.
ζέσις ebullitio Եռանդն, եւ եռալն ըստ ամենայն նշանակութեանց.
Եռացմամբ սիրոյն առլցեալ ի քրիստոս։ Հուր եւ եռացումն հոգւոյ պիտոյանան. (Յճխ. ՟Ժ՟Ը. եւ ՟Ժ՟Թ։)
Զեռացումն հրոյս ի ցօղ փոխարկեա՛. (Ճ. ՟Ա.։)
Քրայս հալոցաց սաստիկ եռացմամբ անշիջանելի։ Իբր ցնցուղս հրոյ եռացման. (Նար. ՟Ի՟Զ. եւ ՟Կ՟Ը։)
Ցրտացոյց զեռացումն կատսային. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ժ՟Թ.։)
Որ հողատեսակքն են, ի միասին շարժելով եւ վերանալով՝ եռացումն մակակոչութիւն ընկալուլ։ Զպէսպէս ի վեր առաքէ բնութեան եռացմունս. (Պղատ. տիմ.։)
Զշաչումն ջրոյն եռացման իբրեւ զպարիսպ քարեայ ձուլեալ արձանացոյց. (Երզն. մտթ.։)
Շիջուցանէ զջերմութիւն եռացման ջրոյն. (Նար. երգ.։)
Աչք ձեր ոչ զեռացումն սրտի արեանց ցուցանեն. (Լմբ. ատ.։)
Տեսանելով զշառագունեալ զխաղաւարտին եռացումն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Եւ կամ մկամբ՝ զազրագունին, ի յեռացումն անդաստանին. (Շ. եդես.։)
Երիտասարդական համարձակութիւն, եւ եռացումն սրտի. (Ոսկիփոր.։)
to make to boil;
to warm, to give heat;
to make to swarm or crawl.
ζέω, ἁναζέω ebullio ἑκβράζω ebullire sive fervere facio Տալ եռալ. յուզել ջերմութեամբ, բորբոքել, ջեռուցանել. ջերմ բղխել. եփ հանել, խիստ տաքցնել, տաք տաք վազցնել.
Եռացուցանէ զանդունդս իբրեւ զկատսայ. (Յոբ. ՟Խ՟Ա. 22։)
Իբրու բաժակ խառնեալ, յորում գինի մոլական հեղեալ՝ եռացուցանէ զսա. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Եռացուցանել զնոսա ի բովս դարբնաց. (Ճ. ՟Ա.։)
Դարձեալ զկապար եռացուցեալ. (Շ. վիպ.։)
Եռացուցանէ զցանկութիւնսն. (Յճխ. ՟Թ։)
Իսկ որ գոլացուցանէ զինքն յինքենէ, եւ եռացուցանէ (ի ցանկութիւն). (Կանոն.։)
Տեսութիւն՝ որ զուրախութիւն ի սիրտս եռացուցանէ. (Լմբ. սղ.։)
Զարտասուս իւրեանց դառնապէս եռացուցանէին. (Եփր. ի նին.։)
Կամ ἑκζέω, ἁναφύω expullulo. որպէս Ի վեր բղխել. վխտացնել.
Շարաւ ի մարմնոյն եռացուցանէր. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ե։)
Եռացոյց մկունս յանդս նոցա. (՟Ա. Թագ. ՟Ե. 6։)
boiler, water-space (in the steam-engine).
βραστῆς fervere faciens Որ եռացուցանէ. իբր ազգ ինչ սասանութեան՝ ըստ եռացման ջրոյ.
Որք ներքուստ ի վեր բերեն ... եռացուցիչք (կոչին). (Արիստ. աշխ.։)
that goes, that walks quick, rapid, prompt.
ὁξύς velox Արագընթաց. շուտ վազօղ.
Երագագնաց երիվար. (Եփր. ծն.։)
Ճանապարհորդ երագագնաց՝ վաղվավակի հասանէ ի քաղաքն, եւ միայնակեաց ժուժկալ՝ յիւր կարգն. (Նեղոս.։)
Երագագնաց ընթացք մերոյ գիտութեանս յոյժ կաղագոյն գտանին. (Վեցօր. ՟Ա։)
Խաչն՝ երագագնաց զօրացուցիչ. (Եպիփ. խչ.։)
Երագագնաց թւի մեզ կեանքն». այսինքն փութով անցեալ. (Լմբ. իմ.։)
cf. Արագախաղաց.
Որ արագ յառաջ խաղայ յընթացս. արագախաղաց.
Երագախաղաց կայծակունք. (Մծբ. ՟Ժ՟Է։)
cf. Վաղտանցուկ.
that darts forward, that runs quick, quick.
Երագասլաց գնացք. (Վեցօր. ՟Դ։)
quick, that runs quick, nimble, swift.
ταχυδρόμος, ταχύς τῷ δρομῷ velox celer cf. արագընթաց. Արագ ընթացօղ՝ իրօք կամ նմանութեամբ. շուտ վազօղ, քալուկ, չուստ, արտորացօղ.
Երագընթաց է արեգակն. (՟Ա. Եզր. ՟Դ. 34։)
Երագընթացն փառաբանչօք՝ վերնաթռիչ պատգամաւորօք։ Ի թեւս թեթեւս յերագընթացս ամպաչու թռչնոյ. (Նար. կուս. եւ Նար. խչ.։)
Երագընթաց արշաւանօքն. (Վրդն. ծն.։)
Երագընթաց բանիւն եղծանէ զմիտս բանին. (Արշ.։)
Զթիւ սաղմոսացն գլխել, եւ ի բազմացուցանելն զնա երագընթաց լեզուովն միտեալ. (Լմբ. պտրգ.։)
that shows, that explains dreams.
Մերթ՝ Ցուցիչ երազոց, որպէս աստուած՝ յովսեփայ.
Ո՛չ զնա ատեն, այլ զերազացոյցն. (Սեբեր. ՟Զ։)
Մերթ՝ Մեկնիչ երազոց. երազահան.
Եւ որ երազմոյն տեղին ... երազացոյց երազընդհան պաշտաման. (Ագաթ.։)
to instruct in the mysteries of the faith, to catechise, to teach the catechism.
ԵՐԱԽԱՅԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ԵՐԱԽԱՅԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. κατηχέω, κατηχίζω catechizo, initio, doceo rudimenta christianismi Մուծանել եւ կրթել ի կարգ երախայից մկրտելեաց.
Եւ զորս ոչ են մկրտեալ ի նոցանէ, երախխայացուցէ՛ք. (Շ. թղթ.։)
Երախայեցոյց, եւ մկրտեաց. (ՃՃ.։)
Երախայեցոյց, եւ կարգեաց նոցա պահս. (Կամրջ.։)
Երախայեցոյց զնա զեօթն օր. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ժ.։)
that recompenses, grateful;
— լինել, to be thankful;
—ք, thankfulness, cf. Շնորհակալութիւն.
Շնորհահատոյց. երախտագէտ
Ըստ երախտահատոյց լինելոյ. (Յհ. կթ.։)
Երախտահատոյց լինել աստուծոյ յոգն սիրոյն. (Խոսր.։)
Երախտահատոյցք լիցուք երախտաւորին մերոյ եւ աստուծոյ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։)
Ախորժեմք (գտանիլ) ընդ շնորհապարտսն եւ ընդ երախտահատոյցսն. (Տօնակ.։)
ԵՐԱԽՏԱՀԱՏՈՅՑՔ. գ. εὑγνωμωσύνη aequitas animi, gratus animus Հատուցումն շնորհի վասն երախտեաց. երախտագիտութիւն.
Աստ ճաշակ կերակրոց գոհութեամբ. աստ երախտահատոյցք առ արարիչն ամենայնի, աստ հօրն քրիստոսի երկրպագութիւնք. (Կոչ. ՟Զ։)
cf. Երախտամոռ.
Մոռացօղ երախտեաց. ապերախտ. ապաշնորհ.
Երախտամոռաց ժողովուրդ, կամ պաշտօնեայ. (Անան.։ եւ Նար.։)
Երախտամոռաց՝ բարեխօսին. (Մաշկ.։)
Եւ դու երախտամոռաց մի՛ լինիր. (Վրդն. առակ.։)
Որ բազում խնամս գտեալ ի նմանէ ... եւ երախտամոռացք եղեալ՝ առ դեւս հաստատէին դաշինս. (Իգն.։)
veiny, veined.
of the same flock, or company.
Որ է ի նմին երամէ. դասակից.
Գիշակերք ի թռչնոց ո՛չ ունին համբոյրս ընկերութեան ընդ երամակիցս. (Վեցօր. ՟Ը։)
Լինել արդարոցն երամակից. (Մանդ. ՟Բ։)
Նոցա երամիցն զքեզ ցանկացի՛ր առնել երամակից. (Նեղոս.։)
to assemble in company, to gather together, to associate.
Դարձուցեալ զմարդկութիւնս ի շռայլութենէ երամացուցին ի քաղաքս. (Լմբ. յանառակ.։)
happy, full of felicity.
ԵՐԱՆ եւ ՏԱՆԵՐԱՆ. Ըստ պ. Է՝ Արեաց եւ անարեաց, Արանց եւ սինլքորաց. եւ ըստ քաղդ. Արթնոց եւ անարգաց։ (Եղիշ. ՟Բ։)
Փափկասուն եւ երանալից տնկագործիւր դրախտ. (Պիտ.։)
Երանալից խոստումն. (Ճ. ՟Գ.։)
to beatify.
beatific.
beatification.
censer.
Անօթ բուրման խնկոց, որպէս տաշտ կամ բուրուառ.
Երկու բուրանոցք կայծակնաւորք. (Նար. լ։)
with fist;
— հարկանել, to cuff, to box, to fist;
— հարուած, fisti-cuffs.
πυγμῄ pugno Բռամբ. կռփահարութեամբ. մուրցացի. եումրուխով, մուշտա զարնելով. եբր. ակիռօփ. որ է կռուփ, կռփով.
Հարկանիցէ ոք ի նոցանէ զընկեր իւր քարիւ, կամ բռնցի. (Ել. ՟Ի՟Ա. 18։)
Որպէս բռնցի խորտակէր. (Վանակ. յոբ.։)
hairy, furnished with wool, covered with mourning, woolly.
Որ զգեցեալ ունի ի բնէ զբուրդ. բրդեղ. բրդոտ, բրդլախ.
Բրդազգեաց կենդանեաց նման էր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
to make hard, coarse, thick or rusty.
Զմարմինս արեւակէզ առնելով՝ զօրէն լորանեալ մշակի բրտացուցանեն. (Պիտ.։)
(Անշնորհակալուն լինել) այնպէս բրտացուցանէ եւ կսկծեցուցանէ զոգիս, որպէս սառն զմարմինս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 25։)
cf. Բքաբեր.
vertical;
vertically.
to crow (of a cock).
to reduce to ashes, to burn.
Յաճիւն դարձուցանել. մոխիր դարձնել.
Կիզանօղ հուր ... որ գազախացուցանէ զբողբոջս բարեպաշտութեան. (Սկեւռ. աղ.։)
to prosper, to be prosperous, successful or fortunate, to have great success, to thrive, to succeed in, to contrive to, to get on prosperously, to reach or attain one's aim, to come to a good issue, to terminate propitiously;
— ի վեր քան զակնկալութիւն or զկարծիս, to succeed against all probability;
ոչ-, չ-, to be unsuccessful, to fail, to miss one's aim, to be baffled, to miscarry, to be greatly disappointed;
յաջողեսցին, յաջողեսցի քեզ, you will fully succeed;
all will be well with you.
