Զազրութեամբ լցեալ. զազրալի. աղտեղի. փիծ. գարշելի.
Զազրալիցն ճենճերոց. (Անան. եկեղ։)
Խառնակէին զազրալից պղծութեամբ ընդ կանայսն. (Ղեւոնդ. ՟Բ։)
Զի ծածկեսցեն զգործս իւրեանց զազրալիցս, որք էին գերեզմանք լցեալք ապականութեամբ. (Իգն.։)
Զիւր հաւատացեալսն փրկեաց ի զազրալից կերակրոցն. (Հ=Յ. փետր. ՟Ժ՟Է.։)
Յուլիանոս պեղծն զազրալից։ Մաքրեա՛ զչարեաց գործսըն զազրալից. (Գանձ.։)
δριμύς acerrimus Որ ոք կամ որ ինչ զկծեցուցանէ. կարի բարկ եւ սաստիկ.
Ողբս ողորմելիս եւ զկծեցուցիչս. (Նար. ՟Լ՟Թ։)
Դաւաճանօղ եւ զկծեցուցիչ եւ ամբարտաւանագոյն գազան լինիցի. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Զօրախաղաց լիցուք ի վերայ խուժադուժ ազգաց. (Պտմ. աղեքս.։)
Որ ինչ ընդարմացուցանէ. թմրեցուցիչ.
Խոտս խայթողականս ինքնաթոյնս ընդարմացուցիչս. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
Նեղիչ. տաղտկացուցիչ. ἁηδής անհամ.
Տարաձեւութիւն, եւ թախանձեցուցիչ անվայելչութիւն ծնանի. (Պղատ. օրին. ՟Ժ։)
ԹԱԽԾԱԼԻ ԹԱԽԾԱԼԻՑ. Լի կամ լցեալ թախծութեամբ. տխուր. տխրական.
Թախծալի եւ տրտմականն (կիրք) ի նինուէացւոցն ի մարգարէն շրջեցաւ. (Փիլ. յովն.։)
Առնէ զսա թախծալից. (Եզնիկ.։)
Կացեալ ի վերայ ծնկաց իւրոց՝ թախծալից զղջմամբ, եւ արտասուօք դնէր աղերս ամենահաստիչ փրկչին. (Կաղանկտ.։)
Ուրախանային զառժամանակեայ թաղծալից ուրախութիւն կենցաղոյս. (Փարպ.։)
cf. ԹՄԲՐԵՑՈՒՑԻՉ. Որ ինչ թմրեցուցանէ, տայ թմբրիլ.
Թմրեցուցիչ է գինի, կամ քացախ զմռսեալ եւ այլն։ Ճ. (՟Թ.։ Տօնակ.։)
որ տայ իշխել. տէր կացուցիչ.
Քեզ, ածիչ մեր աշխարհ, եւ իշխեցուցիչ մեր ամենայնի՝ որ ի նմայն է, դոհութիւն. (Եփր. համաբ.։)
իմա՛, կամ ընթերցի՛ր, Իրաւացի.
իրաւացիկ մտօք. (յն. արդարապէս) ասացաք զայս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 1։)
պատուհանս ի կողմանէ ոչ եթող, այլ ի վերուստ ի ձաղուանէն լուսանցսն մանրամազ փոշետեսակութիւն (շողոյ)։ Աղուեսուց ի յորջսն զծխահանսն եւ զլուսանցսն. (Մագ. լ. ՟Ծ։)
Կափուցեալ զաչս յարեգակնայինց ճառագայթից, եւ զլուսանցս բնութեանցն յարփիական նշուլիցն նսեմացեալ. (Մագ. ՟Ա։)
ԼՈՒՍԱՆՑՔ, ցից. կամ ԼՈՒՍԱՆՑ, ի. գ. Առաւել ռմկ. բառ միջին եւ յետին դարուց. (զոր եւ մեք վարեցաք յընթացս գործոյս) Եզերք մատենին անգիր մնացեալք ի չորից կողմանց. margo (-ginis)
Յայլ օրինակէ գտաւ եւ գրեցի զամենայն տունքս՝ որ ի լուսանց դրոցս. (Յիշատ.։)
Ասէ սուրբն անտոն ցլռակաց ծերն. (Վրք. հց. ձ։)
Լցուցանելն, եւ լցեալ լինելն. լրումն. կատարումն.
Խոյս ի չարէն ետու առ ի լցումն տէրունեան հրամանին. (Յհ. կթ.։)
Օտակարիցն լցումն. (Պետ.։)
առ ի լցումն լինել ամենայն հարկաւոր պիտոյից մերոց. (Ժմ.։)
Զամենայն ինչ կամ ամենայնիւ շիջուցանօղ. ամմէնը կամ բոլորովին մարօղ.
Յամենաշիջոյց ջուրն առաւել ներգործէր հուրն. (Իմ. ՟Ժ՟Զ. 17։)
Ամենայնի իմացօղ եւ գիտակ. ամէնիմաստ. իբր παννοητικός. omnia vel omnino intelligens
Ամէնիմացն Աստուած գործ տեսչութեան կատարէր. (Սեբեր. ՟Ը։)
Որ անսկիզբն է, եւ ամէնիմաց. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ։)
Որ զամենայն ինչ ուսուցանէ ամենեցուն.
Ամէնուսոյց շնորհք Հոգւոյն. (Ագաթ.։)
ԱՅԳՈՒՑ ՅԱՅԳՈՒՑ. πρωί, πρωία, αὕριον. mane Առաւօտուց. այգուն. յայգուէ. յառաւօտուց. ընդ առաւօտն, ի վաղիւ անդր. առւըտանց, էգուց, յէգուց, գա՛լ առտու, մէկալ առտուն. սապահլայըն. էրթէսի՝ եարըն սապահ.
