mixed with air.
Քառն ընդ օդոյ. ուր կայ եւ օդ
Եւ է սա (երկրորդ գօտին) պարզ՝ օդխառն. (Շիր.։)
full of or condensed with air;
hermetical.
Խտացեալ կամ լցեալ օդով. հողմալից կարծեալ, որ ինչ ճշմարտութեամբ է հոգելից. (Յհ. կթ.։)
affected by damp, damped by the atmosphere.
Խոնաւացեալ յօդոյ. թաց հավայէն թուլցած.
cf. Օդակշռութիւն.
aerial, etherial;
raised in the air.
Զի օդական նիւթ ամանոյն է երկբերան. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Մարախն կենդանի գոյ լերկ օդական. յորժամ վերաթեւեալ բարձրասցի, յայնժամ վաղվաղակի է օդական։ Օդական կենդանեաց։ Եւ թեւաւորս՝ օդականաց. (Ճ. ՟Ը.։ Մաշկ.։ Շար.։)
Վասն ծովածին կենդանեացդ՝ օդականաց, եւ լսողականաց. (Մխ. այրիվ.։)
situated or built in the air, aerial.
Յօդս կառուցեալ. եթերական.
Աստեղացդ ճախրագայութեան երկնաչու օդակառոյց ընթացից. (Արծր. ՟Ա. 1։)
atmospheric or pneumatic railway.
aeriform.
Օդատեսիլ. օդանման. օդագոյն.
Բիւրեղ. այս քար ծովատիպ է, օդակերպ. (Լմբ. յայտն.։)
aero-static.
aerostatics.
the air-pump.
cutting, cleaving the air.
Հեղձիչ օդոյ։ cf. ՕԴԱԿՈՏՈՐ, cf. ՕԴԱՀԱՏԵԱՄ.
Հրաման առին ջուրքն բղխել զբազում զանազան կենդանիս, եւ ձկունս, եւ թռչունս օդահերձիկս. (ՃՃ.։)
aeromancian.
aeromancy.
vapour, exhalation.
ἁποφορά exhalatio, expiratio. Հոտ բուրեալ յօդս. շոգի. գոլորշի. արտաշնչութիւն.
Օդ իմն եւ շոգոլի ... Իբրու թէ օդահոտոյ իրիք, որպիսիք լինին յանուշահոտ նիւթոցն. (Փիլ. այլաբ.։)
fire syringe.
shoe-maker's calling.
σκυτοτομία, σκυτοτομική ars sutoria, coriaria. Ձեւելն զօդս ոտից. կարուակութիւն. կօշկակարութիւն.
այսպէս եւ յօդաձեւութեանն՝ արուեստիւն սպասաւորեսցուք. (Բրս. հց.։)
inhaling air.
force pump.
open, aired, ventilating;
air-hole, casement, window, door.
Ընդ որ մտանէ օդն ի տուն. օդաբեր. որպիսի է դուռն կամ պատուհանն.
Երկուս դուրս օդամուտս արարեալ էր։ Ըստ օդամտի խցկանդ երեւեալ. (Վեցօր. ՟Թ։ Եւագր. ՟Ի՟Գ։)
wandering in the air, in space.
Որ յածի յօդս. օդախաղաց. օդագնաց.
Զոր օրինակ թռչունքն օդայածք են. (Փիլ. լիւս.։)
whose floor or pavement is in the air.
Որոյ յատակն կամ ոտնատեղի օդ.
Դաս դաս խորդոց հաւուց ... օդայատակ թեւոցն գարշապարաց կոխտն առնեն զանհաստատն ճանապարհս. (Ագաթ.։) (ուր լինի ընթեռնուլ եւ Օդահատակ, իբր օդակոտոր, օդահեղձիկ։)
cf. Օդական.
ἁέριος aerius եւ αἱθέριος aetherius, caelestis. Որ ինչ անկ է կամ նման է օդոց. օդական. եթերային. եւ Նուրբ իբր օդամանուած.
Յօդային ցրտութենէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Զօդային նաւելութիւնս յերկրի տարածեցին։ Ի կերպասուց օդային անկուածովք. (Ածաբ. աղք.։)
Հրեշտակք սլանան օդային ընթացիւք. (ՃՃ.։)
Զարագեալն ի թեւս օդայինս. (Նար. կուս.։)
Հողային մասանց, որչափ օդային իցեն. (Պղատ. տիմ.։)
Եւ կամ որպէս Օդագնաց. օդախաղաց.
Ըստ նմանութեան արագման օդային թռչնոյ։ Օդայինք, ջրայինք, երկրայինք։ Օդայինն վերացեալ յերկրէ, եւ յօդս փչէ։ Օդային այսոցն պղծոց։ Ի վնասակարացն թռչնոց, այս է՝ այսոցն օդայնոց. (Նար. կուս.։ Սահմ. ՟Ա։ Արիստ. աշխ.։ ՃՃ.։ Խոսր.։ Նար. կ.։)
to be changed or resolved into air;
to be transparent as the air.
ՕԴԱՆԱԼ. ἁερίζω ut aer fio. Օդոյ նման լինել. զգենուլ զձիրս օդոյ.
Հուր շրջեալ, եւ ի բաց եդեալ զչարութիւն՝ օդանայ. (Նիւս. բն.։)
Ձմեռն անկարծելի, եւ օդացեալ. (Փիլ. քհ. ՟Ե։) իմա՛ կամ գրեա՛, գարունացեալ. Յն. եարի՛զօ. ուր հյ. վերծանեալ է՝ աէրի՛զօ։
aeronaut.
aeronautics.
air-like, aeriform.
Նման օդոյ կամ ի գոյն օդոյ՝ կապուտակ՝ թափանցիկ. օդակերպ. օդատեսակ. հեվայի.
Բիկրեղն ծովագոյն օդանման. (Վրդն. ել.։ Նչ. եզեկ.։)
Բիւրեղն խաժագոյն օդանման։ Յասպիս՝ բազմագոյն՞ օդանման, սառնակերպ, կամ որպէս խառնեալ արեան ընդ կաթն. (Տօնակ.։)
blowing in the air.