Ե՛լ յռամովթ Գաղաադ, եւ յաջողեսցիս։ Ուստի ոչինչ յաջողիցիք։ Ոչ յաջողեսցի ձեզ։ Նստաւ Սողոմոն յաթոռ Դաւթի հօր իւրոյ, եւ յաջողեցաւ։ Ասացէ՛ք հա՛սկ հա՛սկ. եւ ոչ յաջողեցան խօսել այնպէս։ Յաջողեցաւ ի վերայ նորա հոգի Տեառն։ Եթէ յաջողեա՞լ իցէ արքայութեանն Աստուծոյ։ Զամենայն զոր ինչ արասցէ՝ յաջողեսցի նմա։ Ոչ յաջողեսցի մարդոյ յանօրէնութենէ.եւ այլն։
Յաջողեցաւ տէրութիւն նորա։ Որ սիրենն զԱստուած, ամենայն ինչ յաջողի նոցա ի բարութիւն։ Որ Քրիստոսի լինի տաճար, մեհեան դիւաց անդր ոչ յաջողի. (Եղիշ. ՟Ա։ Եփր. հռ.։ Խոսր.։)
succession;
inheritance;
continuation, order, series;
— իրաց, series of affairs;
— աղետից, եղեռնութեանց, succession, concatenation, series of misfortunes, of crimes.
διαδοχή, διάδεξις successio. Փոխանորդութիւն զկնի իրերաց. պայազատութիւն. կարգ.
to rise, to arise, to get up, to rise or stand up, to rise again;
to awake, to be roused, to wake out of sleep;
to resuscitate, to come to life again, to live again;
— ի մեռելոց, to rise from the dead;
— ի վերայ, — ընդդէմ, —ոսոխ հակառակ ուրուք, to rise against, to rebel or stand up against, to revolt, to mutiny;
անդրէն —, to rise anew, to get up again;
յարեաւ միւս եւս խնդիր, another question arose;
արի՛, arise !
;
օ՛ն արիք, get up !
արիք ընդառաջ նրան, go to meet him;
յարեաւ յաթոռոյն, he rose from his seat, he got up from his chair.
Արի՛ շրջեա՛ց ընդ երկիրդ։ Արի՛ք ելէք։ Այժմ յարեայց ասէ տէր։ Սոքա խափանեցան, եւ անկան, մեք յարեաք եւ ուղիղ եղաք։ Յարեան ամենայն կոչնականք։ Յառնէ յընթրեաց անտի.եւ այլն։
Եւ ի ձէնջ յարիցեն արք։ Բազում սուտ մարգարէք յարիցեն, եւ այլն։
Եթէ յարիցէ՞ ի նա պատուէրն, եւ ընդելանիցի՞ ընդ նմա. (Եփր.) ծն. իմա՛ ելանիցէ, եւ կամ ընթերցի՛ր՝ յարիցի։
Յարեաւ Աբրաամ ընդ առաւօտն։ Յարուցեալ ի վաղիւ անդր։ Եւ եղեւ ի յառնելն նորա գիշերի։ Յորժամ ննջիցես, յորժամ յարիցես։ Արի՛ք եւ շինեցէ՛ք։ Այժմ յարեայց ասէ Տէր։ Արի՛ Տէր, եւ փրկեա՛ զիս Աստուած իմ (որ եւ ասի, զարթի՛ր տէր) եւ այլն։
Ոչ յարեաւ մանուկն։ Բազումք ի ննջեցելոց ի հող երկրի՝ յարիցեն։ Բազում մարմինք ննջեցելոց սրբոց յարեան։ Որդի մարդոյ ի մեռելոց յարիցէ։ Յերիր աւուր յարիցէ։ Յարեաւ. չէ աստ։ Յարեաւ, որպէս ասացն։ Քրիստոս յարուցեալ է. եւ այլն։
Քրիստոս յարեաւ, ընդ նմա յարի՛ք (կամ ընդ նմայ արիք), աւետիս. (Շ. տաղ. (ուր պահի յ, զի մի՛ նոյն ձայնաւոր կրկնեսցի, ընդ նմա արի՛ք)։)
Զիջեալն ի յերկնից հուր՝ ոչ որպէս նուաղեալ ինչ, եւ անդրէն յարուցեալ, այլ անշիջաբար մնալ. (Մեկն. ղեւտ.։)
Յարիցէ ազգ յազգի վերայ։ Յարեան ծառայք նորա ի վերայ նորա։ Յարեաւ կային ի վերայ Աբիլի եղբօր իւրոյ, եւ սպան զնա։ Բազումք յարեան ի վերայ իմ, եւ այլն։
bottom;
pavement;
floor;
ground, earth;
the buttocks;
— հայրենի or հայրենեաց, native land or country, birth-place, home;
— գետոց, canal, bed of a river;
— աղիւսակերտ, brick pavement;
— սալայատակ, stone pavement;
— նաւու, keel of a ship;
առ —աւ կործանել, քանդել մինչեւ ց— or —ս, to raze to the ground, to level or lay even with the ground, to demolish, to raze or pull down;
to sap, to undermine;
լի լինել գետոյն յամ —ս իւր, to be swelled very high, to rise, to swell beyond, to overflow.
(որ յոչն ունել զնախդիր ի, կամ յունելն զնախդիր զ, կարծի գրեալ ի բնէ Ատակ. լծ. ռմկ. տակ. մանաւանդ ոտից տակ. զի յա, է որպէս այագ. այսինքն ոտն, որ եւ աք ասի. նոյն է վր. իատա՛կի. լծ. եւ հյ. գետին. եւ յն. է՛տաֆօս) ἕδαφος solum, pavimentum. Ոտնատեղի. երես երկրի. հողն կոխեալ. ստորին կողմն ամենայն խորութեան. ներքոյք. խարիսխ ստորին. եւ Խորք.
Ի հողոյ անտի՝ որ իցէ առ յատակաւ խորանին։ Ցանեսցես առ յատակաւ սեղանոյն։ Ի յատակէ տանն մինչեւ ցորմսն եւ ցգերանսն։ (Պարիսպք) իջցեն մինչեւ ի յատակս։ Ի յատակացն մինչեւ ի պատուհանսն։ Յատակաց մինչեւ ի յարկսն։ Չեւ էին յատակս գրոյն հասեալ։ Հայեա՛ց ընդ յատակսդ (կամ ընդ ատակսդ), եւ տե՛ս ո՞յր է հետդ այդ։ Ի ջրոյն ցամաքութենէ, որ ի ներքոյ կայր յատակք երկրին՝ երեւէին.եւ այլն։
Զքաղաքն մինչեւ ցյատակ քանդել. (Սոկր.։)
Աւերել, եւ յատակաց բրել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։)
Ի յատակաց Յորդանանու. (Բրսղ. մրկ.։)
Կտրեալ զքարինսն մինչեւ յատակս (կամ ի յատակս) բլրոյն՝ հաւասար գետոյն։ Քակեաց զմեհեանս մինչեւ յատակս։ Անլուաց ոտիւք մտանել յատակս տաճարին Աստուծոյ. (Խոր. ՟Բ. 39։ ՟Գ. 33։ Փիլ. ել. ՟Ա. 2։)
Արեգակն իբրեւ ճրագ մի ի մեծի տան՝ ի մէջ ձեղուան եւ յատակի լուցեալ. այսինքն յօդս ընդ մէջ երկնի եւ երկրի. (Եզնիկ.։)
Թէպէտեւ յատակ իսկ չարեացն հասանիցեմք, սակայն ստգտանեն միտք զգործսն յոռութեանց. (Ոսկ. եբր.։)
Պատերազմ տան վասն հայրենեաց յատակի, եւ փրկութեան ազգի. (Սարկ. քհ.։)
always fluctuating, agitated, troubled;
— ի փրփրադէզ կոհակաց, ever beaten by the foaming waves.
Շաղապատին ընդ յարածուփ կենցաղս. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Յանկայ եւ յարածուփ գարշութիւն երեսաց (ի ծովու). (Պիտ.։)
Յարածուփ շրջանք, եւ հանապազորդեան հոգք եկեղեցւոյ. (Ասող. վերջաբ։)
cf. Յարառոցեմ.
ՅԱՐԱՌՆՈՒՄ ՅԱՐԱՌՈՑԵՄ. παραλαμβάνω assumo, accipio. Կից ընդ այլում կամ ի միասին առնուլ, եւ յար ի կիր առնուլ. վարել.
Այլ եւ յարառեալս յայտ է թէ անկեղակարծ խոստովանեսցի յամենեցունց. (Պիտ.։)
Որք այլ տեսակ առնեն, եւ որք ներում զինչ էին գոլ յարառոցին. (Պորփ.։)
Իսկ այլքն ի բառից փոխանակ բաղկացուցչաց զանազանութեանց յարառոցեալք գոն. (Սահմ. ՟Գ։)
(Տարբերութիւնք հասարակք եւ յատուկք) յենթադրութեան յարառոցին. իսկ յատկեղքն ի սահմանս. (Անյաղթ պորփ.։)
Ձեռք ... առաւելագոյն՝ բանին ի պէտս օգնականութեան ներկազմեալք եւ յարառոցեալք. (Յհ. իմ. ատ.։)
Եւ առ նմա յարառոցեալ լինէր զհակառակութիւն միոյն առ բազումս. (Յհ. կթ.։)
to fit up, to arrange, to adjust, to put in order;
to fine, to refine;
to form, to fashion, to dispose;
to adorn, to embellish;
to ameliorate, to improve, to better the condition;
to make, to do;
to tune, to put in tune, to accord;
— զսեղան, զճաշ, to get ready, to prepare, to get dinner ready;
— զանկողին, to make the bed;
— զսենեակ, to do the room;
— զեղնգունս, to pare one's nails;
— զճրագ, to snuf the candle;
— զհերս, to adjust, dress or deck one's hair;
— զելս իրացն, to organize, to regulate, to put in order;
ճակատ առ ճակատ —եալ, drawn out in battle-array;
սեղան կազմ եւ —եալ, table ready covered, a well spread table.
κοσμέω orno κατασκευάζω apparo, fabrico ῤυθμίζω apto τάσσω ordino διορθόω corrigo καθίστημι constituo ποιέω facio, paro. (արմատն է Արդ, զարդ, յարդ. հարթ. արդար) Զարդարել. յօրինել. յերիւրել. յարմարել. կարգաւորել. դիւրել. հանդերձել, կազմել, պատրաստել, կարգել, առնել, կացուցանել. սազել, շտկել, դուրել, շտկտել, կոկել, հատրել, ընել, շինել.