Յարեաւ այգուց, եւ անձն նորա ընդ նմա։ Եւ էր այգուց։ Այգուցն իբրեւ դարձաւ անդրէն ի քաղաքն։ Մինչդեռ այգուցն առ նովաւ անցանէին. (Սիրաք. ԼԴ. 24։ Յհ. ԺԸ. 28։ Մտթ. ԻԱ. 18։ Մրկ. ՟Ժ՟Ա. 20։)
Մա՛րթ է այսօր ինչ եթէ դէպ լինի գիտել ումեք, եւ այգուցն մոռանալ. (Սհմ. ՟Ժ։)
Յերկրորդումն աւուր այգուցն երթան ի գերեզմանն, եւ այլն. (Մաշտ.։)
Որ երէկ սերմանեցան, յայգուցն ապականեալ՝ պատրաստեցան (այս ինքն բուսան յերկինս). (Թէոփիլ. Խ. Մկ։)
Արասցես յայսմ գիշերի հսկումն, եւ կոչեսցես յայգուցն զեղբարսն։ Կացեալ այսօր վասն սիրոյն Աստուծոյ, եւ յայգուց գնացից։ Խորհեցաւ ընդ երեկս՝ մերկանալ ի յայգուցն զզգեստ։ Զի զգեցցի յայգուց։ Յայգուց (տպ. այգուց) դիպելոց է մեզ վախճան. (Վրք. հց.։)
ἁλλόφυλος, ἕκφυλος. qui non est eiusdem tribus, alienus, nulius tribus Որ է յայլմէ կամ յօտար ցեղէ. օտարազգի, եւ անազգի. օտարոտի. օտար. էճնեպի.
Օտար ամենեւին եւ այլացեղ. (Աթ. ՟Բ։)
Ոչ սահել յայլացեղ չորրորդութիւն. (Պիսիդ.։)
Ոչ այլացեղք ոմանք աստուածք լինէին վերակացուք. (Դիոն.։)
Այլացեղ ցանկութիւնք. (Մաքս.։)
Այլացեղ ինչ եւ օտար յատկութիւն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Զի Աստուծոյ բանն անանցաւոր է ի նմա. (Լմբ. պտրգ.։)
Շահել գանձս հոգեւորս, եւ մեծութիւնս անանցաւորս. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ։)
Անգեղեցիկ եւ անսուրբ։ Սուտանուն աստուածոցն անգեղեցիկ բազմութիւնն։ Խոյս տան որպէս յանգեղեցկէ ի յանդիման առակելոյն. (Մեկն. ղեւտ.։)
Զիա՛րդ է անգեղեցիկ՝ աղանդ նորա. (Պրպմ. ԼԹ։)
Ընդ անարգոյն եւ անգեղեցիկ ձեւանալ. (Նիւս. կազմ. ԺԴ։)
Իբր ի վեր քան զամենայն գեղեցկութիւն.
Ամենատեսակ, անկերպ, անգեղեցիկ։ Անգեղեցիկ ասէ, որպէս գեղեցկութեան ի նմանէ եղելոյ. իսկ ինքն ի վեր քան զգեղեցկութիւն է. (Դիոն. ածայ.։ Մաքս. անդ։)
Իսկ ԱՆԳԵՂԵՑԻԿՆ. ըստ յն. ոճոյ՝ է անգեղեցկութիւն, եւ անտեղութիւն. τὸ ἁκαλλές.
Շարժեալ յանգեղեցիկն։ Յեղեալ յանգեղեցիկս. (Պրպմ. ԼԶ. ԼԷ։)
Տեղի անգնաց. (Պտմ. աղեքս.։)
Անգնաց ճանապարհ. (Գէ. ես.։)
Ընդ անգնաց տեղիս առնէին զճանապարհն իւրեանց. (Վրք. ոսկ. ձ։)
Ընդ անկոխն ընդ անգնաց հորդեցէ՛ք նմա ճանապարհ. (Ոսկ. ես.։)
Որ ինչ լցեալ է զանդունդս կամ զխորս։ Իսկ ԱՆԴՆԴԱԼԻՑ ԾՈՎ՝ է համատարած ծով. պեղագոս. πέλαγος. pelagus.
Անդնդալից աղջամղջով լի։ Փոփոխումն յանհուն անդնդալից ծովէն ի նաւահանգիստն։ Հատաք անցաք զանդնդալից ծովուն զլայնութիւնն. (Ոսկ. ղկ. եւ Ոսկ. ես.։)
Անընթաց ոտիւքն թռուցեալ (նաւն) ի վերայ ծովուն. (Ագաթ.։)
course;
erruption, invasion, incursion, excursion, descent;
expedition;
—ք ձիոյ, league (four kilometres, two and a half English miles), cf. Ասպարէս.
ὀρμή, δρόμος, ἑπιδρομή, παραδρομή. impetus, cursus, incursus եւ այլն. որ եւ ԱՐՇԱՒՔ. Ընթացք. դիմեցումն. յարձակումն. ասպատակութիւն. վեզք՝ որպիսի եւ իցէ. եիւրիւյիւշ, սէյիրտիշ, րէվիշ.