Ընդ օդս շնչեալ՝ փչեալ. հավատա եսէն.
Ուստի ելանեն օդաշունչ սիգք հողմոց բռնութեան. (Ագաթ.։)
aerometer, air-poise;
bare-meter.
aerometry.
ἁερομετρία aeris mensio. Չափունմն տարածութեան օդոց. չափ վայրաց ըստ ուղիղ գծի օդային միջոցին.
Եւ է ասպարէսն ըստ օդաչափութեան՝ քայլս ՟Ճ՟Ծ. (Խոր. աշխարհ.։)
travelling through the air;
aeronaut.
Որ չուէ ընդ օդս. օդախաղաց. օդագնաց.
Նետս արձակեցեր օդաչուս եւ յարմարաթռիչս. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
floating, flying through the air.
ՕԴԱՊԱՐ ՕԴԱՊԱՐԻԿ. Որ պարէ ընդ օդս՝ իրօք կամ նմանութեամբ. օդախաղաց. օդագնաց. սրաթռիչ. թռչու՛ն.
Առ մետասան երամս օդապարից։ Ընդ աղաւնեաց օդապարից։ Իսկաճեմ աղաւնի օդահար. (Պիտ.։ Շար.։ Տաղ.։)
Ընդ արծուոյ եւ ընդ բազէի օդապարիկ լինիցի։ Նոյնք ի յօդս օդապարիկք։ Թեւքն զմարմին թռչնոյ օդապարիկ առնէ։ Թռչունն կերակրոյն ցան կութեամբ ի վարմն յօդապարիկ լինելոյն ըմբռնի։ Բոյն է օդապարիկ մտաց մեր յերկային յարկին. (Խոսր.։ Շ. միշտ էիդ.։ Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)
Իբր օդապարիկ իմն երիվար։ Երիվարս օդապարիկս. (Յհ. կթ.։)
Սուրբ կիրակոս մաքուր տատրակ, օդապարիկ բարձրադիտակ. (Գանձ.։)
cf. Օդապար;
balloon, air-balloon or aerostatic-balloon.
ՕԴԱՊԱՐ ՕԴԱՊԱՐԻԿ. Որ պարէ ընդ օդս՝ իրօք կամ նմանութեամբ. օդախաղաց. օդագնաց. սրաթռիչ. թռչու՛ն.
Առ մետասան երամս օդապարից։ Ընդ աղաւնեաց օդապարից։ Իսկաճեմ աղաւնի օդահար. (Պիտ.։ Շար.։ Տաղ.։)
Ընդ արծուոյ եւ ընդ բազէի օդապարիկ լինիցի։ Նոյնք ի յօդս օդապարիկք։ Թեւքն զմարմին թռչնոյ օդապարիկ առնէ։ Թռչունն կերակրոյն ցան կութեամբ ի վարմն յօդապարիկ լինելոյն ըմբռնի։ Բոյն է օդապարիկ մտաց մեր յերկային յարկին. (Խոսր.։ Շ. միշտ էիդ.։ Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)
Իբր օդապարիկ իմն երիվար։ Երիվարս օդապարիկս. (Յհ. կթ.։)
Սուրբ կիրակոս մաքուր տատրակ, օդապարիկ բարձրադիտակ. (Գանձ.։)
aerostation.
politically.
cf. Քաղցրախօսիկ.
Քաղցրաբան. քաղցրաբարբառ. քաղցրաձայն. քաղցրախօակ. քաղցրախօիկ.
Բարձրաձայն էր, եւ քաղցրախօս. (Սոկր.։)
Մինաս քաղցրախօս՝ արդար ընկերօքն. (Տաղ.։)
Իբր զմարդ քաղցրախօս՝ առնելով դատաստանս. (Վրդն. դան.։)
Շարժեաց զքաղցրախօս շրթունսն. (Լմբ. պտրգ.։)
Քնար քաղցրախօս՝ աստուածային հոգւոյն. (Շար.։)
Եւ գիշերոյ՝ հաւ քաղցրախօս զուարճական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Քաղցրախօս քարոզութեամբ։ Քաղցրախօս խրատու վարդապետութեանց։ Քաղցրախօս վարդապետութեամբ. (Համամ առակ.։ Երզն. լս.։ Ճ. ՟Ը.։)
speaking or singing sweetly, sweet, harmonious, tuneful;
cf. Քաղցրաբան.
Քաղցրախօսիկ ձայն տատրակի. (Շ. տաղ ի յհ. մկ.։)
in how many manners or ways?.
cf. Քանի;
— ! — եւս! — առաւել՞, how much more! with still more reason.