Մաքրեալ եւ յարդարեալ։ Յարդարեսցէ զճանապարհ քո առաջի քո։ Յարդարեաց զնոսա իբրեւ զերիվար գեղեցիկ պատերազմի։ Ի նմանէ դիտեաց, եւ ի նմանէ յարդարեաց։ Բարեկամս Աստուծոյ եւ մարգարէս յարդարէ (կամ առնէ)։ Իբրեւ սաղմոսարանաւ իւրաքանչիւր յարդարեալ ձայնիւք (կամ ձայնիւ յարմարեալք).եւ այլն։
Զառ ի ներքոյ արեգական յաւէտ իմաստութեամբ՝ յարդարեալ հնազանդեցոյց. (Պիտ.։)
Միաւորեալ ընդ վերնոցն զներքինս, եւ մի յարդարէ դասս՝ զոր յերկինս եւ զոր յերկրի. (Կիւրղ. ղկ.։)
Յարդարեսցես զմեզ օթեւանս պատուականս. (Նար.։)
Սպանանէ մեղօք, եւ այլոց պատճառս սպանման յարդարէ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Թ։)
Սովորութիւն է գրոց, յորժամ ա՛յլ ինչ կամիցի յարդարել, այլ իմն նշանակել. (Կիւրղ. ծն.։)
Մթացեալ անօթն լուսաւորի առ սակաւ սակաւ, մինչեւ ամենեւին յարդարի. (Եզնիկ.։)
Յարդարիմք ի սուրբ հոգւոյն, յորժամ ի մեղաց տգեղութենէ որոշէ զմեզ. (Լմբ. պտրգ.։)
Ճրագն Աստուծոյ մինչ չեւ յարդարեալ է, այսինքն է թէ մինչ չեւ շիջեալ է (կամ անցեալ). (Կիւրղ. թագ.։)
cf. Յարեցուցանեմ.
ՅԱՐԵՄ ՅԱՐԻՄ. συνάπτω, -ομαι, ἑρείδω conjungo, copulo, confirmo, fulcio, haereo προστίθημι appono, addo κολλάω, προσκολλάω, -ομαι agglutino, -or, adhaereo եւ այլն. Յար՝ այսինքն առընթեր՝ կից դնել. կցել, իլ. յարմարել. միաբանել. զօդել. յաւելուլ. յանկուցանել. յանկչել. միանալ՝ միաբանիլ. յօդիլ. կռուիլ. կպցընել, յարուիլ, կպչիլ, փակչիլ. (լծ. յն. լտ. երի՛տօ, հէ՛րէօ. թ. եարան, եւ այլն)
Որ յարեն տուն ի տուն։ Յարեցի զձեզ առ իս։ Յարեսջի՛ք ի ձեզ զամենայն օրինակիրս օրինաց։ Զկնի Տեառն Աստուծոյ ձերոյ երթիջիք, եւ ի նա յարեսջիք։ Ի գէտս մի՛ յարիցիք։ Յիւրաքանչիւր ժառանգութիւն յարեսցին։ Սահմանք Մանասէի յասեր յարեսցին (կամ յա՛ր իցեն)։ Աղէ դուք եկա՛յք յարեցարո՛ւք ամենեքեան։ Յարեա՛ց յաղջկունս իմ. եւ յարեցաւ հռութ յաղջըկունսն Բոոսայ քաղել հասկ։ Յարեա՛ց ի կառսդ։ Բորոտութիւնն Նեեմանայ յարեսցի ի քեզ։ Ի միմեանս ոչ յարիցին (կամ ո՛չ յարիցեն), զոր օրինակ ոչ խառնի երկաթ ընդ խեցի. եւ այլն։
Զի զմեզ անդրէն առ աստուածութիւնն յարեսցէ իւրով նմանութեամբն։ Ընդ լուսոյն մասին եւ խաւար յարեմ։ Զմի եւ զերկուս ի նշանացն յանուանէ գրեցին, եւ ապա զբազումս ի նոյն յարեցին։ Յարէ զայս յառաջին նոյն միտս։ Յառաջինսն՝ որ ասացան, յարեցից։ Ի նոյն եւ զայս եւս յարեալ գրէ։ Ի նոյն յարեալ՝ ասէ։ Արատ ինչ յարել ի մաքուրն Գրիգորիոս. (Ագաթ.։ Նար. ՟Հ՟Ա։ Իգն.։ Նախ. սղ.։ Եւս. քր. ՟Ա։ Նիւս. ի սքանչ.։)
Այր մի օտարական եւ անաշխարհիկ եկիր յարեցար ի մեզ։ Թողցէ այր զհայր եւ զմայր իւր, եւ յարեսցի ի կին իւր։ Իւրովք զօրօք, եւ այլովք սիրելովք յարեցելովք յինքն։ Չա՛ր է ամբարհաւաճութիւն, եւ որ ի նոյն յարին ախտք հոգւոց։ Յարի այս եւ յամենայն ոք որ ի վիշտսն իցեն. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ. 70։ Իգն.։ Նախ. սղ.։)
to assail, to affront, to attack, to storm the breach;
to dash, rush or fall upon, to pounce upon with violence, to dart or fall on;
— ի ներքս, to enter violently, forcibly, impetuously;
արտաքս —, to make a sortie;
— ի դարանացն, to leap from one's hiding-place;
cf. Զհետ;
— յոք, to attack one;
to affront, to provoke;
յիրեարս —, to attack each other, to fall upon one another.
Յարձակեցան դարանամուտքն։ Յարձակեցար դիմել ի վերայ աւարիդ։ Կորիւն առիւծու. եւ յարձակեսցի ի Բասանայ։ Յարձակեցաւ ի վերայ գնդին, յաջ եւ յահեակ կոտորեաց։ Յարձակեցան ի ներքս ի քաղաքն։ Ամենայն հեթանոսաց յարձակելոց ի վերայ Երուսաղէմի. եւ այլն։
addition, increase, overplus, surplus, accession, augmentation;
rest, residue;
— գրոց, մատենից, addition, supplement, appendix;
— չարեաց, redundant malice;
—ք որովայնի, excrement;
թափել զ—ս որովայնի, to ease oneself, to go to stool.
περίσσευμα, περίσσεια, πρόσθεμμα , πρόσθεσις, προσθήκη abundantia, incrementum, additamentum, augmentum, auctus. Յաւելումն. յաւելադրութիւն. վերադիր. աճումն. առաւելութիւն, ինչ մի աւելի. էւելնալը, էւելցուք.
Ի յաւելուածոյ սրտի խօսի բերան։ Յաւելուած վիճակաց։ Յաւելուած ձեզ լինիցին բերք նորա։ Ի բաց թօթափել զամենայն աղտեղութիւն եւ զյաւելուածս չարեաց.եւ այլն։
Յաւելուածք հարիւրաւորաց ժամանակաց (այսինքն ամաց). (Եւս. քր. ՟Ա։)
Մեղք ոչ եթէ մեղաց յաւելուածով ծածկի, այլ խոստովանութեան եւ ապաշխարութեան. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
Առ փոքր փոքր յաւելուածով կատարումն մեզ եղիցի. (Բրս. հց.։)
Առ փոքր փոքր յաւելուածովն գալ ի կատարումն։ Օր ըստ օրէ յաւելուած լիցի լաւութեան. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ. ՟Ի՟Գ։)
Շինուածն յաւելուածով ի նուաստութենէ ի կատարումն ելանէ։ Նոքա չարչարէին, զի յաւելուած արդարութեան առնիցեն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ. եւ ՟Ժ։)
Ի նոսա թողլով զշէնս ամենայն՝ հանդերձ յաւելուածով մտից առանձինն, եւ ռոճկաց կարգելոց յարքունուստ. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Բազում ինչ մարգարէիւքն խնամարկեաց. եւ առ այս ե՛ւս յաւելուած շնորհի, զի եւ ինքն առ նոսա՛ եկն. (Իգն.։)
Գնաց ի կողմն նաւին՝ թափել զյաւելուածս որովայնին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
ՅԱՒԵԼՈՒԱԾ. ա. Յաւելեալ. աճեցուն.
Զի կրօնաւոր երեւեսցի եւ խստամբեր, յաւելուածովքն վարի պատուիրանօքն. (որ լինի գ. եւ ա) (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
to add, to increase, to augment;
to join, to adjoin, to insert, to interpolate, to apply, to supply;
to reckon, to add up;
— խօսել, to repeat, to say again, to reply, to rejoin;
— ի զօրութիւն, to redouble one's strength;
— ոյժ ումեք, to sustain another's efforts;
— զինչս իւր, to increase one's wealth;
աւուրս յաւուրս —, to lengthen life;
— զվարձս ծառայի, to raise the wages of a domestic;
յաւել յիս զօրութիւն, it gave me new strength;
եւ յաւել ծնանել, and then brought forth;
ոչ եւս յաւելից անիծանել, will never curse again;
մի եւս յաւելուցուք տեսանել զերեսս իմ, see my face no more.
προστίθημι, προσδίδωμι appono, addo, adjicio, jungo, augeo. Առաւելուլ. աճեցուցանել. առատացուցանել. ի վերայ բերել. բարդել. ժողովել. ամփոփել. կրկնել. երկրորդել. յարել զբան ի բան. էւելցընել.
Հարցեն զնա թւով քառասուն, եւ այլ մի՛ յաւելուցուն։ Եւ թէ սակաւ իցէ, յաւելից քեզ դոյնչափ։ Աւուրս յաւուրս յաւելեր թագաւորի։ Մեծութիւն յաւելու բարեկամս բազումս։ Յաւե՛լ մեզ հաւատս։ Յաւել տէր խօսել։ Ոչ եւս յաւելից անիծանել զերկիր։ Յաւել ծնանել զեղբայր զնորա զՀաբէլ։ Գործիցես զերկիր, եւ ոչ յաւելցէ տալ քեզ զզօրութիւն իւր։ Յաւելաք յամենայն մեղս մեր եւ ի չարիս, եւ խնդրեցաք մեզ, թագաւոր։ Որ յաւելաւ ի կերողացն։ Ոյր գուցէ, տացի նմա, եւ յաւելցի։ Մեռաւ, եւ յաւելաւ առ ժողովուրդ իւր, կամ յազգ իւր։ Յաւելցիս առ ժողովուրդ քո.եւ այլն։
Որպէս ոք՝ զի ի հուր բորբոքեալ յաւելուցու բազում նիւթս փայտի։ Յաւելին ցաւս ի ցաւոց վերայ. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Գ։)
Յագք եւ լիք հացիւ նուազեցան, եւ քաղցեալք յաւելին զհաց. (Եփր. թագ.։)
Ծով ասեն զուգեալ կայ՝ յաւելլոյ գետոց եւ ուխից, եւ ի պակասելոյ գոլորշոյն. (Շիր.։)
Յաւելաւ հայր իմ (ի յառաջադիմութիւն), եւ եհան դեւ յեղբօրէ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Որ յաւելու ի գիտութիւն, յաւելու ի ցաւս. (յն. զգիտութիւն, զցաւ)։ Առաւել եւս յաւելուին հաւատացեալքն ի Տէր։ Ամենայն որ յաւելուցուն քեզ, առնիցես ողորմութիւն։ Եւս քան զեւս յաւելուցուք ի նոյն. եւ այլն։
Որչափ ժամանակք անցանեն, նոյնչափ յաւելուն ցանկութիւնք առ ի նոսա. (Իսիւք.։)
eternity;
perpetuity;
age;
life;
world;
—, —ս, always, perpetually, eternally;
—ենից, ի —ենից, ab eterno, from all eternity, since the world is world;
ի —ենից ոք ոչ լուաւ, such a thing was never heard of since the world began;
—ս —ենից, for ever and ever, to all ages, ever world without end, everlastingly, eternally;
հանդերձեալ —, future life;
— աշխարհի, duration of the world.
αἱών aevum, saeculum, aeternitas . Յաւէտ գոլն. մշտատեւութիւն. մշտնջենաւորութիւն՝ անսկիզբն եւ անվախճան, կամ սկսեալ անկատարած. եւ Երկար ժամանակ. դար մի հարիւր ամաց. կեանք, աշխարհ. (լծ. արաբ. էպէտէլ ապատ. յն. էօ՛ն, այի՛ օ՛ն. լտ. է՛վում, էդէ՛ռնում, սէ՛գուլում. եբր. այօլամ, էօլամ, լիյօլամ թ. ).