Զի էր խորհուրդն այն եւ արշաւան նորին ընդունայն։ Վասն նիկանովրայ արշաւանին։ Զգայր զարշաւանն մակբէացւոց ի վերայ նորա։ Այն արշաւան ասպատակի թագաւորին այսպիսի դարձիւ վճարեցաւ. (՟Ա. Մակ. ՟Թ 68։ ՟Բ. Մակ. ՟Ը 12։ ՟Ժ՟Բ 21։ ՟Ժ՟Գ 26։ ՟Ժ՟Դ 15։)
Յարշաւանաց ամպարշտաց ի վերայ եկելոց. (Առակ. ՟Գ 25։)
Ունի արշաւանս ընդ կամարաձեւ խորանն երկնից. (՟Ա. Եզր. ՟Դ. 34։)
Բարիոք է անդրէն դարձընթաց արշաւանին. իբր հարեւանցի ընթացք. (Կոչ ՟Ժ՟Զ։)
Արշաւանք բարբարոսաց, կամ հինից, կամ ասպատակողաց. (Սահմ. ՟Թ։ Յհ. կթ.։ Մագ. ՟Ի՟Թ։)
Արշաւանօք ի միջոց աշխարհիս մերոյ հասանէին մեծաւ ամբոխիւ. (Խոր. ՟Գ 9։)
Եթող ի հրահանգս ասպարիսաց քոյոց արշաւանց. յն. եթող քումդ ընթացից. (Սեբեր. ՟Է։)
Ապրեալ ի ծփանաց՝ արշաւանբ դնեն յիւրաքանչիւր գաւառս. (Ագաթ.։)
that runs rapidly.
Որ արշաւէ սուրալով. քաջարշաւ. քաջընթաց. արագագոյն.
արշաւասոյր շարժմունք, կամ ալիք, կամ շլացութիւնք. (Արծր. յռջբ։ Ագաթ.։ Յհ. կթ.։)
to run;
to go quick and with impetuosity, to run as fast as possible;
to gallop;
to make an incursion or excursion, to pursue;
cf. Արշաւեմ.
Իբրեւ զձայն կառավար ձիոց բազմաց՝ որ արշաւեն ի պատերազմ. (Յայտ. ՟Թ 9։)
Իցէ՞ թէ արշաւեսցեն երիվարք ընդ վէոմս. (Ամովս. ՟Զ 12։)
Արշաւեցին այլազգիք, յերկիրս։ Որո՞ւմ կողման արշաւեցեր (կամ արշաւեցէք) այսօր. (՟Ա. թգ 27։ ՟Ի՟Է 10։)
Արշաւել ի կողմանս պասից, կամ ի հռովմայեցւոց տէրութիւն, կամ զհետ երամակաց ցռուց, կամ փութանակի ի տեղին. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ 62։ ՟Գ 55։ Փարպ.։)
Մինչդեռ արշաւեմբ, առ ի յետոյսն հակամիտեմ։ Մի՛ վախճանն անյարմար ի վերայ իմ արշաւեսցէ։ Արագ սուրհանդակք ընդ հեռաբնակ վայրս արշաւեցին. (Նար. ՟Հ՟Ա. ՟Ձ՟Բ. եւ Նար. առաք.։)
Ընդ հռւվմայեցւոց լեզուն խրոխտալով արշաւէ (այսինքն համարձակ խօսի)։ արտաքոյ արշաւել խորհրդոյս զօրութեան (արսինքն ի դուրս ելանել). (Լմբ. ստիպ. եւ Լմբ. ատ.։)
Ընդ ամենայն երկիւղ վաղվաղակի արշաւեցին. (որ եւ Վազել Զերկիւղիւ, այսինքն անցանել. Վրք. հց. ՟Դ։)
արշաւեմ եցի. cf. արշաւեցուցանեմ.
sodomite.
ԱՐՈՒԱԳԷՏ կամ ԱՐՒԱԳԷՏ ἁρρενοκοίτης qui cum maribus concubit Գիտացօղ արուի. արուամոլ. առնամոլի. այր որ ընդ արուի խառնակի իբրեւ ընդ իգի.
Ոչ իգացեալք, ոչ արուադէտք։ Պոռնկաց, արուագիտաց. (՟Ա. Կոր. ՟Զ 10։ ՟Ա 10։)
Արուագետքն մահու մեռցին. (Նախ. ղեւտ.։)
sodomy.
Այր որ ննջիցէ ընդ կնոջ իւրում արուագիտութեամբ. (Կանոն.։ եւս եւ Մխ. դտ.։ Մեկն. ՟ա. կոր.։)
male, masculine.
ἁρσενικός masculinus Սեպհական արուաց կամ առն մարդոյ. արական։
cf. Արուագէտ.
Զպոռնկելոցն եւ զարուամոլացն. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Դ։)
Զոճրագործութիւն արուամոլիցն. (Տօնակ.։)
Արուամոլ եւ իգացեալ։ Արուամոլ գիջութիւն. (Մանդ. ՟Ժ՟Թ։)
bordering, frontier, neighbouring.
πλησόχωρος, πλησίος confinis, finitimus, accola որ եւ ԱՐՈՒԱՐՁԱՆԵԱՑ. Սահմանակից, մերձաւոր բնակութեամբ կամ գաւառաւ, եւ որոշեալ արձանօք յորոշումն սահմանաց.
Որեստացւոց թագաւորին պատերազմ էր ընդ իւր արուարձականս, որ կոչին էորդացիք. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զի մի՛ կարծիցեն, թէ յարուարձական ինչ գիւզիցն իցէ հացն բերեալ. (Ոսկ. մ. ՟Բ 28։)
cf. Արուարձական.
Յարաբացւոցն՝ որ նոցին արուարձայինք էին, այսինքն խորանաբնակք. որպէս սովոր են կալ արապիկդ ի բացի. (Ոսկ. ես.։)
suburb.