ՔԱՆԻՕՆ կամ ՔԱՆԻ՛ՕՆ. Որ ըստ յն. ասի, Ո՞ր, ո՞ր այն. τίς; τίνες qui, quaenam? Քանի՛ արդեօք. ո՞րքան. ո՛րչափ. որպիսի՛ (ո՛չ կազմի ի Քանի՛ եւ օ՛ն. այլ ի Քանի՞, քանեաւն, քանիովն, քանւովն)
Ցո՛յց ինձ զթիւ աւուրց իմոց, քանիօն է։ Քանի ի՞նչ են մեղք եւ անօրէնութիւնք իմ. ուսո՛ ինձ, քանիսօ՛ն իցէ. (Սղ. ՟Լ՟Ը. 5։ Յոբ. ՟Ժ՟Գ. 23։)
Կամ ո՛ր ոք իցեն այնոքիկ, եւ ո՛րչափ եւ քանիօ՛նք։ ուսցին եւ տեսցեն, քանիօ՛նք։ ուսցին եւ տեսցեն, քանիօ՛ն փոյթ իցէ հովուին վասն հօտից իւրոց. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 1։ Մծբ. ՟Ժ։)
Քանի՛օն երկեղ է այնորիկ՝ որ առ ընկերին կին ժպրհին. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Իսկ նա՝ որ յամենայն զխնդրելն կամի եւ զգտանելն, քանօ՛ն մեծաւ խնամակալութեամբ տայ. հայի անխտիր եւ ի յաջորդ նշ։
Եթէ մարմնականն այսքան առաւելեալ եպերանօք, ապա քանիօ՛ն զշամբուշ սորայն վերադիտեսցուք անմտութիւն անձին. (Պիտ.։)
Ապա քանիօ՛ն եւս հասցէ ոմա երկրպագական փառաւորութիւն. (Անան. եկեղ։)
Եթէ ի մարմնաւոր իրս իմաստնոցն խրատք զօրանան, քանիօ՛ն ի հոգեւորսն խօսեցեալքն յԱստուածոյ։ Կոծն այն սաստիկ տիեզերակոծ քանիօ՛ն անըմբերելի լինիցի. (Խոսր.։)
Զի եթէ դաւիթ զարդարսն իբրեւ զարմաւենիս ծաղկեալ ասէ վասն վայելչականութեանն, քանօ՞ն աստուածացեալ մարմինն. (Նար. երգ.։)
Թէ փոքունցն խնամէ ասէ, քանիօ՞ն մեծամեծացն. (Խոսր.։ Երզն. մտթ.։)
տե՛ս թէ զայն վասն հայրենի գթոյս տամ քեզ, քանիօ՞ն առաւել յորժամ դու լծակից տացես սիրոյ զհնազանդութիւն քո։ Եթէ զգալի ջրոյ զօրութիւն է զայս առ ի զգալի նիւթքս առնել, քանիօ՞ն առաւել զիմանալի՛ շնորհաց հոգւոյն ներգործութիւն գերազանցէ գնել. (Շ. ՟ա. յկ. ՟Է՟Ա։ Լմբ. սղ.։)
quantity, number, measure.
Լուեալ զքանիօնութիւն բազմութեան ոսկւոյն, ուրախանայր. (Փարպ.։)
Ըստ որպիսութեան կամ քանիօնութեանն շարժմանն. (Առ որս. ՟Ե։)
Զիւրաքանչիւր իրի զժամանակս ի ներքոյ դրոշմեալ՝ զքանիօնութիւնն կանովնեցին. (Արծր. ՟Ա. 1։)
արարչական զօրութեան փրկչին, եւ քանիօնութեան մարմնոյն. (Բրս. թղթ.։)
Ուսուցանեն զքանիօնութիւն. եօթն անգամ ասէ յաւուր օրհնեցից զքեզ. (Փարպ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
Ի վերայ քանիօնութեան ամսոյն՝ ուրանօր հանդիպեցաւն՝ հաստատեցաւ. (Շիր. յայտն.։)
Ի տօն զատկին՝ զոր տօնէին ամ յամէ ի քանիօնութեան լուսնականին. (Եպիփ. ծն.։)
having the clothes well tucked up, or well girdled round the body, agile, brisk, active, alert, lithe.
εὕζωνος bene cinctus, expeditus. Քաջ պնդեալ ունելով զգօտի իւր՝ պատրաստ ի գործ կամ յնթացս. Ժիր. քաջընթաց. արագ.
Այն՝ որ յափշտակէ, քաջագօտի պարտ է լինել, որպէս զի մի՛ ըմբռնեսցի. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 8։)
Երեքօրէիւ քաջագօտւոյ առն շրջապատեալ ճանապարհաւ։ Զասուր՝ յորմէ ասորիք մեծք եւ քաջագոտիք։ Քաջադոտի մշակք. (Խոր. ՟Ա. 11։ Նար. խչ.։ Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Միագօտեալ քաջագօտի պնդէին զմէջս. (Յհ. կթ.) (իբր մ. արիաբար. ժրութեամբ)։
very strong, powerful, mighty.
Զքաջազօր եւ զյառաջադէմ զինուորն. (Երզն. լս.։)
ἁνδρείος fortis, virilis, strenuus. Մեծազօր. զօրաւոր. արի. արիական. յաղթօղ.
Զքաջազօր պնդութիւն ամենիմաստ հզօրին. (Արծր. ՟Ե. 3։)
Ըստ քաջազօր զօրութեանն։ Քաջազօր զօրութեամբ յաղթօղ եղեալ, (Ասող. ՟Գ. 7. 30։)
vigour, valour, power.
Ուժեղակութիւն. (հակառակ Անզօրութեան կամ տկարութեան).
Յառողջութեան եւ ի քաջազօրութեան եւ ի մարմնոյ առոյգութեան կեան. (Փիլ. լին. ՟Դ. 43։)
Բօթալի աւետիք. (Ճ. ՟Ա.։)
Բօթալից աւետիք. (Հ=Յ. յուլ. ՟Ժ՟Դ.։)
Ծաղր եղէ հրէից՝ յօրս այս բօթալից. (Գանձ.։)
course;
leap, jump, gambol, caper, antics, gallop;
palpitation;
neighing after;
ի —, — առ —, swiftly, at full speed;
by fits and starts;
—ս առնուլ, to run, to gallop, to gambol, to frisk about, to play antics.