Արքայութիւն քո արքայութիւն յաւիտենից։ Յուշ լիցին քեզ աւուրքն յաւիտենից։ Զամենայն յաւիտեանս ետ ի սիրտս նոցա։ Գնաց մարդ ի տուն իւր յաւիտենից (յն. յաւիտենի իւրոյ).եւ այլն։
Այժմ զառ ձեռն ժամանակն ասէ, եւ միշտ զհանապազորդեանն. եւ յաւիտեանս յաւիտենից՝ որ ի հանդերձեալսն է անսպառութեամբ. (Խոսր.։)
Որ ի ջրոյն են կեանք, զանց արասցեն զլուանալի յաւիտենաւս. (Ածաբ. ժղ.։)
Ես սորա վերակացու եղէց Աստուած ամենայն յաւիտեամբք. (Պտմ. աղեքս.։)
ՅԱՒԻՏԵԱՆ, կամ ՅԱՒԻՏԵԱՆՍ. մ. իմա՛, Ի յաւիտեան, ցյաւիտեան, մինչեւ ցյաւիտեան. որ եւ Մինչեւ յաւիտեան ասի. εἱς τὰς αἱῶνας in secula δι’ αἱῶνος per seculum ἔως τοῦ αἱῶνος usque in saeculum. ... ստէպ ի սուրբ գիրս, եւ յամենայն մատեանս։
ՅԱՒԻՏԵՆԻՑ վարի իբր Ի յաւիտենից. ἁπὸ τοῦ αἱῶνος ab aeterno, a seculo եւ εἱς τὸν αἱῶνα in seculum, in aeternum. Իսկ ՅԱՒԻՏԵԱՆՍ ՅԱՒԻՏԵՆԻՑ՝ է Մինչեւ ցյաւիտեանս ամենայն յաւիտենից։ Տե՛ս ստէպ ի սուրբ գիրս եւ յամենայն մատեանս. ... տե՛ս եւ ՅԱՒԻՏԵՆԱԿԱՆ։
ravishing, carrying off or away, ravage, usurpation, depredation;
rapacity, rapine;
— կնոջ, աղջկան, rape, abduction;
— մտաց, enthusiasm, transport;
extasy, rapture, ravishment;
revery;
— իրաւանց եւ արդարութեան, corrupt justice;
լինել ի —, to be plundered, pillaged, sacked;
մատնել ի —, to give up pillage.
Զրպարտութիւն տնանկի, եւ յափշտակութիւն իրաւանց եւ արդարութեան։ Յափշտակութիւն ընչից։ Հատուսցէ զյափշտակութիւնն՝ զոր յափշտակեաց։ Ի միջոյ ժանեաց նոցա կորզէի զյափշտակութիւն.եւ այլն։
Աչօք իւրեանց տեսին զյափշտակութիւն արարոց իւրեանց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Դատել զընկերն՝ յափշտակումն է աթոռոյն եւ դատաստանի միածնին. (Վրք. հց. ՟Դ։)
cf. Եղանակ;
season;
chapter;
custom, habit, deportment, bearing, manners;
աղջիկ ոմն —աւ գովելի, a praiseworthy girl;
—աւ իմն, in any manner or way, anywise;
որով —աւ, how ? in what manner ?
ընդ քանի —ս, in how many ways ?
ընդ երկուց —աց, in two ways;
ընդ հինգ —ս, in five ways;
եւ ոչ միով —աւ, in nowise;
—աւ կոչման նրան, according to his vocation;
որով or որպիսի եւ իցէ —աւ, in whatever way it be, in all ways, some way or other.
Զանազան յեղանակօք (կամ եղանակօք) խնամեալ սփոփեցեր. (Պտրգ.։)
Եւ ո՛չ միով յեղանակաւ։ Յեղանակաւ իմն։ Ըստ երկուց յեղանակաց։ Իբր ներածութեան յեղանակի։ Ըստ քանի՞ յեղանակս։ Յեղանակ հակադրութեան նոյն է։ Յեղանակաւ տարբերի։ Ըստ հինգ յեղանակս նախկին այլ այլոյ (այսինքն մին քան զմիւսն) ասի. (Դիոն.։ Պորփ.։ Սահմ.։ Արիստ.։)
Զտարերս ամենայն չորիւք յեղանակօք յարդարեաց, բարձրութեամբ եւ խորութեամբ, լայնութեամբ եւ երկայնութեամբ. (Յճխ. ՟Դ։)
Յետ ամառնային յեղանակացն դարձման. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
ՅԵՂԱՆԱԿ. Զանազանեալ վիճակ իրաց, կամ անցից անցելոց. ըստ նմին եւ գլուխ բանից.
Նշանագրեցի յայսմ յեօթն յեղանակիս. առաջին զժամանակսն, երկրորդ՝ զիրացն պատահումն, եւ այլն։ Արտաքոյ եօթն յեղանակին՝ ութերորդ, եւ այլն. (Եղիշ.։)
Իբրու ի վերայ մարդոյ բանս ներբողական ասացեալ եղեւ. եւ զեկուցանեն եւ յեղանակք ոգւոյ. (Փիլ. իմաստն.։)
change, alteration, mutation, conversion;
— խօսից, tautology, repetition;
ոտից —, step, pace;
յեղյեղմունք արեգական, the tropics;
յեղյեղմունք ժամանակաց, changes or vicissitudes of the seasons.
Շարժումն ոչ միայն ըստ տեղական փոփոխման իմացեալ լինի, այլեւ յեղյեղմամբ եւ այլայլութեամբ։ Անշարժին (երկրի) զյեղյեղումն գործեաց։ Նիւթականն ամենայնիւ յեղյեղման եւ յայլայլութեան կայ. (Նիւս. կազմ.։)
Ոչ մի ինչ ոչ ընդունելով յեղյեղումն եւ փոփոխումն։ Ոչ մի ինչ ոչ գոյացեալ յեղյեղումն՝ ոչ ըստ մարմնոյ եւ ոչ ըստ մտացն։ Յեղյեղմունս առ ի վատթարն առնուլ։ Տարերցն ի միմեանս փոփոխումն եւ յեղյեղումն. (Փիլ. ստէպ։)
Զանձինս իւրեանց վերաթռուցին եւ յայնմանէ ոստեալք յեղյեղմամբ յերկիր թաւալեցան. (Կլիմաք.։)
Ոչ փութացելոց ոտից յեղյեղումն (կամ յեղեղումն). (Նար. ՟Հ՟Դ։)
ՅԵՂՅԵՂՈՒՄՆ. τροπή conversio. որ եւ ՅԵՂՈՒՄՆ. իբր Շրջան եղանակաց տարւոյ. եւ արեւադարձ.
Յեղյեղմունք արեգական զտարեւորսն յայտնի երեւեցուցին զժամանակս. (Փիլ. լին. ՟Դ. 1։)
Արեգակն զյեղյեղմունս ժամանակաց գործէ՝ փոխելով յաստեղատունսն. (Պիտ.։)
ՅԵՂՅԵՂՈՒՄՆ. στροφή repetitio. Պէսպիսութիւն բանից կրկնելոց. կրկնութիւն.
Ութուտասնիցս յեղյեղմամբ բանիս ըստ իւրաքանչիւր սաղմոսաց եւ ընթերցուածոց. (Արշ.։)
to lean upon, on or against;
to confide in, to rely on, to trust, to put one's trust or confidence in, to be based or grounded on;
cf. Յեցուցանեմ;
— յորմն, to lean against the wall;
—ի ծառ, to lean or set one's back against a tree;
— արմկամբ, to lean on one's elbow;
to rest one's elbows on;
— ի ցուպ, to lean upon a stick;
կալ դատարկ յեցեալ յինչ, to loll;
— ի ցուպ եղեգնեայ, to trust to a broken reed, to hope in, to rely or depend upon one who has no power, no interest;
— յոք, to rely, to depend upon a man's power, credit or protection;
— ի ծերութիւն, to advance or grow in years, to age, to become or get old;
— ի հպարտութիւն ամբարտաւանութեան, to grow proud, to be puffed up;
— ի վաղակաւորն, to unsheathe, to draw a sword;
ամեն ինչ ի նա յեցեալ կայ, all depends upon him, all hope is in him;
յեցի՛ր յիս, lean upon me.
(լծ. թ. էան կէլմէք, տայանմաք ). ἑπαναπαύομαι , ἑπερείδομαι, ἑπιστηρίζομαι, πρόσκειμαι requiesco super, fulcior, innitor, adjaceo եւ այլն. Տալ զթիկունս կամ զձեռս ի նեցուկ ինչ. յողն գալ. յարիլ կամ հաստատիլ յամրութիւն ինչ կամ ի գաւազան. որպէս տնկոյ ի խեչակ, եւ այլոց իրաց ի մոյթս. նմանութեամբ՝ Յարիլ ի խումբ ինչ. եւ Ապաւինիլ ի նպաստ այլոց, կամ ապաստան լինել յանձն եւ ի զօրութիւն իւր. Կռթընիլ.
Յենուցու ի ձեռս իմ։ Սպառազէնն՝ յորոյ արքայ յենոյր ի ձեռն (կամ ի ձեռս) նորա։ Եղեր գաւազան եղեգնեայ, յենուին ի քեզ։ Ի ցուպն եղեգնեայ յենուցու։ Զննեցից զսիւնս, եւ յեցայց ի նոսա ... յեցաւ ի նոսա, ի մին աջով իւրով, եւ ի միւսն ձախով իւրով։ Փայտ կենաց է, որ յենուն ի նա իբրեւ ի Տէր հաստատութեամբ։ Յեցեալ (կամ յենու գայ) եղբօրորդի իւր։ Յեցեալ ես յօրէնսն։ Ի հպարտութիւն ամբարտաւանութեան յեցեալ։ Յեցեալ ի ծերութիւն (յն. վիճակեալ)։ Եկեալ յեցեալ (յօտարաց յազգն իսրայէլի).եւ այլն։
Կործանեցաւ՝ ոչ ունելով յոր յենոյր. (Գէ. ես.։)
Եթէ այս երկուք գեղեցկագոյն հաւատոյ ոտիւք առ ճշմարտութիւնն ի վեր կանգնեալ ոչ հաստատիս, առ ո՛ր եւ յենուցուս առ մինն ի նոցանէ՝ կաղ գտանիս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Կենաց փայտ անուանեալ, յոր յենողացըն յուսացեալ. (Մագ. խչ.։)
ՅԵՆՈՒԼ. ն. իբր Յեցուցանել.
to drive in, to force into or penetrate, to fasten in, to fix, to force down, to plunge;
to pierce, to prick, to run through;
to temper iron or steel, to caseharden;
— զձեռն, to stretch, to extend or hold out the hand;
— զձեռն յարիւն ուրուք, to imbrue the hands in the blood of;
մխեաց զդաշոյնն ի լանջս նորա, he has plunged the dagger in his heart;
cf. Ձեռն.
βάλλω, ἑμβάλλω, ἑπιβάλλω mitto, injicio βάπτω, ἑμβάπτω mergo, tingo եւ այլն. Մղելով իմն մուծանել ի ներքս, կամ ի խորս արկանել. ընխոթել. որպէս թաթաւել. եւ Ձգել կամ արկանել զձեռն. բուռն հարկանել. խօթել, թաթխել, եւ ձեռք զարնել կամ դպցնել.