συγκυροῦν, συγκυρούσα, τὸ πλησιόν pertinentia, confinia, quae sunt prope Արձակավայրք կից ընդ քաղաքի՝ արտաքոյ պարսպաց կամ արձանաց. որ եւ ԲԱՑԱՏ ասի, եւ ԶԱՏՈՒՑԵԱԼՔ, եւ ԴՍՏԵՐՔ՝ իբր շինանիստ վայրք եւ աւանք քաղաքին.
Արուարձանք քաղաքացն, զորս տայցէք ղեւտացւոցն։ Զամենայն արուարձանս ձորոյն արբովկայ։ Ամենայն արուարձանք ազգարովդայ, եւ աւանք նոցա, եւ աւանք նոցա, եւ ագարակք նոցա. (Թուոց. ՟Լ՟Ե 4։ Օր. ՟Բ 37։ Յես. ՟Ժ՟Ե 46։)
որպէս առնապատկեր կռոց.
artistically.
Զխառնեալ ընդ ցորենոյ զյարդն արուեստաբար զատուցանեն. (Նիւս. կուս.։)
Հիւսեաց արուեստաբար (կամ արհեստաբար) զհերբ նորա. (Եփր. ի յհ. մկ.։)
Զաստուած ծանեաք, եւ զգեղեցկութիւն արարածոց արուեստաբար ուսանիմք ի ձեռա նոցունց (մտաց եւ բանի). (Բրս. գոհ.։)
artisan, artist, master, author.
Վաճառականաց, եւարոեստագիտաց. (Շ. ընդհանր.։ եւ Փիլ. ստէպ։)
Արհեստագէտք էք գրոց սրբոց. (Լմբ. առ ոսկան.։)
Եւ Զակատեալ զհետ իրաց ինչ. մէկ բանին խենդը. ... յն. առփեալ ἑραστής amator, amasius
Չարեաց արուեստագէտք արժանի այնպիսի յուսոյ. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 6. (ընդ հյ. արուեստ)։)
knowledge of arts;
state of one skilled in the arts;
qualification to become rmyster, skil-fulness.
Զի յարարչէն երեւեսցի արուեստագիտութիւն. (Վեցօր. ՟Բ։)
Վասն արուեստագիտութեան քաղդէացւոց ասաց։ Ոչ են կատարելապէս ուսեալ զարուեստագիտութիւն նորա. (Եփր. համաբ.։)
inventor, author, master.
Մեծ վաստակն արուեստագիտաց ընդ ունայնսն ցրէր. (Վեցօր. ՟Զ։)
Մեծավաստակն արուեստագտաց ընդունայնասոյր է. (Շիր.։)
Մակացու գոլով նորա արհեստագիւտ մասանց. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Ճարտարախօս
Նախդիրն բաղադրական առ ի զարդ գեղեցկութեան յօրինեալ յարուեստախօսից. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
cf. Ճարտարախօսեմ.
Թեթեւագոյն ըստ աշխարհակիր կարգացն արուեստախօսեալ։ Ոչ օտարաձայն ի միմեանց արուեստախօսեալս. (Ագաթ.։)
Ապոզինար զհին գիրսն արուեստախօսեաց. (Վրդն. սղ.։)
technical, artificial;
artful;
factitious;
skilful;
musical;
musician, composer;
music, symphony.
Ի վերայ արուեստականացն (զսահմանն) յենթակայէ առնուն, կամ ի կատարմանէ. (Սահմ. ՟Դ։)
Արհեստական ձեւք պսակաց. (Նար. առաք.։)
Առաքեաց զմովսէս այր հմուտ արհեստական շնորհի՝ քանդել այրել զմեհեանսն. (Կաղանկտ.։)
Գովելի է նոցա իմաստասիրացն եղանակ բանից իբրեւ զօրաւորս եւ արուեստականս. (Իգն.։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ա։)
Հարկ լինի (ըստ հակառակորդաց) արուեստական իմն լինել մեր մեծ խորհուրդս. (Առ որս. ՟Ա։)
Զերկրագործացն, եւ զարուեստականացն. (Ճ. ՟Ա.։)
Առ ի յարուեստականաց (միում) այսպիսի շնորհ տացի. (ՃՃ.։)
Քան զգրամատիկոսացն, քան զարուեստականաց. (Սեբեր. ՟Դ։)
Աստուածակրօն արուեստականցն բարեգործութիւնք փայլեն յաստուածադիր օրինացն. (Կորիւն.։)
Ոմն ի դժնդակ արուեստականացն. (Բրս. թղթ.։)
Զարուեստական տաւղացն նուագարանս. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ձայն սրնգացն եւ փողոց եւ ամենայն արուեստականաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Հանգոյն արուեստականացն (յն. նոխնզերգուաց) զթեզանիսն ընդ ձեռսն կարեալ պնդիցէ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
to make with art or cunning;
to invent, to affect, to pry into.
Խորհրդով զաշխարհս արուեստակեաց. (Աթ. ՟Ը։)
Ոչինչ ոտիցն արուեստակեաց, այլ է զարդ իսրայէլեան ոտիցն մերկ գոլն. (Նիւս. երգ.։)
Խորանն Մովսեսի, զոր հրամանաւն Աստուծոյ արուեստակեցին բերսէլիէլ եւ եղաբ. (Ոսկիփոր.։)
Այլ իմն արուեստակելով դարձեալ իբրու մեծ հմտութեամբ։ Նկարագրութեանցն՝ զոր տեսի ճշմարտագոյնս արուեստակեալս։ Շինողացն բազմութիւն, որք արուեստակելով երագապէս. (Պիտ.։)
Եւ Ճարտարել. հայթայթել. հնարել. ջանալ. պատճառել. կցկցել. յօդել նենգաւ. մեքենայել.