• (ի հլ. յետնաբար) «ցատկելը, ու-տիւն, արշաւ, արագ հոսիլը» Երգ. բ. 8. Յոբ. լթ. 25. Եւս. քր. Վեցօր. Սեբեր. «սրտի թըր-թըռում» Նիւս. բն. Ոսկիփ. որից վազել «ցատ-կել, արշաւել, վրան վազել» ՍԳր. Ագաթ, Սեբեր. «ապստամբիլ» Ովս. է. 13. «սիրտը տրոփել» Փիլ. նխ. բ. «վերանալ երիվարի ի զամբիկն» մհյ. բառ (Նորայր, Բառ. ֆր. 826 ա), վազվազել Գծ. գ. 8. ժդ 9. վա-զեցուցանել Յայսմ. վազումն Բրս. բարկ. անվազ Կոչ. քաջավազիկ Մագ. վազք «զու-գաւորութիւն ձիոց» մհյ. բառ (ըստ Նորայր, Բառ. ֆրանս. 825բ). արագավազ, ագեվազ (նոր բառեր)։-Վազ գործածուած է նաև «անդունդ» նշանակութեամբ՝ Ուխտ. Ա. էջ 6. բայց սա հյ. վախ «անդունդ» բառն է, որ սխալմամբ գրուած է վաղ և այս էլ երկրորդ խալով վազ (տե՛ս իմ Հայ նոր բառեր հին մատ. Բ. 132)։
• միւսները ունին միայն «ընթանալ» նշանա-կութեամբ. այսպէս են Հճ. Մշ. Սչ. վազել, Ակն. Երև. Ննխ. Պլ. Սեբ. վազէլ, Ասլ. վա-զէ՝լ, Զթ. Խրբ. վազիլ, Տփ. վա՛զիլ, Ալշ. վmզել, Մկ. վmզիլ, վmզկիլ, Սլմ. վmզնել, վmսկել, Ջղ. վազզել, Ախց. Կր. Պոտ. Ռ. Տիգ. վազզէլ, Գոր. Ղրբ. Շմ. Տփ. վազ տալ, Ագլ. վէզ տօլ (սրանք չունին վազել բայա-ձևը). իսկ Վն. ունի վmրզել, որից երևում է որ նախաձևն է *վարզել։ Իմաստի զարգաց, ման համար հմմտ. թրք. [arabic word] atlamaq «ցատկել» և արև. թրք. [arabic word] ︎ atalamaq «վազվռտել». հնից կայ նաև Եւս. պտմ. 156 վազվազելով ընթանային, որ երկու նշանա-կութեանց միջին տեղն է բռնում։ Նոր բա-ռեր են վազան, վազկան, վազման, վազէ-վազ, վազնիվազ, վազուկ, վազուն, վազըո-տել, վազվոտել, վազվզել, վազվզտել, վազ-վըռտկել ևն։
եւ բայիւ. ἄλμα saltus. եւ բայիւ πηδάω salio, salto. Ընդոստ գնացք. ոստոստումն. արշաւանք. ընթացք կենդանեաց եւ ջրոց. (լծ. հյ. վէժ. պ. պազ. թազ. թ. թէզ. յն. լտ. վատի՛զօ, վա՛տօ ). ... սալդ (իբր լտ. սա՛լդուս ).
Առնու վազս վազս յայսկոյս յայնկոյս. (Վեցօր. ՟Բ։)
Եւ ոչ աստեղք զաստեղօք վազս առնուն. (Պիտառ.։)
Արդարքն վազս առեալ ցնծասցեն։ Վազս առեալ փութացան մտին ընդ կողմն մականաայ։ Վազս առցուք ի վերայ պարանոցի օձին։ Վազս առնելով ի վերայ լերանցն. (Սեբեր. ՟Զ։ Արծր. ՟Ա. 5։ Նար. յովէդ.։)
ՎԱԶ. ՎԱԶՔ. ա. Ի վերայ վազօղ. Վրնջօղ ի մատակ.
steep place, precipice;
— ի —է, steep, cragged;
ի —ից արկանել, ընկենուլ, մղել or հոսել, to precipitate, to throw headlong down;
անկանիլ or մղիլ ի —ից, to be cast down a precipice.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ակն. Ասլ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սչ. Սեբ. Մշ. Տփ. վախ, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. Տիգ. վmխ, Ագլ. Հճ. վօխ, Զթ. վօխ, վոխ, Սվեդ. վիւխ (բայց բայը՝ վmխնիլ «վախենալ»)։-Վախկոտ>Ռ. վախքօդ, Տիգ. վmխգուդ, Մրղ վmխկուրտ. Զթ. վmխգիւդ, Սչ. վախքը՛դ, Պլ վախգօդ։-Հետաքրքրական ձևեր են։ Ասլ. վըխըմ «կարծեմ», Մրղ. վmխmնալ, վէխէ-նալ «վախել»։-Նոր բառեր են վախակալել, վախակօխ, վախաւորուիլ, վախենակ, վախ-լան, վախլկոտ, վախլութիւն, վախլուկ, վա-խութիւն, վախչուկ ևն։ Թրքախօս հայերից կըվըխէլլէմէք «վախենալ» Ատն. կազմուած հյ. կը սահմանականի մասնիկով և թրք. lemek բայակերտով (Արևելք 1888, նոյ. 8-9)։
cf. Երկիւղ.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ակն. Ասլ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սչ. Սեբ. Մշ. Տփ. վախ, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. Տիգ. վmխ, Ագլ. Հճ. վօխ, Զթ. վօխ, վոխ, Սվեդ. վիւխ (բայց բայը՝ վmխնիլ «վախենալ»)։-Վախկոտ>Ռ. վախքօդ, Տիգ. վmխգուդ, Մրղ վmխկուրտ. Զթ. վmխգիւդ, Սչ. վախքը՛դ, Պլ վախգօդ։-Հետաքրքրական ձևեր են։ Ասլ. վըխըմ «կարծեմ», Մրղ. վmխmնալ, վէխէ-նալ «վախել»։-Նոր բառեր են վախակալել, վախակօխ, վախաւորուիլ, վախենակ, վախ-լան, վախլկոտ, վախլութիւն, վախլուկ, վա-խութիւն, վախչուկ ևն։ Թրքախօս հայերից կըվըխէլլէմէք «վախենալ» Ատն. կազմուած հյ. կը սահմանականի մասնիկով և թրք. lemek բայակերտով (Արևելք 1888, նոյ. 8-9)։
end, term;
end, scope, object;
issue, event, end, result;
accomplishment, finishing, conclusion, close;
end, extremity;
end, demise, decease, death, exit;
ցմեծ —, long time, a long while;
—, ի —ի, in fine, finally, at last, at length, after all, in the last place;