Մխեցից զձեռս իմ ի կողս նորա։ Բե՛ր զձեռն քո, եւ մխեա՛ ի կողս իմ։ Մխեսցէ յիւղ զոտն իւր։ Ոտք քահանայիցն մխեցան յեզր ջրոյն յորդանանու։ Որ մխեաց ընդ իս զձեռն իւր ի սկաւառակդ։ Որ մխեաց ընդ իս ի սկաւառակդ.եւ այլն։
Մխեաց զբազուկս իւր ի գործ։
Ոչ ոք մխեաց ի նա ձեռն։ Մի՛ մխեր զձեռն քո ի պատանեակդ։ Ձեռն տեառն մխեցաւ յիս. եւ այլն։
Ի հրէաստան մխեցաւ (այսինքն միջամուխ եղեւ)։ Որ կամիցին մխել ի բանս մատենիցդ՝ այդրէն ի դոյն թաւալեալ. եւ այլն։
Որք մխեցան ի սէր նորա՝ զպատուիրանս նորա պահել. (Ագաթ.։)
Հարկ եղեւ ի սիրոյ բարեկամաց մխել ի խնդիր ճառիցս. (Եզնիկ.։)
Մխիլ ի քննութիւն առակացն սողոմոնի։ Սկսանի յառաջին հասակն, եւ ի մխելն յաշխարհս բնութեանս ծննդոց. (Լմբ. առակ.։)
ՄԽԵԼ. βάπτω, ἁκονάω tingo, acuo. որպէս Կարծրացուցանել զերկաթ իբրեւ զպողովատիկ. իմա՛ մխելով ի ջուր ջերմ, կամ նախ ի հուր, եւ ապա ի ջուր. (իրօք կամ նմանութեամբ)
Զնիզակն, որ էր արեամբ զեռնոց մխեալ. (Խոր. ՟Բ. 8։ Յհ. կթ.։ Շ. վիպ.։)
Զձուլեալ մարմինդ ի հրոյ աստուածութեանդ՝ ջրով յորդանանու այսօր մխեցեր. (Ճշ.։)
Ջրով կիզցի մարմինս մեր. սէրն մեր առ քրիստոս ջրով մխեսցի. (Սիսիան.։)
Մխեա՛ զմարմինդ նեղութեամբ, եւ զսիրտդ երկիւղիւն աստուծոյ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
to push, to give a push to, to thrust, to push forward;
արտաքս —, to unload, to discharge, to empty, to cast forth;
— զմիմեանս, to press or crowd on one another;
— զպատերազմ, զճակատ, to fight, to make or wage war, to give battle to;
— զախոյեան, to win, to conquer, to subdue, to depress, to prostrate;
զհոգաւոր կռիւն —, to fight against temptation;
ընդդէմ իրերաց զբարկութիւնն մղել, to be exasperated one against another;
— զանասուն, to train to labour, to break in or teach animals to work;
cf. Ճաշ.
Եւ ոչ ի ճակատս քաջացեալ՝ մղեն զախոյեանս. (Պիտ.։)
ὡθέω, ἑξωθέω pello, expello, amoveo, admoveo, ejicio, injicio. կր. feror, moveor, ruo, irruo. Մղելով կամ խթելով վարել ի բաց կամ ի մի կողմն. դրդել. վանել. մերժել. ձգել. հոսել ի վայր. դրդել. գրգռել. վարել. հրել, քշել .... կր. բերիլ. ձգիլ. յօժարիլ. դիմել.
Առ թշնամութեան մղեսցէ զնա. (Թուոց. ՟Լ՟Ե. 20. 22։)
Մղեմք եւ ընկենումք, եւ յարուցանեմք զգլորեալսն՝ նովին ձեռամբ. (Սեբեր. ՟Է։)
Նա զմեզ յերկինս կոչեաց, եւ մեզ մղեցաք զանձինս ի գեհենն. (Ոսկ. եբր.։)
Յետս մղեն զդեղն կենաց. (Ոսկիփոր.։)
Ամբոխն ամենայն ընթացաւ անդր, մինչեւ մղել զմիմեանս. (Ճ. ՟Գ.։)
Բանիւ առ ընկերն մղել, եւ ձեռամբ առ ինքն յանգուցանել։ Զնիւթ իբրեւ զանարգ ինչ անգոսնեալ ի բաց մղեն. (Յհ. իմ. պաւլ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
Ընդէ՞ր հակառակ անձին քում մղես զսուրն։ Ի ներքս մնան, եւ ոչ ոք զնոսա ի դուրս կարասցէ մղել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։ ՟Բ. 13։)
Մղել ընկենուլ ի կորստեան գուբ։ Ի գահից կամ ի վախից մղել. (Սարկ. քհ.։ Բրսղ. մրկ.։ Երզն. մտթ.։)
Յիւրեանց բանից մղեալք անկանէին. (Իսիւք.։)
Ճաշք զճաշս մղիցեն, եւ ընթրիք զընթրեօք անցանիցեն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 16։)
Պատերազմ իմաստութեամբ մղեսցի։ Առաջնորդութեամբ մղի պատերազմ։ Մարտ կամ ճակատ, կամ մղել պատերազմի. (Առակ. ՟Ի. 19։ ՟Ի՟Դ. 6։ ՟Ա. Մակ. ՟Թ. 22։)
Սքանչելապէս մղեաց զպատերազմունս. (Խոր. ՟Բ. 84։)
ՄՂԵԼ. որպէս զտրմուղ կենդանիս. այսինքն Վարել ի գործ. վարժել. կրթել. բանեցնել, սորվեցնել.
Երինջ էգ զմարմինս ասէ, զի երինջ երկրագործ է՝ եւ ակօսաձիգ. զորս պարտ է մեղլ, զի զլուծն յուս առցէ, որ է խաչն քրիստոսի. (Մեկն. ծն.։)
cf. Մշտամատոյց.
Միշտ եւ անպակաս՝ անդադար նուիրեալ. մշտամատոյց.
Մշտանուէր նուագ ձայնի։ Մշտանուէր աղօթից հայցմամբ։ Ի մաղթանս մշտանուէրս. (Նար. ՟Ձ՟Ա. եւ առաք։ Գր. հր.։)
cf. Մոլեգնուցք.
Առ ի յոյժ ցանկականի մոլեգնութեան. (Խոր. ՟Ա. 14։)
wandering, straying, aberration;
error, heresy;
seduction, perversion, subornation, corruption;
fury, mania, folly, frenzy, madness;
— մտաց, mental aberration;
ծայրայեղ —, sad extremity, excess;
բազում դպրութիունք զքեզ ի — դարձուցանեն, much learning doth make thee mad.
πλάνη, πλάνησις error, erratio, seductio, vagatio. Մոլորիլն. խոտորումն. թիւրութիւն. մոլար ընթացք կամ վարդապետութիւն, խաբէութիւն. պատրանք. եւ Թափառումն. ելք արտաքոյ ուղւոյ՝ իրօք կամ նմանութեամբ.
Մոլորութեան ճանապարհօք երկայնագոյնս մոլորեցան։ Մի՛ ցանկայք մահու մոլորութեամբ կենաց ձերոց։ Անմտութիւն անզգամաց մոլորութեամբ։ Գնայ ըստ մոլորութեան սրտի իւրոյ։ Մոլորութիւնք մեր եւ անօրէնութիւնք մեր ի մեզ են։ Ընկալցին զանարգանս իւրեանց մոլորութեամբն՝ զոր մոլորեցան։ Լինիցի յետին մոլորութիւնն չար քան զառաջինն։ Որ ի մոլորութեանն շրջիցին։ Ըստ մոլորութեանն բաղաամայ զեղխեցան զհետ վարձուց.եւ այլն։
ՄՈԼՈՐՈՒԹԻՒՆ. μανία, ἁπόνοια dementia. Մոլութիւն, այսինքն մոլեգնութիւն. ցնորումն. բանդագուշանք. խելագարութիւն. յիմարութիւն.
Մեք անմիտք զվարս դորա մոլորութիւն համարէաք։ Զիմաստութեան խորհուրդսն իբրեւ մոլորութիւն համարէին։ Իբրեւ զմարգարէ յիմարեալ, իբրեւ զայր մի այսակիր, ի բազմութենէ անիրաւութեանց քոց յաճախեաց մոլորութիւն։ Մոլորութիւն ի տան աստուծոյ տնկեցին։ Մոլիս պօ՛ղէ. բազում դպրութիւնք զքեզ ի մոլորութիւն դարձուցանեն. եւ այլն։
Աւելորդ է ապա լեզուագարիցն մոլորութիւն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ի մոլորութիւն եկեալ՝ պատառեաց զթագաւորական պատմուճան իւր. (Ճ. ՟Ա.։)
Իբրեւ ի մոլորութենէ ըմբռնեցաւ յարծաթսիրութենէն. մանաւանդ զի չարաչար է ախտն. զի քան զմոլորութիւն այն չարաչար է. (Ոսկ. մտթ.։)
cf. Միայնակեաց.
ՄՈՆԱԶՆ ՄՈՆՈԶՈՆ. Բառ յն. մոնա՛զօն, մօնօ՛զօն. որ եւ մօնա՛խօս. μονάζων, μονόζος, μοναχός monachus, religiosus. Մենակեաց. միայնակեաց. կրօնաւոր. աբեղայ.
Առն միում մոնազնի։ Առ մոնազն մի՝ որ էր երէց վանիցն։ Հօրն տացեն վանաց, զի մոնազն ի նմանէ ձեռնադրի։ Քահանայ եւ կրօնաւոր եւ մոնոզոն մի՛ մտցեն ի դատաստան, զի մի՛ հարկ լիցի երդմանց. (Արծր. ՟Բ. 40։ ՟Գ. 13։ Մխ. դտ.։)
Մոնազն (կամ մոնոզոն) մի՛ իշխեսցէ ամուսնանալ. (Կանոն.։)
Ընդ քահանայս եւ ընդ մոնոզոնս եւ ընդ պաշտօնակիցս նոցին։ Ղեւոնդ.։
Ի կերպարանս եւ ընդ պաշտօնակիցս նոցին. (Ղեւոնդ.։)
Ի կերպարանս կամ ի մէջ մոնոզոնաց. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Մոնոզոնաց ցուցար ծայրագոյն, անտոնիէ. (Ժմ. յն.։)
Զգեցեալ էր մոնազն. որ եւ այս ձեւ աղօթողի. իմա՛ գեստ որպէս մոնոզոնի։
cf. Մորմոքեցուցանեմ.
ՄՈՐՄՈՔԵՄ ՄՈՐՄՈՔԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. Մարմաջեցուցանել. կսկծեցուցանել՝ զմարմին, կամ զսիրտ. որ եւ ԶԿԾԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. մզմզացնել, խշխշացնել.
Խոցեն եւ մորմոքեն զհոգիս իմ. (Մարաթ.։)
Նկունք ճիրանք աղկաղկաց մնոցն մորմոքողաց զիս կեղեքեսցեն. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
Անուշացոյց աղիւն ճշմարտութեան, այլեւ զբազումս մորմոքեցոյց, որք նեխութեամբ ապականեալք են. (Պրոկղ. ոսկ.։)
Զաբրահամ յիշելով՝ մորմոքեցուցանէ զնոսա. (Երզն. մտթ.։)
beard;
աղեբէկ —, gray-beard;
տգեղ, թաւ, անյարդար —, a sorry, thick, uncouth or neglected beard;
մօրուօք դալարանալ ծնօտիցն, to have the face covered with down, or soft hair;
մօրուս արձակել, to grow a beard;
օր սափրելոյ զմօրուս, shaving-day;
սափրել զմօրուս իւր, to shave oneself;
to get shaved;
ածելել զմօրուս ուրուք, to shave any one, to trim;
աճեցուցանել զ—ւս, to let one's beard grow;
ծաղկին — նորա, his beard begins to grow.