Ի բացեայ ի պարսպէսն զմարտակցութիւն արուեստակեն. (Լմբ. սղ.։)
Ինքն ասէ արուեստակեաց ՟ռի. (Նանայ.։)
Առ խաբէութիւն պատրանւ լսելեաց գեղեցիկ արուեստակեալ ստեղծուածս ի միասին անկեալ։ Զարական բնութիւնն հնարիւք իմն արուեստակեն յիգութիւն փոխել։ Այլ զայն առ դաւանացն պատրումն արուեստակէ. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ սամփս։)
Աւազակաբար ի խնդիրս անկանէր, թէ որպէս արուեստակեսցէ հանցէ զգանձն պատուական. (Վրք. ոսկ.։)
manufacture;
—ս յօրինել, to manufacture;
embroidered with art;
delicately painted in miniature.
Արհեստիւ կիտեալ ուր իցեն ճարտար կիտուածք.
woven or made with art.
Արհեստահիւսակ առասացութիւն. (Նար. խչ.։)
well made, well fitted.
Յարմարեալ արուեստիւ ճարտարութեան. գեղեցկայարմար.
master of arts, foreman, overseer;
chief artist.
Որպէս եւ յերգիոնն արուեստապետն ընդ մի բերան փչէ, եւ բազմութիւն փողոցն հասարակ գոչեն. (Մամբր.։)
skilfully, ingeniously, with art.
գեղեցիկ եւ արուեստապէս ունի։ Պատեն ոտիւքն արուեստապէս կարթելով. (Փիլ. սամփս. եւ Փիլ. լիւս.։)
Արուեստապէս որոշեսցեն զքարոզչացն հոգիսն ի միմեանց. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Կ՟Բ։)
industrious, who works diligently, skilful, ingenious, artful.
Բաղձալի արհեստասէր համբակաց. (Պիտ.։)
artisan, artist, work-man, manifacturer, maker;
artificial, ingenious;
artful.
Ճարտարագոյն արուեստաւորաց. (Պիտ.։)
Արուեստաւորացն ճարտարք. (Պրպմ. ՟Ի՟Դ։)
Որպէս ուսուցանէ զմեզ այսմ իմաստի արուեստաւորն պօղոս. (Լմբ. սղ.։)
Տէրն է այսոցիկ արուեստից արուեստաւոր. (Յճխ. ՟Գ։)
Զարարիչն արուեստաւոր կոչեաց. (Սահմ. ՟Ժ՟Բ։)
Տարայց զքեզ ի քաղաք մեծ, որոյ արուեստաւոր եւ հրաշագործօղ Աստուած է. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 10։)
Ո՞ զայս ամենայն շարժէ եւ աստուածէ. ո՞չ ապաքէն արուեստաւորն սոցա. եւ ո՞վ է արուեստաւորն սոցա. ո՞չ ապաքէն որ արարն զսոսա. (Առ որս. ՟Է։)
Բազում ինչ է եւ ի ծառս առանց արուեստի արուեստաւոր. (Փիլ. լիւս.։)
to make with art;
to invent, to find.
Իբր քաղաք կենդանեացանդրդուելիարուեստաւորեաց. (Նար. խչ.։)
Տեսօղ եւ իմումս լինել աչաց՝ ըստ նկարագրութեանն արուեստաւորեալ յարմարութեանց. (Պիտ.։)
Անատոլիոս եպիսկոպոս լաւոդիկեայ, սա արուեստաւորեաց իննեւտասներեկաւ տովմար յունաց եւ ասորւոց. (Տօմար.։)
Օդ ոտիցն կօշկաձեւ արուեստաւորեալ. (Արծր. ՟Գ. 2։)
Յանակնկալն ժամու արուեստաւորեսցես փրկութիւն։ Որք զմահացուցանելն միշտ արուեստաւորեն. (Նար. ՟Հ՟Դ. եւ ՟Ծ՟Ա։)
Մի՛ ինչ արուեստաւորեսցես հակառակ քո փրկութեանդ. (Ածաբ. մկրտ.։)
artifice.
Բազմութիւն դարբնաց գործւովք արուեստաւորութեան իւրեանց. (Փարպ.։)
Հա՛րկ է ամենայնիւ աստուածասէր արուեստաւորութեամբ քննող ունել զմիտս։ Արուեստաւորութեան սրբավայելուչ գործ եղիցի. (Պրպմ. լ. ՟Լ՟Ա։)
cf. Արուեստագիտութիւն.
Ճարտարին համարձակեաց առատութիւն արուեստգիտութաեն. յն. պատուափրութիւն. (Իմ ՟Ժ՟Դ. 18։)
Ոչ կեղծաւորութեամբ, եւ մարդկեղէն արուեստգիութեամբ։ Արուեստգիտութիւն բժշկութեան դիպեցաւ ամօթղեած տանջանացն (տեռատեսին) ... Երեւեցաւ թէ ո՛րչափ առաւել են հաւատք քան զարուեստգիտութիւն։ Զի ամաչիցեն կախարդքն այնոքիկ՝ որ կարծեցին կալ ընդդէմ մովսիսի արուեստգիտութեամբն իւրեանց. (Եփր. ՟բ. կոր. եւ Եփր. համաբ. եւ Եփր. ծն.։)
Ի հնարս արուեստգիտութեան իւրեանց, զոր ի պէտս օժնդակութեան ձմերայնոյն հնարաւորեալ էին. (Արծր. ՟Բ. 7։)
cf. Արուեստակեմ.