ց-, to the end;
ի — ամին, at the year's end;
ի —ի աւուրց, in the future;
ի — աւուրցս այսոցիկ, in these latter times;
— բանիս, in a word;
the pith of my argument;
— եհաս նմա, he died;
ընկալաւ զարժանահասն —, he died as he merited;
ի — կենաց իւրոց, in his last days, towards the close of his life;
մերձ ի — լինել, to be at one's final agony;
— առնուլ, to draw to a close or end, to cease, to end, to expire;
— առնել, to make an end of, to put an end or term to, to come to a conclusion, to decide, to end;
առնել զոք ի —, to send to perdition, to put to death;
— դնել, to bring to a close, to conclude, to terminate, to finish, to end.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար կայ նաև ի հլ.) «վերջ» ՍԳր. Կիւրղ. թգ. որից վախճա-նիլ «մեռնիլ, կեանքը վերջանալ» ՍԳր. Եղիշ. վախճանեցուցանել Դատ. ե. 26. վախճանել «վերջացնել (խօսքը, գործը ևն)» ՍԳր. Ա-գաթ. Ոսկ. ա. Թես. թ. անվախճան Եբր. է. 16. Գ. մկ. դ. 12. Ագաթ. դիւրավախճան Սարգ. երագավախճան Պիտ. նախավախճան Եպիփ. թաղմ. Շար. սակավաախճան Իմ ժե. 9. գրուած է նաև վաղճան, վաղջան։
• ԳՒՌ.-Ջղ. վախճանել, Ալշ. Կր. Մշ. վախ-ճանիլ, Մրղ. վախճանւրէլ, Մկ. վmխճmնիլ, Սլմ. վmխճանվել, Ղրբ. վըխճա՛նվէլ, Ագլ. վըխճա՛նվիլ, վօխճա՛նվիլ, Ասլ. Պլ. Սեբ. վախջանիլ, Զթ. վախջանըլ, Տիգ. վmխջmնիլ, Ախց. վաղճանիլ, Ննխ. վաղջանէլ, վօղջանէլ, Սվեդ. վmղջmնիլ, Տփ. վօխճանվիլ, Երև. վօխճանվէլ, Շմ. օխճանվիլ, բոլորն էլ «մեռ-նիլ» նշանակութեամբ և միայն կրօնաւոր-ների համար, փոխառեալ եկեղեցական լե-ցուից։ Նոյնպէս է նաև թրքախօս հայերից Ատն. վախջանիլ օլմաք «կրօնաւորի մեռնի-յը»։ Արմատական ձևով պահուած է Ջղ. մախ ու վախճանք «մահ, վախճան»։
ՎԱԽՃԱՆ τέλος finis ἕκβασις exitus, eventus συντέλεια consummatio, perfectio περασμός terminatio ἕσχατον extremum. (գրի եւ ՎԱՂՃԱՆ, ՎԱՂՋԱՆ. որպէս թէ վաղ ծանուցեալ, կանխաւ գիտեալ). Ելք իրաց եւ կենաց. վերջ. կատարած. աւարտ. զրաւ. եզր. նպատակ. լրումն. կատարումն. մահ. սպառումն. ... (լծ. յն. դէ՛լօս).
in season, ripe.
• «լաւ հասած, հասուն» (ցորենի համար ատուած). մէկ անգամ ունի Երեմ. ծա. 33. «Տուն բաբելացւոց որպէս զօրան վականակ կասցի»։ Այս բառը մեկնելով Մխ. մեկն. երեմ. գրում է. «Այսինքն օրան ջախջախ դիւրակաս», ուր ըստ ՆՀԲ հետևել է Ղևոնդի (գլ. է, էջ 22) հետևեալ բացատրու-թեան. «Իբրև զօրան վականակ (հին տպ. համարուած է աղաւաղեալ բառ և դուրս ձը-գուած. նոր տպ. վանակ) փխրեալ, զոր առ ռտն կոխեալ խոզից»։ Այս երեքից դուրս ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• Բառ. երեմ. էջ 294 դնում է «չոր կամ դիւրաջախջախ»։-ՆՀԲ «լծ. թրք. վագթը կէլմիշ, օլմուշ, որպէս և յն. ὥριμος, իբր օրահաս, ժամահատ»։ Ny-berg-ի մեկնութիւնը տե՛ս Հաւաք բառի տակ։
ὤριμος tempsetivus, maturus. Հասեալ ըստ ժամանակին. հասունացեալ. (լծ. թ. վագթը կէլմիզ ... որպէս եւ յն. օ՛րիմօս, իբր օրահաս, ժամահաս).
Տուն բաբելացւոց որպէս զօրան վականակ կասցի. (Երեմ. ՟Ծ՟Ա. 23.)
Այսինքն օրան ջախջախ դիւրակաս։ Ուր երեւի հետեւող լինել բանիցս ղեւոնդեայ.
Իբրեւ զօրան վանական փխրեալ, զոր առ ոտն կոխեալ խոզից. (Ղեւոնդ.։)
superhumeral, amice or amict of the Armenian priests;
ephod, high priest's girdle;
— լանջանոց, deacon's stole.
• (սեռ.-ի) «ըստ եբրայեցոց՝ քա-հանայապետի կրծանոցը, իսկ ըստ մեր եկե-ղեցու՝ քահանայական շուրջառի օձիքը կամ սաղաւարտի յետևից կախուած մասը, որ մինչև ուսերն է իջնում» ՍԳր. Եփր. դտ. 344, «խոյր, պսակ, թագ» Կոչ. 31. Կալիսթ. 159. որից վակասակիր Ագաթ. վակասատր Մձբ.։
• ՀՀԲ ուս բառի՞ց։ ՆՀԲ լծ. թրք. yaqa ռօձեռ»։ Հիւնք. պրս. պէսաք, բէսաք «ծաղկեպսակ»։ Nyberg-ի մեկնութիւնը տե՛ս Հաւաք բառի տակ։
ἑπωμίς superhumerale, amiculum hmerale, cinctum. (լծ. ռմկ. եագա ... որպէս եւ յն. էբօմի՛ս . իբր ռմկ. օմուզլուգ... ) Ուսանաց եկեղեցական, լանջանոց, թիկնոց. ըստ եբր. եփուտ. որ էր ի հնումն իբր եմիփորոն քահանայապետի. վերարկու յուսոց եւ ի լանջաց եւ ի վայր մինչեւ ցմէջս. իսկ ի նորումս է լոկ ծածկոյթ պարանոցի քահանայից՝ որ միացուցանէ զսաղաւարտն կամ զթագն ընդ շուրջառի.