ՄՕՐՈՒՔ կամ ՄՈՐՈՒՔ, ՄՈՒՐՈՒՔ. գտանի եւ եզ. ՄՕՐՈՒ 2. ռմկ. մօրուք, մօրուս, միրուք . (լծ. եւ յն. մի՛րաքս ). μείραξ, πώγων barba ἵουλος lanugo. ասի եւ γένειον , γένυς gena, barba. Հերք արանց ի կզակս՝ սկսեալ ի ծամելեաց, պատելով զծնոտս ողջոյն, ի հասանելն յարբունս. ... (իսկ յն. մի՛րաքս, միրա՛քիօն, է յարբունս հասեալ, պատանի, երիտասարդ)
Առն կամ կնոջ եթէ լինիցի արած բորոտութեան ի գլուխ կամ ի մօրուս։ Մի՛ ապականիցէք զտեսիլ մօրուաց ձերոց։ Կալաւ զմօրուացն ամեսայայ։ Ամենայն մորուք խզեսցին։ Որպէս իւղ զի իջանէ ի գլուխ եւ ի մորուսն ահարոնի. ի մորուացն իջանէ, եւ այլն։
Գերծցէ զմօրուսն ... զմօրուք ... Յետին անարագանաց ցոյցք է՝ զգլուխն մօրուօք գերծուլ. (Գէ. ես.։)
Նախ քան զմօրուսդ վարդապետես ծերոց. (Ածաբ. յայտն.։)
Ի մօրուս քօշից. (Խոր. աշխարհ.։)
Չես նման թագաւորի, այլ քօշի ունիս պարանոց եւ մօրուս. (Պտմ. վր.։)
Զձեռն ձգեն՝ զմուրուացն կախեն. (Եփր. զղջ.։)
Գերծումն ըստ մուրուաց, որ է նշանակ առն, ի բաց եդեալ զմեղս. (Մեկն. ծն.։)
Այն ինչ մօրուօք ծնօտքն դալարացեալ էին։ Չեւ մօրուացն ի խոր աճեցեալ էր. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Է։)
butcher;
մանուկ —ի, -'s boy;
cf. Մսավաճառանոց.
Որպէս Մսագործ, եւ Մսավաճառանոց.
cf. Մաշկեազգեաց;
garment of skin.
Որ զգեցեալ է զհանդերձ մաշկեղէն. մաշկազգեցիկ.
Սա ինքն մեծամեծ վարուք եւ կարգօք զարդարեալ էր, եւ մաշկահանդերձս զգեցեալ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
young, tender, new, fresh;
child, little child;
mortuary festival for the poor;
— հասակաւ, յաւուրց, very young;
ի — տիս, in infancy, at so tender an age;
որթ —, milk-fed calf.
Աղջիկ մի մատաղ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Մատաղոցն եւ տղայոց ոչ գիտնական բանս ինչ պարտ է ասել. (Եւագր. ՟Գ։)
Կորիւն առիւծու մատաղ յաւուրց. (Եղիշ. դտ.։)
Մինչդեռ մատաղն իցեն սերմանիք՝ հատցուք. (Եփր. համաբ.։)
ՄԱՏԱՂ. գ. Ռամկօրէն՝ որպէս Որթ մատաղ զենլի, եւ բաշխելի աղքատաց որպէս ագապ. (թո՛ղ զաւելորդ արարս յետնոց ի տգիտաց)
Ի յիշատակ ննջեցելոցն հոգւոցն առնեմք, եւ մատաղս անուանեմք. (Շ. թղթ.։)
Ի տօնսն տէրունականս՝ նաեւ յամենայն տօնս երեւելիս ըստ սովորութեան ոմանց՝ ընդունելութիւն եւ ճաշ դնեն աղքատաց. որ ըստ հայոց մատաղն է. (Մաշտ. ջահկ.։)
cf. Մատաղեցուցանեմ.
Առաջին հարուածովքն մատաղելով մատաղեցոյց նա փարաւոն. (Եփր. ել.։)
ՄԱՏԱՂԵՄ կամ ՄԱՏԱՂԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. Փափկացուցանել, կակղել. կակղացուցանել.
ring;
signet-ring, seal, stamp;
cf. Մատնոց;
ոսկի, ադամանդեայ —, gold-ring;
diamond-ring;
— պատկերեալ, cameo-ring;
հարսանեկան —, wedding-ring;
— կրել, to wear a ring;
կնքել —նեաւ, to seal with a ring.
δακτύλιος annulus σφραγίς sigillum, signaculum. Ի մատն դնելի օղ ոսկի կամ ոսկեզօծ, յոր ագուցեալ է եւ քար պատուական, կամ դրոշմ կնքոյ. վասն որոյ նշանակէ եւ Կնիք. մատնի
Զմատանիդ եւ զգինդդ եւ զգաւազանդ։ Ո՞յր իցէ մատանիդ։ Զգինդս եւ զմատանիս։ Հանեալ փարաւոնի զմատանին իւր ի ձեռանէ իւրմէ՝ եդ ի ձեռին յովսեփայ։ Տո՛ւք զմատանին ի ձեռն նորա։ Կնքեաց թագաւորն մատանեաւ իւրով, եւ մատանեօք մեծամեծացն։ Կնքեցաւ մատանեաւ նորա։ Դի՛ր զիս իբրեւ զկնիք ի սրտի քում, եւ իբրեւ զմատանի (յն. դարձեալ կնիք) յաջոյ ձեռին քո, կամ ի վերայ բազկի քոյ. եւ այլն։
Զի՞նչ օգուտ է յոսկի մատանեաց. (Իսիւք.։)
Զայս ամենայն բարութիւնս նոցա վճիռ տալով դնէ իբրեւ մատանի ի վերայ զաղօթսն առ հայր. (Արշ.։)
Կնքեցին զինքեանս երրորդական զօրութեամբ հօր եւ որդւոյ եւ սուրբ հոգւոյն. եւ զսուրբ խաչն ի վերայ մատանի եդին (կամ ըստ նոր ձ. եդին մատնահար եւ կնիք). (Մանդ. երրորդ.։)
ՄԱՏԱՆԻ. որպէս ռմկ. Մատնոց.
Զդերձակաց մատանիս հրացուցին, եւ արկին ի մատունս նորա. (Հ=Յ. ապր. ՟Գ.։)
to betray, to denounce, to discover;
to deliver up, to surrender;
to abandon, to allow, to permit;
— ի ձեռս ուրուք, to give into the hands of, at the mercy of, to deliver up;
— ի վտանգս, to endanger, to expose to peril, to put in jeopardy;
— զոք գազանաց, to throw to the wild beasts, to give as a prey to -;
— զոք սրոյ, to kill, to slay;
— զանձն յանարգութիւն, to debase, degrade or disgrace oneself;
— ի կամս փառամոլ հաճոյից իւրոց, to sacrifice to one's ambition;
զոք ի ծաղր եւ յայպանումն, to quiz, to burlesque, to ridicule;
— զոք ամօթոյ, to cover with shame or confusion;
— զոք սատանայի, to excommunicate;
— զխորհուրդս իւր, to unbosom oneself to, to open one's mind to;
ոչ — զհամբերութիւն, to be patient.
ἁποδίδωμι, παραδίδωμι, ἑνδίδωμι prodo, trado διαγγέλλω, ἑνδιαβάλλω defero, enuncio, traduco. Մատամբ նշանակել զոք ի վնաս. մատն եւ գուշակ լինել. չարախօսել. եւ Ի ձեռս տալ ոսոխաց. խամզել, ձեռք տալ.
Մատնեսցէ եղբայր զեղբայր։ Մատնեսցեն զմիմեանս։ Մատնեցից զնա ձեզ։ Յուդա իսկարիովտացի, որ եւ մատնեացն զնա.եւ այլն։
Տէր մատնեաց զնա առ մեղս մեր։ Մատնեաց զանձն իւր վասն մեր։ Մատնեցայ, եւ ոչ ելանէի. եւ այլն։
Մատնել գազանաց ի մահ. ի ձեռս նեղչաց, կամ թշնամեաց կամ աւարառուաց՝ զմարդիկ կամ զերկիր կամ զքաղաք։ Մատնեցի առաջի ձեր զերկիրն։ Ի սուր մատնեսցին. եւ այլն։
Մ՛ եթէ ի զո՞ւր արդեօք մատնեաց աստուած զյոբ ի կռիւն։ Ո՛րչափ չարչարեցաւ, սակայն նա ոչ մատնեաց (այսինքն չկորոյս) զհամբերութիւնն. (Իսիւք.։)
Ոչ մատնեցեր ամօթոյ զմատնիչսն զքեզ տանջանաց մահու. (Նար. ՟Հ՟Է)
cf. Մարգարէանոց.
Ի մեծի մարգարէարան մատրանն յովհաննու. (իբր ածակ. կամ բացայայտիչ) (Բուզ. ՟Գ. 3։)
densely inhabited, crowded with inhabitants;
cf. Մարդալից.
Ուր իցէ խտութիւն՝ այսինքն բազմութիւն մարդկան. մարդաշատ. բազմամարդ.
it is possible;
զիա՞րդ — այդմ լինել, how can these things be?
չ-, ոչ —, it can't be, it is impossible;
—ցի՞, is it possible?.
Առանց կուսութեան մարթի տեսանել զարքայութիւնն, բայց առանց ողորմութեան անհնար է տեսանել։ Մարդ չմարթի զքեզ կոչել։ Զողորմութիւն չմարթի գաղտ գործել. (իսկ զաղօթսն եւ զպահսն մարթի. (յն. կոչիլ, գործիլ։) Ի նազարեթէ մարթիցի՞ բարւոյ իմիք լինել։ Ոսկ. մտթ.։)
Զի՞նչ տեսիլ յայտնի քան զայս՝ յարութիւն մեռելոց մարդկան մարթի ցուցանել։ Զիա՞րդ մարթիցի լինել թողութիւն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ը. եւ ՟Բ։)
Վնասակարացն ընդ անվնասակարսն չմարթի բնակել. (Եզնիկ.։)
Չմարթի այլազգ հասանել փառաց, եթէ ոչ փախչելովն ի փառաց. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Խնայել յինչս կամ յանձ մարթիցի՞, այսպիսի ունելով յոյս. (Խոսր.։)
cf. Մաքսանոց.
to clean, to cleanse;
to purify;
to refine;
to purge;
to expiate, to sanctify;
— զոճ, to refine the style;
— զարիւն, to depurate or cleanse the blood;
— զխաւարտս, զընդեղէնս, to pick or cleanse vegetables, pulse;
— զանօթս խոհակերոցի, to scour, brighten or polish kitchen utensils.