Ես առաւել եւս արուեստեցից վասն ամենեցուն կենաց. (ՃՃ.։)
Չափ տաղի առեալ եղեւ (ի բանից պառաւոյ առ երիտասարդն), եւ այնպէս արհեստեցաւ ընտրութիւն տաղից. (Նոննոս.։)
Դահեկան յերկուց արհեստեալ (պետր. եւ պօղ) (Ճ. ՟Ա.։)
Զերկաթ եւ զպատուական քարինոս, զոր ընկալեալ արուեստեալ ձեռաց՝ զարդարեն զթագաւորս. (Փարպ.։)
hermaphrodite, androgyne.
ἁρρενοθηλύς heraphroditus Այն՝ որ իցէ միանգամայն արու եւ էգ. cf. ԱՅՐԱԿԻՆ. (Առ որս. ՟Զ։)
virility, manhood;
courage, valour;
fortitude, virtue;
male sex;
seed of man.
Խորհականութիւն եւ ողջախորհութիւն, արութիւն եւ արդարութիւն։ Եզերացեալ է խոհականութիւն առնելեօքն, իսկ արութիւնն համբերելեօքն. (Փիլ. այլաբ.։)
Արութեամբ ինչ չեմ լաւ քան զեղբարսն իմ։ Ոչ խառնեսցուք զանուն վատութեան մերոյ ընդ արութիւնս քաջութեան. (՟Ա մկ. ՟Ժ՟Գ. 5։ ՟Թ. 10։)
Բազում գործս արւութեան ցուցեալ. (Ագաթ.։)
Որ ի նմայն աճելոց էին արութիւնք. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Զմարտից եւ զպատերազմաց արութիւսն. (Կորիւն.։)
Արութիւնս կատարել կամ ցուցանել. (Եղիշ. ՟Ե։ Յհ. կթ.։)
Զտարացոյց արւութեանն ի ձեզ տպաւորելով. (ՃՃ.։)
Զբարիսն անկեալս ի մեզ հոգւոյ արութիւս. (Նար. ՟Ի՟Թ։ որպէս եւ ի հին ձեռ. կամ թարգ. հարանց վարուց ստէպ դնի Արութիւն, իբրու Առաքինութիւն, ըստ հոմաձայնութեան յունին։)
Արութիւն կամ իգութիւն իցէ նորա. (Եզնիկ.։)
Ի մէջ հրեշտակացն չերեւի արութիւն եւ իգութիւն. (Բրսղ. մրկ.։)
Ի զարգանալ արութեան հասակին ի հնգետասանին ամաց լրումն. (Շ. ընդհանր.։ Եւ զի՞նչ է արութիւնն այն՝ յոր ել ի տղայութենէն. Լմբ. սղ.։)
Յառաջին տիոցն՝ յորժամ յարութիւն հասին, չարեացն եւեթ զհետ էին. (Ոսկ. ես.։)
Յանդամս ծածուկս եւ յարւութիւնս նորա տանջանս անողորմս հասուցանէին։ Զծածուկ տրւութիւնս կապեալ սամտեօք. (Յհ. կթ.։)
Սրեցին երկայնագոյն եղէգն, եւ արկին ի յարութիւն իներքին անգամոցն. (Ճ. ՟Ա.։)
γονόρρεια, -υα, κοίτη seminis profluvium, cubile Գիջութիւն կամ սերմն առն. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ե. 16=18։ ՟Ժ՟Ը. 20. 23։ ՟Ժ՟Թ. 20։ ՟Ի՟Բ. 4։ Թուոց. ՟Ե. 13. 20։)
Եթէ արութիւնք թորեսցեն ի տէրունական սեղանն. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Ա։)
Խաղտեալ զամանցանկութեանն՝ տայ հեղուլ ի բաց զարութիւնսն. (Եզնիկ.։)
arctic.
Այլ վեցն ի նմանէ յարջայինն կոյս. (Խոր. աշխարհ.։)
skin or hide of an ox.
Արկին զսուրբն յարջառամորթս դալարս, եւ ընկեցին ի լիճն. (Հ=Յ. նոյ. ՟Բ.։)
pizzle;
whip.
νεῦρον nervus ջիլ արջառոյ. անդամ ցլու՝ չորացեալ խստապինդ, որ է գործի սաստիկ գանից.
Հարուածեսցին մտրակօք արջառաջալաց. (Յհ. կթ.։)
Հարկանել արջառաջլօք. (ՃՃ. ստէպ։ եւ Վրք. հց. ՟Ը։)
dressed in a black or dark coat.
Սեւազգեաց. թխամած, եւ սգաւոր, եւ սգատեսակ. տխրագոյն.
Արջնազգեստ արարեալ՝ յամենայն մեղս թաւալեցուցին զնա. (Մարաթ.։)
Յորոց պարտ էր նոցա ի վերայ սատակմանն (ազգայնոց) արջնազգեստ լինել, ի սոցայցն զնոսա ստացուածոց զարդարեալ պայծառացոյց. (Փիլ. սամփս.։)
Վասն այլոց արջնազգեստ լինիմք, եւ վասն մեր ոչ բնաւ. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)
Ուրախութեան պատմուճանն այն յարջնազգեստ խորդ փոխեցաւ. (Լաստ. ՟Ժ։)
black, dark;
dull, sad, melancholy.
Ագուցին նմա արջնաթոյր ստորս չորիւք դրօշակօք. (գրեալ էր՝ արջմաթոր). (Կաղանկտ.։)
dull, dark, black, gloomy, sad, melancholy.
Արջնատեսակ (եմ) սգաւորաց. (Մխ. առակ. ՟Խ՟Դ։)
fennel-flower.