Զվակաս զուսովք եւ զլանջօք։ Երկու վակասք ընդ միմեանս խառնեալք։ Գործ վակասին։ Դիցես զերկուս վականսն ի վերայ ուսոց վակասին. (Ել. ՟Ի՟Ը. 4=28. եւ այլն։)
polypus.
• , ՊՈՂԻՊՈԴԷՍ «ծովային բաց-մոտանի մի կենդանի. թրք. ըխտափօտ» Վե-ցօր. 140 (ձեռ. պիղիպոտք), 144 գրուած է նաև պօղիպոդէս, որ սխալ է օ-ի պատճա-դւք
Ոչ պինդ մարմինս ունին, այլ թոյլ, այսինքն պողիպոդք։ Պողիպոգէս յամենայն քար կամ խարակ՝ յորում հասանէ ի մէջ ծովուն, զնորուն գոյն առնու. (Վեցօր. ՟Է։)
steel.
• «մխած երկաթ, պողպատ» Մագ. «պողպատից շինուած» Տօնակ. Ուռհ. «պողպատէ սուր» Ուռհ. գրուած է նաև պո-ղոպատ Մեսր. եր. փողովպատ Սուտ-Շնորհ. 19. նոր գրականի մէջ ընդունուած է միայն պողպատ։ Սրանից են պողովատատաշ Ա. սող. պողովատիկ Իմ. ժզ. 16. Զքր. թ. 13 Ագաթ. Բուզ. պողպատեայ (նոր բառ)։
• = Պհլ. *polavāt կամ *pōlāpat ձևից աւանռուած է pūlāfat ձևը). որից պհլ. po-lāpatēn կամ polāfaten «պողպատեայ», պրս. [arabic word] polād «պողպատ», որից էլ փո-խառութեամբ ասոր. ❇ pulad, եբր. [hebrew word] pəlāδā̄, արաբ. [arabic word] fūlāδ, աֆղան. polād, բելուճ. polād, pūlāt, օսս. bulat', քրդ. pu-lad, pola, pila, վրաց. ფოლიდი փոլադի, թուշ. უოლიდփոլադ, միջ. հյ. փոլատ, չեչէն, buolat', ռուս. (թուրքերէնի միջոցով) бy-дaтъ, հչեխ. bulát, լեհ. butat, կարակաս mōlat, բոլորն էլ «պողպատ», եաքուդ. bolot «թուր» (Berneker 100) ևն։-Հիւբշ. էջ 231։
• Պրս. բառի հետ համեմատեցին Klap-roth. As. polygl. էջ 105, Bottich. ZD-MG 1850, 367, Lag. Urgesch. 813, Ges Abhd 75. Justi. Dict. Kurde 84. վերջինը նաև քրդ. և պհլ. ձևերը։ Հիւնք. յն. πλατῦა «պողոտայ» և պրս. բուլատ. -Պհլ. բառիս ծագումը և ստուգաբա-նութիւնը յայտնի չէ. Müller WZKM 5, 186 համարում է յունարէնից փոխա-ռեալ՝ իբր πολύπατας «շատահնչիւն», բայց այս մեկնութիւնը չէ ընդունուած (Horn § 340)։ իսկ Ագլ. նոր փոխառութեամբ՝ փօ՛լաթ։ Այս բոլորը յանգում են 4 ձևի, այն է՝ պողվատ. պողպատ, պողղատ, պողատ. առաջինը ներ-կայացնում է պհլ. polavāt, երկրորդը՝ պհլ pōlāpat, երրորդը յառաջանում է ղ և վ ձայ-ների համանմանութեամբ, իսկ չորրորդը (պողատ) ո՛չ թէ նախորդների ինչ որ աղա-ւաղեալ ձևն է, այլ յառաջանում է պրս. ❇ bolād ձևից մի քիչ աւելի հին *polāt ձևից։
Կանոնական գրով իբր պողովատ սրով հոգւոյն սրբոյ ի բաց հատին. (Տօնակ.։)
pot, earthen or metal pot, broth-pot;
cf. Պուտ.
• ՆՀԲ լծ. թրք. pota «հալոց»։ Հիւնք. պրս. bat «կուռք»։ Müiller, Armen. IV լիթ. pudas «պտուկ» բառի հետ՝ իբրև բնիկ հայ։ Karolides, Iλ. συγϰρ 79 դնում է կապադովկ. vutókko, votókko «դոյլ» բառից, իսկ այս էլ աղաւաղուած է հա-մարում բիւզ. έμπότης բառից (Sophocles 457 չունի այսպիսի ձև. գիտէ միայն εμ-ποτσς, որ է «խմելու յարմար»։ Karolides կպդվկ. vutókko ձևի հետ համեմատում է հյ. պուտուկ. բայց հյ. պուտուկ ծա-դում է պոյտն արմատից (-ուկ նուա-զական մասնիկ է). և եթէ մին կամ միւ-սը փոխառեալ է, ընդհակառակը կա-պադովկացին պիտի փոխառեալ լինի հայերէնից, ըստ որում արմատը վեր ջինիս մօտ է միայն գտնւում)։ Schel-telovitz BВ 29, 40 շվէդ. put «ուռեցք». իտլ. púss «քսակ», սանս. bud-buda «պղպջակ» բառերի հետ, որոնց բոլորի արմատն է համարւում հնխ. bud-«ու-ռիլ, ուռչիլ»։ Petersson KZ 47 (1916). 254 հայերէնին է կցում հհիւս. pottr «հողէ աման կերակուր եփելու համար», մ. հիւս. գերմ. pot, անգսք. pott. մ. ան-գըլ. ֆրիզ. pot «պտուկ», որոնց նախա-ձևը դնում է *bud-nó-, մինչդեռ հայը՝ beud-no-կամ boud-no-։ Այս մեկնու-