καθαρίζω, ἁνακαθάρω, καθαρεύω , καθαίρω purgo, purifico, mundo ἑκμάσσω expurgo, abstergo σαρόω verro, scopis purgo. Մաքուր եւ սուրբ առնել. սրբել. յստակել. անաղտ եւ պայծառ կամ ջինջ կացուցանել. (ըստ մարմնոյ կամ ըստ հոգւոյ)
Մաքրեսցես զսեղանն, ի սրբել քեզ ի վերայ նորա։ Հերով իւրով մաքրէր զոտս նորա։ Եկեալ գտանէ պարապորդ՝ մաքրեալ եւ յարդարեալ, եւ այլն։ Կարգ քահանայապետութեան է, ոմանց մաքրել, եւ ոմանց մաքրիլ. (Դիոն. երկն.։)
Մաքրել զմեզ ի մեղաց։ Մաքրեա՛ զսա ի յանցանաց։ Մաքրեա՛ ի մէնջ զմէգ խաւարին խորհրդոյ։ Մաքրեա՛ զմիտս եւ զխորհուրդս, զի եւ մեք հաղորդեսցուք սրբութեամբ. (Շար.։)
Տեսանի սուրբ երրորդութիւն մաքրեցելոցն մտօք։ Քահանայն մաքրօղ կոչի, (այսինքն քաւիչ). (Խոսր.։)
Մնասցուք բժշկիլ նախանձու հրոյն մաքրողի. (Լմբ. սղ.։)
Մերթ ըստ յն. ոճոյ. ἁνακαθαίρω explico, explano allegorias. Մեկնել. բացատրել. պարզել. ի բաց փարատել եւ յստակել զմթութիւն բանից.
Է եւ այլ ամբարձմամբ մաքրել զիմանալեացն անուոց պատկերագրութիւն։ Խորհրդականօք վերաբացութեամբք պարտ է մաքրել. (եւ այլն. Դիոն. ստէպ։)
purity, cleanliness;
purification;
depuration;
expiation;
neatness, tidiness;
— ջրոց, limpidity;
— օդոց, pureness, serenity, clearness.
Զօդոցն մաքրութիւ։ Մաքրութեան ջուրց եւ երկրի. (Խոր. ՟Ա. 14։)
Արծաթ, որ է մաքրութիւն մտաց. (Շ. ընդհանր.։)
Կուսական մաքրութեամբ։ Ջուր մաքրութեան ի քէն մկրտելոցն յարբումն իմաստից։ Հայցելով ի ծառայէն մաքրութիւն ջրոյ ի լուանալ զմեղս ադամայ. (Շար. (այսինքն մկրտութիւն, իբր մաքրոտութիւն։))
cf. Մեծակառոյց.
Որոյ շէնքն եւ կառուցումն է մեծ. հոյակապ.
Զմեծաշէն եկեղեցին շինեալ. (Ասող. ՟Գ. 47։)
greatly, much, very, too much, extremely, beyond measure, infinitely;
remarkably, considerably;
— սխալիս, you are greatly mistaken;
եւ այս նոցա — տագնապ, it is a great embarrassment for them;
եւ այս — է, it is a great advantage;
վկայութիւն նորա — է յայսոսիկ, his testimony is highly important in this cause.
Ուրախ եղեւ մեծապէս։ Մեծապէս զոսկերս իմ շարժեցին։ Պաշարեալ եմ մեծապէս յամենեցունց։ Մեծապէս գոհանամք։ Մեծապէս կարօղ լինել յամենայն ժամ առ քեզ է.եւ այլն։
Մեծապէս պատերազմեալք, կամ պանծացաւ. (Շար.։)
եւ մ. Առընթեր անուանց եւ բայանուանց՝ իբր ա. եւ մ. անխտիր.
Մեծապէս յայտնութեամբ անցուցանել զօրհասն. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 4։ (յն. մեծամասնեայ. μεγαλομερής amplus ).)
Մեծապէս լինի դիւացն խնդութիւն։ Մեծապէս վիշտ հասանէ։ Մեծապէս սատակումն ի վերայ մոգուց հասուցանել։ Ո՛վ քաջք, մեզ այս մեծապէս է, զոր կատարեաց աստուած ի ձեռն մերոյ բնութեանս. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ. ՟Ե։)
respect, honour, veneration, reverence, deference, homage, distinction;
ceremony, compliments, respects;
kind reception, welcome;
— հասարակաց, universal esteem;
—նօք, respectfully, honorably, with regard;
առնել —նս երեսաց ուրուք, to have regard for;
to hearken favourably to;
—նս դնել, առնել, ցուցանել, cf. Մեծարեմ.
Ահա՛ւասիկ արարի մեծարանս երեսաց քոց. (Ծն. ՟Ժ՟Թ. 21։)
Փառք մարդոյ ի վերայ մեծարանաց հօր իւրոյ. (Սիր. ՟Գ. 13։)
Եղիցին ինձ ի մեծարանս առաջի ամենայն ժողովրդոց երկրի։ Ցուպն գեղեցիկ, գաւազանն մեծարանաց. (Երեմ. ՟Լ՟Գ. 9։ ՟Խ՟Ը. 17։)
Գրեսցուք առ նոսա բանս մխիթարութեան, մեծարանաց, եւ պարգեւաց. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 24։)
Անարգեալ պատուական հանդերձքառ ի զարդս մեծարանաց. (անդ. ՟Գ։)
Յորժամ գործն գովիցի՝ արուեստագիտին մեծարանս բերէ. (Սեբեր. ՟Դ։)
Ոչ ցնծայ ընդ մեծարանս ընդ մայրն չարեաց. զի սկիզբն մեծարանաց մարդահճութիւնն է, եւ կատարած նորա ամբարհաւաճութիւնն։ Մեծարանաց ցանկութիւն ցնորք են։ Որ ցանկայ մեծարանաց, նախանձի ընդ մեծարեալսն. (Եւագր. ՟Ժ։)
cf. Մեծիմաց.
ՄԵԾԻՄԱՍՏ ՄԵԾԻՄԱՑ. Քաջիմաստ. քաջիմաց. իմաստութեամբ մեծ. նրբամիտ. հանճարեղ. մտացի, զգօն. զգօնական. խելացի.
Մեծիմացս (կամ մեծաիմացս կամ մեծայիմայս) կարծեա՛, մի՛ զանյս՝ որ զմեծագոյնս եւ զլայնս ագանին, այլ զայն որ չափաւորացն է սիրող. (Ոսկիփոր.։)
greatness, thickness, size, capaciousness;
volume;
grandeur, greatness, power, magnificence, majesty, elevation, exaltation;
capacity;
մեծափարթամ —, great fortune, wealth;
աշխարհական —ք, human greatness;
լնուլ մեծութեամբք, to load with riches;
ի — հասանել, to attain to dignity or honours;
կորուսանել զ—ս իւր, to lose one's fortune;
մերկանալ ի մեծութեանց, to sacrifice one's fortune;
—դ, Your Grace.
Բարձրացաւ մեծութեամբ ի մէջ դատաստանաց։ Ոչ խորշի ի մեծութենէ, զի զփոքր եւ զմեծ ինքն արար։ Մեծութեամբ բազկի քո։ Ըստ սրտի քում արարեր զամենայն զմեծութւնդ քո տէր։ Պատմեսջի՛ր զայդչափ մեծութիւն զօրութեանցն աստուծոյ։ Մեզէն եղեալ ականատեսք նորա մեծութեանն.եւ այլն։
Ամենայն մեծութիւն եւ ճառք՝ մե՛ր եղիցի։ Յուսացաւ սա ի բազում մեծութիւն իւր։ Ի մեծութենէ վատք կարօտեալ լինին։ Լա՛ւ է անուն բարի քան զմեծութիւն բազում։ Մեծութիւն խռկեալ անիրաւութեամբ՝ պակասեսցէ, եւ այլն։ Քրիստոնեայն յաղքատութեանն առաւել պայծառանայ քան ի մեծութեան։ Տեսանե՞ս, զի յաղքատութեան քան ի մեծութեան դիւրին է զառաքինութիւնն կատարել. (Ոսկ. եբր.։)
Նոցա մեծութիւնքն աճէին, եւ սորա ախքատութիւնս յոլովէր։ Զընդունայն մեծութենէս բազմա՛ց է փոյթ. (Իսիւք.։)
to separate, to disunite, to part, to get loose;
to remove, to go away, to depart, to retire, to go out, to make off, to steal away;
to abstain, to forbear;
to leave off, to desist, to cease;
to stretch;
to explain oneself;
— ի ցամաքէ, to bear off from the shore, to take sea-room, to stand out to sea;
— ի կնոջէ, to give a bill of divorce;
— ի հիացումն, to go into ecstasies.
χωρίζομαι, διαχωρίζομαι, ἑκχωρέω , ἁφίσταμαι, ἁπέρχομαι discedo, abscedo, recedo, secedo եւ այլն. Մեկուսանալ. հրաժարիլ. զատանիլ. ի բաց գնալ. առանձնանալ. զատուիլ երթալ.
Մեկնեա՛ց յինէն։ Մեկնեցաւ իւրաքանչիւր յեղբօրէ իւրմէ։ Մեկնեցարո՛ւք ի միջոյ ժողովրդեանդ այդորիկ։ Մեկնեցաւ անտի ի լեառն ընդ արեւելս ի բեթէլ.եւ այլն։
Մեկնեցաւ ի նոցանէ տէր, եւ ընդ մեզ է տէր. (Թուոց. ՟Ժ՟Դ. 9։)
Մեղաւ, ե՞րբ մեկնիցի (ի) յանցանացն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Ի մսոյ անտի ուլուցն, զի մեկնեալ զատեալ է միս նոցա ի վայրենի էրէոց. (Եփր. ծն.։)
dissimulation, affectation;
enticing ways, mincing air or manner, smirking, wheedling, incitement;
guile, deceit, fraud, wickedness, malice;
— աչաց, leer, sheep's eye, ogling;
— ձայնից, affected, wheedling voice.
ՄԵՂՄԵԽԱՆՔ կամ ՄԵՂՄԵՂԱՆՔ. ὐπουλότης vitium latens et incultum κολακία adulatio κακουργία fraus, stellionatus ἑκστροφή inversio եւ այլն. Կեղծաւորութիւն. մեղմ եւ պատիր գործ՝ ձայն, եւ հայեցուած. չարարուեստ հնարք. նենգ. դաւ. շողոքորթութիւն. հրապոյրք. պչրանք.
Կեղծաւորն կեղծաւորեալ, որ մեղմեխանօք ընկերին կամիցի վնաս առնել. (Եզնիկ.։)
Եթէ որդի ես աստուծոյ, մեղմեխանօք իմն զպատուոյն եւեթ ճառէ։ Մեղմեխանօք ծածկէր։ Ասէր ցնա՝ վարդապետ բարի, եւ կարծէր՝ թէ մեղմեխանօք կարիցէ ածել զնա զիւրեւ։ Մեղմեխանօք եւ նենգաւ կամէին քակել զգունդս աշակերտացն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։ ՟Բ. 2. 5։)
bee;
ձագ —աց, drone maggot;
գունդ, պարք —աց, swarm of bees;
գործասէր, ճարտար —, diligent, industrious bee;
— բզզէ, the bee buzzes.
(լծ. յն. մէ՛լիսսա. μέλισσα apis. Մեղրագործ ճանճն ոսկեգոյն՝ գործասէր եւ միաբանակեաց. ոյր զէնն է խայթոց իւր. թո՛ղ զվայրենի մեղուս ազգի ազգի. եբր. տէպպօրա.