(որպէս թէ սեաւ դեղ. կամ արջոյ դեղ) μελάνθιον melanthium, nigella, git, papaver nigrum . Հատ սեաւ՝ կծու եւ ախորժ համեմ հացի. սեւ սոնիճ կամ շոնիզ. սեւուկ հնտիկ, կամ հընտիկ, կամ սեւուգնդիկ .... զոր Մենինսքի շփոթէ ընդ կունճիթ, որ է սուսամ, եւ ընդ շունիզ. եւ փոխանակ արջջնդեղի. որ է յն. մէլանթիօն, լտ. նիճե՛լլա. դնէ սիյահ դանէ, սիյահ պօյա, փէհանէ, փէհնալէ.
Ի սերմանց է եւ անուանեալն արջնդեղ. զոր լուեալ արջու, ի ցաւել որովայնին առեալ եկեր, կարծելով դեղ ինքեան՝ վասն անուանն. (Մխ. առակ. ՟Խ՟Է։)
truffle.
(իբրու Սեաւ արմատ, կամ սիրելի արջոյ) κυκλάμηνος cyclamen, arthannita, tuber terrae իտ. pan porcino Անուն խոտոյ եւ ծաղկի, եւ պտղոյ նորա՝ որ է որպէս գետնախնձոր. որ յայլ լեզուս կոչի խոզի հաց, նկան գետնոյ, եւ այլն. ... Բժշկարան. ուր կոչի նաեւ որպէս ռմկ. տռնղուզ աղիրշաղի, եւ մեկնի, թանձր փուշ, որով լուանան զբուրդ։
to utter, to pronounce.
Զնախաստեղծն արտաբերեաց ի դժխոց. (Զքր. կթ.։)
Ի սահեցմանէ հոսանուտ բնութես արտաբերելով ի նպատակ վեհագունիցն. (Աթ. ի ստեփ.։)
Յանքոյթն արտաբերելաց խաղաղութիւն։ Յանակնկնալս կենաց վհէ արտաբերել ի լոյս անձկալի։ Մի՛ արտաբերե զէութիւն պաղոյն. (Նար. ՟Ի՟Ե. ՟Ի՟Ը. ՟Հ՟Ը։)
Ոչ եթէ ամենայն հոգւոյ յԱստուծոյ ուրախութիւն արտաբերի, այլ որ բազում անգամ զմեղս իւր լացեալ է զօրութեամբ. (Մաշկ.։)
Արտաբերեցեր զյաւիտենական արդարութիւն. (Թէոդոր. խչ.։)
Ձեռնարկութիւն այնոցիկ ըստ այսմ օրինակի արտաբերի։ Եւ այսոքիկ յանբաւս արտաբերին։ Նմանապէս եւ այս յանհունս արտաբերի. (Պիտ.։)
Որ արտաբերեալ լինի բանս (ի չափահասից)։ Երկար տառիւք արտաբերիցի, որպիսի՝ մովսէս՛. (Փիլ. լին. ՟Դ. 108։ Թր. քեր.։)
Ոմն ամենիմաստուն արտաբերեաց բանիւ, զհաւատարիմ բարեկամս դեղ ասելով կենաց։ Արտաբերելով զօրաւորագոյն խրատ։ Արտաբերեալ յայտնեաց։ Վասն զպատշաճն արտաբերելոյ զամբաստանութեանցն բամբասանս. (Պիտ.։)
Զմեկնութիւն այսպիսեաց իւրոց տանջանաց ինքն ի պատասխանիսն արտաբերէ. (Սարկ. լուս.։)
pronunciation.
այն որ ըստ բանին արտաբերութեան լինի։ Որ յարտաբերութեան բան է արտաքոյ մտաց. (Փիլ. լին. ստէպ. եւ Փիլ. այլաբ.։)
Արտաքս բերումն որ եւ է իրաց.
Վախճանելոց սոցա՝ նախագրութիւնք, եւ արտաբերութիւնք, եւ դիրք իսկ զանազան գոլ՝ քան եթէ այլոց քաղաքացեացն. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
to produce;
to express.
ἑκτίθημι expono Որպէս Բացադրել, եւ բացատրել. առաջի դնել, ճառել, մեկնել. վճռել. յայտ առնել.
Զպատուական եւ տիեզերական հաւատոյս մեր արտադրեցին սահման. (Կիւրղ. հանգ.։)
Եւ նախ զայս արտադրեսցուք, թէ զիա՞րդ շինեցաւ եկեղեցի. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Զայս արտադրեցին ի ժողովն հռոմայ. (Կանոն.։)
Զորոց եւ առաքեալ նախախնամաբար, յաղագս իւրոցն հոգւով սրբով արտադրեաց. (Սարկ. հանգ.։)
Գեղեցկապէս Մովսէս զարարչագործութիւն արտադրեալ։ Զնախ եղելոց իրաց ինչ պատմութեան արտադրել. (Նիւս. բն.։ Նանայ.։)
Փախչելն արարածոց ո՛չըթէ զյոչէութիւն դառնալն, այլ զեւս պայծառանալն նոցին արտադրէ մեզ. (Լմբ. յայտն.։)
Կենացաղականացս՝ փութովարտադրեմք զանձինս, եւ մշտանջենաւորապէս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 58։)
Զհեբրայական բարբառն փոխանակ կուսի երիտասարդուհի արտադրեցին. (Բրս. ծն. (ա՛յլ ձ. արտագրեցին)։)
Զմի եւ զնոյն վհատութեան ծնունդս արտադրեն։ Մայր, զի զհարուստ դարուց ամբարեալսն ի քթթել ական արտադրէ. (Նար. ՟Ժ. եւ Նար. մծբ.։)
Ծնեալ զմանուկն՝ ի լեառն արտագրեաց. (Նոննոս.։)
production, generation, reproduction;
expression;
- հագւատոյ, creed.