• թիւնը ընդունում է Pokorny 2, I16, հնխ. bu, bhu «ուռչիլ» արմատի տակ՝ d աճականով։ -Յիշեալ գերմանական բառերը, որոնց հետ նոյն են նաև հոլլ. pot, շվէդ. potta, դան. potte և թերևս լիթ. pudas, լեթթ. pods «պտուկ», յա-տուկ չեն միայն նոյն ընտանիքին, ար ռանւ ռամ են նաև ռոմանական ընտանի-քում. ինչ. ֆր. pot «պտուկ»։ Kluge 376 զոյց է տալիս որ բոլորի աղբիւրն ե մ. լատ. pottus, ստ. լտ. pótus «ըմ-պանակ, ջրաման» (շուրջ 600 թուից), որ է լտ. potus «ըմպելիք, խմելիք»։ Աւստեղից յառաջացել է ֆր. pot, որ փոխառութեամբ տուել է (1200-1300 թուերին) մի կողմից գերմանական ձև-ւերը և միւս կողմից կելտական ձևերը, այն է բրըտ. կորն. կիմր. pot։ Աւելի ուշ՝ զերմանական խմբից է փոխառեալ ֆինն. pata, օստյաք. put, put, վօգուլ. poς «պտուկ» խումբը։ Գերմանական խումբը բնիկ համարելու համար պէտք էր նախ ապացուցանել թէ ֆրանս. բա-ռը փոխառութիւն է գերմանականից։ Ըստ այսմ գերմանական բառերի նմա-նութեւնո հաւերէնի հետ պատահական է, ինչպէս են նաև իսլ. bia, նորվ. գւռ-bidne, լտ. fidehia, յն. πίϑος «հողէ ա-ման», որոնք միասին հանւում են հնխ. bhidh-արմատից (Pokorny 2, 185, Boisacq 782, Walde 288)
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Մկ. Վն. պուտուկ, Սլմ. պտուկ, Ալշ. Մշ. պուդուգ, Խրբ. Պլ. Ռ. բու-դուգ, Տիգ. բուդյուգ, Սեբ. Սչ. բդուգ, Ասլ. բդիւգ, Մրղ. պտիկ1, Հճ. բmդուգ, Զթ. բօ-դուգ։ Նոր բառեր են պտուկկոտրուկ, պտուկ-կոտրող, պտկիկոտրիչ, պտկումայր, պտուկ-քերիչ, պտկակ։-Համաձայն ածանցման օ-րէնքներին գրբ. պոյտն արմատից ստացուած է պուտուկ, որին համապատասխան են գա-ւառականներից շատերը։ Արևմտեան գրա-կանում՝ պտուղ>ռմկ. պուտուղ ևն ձևերի օրինակով կարծուելով թէ պուտուկ ձևը ռա-միկ է, սխալմամբ առաւելութիւն է տրուած պտուկ բառին, որ յետին սղեալ ձև է։
Եփէին ի պուտան զարգանակն արկ ի պոյտն։ Ի սան մեծ պղնձի, կամ ի պոյտն։ Յօչեցին զմիս նոցա իբրեւ ի պուտունս։ Ամենայն դէմք իբրեւ զայրեցած պուտան։ Զի՞նչ հաղորդ իցէ պոյտն ընդ կաթսայի. սա ընդհարկանի, եւ նա փշրի. (Թուոց. ՟Ծ՟Ա. 8։ Դտ. ՟Ղ. 19։ ՟Ա. Թագ. ՟Բ. 14։ Միք. ՟Գ. 3։ Յովէլ. ՟Բ. 6։ եւ Նաւում. ՟Բ. 10։ Սիր. հին. ՟Ծ՟Գ. 3։)
fornicator;
letcher, whore-monger;
adulterer;
— կին, prostitute, abandoned or debauched woman, harlot, street-walker, courtesan, whore, strumpet, wench, trull;
adulteress.
• , ի-ա հլ. «ապօրի խառնակւող այր կամ կին» Ա. կոր. ե. 10. զ. 9. «բոզ» ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 16. «կին արամբի շնա-ցեալ» Առակ. լ. 20. Ովս. գ. 1. որից պոո-նըկիլ ՍԳր. պոռնկեցուցանել ՍԳր. Ոսկ. ա. կոր. թ. պոռնկանալ Սեբեր. պոռնկագոյն Ոսկ. մ. ա. 6. պոռնկորդի Օր. իգ. 2. Ես. ծէ. 3. Եփր. թգ. պոռնկոց Եզեկ. ժզ. 25, 31, 39. Ոսկ. մ. ա. 10 և ա. կոր. Եւագր. պոռնկա-ռան Եւառո. ևն։ Նախաձայնի թաւացմամբ փոռնիկ, փոռընկութիւն, փոռընկանալ ձևով ունի Cl. Galano, Gram. et log. inst. Ko. mae 1645, էջ 27բ։-Շուն և պոռնիկ հոմա-նիշների տարբերութեան վրայ տե՛ս Մտթ. ևագր. 24։
• Աւգերեան, Մեկն. թղ. պօղ. Գ. 292 առաջին անգամ դրաւ յն. πόρνη բառից փոխառեալ։ ՆՀԲ «նոյն բառն է և յն. πὄρνος»։ Peterm. 38 յն. πορνιϰός և լտ. fornicarius։ Հիւնք. յն. πόρνη իգականից։ Հիւբշ. 373 հայերէնի -իկ վերջաւորու-թիւնը բացատրելու համար պոռնիկ դը-նում է πορνιϰός, իգ. πορνιϰή «պոռնկա-կան» ձևերից։ Thumb ցոյց է տալիս որ յն. շեշտայանգ բառերը ամբողջու-թեամբ պահւում են հայերէնում և հե-տևաբար πορνιϰός պիտի տար հյ. *պոռ-նիկոս։ Ուստի մեր ձևը մեկնում է կազ-մուած -իկ մասնիկով πόρνος բառից։ Ընդունելով ըստ Meillet պահլաւակա-
• ԳՒՌ.-Ունինք Բբ. բօռնիգ «երեք անգամ նոյսի հետ ամուսնացած մարդ», Մշ. պօռ-նիգ «չորս անգամ ամուսնացած», իսկ Սեբ. բօռնիգ «բոզ»։
Խառնակի ընդ այլում, ընդ որում չէ ամուսնացեալ օրինօք՝ եթէ այր իցէ եւ եթէ կին. Նոյն բառ է եւ յն. πόρνος fornicator, scortator. որպէս այր բոզարած.
cf. Պոռոտող.