Ի թռչունս փոքր է մեղու, եւ պտուղ նորա գեղեցիկ։ Ե՛րթ առ մեղունմեղուն, եւ ուսի՛ր։ Գունդ մեղուաց ի բերան առիւծուն, եւ մեղր. (Սիր. ՟Ժ՟Ա. 3։ Առակ. ՟Զ. 8։ Դտ. ՟Ժ՟Դ. 8։)
Հալածեաց զձեզ, որպէս պատիցի մեղու, եւ խոցոտեցին զձեզ։ Շրջեցան զինեւ որպէս մեղուք. (Օր. ՟Ա. 44։ Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Է. 12։)
Շչեսցէ տէր ճանճռանն եւ մեղուին. ճանճ զեգիպտացին ասէ ... եւ մեղու զբաբեղացւոց ազգն. զի զանազան գունովք ծաղկեալ են մեղուք ընդ խայթոցօքն. (Գէ. ես.։)
sin, crime, iniquity, transgression, trespass;
fault, error;
offence, evil, malice;
— փոքր, թեթեւ, peccadillo, venial fault;
եօթն մահուչափ —, the seven capital sins;
մահուչափ or մահացու, սկզբնական, ներգործական, վերապահեալ —, deadly or mortal, original, actual, reserved sin;
վկայք մեղաց, false witnesses;
վասն մեղացն, sin-offering or trespass-offering;
անկանել ի մեղս, մեղս առնել, գործել, to sin, to transgress;
ի մեղս արկանել, to cause to sin;
խոստովանել զմեղս իւր, to confess one's sins;
թողուլ զմեղս, to remit, to absolve sin;
մեռանել ի մեղս, to die in sin;
ի մեղս գրել զիմն, to impute a thing as a crime to;
մեղս դնել, cf. Մեղադրեմ.
ՄԵՂՔ ἀμαρτία, ἀμάρτημα, -ατα peccatum, -ta ἁδικία injustitia, injuria, iniquitas. որ եւ ՄԵՂ, ՄԵՂԱՆՔ, ՄԵՂԱՆՉԱՆՔ. Յանցանք. անրիաւութիւն. ապիրատութիւն. խոտորումն յօրինաց աստուծոյ, կամ ի կանոնէ ուղիղ վարուց. (լծ. լտ. մա՛լում, մա՛լա. այսինքն չար, չարիք)
Մեղքն ստուգաբանի մեղկութիւն, եւ հոսումն մտաց ի խոտորնակ հեշտութիւնն. (Լմբ. անառակ.։)
Մեղք նոցա մեծացան յոյժ։ Ածեր ի վերայ իմ եւ ի վերայ թագաւորութեան իմոյ մեղս մեծամեծս։ Ի մեղս եմք վասն եղբօր մերոյ։ Թողցես դոցա զյանցանս եւ զմղես իւրեանց։ Մի՛ հայիր յամպարշտութիւնս եւ ի մեղս դոցա։ Ըստ ամենայն ապիրատութեան, եւ ըստ ամենայն յանցանաց, եւ ըստ ամենայն մեղաց՝ զոր մեղանչէ.եւ այլն։
Մեղս զայն ասէ, որ գիտելով մեղանչէ. եւ յանցանս զայն՝ որ անգիտութեամբ. (Կիւրղ. ղեւտ.։)
Եւ մեղօք հանդերձ՝ եւ ի սկզբանցն մեղացն զգուշասցուք. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 33։)
Մի՛տ դիր եւ ցանկութեանն, մի՛ այնմ՝ որ ի մեղս արկանիցէ. (Սեբեր. ՟Ա։)
ՎԿԱՅՔ ՄԵՂԱՑՆ. ԶՎԱՍՆ ՄԵՂԱՑՆ. որ եւ ՄԵՂՔ կոչի. այն է Զոհ վասն մեղաց. տե՛ս եւ ՄԵՂԱՑԱՅԻՆ.
Մատուսցէ վասն մեղաց իւրոց՝ զոր մեղաւ, զուարակ յանդոյ անարատ տեառն վասն մեղացն։ Ի տեղւոջ՝ ուր սպանանիցեն զողջակէզն, սպանանիցեն եւ զվասն մեղացն.եւ այլն։
Ո՛վ որ վասն մեր մեղս եղեր, զի մեք լեցուքվասն քո արդարութիւն աստուծոյ. (Լմբ. պտրգ.։)
to die, to expire, to breathe one's last, to give up the ghost, to depart this life, to pay the last debt to nature;
to mortify one's body;
մահու —, to be punished with death, to suffer capital punishment;
— ի մարտ պատերազմի, to die on the breach, to be slain in action;
— ի վերայ ազգին, ի սէր հայրենեաց, to die for one's country;
— քաջութեամբ, պատուով, to die on the field of honor;
մերձ է ի —, he is at the last gasp, he is expiring, dying;
որպէս կեայ ոք այնպէս եո մեռանի, people generally die as they live.
θνήσκω, ἁποθνήσκω morior τελευτάω vitam finio, decedo, defungor νεκρόομαι emorior, demorior. պ. միռ. միւռտէն. լտ. մօ՛ռիօր. դաղմ. մռու. Մահանալ. անշնչանալ. վախճանիլ. փոխիլ յաստեացս. ննջել արդարոց ի տէր. եւ Սատակիլ անբանից կամ չարաց. կոտորիլ. եւ Ապականիլ. մեռնիլ, անցնիլ, հոգի տալ՝ փչել.
Մահու մեռանիցիք։ Եկեաց, եւ մեռաւ։ Գիտեա՛, զի մեռանիս դու, եւ ամենայն որ ինչ քո է։ Մեռաւ ի բարւոք ծերութեան։ Մեռան ամենայն արք՝ որ խնդրէին զանձն քո։ Եւ ետես իսրայէլ զեգիպտացիսն մեռեալս առ ափն ծովու։ Եկաց ի մէջ մեռելոց եւ կենդանեաց.եւ այլն։
Ոչ թէ մեռանելն չար իցէ, այլ չարեօքն մեռանիլ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10։)
Յորժամ հոգին արձակի ի մարմնոյն, մեռեալ կոչեցաւ. (Յճխ. ՟Ժ՟Է։)
Վասն քո մեռանիմք զօրհանապալ։ Մեռանիլ մեղաց կամ աշխարհի.եւ այլն։
Մեռանել զմեղացն մահ։ Կելով կեցցէ զարդար կեանսն, եւ մի՛ մեռցի զմեղացն մահ. (Յճխ. ՟Բ. ՟Ժ՟Է։)
Փափկութիւն կերակրոյ ամենեւին մեռեալ էր ի նոցանէ. այսիքն պակասեալ բարձեալ. (Մանդ. ՟Գ։)
Իսկ բարբառեսցուք, զի՞նչ. արբեցելո՞ցն. այլ ի մեռեալ լսելիս հնչեմք. (Բրս. արբեց.։)
Այն՝ որ կարողն եղեւ պապանձեցուցանել զխօսուն բնութիւնն, եւ զարգանդ մեռեալ կարող էր նորոգել. (Եփր. համաբ.։)
dead, deceased, defunct;
dead body, corpse;
ընդ —ս համարել, to believe or take for dead;
օր մեռելոց, All Soul's day;
ցուցակ մեռելոց, register of the dead;
պաշտօն մեռելոց, office for souls in purgatory;
cf. Ննջեցեալ.
Յարեաւ աբրաամ ի մեռելոյն իւրմէ։ Թաղեցից զմեռեալս իմ։ Թաղեա՛ զմեռեալն քո։ Մերձենայցէ ի վիրաւոր կամ ի մեռեալ։ Ի մեռեալս ազատ։ Յարիցեն մեռեալք։ Եհերձ ճանապարհ ընդ մէջ կենդանեաց եւ մեռելոց։ Վասն կենաց զմեռեալն աղաչէ.եւ այլն։
Շիրիմ մեռելոյ, եւ յարութիւն մեռելոց (գերեզման փրկչին). (Մեկն. ղկ.։)
ՄԵՌԵԱԼ. որպէս θνησιμαῖον morticinum. Մեռելոտի. գէշ կենդանեաց, կամ մարդոյ.
Յամենայն գազանաց ... որ մերձեսցի ի մեռեալ նոց, եւ որ բառնայցէ ի մեռելոց նոցա։ Ի մսոյ նոցա մի՛ ուտիցէք, եւ ի մեռեալ նոցա մի՛ մերձենայցէք։ Տեսին մեռեալ ընկեցեալ ի ճանապարհին. եւ առիւծն կայր առընթեր մեռելոյն. եւ այլն։
ՄԵՌԵԼՈՑՆ գ. ՄԵՌԵԼՈՅԹՔ. որ եւ ասի ՄԵՌԵԼՈՑՆ. Ծախք ի թաղումն եւ ի հոգեւոր օժանդակութիւն մեռելոյն. եւ Որ ինչ իցէ վախճանելոյն.
Թէ ո՛րպէս արժան է զմեռելոցն առնել։ Թէ ձեռնհաս իցէ այրն, զմեռելոյթսն արասցէ (կնոջն). եւ եթէ ոչ իցէ, յիւրոցն (յընչից կնոջն), եւ առն ի ժառանգութիւն մի՛ լիցի. (Մխ. դտ.։)
our;
ours;
our own;
սրտիւք մերովք, with our heart;
ի ձեռաց մերոց, from our hands;
ի տան մերում, in our house, at home;
կերպացեալ զմերս ի սրբոյ կուսէն, Christ took our nature upon him from the Virgin Mary.
Փրկութեան մերոյ։ Մեղաց մերոց։ Սրտիւք մերովք։ Ի տեառնէ աստուծոյ մերմէ.եւ այլն։
Տէր մեր, հարքն մեր. եւ այլն. լինի էական եւ ստացական անխտիր. որպէս յայտ է եւ ի թարգմանութեանց։
Կերպացեալ զմերս (կերպարան կամ զբնութիւն) ի սրբոյ կուսէն տնօրինաբար. (Շար.։)
Զմերս առեալ՝ ի մերոցս պարտի օրինակ բերել. (Նար. երգ.։)
our;
ours;
—ս ազգի, to our nation;
զ—ս սիրեմք, we love our own;
ի մերայնո՞ց իցես, are you one of ours?.
Մերայինս ազգի։ Զմերայինն լուսաւորչի. (Սամ. երէց.։ Լմբ. հանգ.։)
Մերային ազինս (քրիստոնէից). (Լծ. կոչ.։)
Անճառելեաւն ձրիւ մերայնովքս վճարիս։ Մերայնովս զքոյինսն ծանուցանօղ հրաշապէս. (Նար. ՟Ժ՟Է. ՟Խ՟Դ։)
cf. Մերժեցուցանեմ.
ὡθέω, ἁπωθέω, ἑξωθέω . (լծ. թ. էօթէյէ՝ կէրի էթմէք ). pello, expello, propello, abjicio, rejicio ἁποβάλλω, ἁποποιέομαι amoveo, projicio ἁφίστημι, μεθίστημι , μεθιστάνω, ἁποικίζω, ἁπέπω abdico, nego եւ այլն. Հերքել, չթողուլ մերձ կալ. մեր չէ՛ ասել. ի բաց վարել. վանել. արտաքսել. ի բաց որոշել. ընկենուլ յերեսաց. տարագրել. խոտել. ժխտել.
Մերժեցեր եւ անարգեցեր զմեզ։ Մի՛ մերժեր զմեզ իսպառ։ Ո՛ւր եւ մերժեցից զնոսա անդր։ Մերժել յինքենէ զմերժեալն։ Որպէս զորմոյ թիւրելոյ, եւ զցանգոյ մերժելոյ։ Մերժել ի կենաց։ Մերժեցին զաստուածսն օտարոտիս ի միջոյ իւրեանց։ Մերժեցին զսիրտս իւրեանց յիմանալւոյ.եւ այլն։