ἕκθεσις expositio, πόνος elaboratio Բացադրութիւն, եւ բացատրութիւն. այսինքն առաջի դնելն զբան ինչ, եւ մեկնել. արտաճառութիւն. ճառ աշխատասիրութիւն բանի. բացայայտութիւն. վարդապետութիւն, յայտարաութիւն մտաց եւ կամաց.
Արտադրութեանն հաւատոյ սահմանեցելոյ առ ի սրբոց հարցն մերոց ի նիկիացւոց քաղաքին։ Հաւատոյ արտադրութիւն՝ սիւնբոլոն (հանգանակ)։ Ընդթերցեալքն զնոցայսն արտադրութիւնս. (Պրպմ. ՟Խ՟Բ. եւ Կիւրղ. խ.։)
Ի վերայ բանի նակին է նախերգանն, եւ գրկրորդ՝ արտադրութիւն իրացն. (Անյաղթ ստորոգ.։)
Նախ առաջին սուղ ինչ բամբասանս ասել իրացն ասողին, եւ ապա զնոյն ինքն դնել զիրացն արտադրութիւն. (Պիտ.։)
Ահա բնութեանն եղեւ խնդիր արտադրութեանն, եւ ոչ անուանակցութեանն. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
Այս քեզ իմոյ արտադրութեան բանից պտուղ. (Թէոդոր. խչ.։)
Որք ոչ արտադրութեան թագաւորացն, եւ ոչ հրամանի քում կամին անսալ. (Ճ. ՟Ա.։)
Արարչագործութեանն բանի տացուք զայսոցիկ արտադրութիւն. (Նիւս. բն. ՟Խ՟Ա։)
to drive out, to banish, to exile.
ἑξείργω excludo, extermino Արտաքսել հալածելով. արտահալածել. ի դուրս հանել. ի բաց վարել. տարագրել.
Զառաջնորդս սոցա արտալածել ի գաւառէն։ Արտալածեն եւ զսա ի քաղաքէն։ Ամս երիս արտալածիլ. (Պղատ. օրին. ՟Թ. ՟Ժ։)
Մեծ միջոցաւ արտալածեալ ի բարեացն։ Զոմանս միանգամայն արտալածեալ արտաքոյ իւրեանցն վարէին սահմաինաց. (Պիտ.։)
Յիշեա՛ զհայրենի փափկութիւն, ուստի արտալածեցար. (Մաշկ.։)
cover, veil;
cf. Արտախոյր.
Կապեցան պատմուճանօք, արտախուրակօք. (Դան. ՟Գ. 21։)
Առնոյր զքահանայութեան թագն՝ օծանել եւ դնել նոցա արտախուրակս. (Ագաթ.։)
Արար զարտախուրակսն ի կապուտակէ ի վերոյ կողմանէ. (Ել. ՟Լ՟Զ. 19։ ՟Ե. 17։ Թուոց. ՟Գ. 26։)
to crown.
Սուրբ եպիսկոպոսն արտախուրեցաւ Քրիստոսեան պսակաւն (մարտիրոսութեան). (Յհ. կթ.։)
cf. Արտալածեմ.
ԱՐՏԱՀԱԼԱԾ ԱՌՆԵԼ. Ի բաց հալածել.
Արտահալած առնէր զնոսա ի վայելչական տնկոց դրախտին. (Զքր. կթ.։)
Զդիւացն բազմութիւն արտահալածս արարեալ. (Անան. եկեղ։)
Անհնազանդութեամբն արտահալածեաց յինքենէ զհոգին սուրբ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։)
Արտահալածի ի տենչալի կենացն. (Զքր. կթ.։)
Երկու ի հարկէ ամս արտահալածեալ լինիցի՝ տանջելով զիւրն ցասումն. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
evident, clear;
evidently.
Արեգական ծագեցելոյ՝ աներեւոյթք այլոց աստեղացն փայլմունք են, եւ մտեցելոյ արտայայտք. (Փիլ. այլաբ.։)
Արտայայտ զնոցայն բերել ուսմունս. (Պիտ.։)
to declare, to express, to utter.
παρίστημι exhibeo, in medium profero, φράζω explico Յայտնի կացուցանել կամ առնել. ծանուցանել. զեկուցանել. մեկնաբանել. ցոցանել. նշանակել.
Որ յայտնի աղաղակէր եւ արտայայտէր զճշմարիտ թագաւորութիւնն։ Արտայայտեցաք զշրջանաց դիրս։ Զջուրս աւազանին արտայայտեաց, զորս տարածելոց էր ի վերայ հեթանոսաց. (Զքր. կթ.։)
Ընդ աղօտ արտայայտեցին զթայոմն եւ զյարութիւն փրկչին. (Անան. նին.։)
Կշռակի չափովք արտայայտեալ բոլորեցուն ընձեռեաց վայելչական վարդապետութիւնս. (Պիտ.։)
Առաջնոց ստեղծուածոյն երկրպագելով՝ սատանայի երկրպագես, որպէս բանդ արտայայտեաց. (Աթ. ՟Ը։)
ԱՐՏԱՅԱՅՏԵԼ ԲՈՅՍՍ. Բուսուցանել։ Պիտ.։
cf. Ատրաշէկ.
(իբր ատրաշէկ, կամ քաջ շէկ). որ եւ ԱՐՏԱՇԻԿԱՑԵԱԼ. διάπυρος ignitus Հրաշէկ. հրագոյն շանթացեալ.
Զոր ջեռուցեալ, եւ յոյժ արտաշէկ արարեալ՝ ասէ պսակեմ զքեզ մերուժան. (Խոր. ՟Գ. 37։)