• «խոշոր և յոխորտ, մեծառան» Պիտառ. «խռպոտ (ձայն)» Փիլ. նխ. բ. 77. որից պոռոտախօս Պտմ. աղէքս. էջ 132. պոռոտող Պտմ. աղէքս. 132. գրուած նաև պռոտաբան Արծր. նոր գրականում պոռո-տալ։
• = Անշուշտ նոյն է պոռոք «պոռոտախօս» բառի հետ և երկուսը միասին ցոյց են տա-լիս պոռ-արմատը. -ոտ և -ոք մասնիկ են։ -Աճ.
ՊՈՌՈՏ ՊՈՌՈՏԱԽՕՍ ՊՈՌՈՏՈՂ. κομπώδης, κομπήγορος jactabundus, jactans se. Խոշոր եւ յոխորտ. խրոխտապանծ. մեծաբան, (խօսք, եւ խօսօղ).
Իբրեւ առ մարդ պոռոտախօս եւ խուժադուժ ընդհարկանիմ պատերազմաւ, եւ ոչ իբրեւ ընդ աստուծոց։ Ոչ ընդոստեալ զարթեաւ ընդ պոռոտախօս բանս նորա. (Պտմ. աղեքս.։)
Եւ ոչ զիս երկեցուցանեն պոռոտող բանքդ (այլ ձ. պոռոտախօս) (Պտմ. աղեքս.։)
navel, umbilicus;
belly;
middle, centre;
— երկրի, mount, mountain;
— կամարաց, key-stone of an arch;
— ի վեր, —յորսայս, supinely, with one's face upward;
—ոյ ծառայ, slave to one's belly, gourmand, *greedy-gut.
• ԳՒՌ.-Ջղ. պորտ, Ախց. Կր. Շմ. պօրտ, Մշ. պորդ, Ակն. Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. բօրդ, Վն. պոռտ, Գոր. Երև. Ղրբ. պօռտ, Ագլ. Մկ. պուռտ, Տփ. պուրտ, Տիգ. բուրդ, Սլմ. պուէռտ, Մրղ. պրէրտ, Սեբ. բէօրդ, Ասլ. բէօ՜րդ, բէ օր*, Սվեդ. բիւռդ, Հմշ. բէօյդ, բույդ, Հճ. բոյդ, Զթ. բիւյդ, բիւրդ։ Նոր բա-ռեր են պորտաբաց, պորտակտրի, պորտիկ, պորտիվայր, պորտիդուրս, պորտաւեր, պոր-տաքաշի, պորտոնի ևն։ Արդի բարբառների պորտ «ազգականութեան աստիճան» իմաս-տը՝ որ գտանք նաև Տաթևացու մօտ, շատ հին է. հմմտ. զնդ. nabānazdisto «ամենա-մօտ ազգականը», խրվաթ. od puporizine plemeniti «ազնուածին», բառացի «պորտի լարի հատումից սկսեալ»։
ὅμφαλος umbelicum. Միջին վայր որովայնի մարդոյ եւ բազմաց յանասնոց՝ փոսաձեւ, որով կցի մանուկն ընդ մօր իւրում յարգանդի անգ, եւ ընդ այն ձգեալ զհիւթս՝ սնանի.
Զօրութիւն զպորտիւ որովայնի իւրոյ։ Պորտ քո թակոյկ ճախարակեայ։ Յորում աւուր ծնար՝ ոչ ոք եհատ զպորտ քո. (Յոբ. խ. 11։ Եգր. ՟Է. 2։ Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 4։)
Դատաւորն գիտելով դատեսցէ մերկ իսկ զարուսն, եւ մերկ մինչեւ ցպորտս զէգն. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
Ի պորտ ձկանն (յովնան)։ Մարդք՝ որ վասն պորտոցն աղետի եւ որկորոյն չարութեան յօժարեցին անցին ըստ օրէնս նախնեացն. (՟Գ. Մակ. ՟Ղ. 7։ ՟Է. 7։)
Բեկաւ խորտակեցաւ փշրեցաւ թշնամին (բանսարկու), յորժամ ետես զանօթն իւր, զի ի պորտ եւ յորովայն իւր սողէր. (Եփր. ծն.։)
Այլ եւ զպորտս եւ զբարձս եւ զծնօտս նոցա քերէին գործւովք տանջանաց. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 10։)
Զօր իջանէ ընդ ծովակողմն առ պորտով երկրին. (Դատ. ՟Թ. 37։)
paraphernalia, portion, dowry, dower.
• , ի-ա հլ. «օժիտ (աղջկայ կողմից տրուածը փեսին)» Ասոր. դատ. 9. Մխ. դտ. 289, 291. Լմբ. օր. 19. Մաշտ. ջահկ. Ուռհ. 122. գրուած է նաև պռոյք Անսիզք 19, պռեւք Ժմ. յն. որից պռուգել «օժիտով ճոխացնել» Մարթին. Մին. համդ. 133. պռուգած Ասոր. դտ. 54. Մխ. դտ. անպռոյգ Ասոր. դատ. 9. Լմբ. օր. 19. Մխ. դտ.»
• = Յն, προίς, «ροίς, սեռ. προιϰός. նյն, προυϰίν προτϰα «հարսի բերած օժիտը», որից προίζαα-ϑαι «պռուգել, օժիտ տալ». ծագում է πρό «առ, ի» և ἴϰω «գալ» բառերից։-Հիւբշ. 374։
• ԳՒՌ.-Հճ. արիգ «օժիտ» (ըստ Թէրզեան, Ամէն. տարեց. 1924, 198), Մրշ. պռաք «հարսի օժիտ» (Գաբիկեան, Ամէն. տարեց. 1922, 325)։
Ըստ յն. բռօի՛քս. կամ բռիքս. προΐξ dos. Օժիտ. պաշտատական. վարձանք. ինչք՝ զոր հարսն բերէ ի տանէ ծնողաց իւրոց ի տուն փեսային.
Առաջինն (կին) եբեր պռոյգս։ Եթէ ոչ առնէ կտակ (այրն), որդիրք պռուգօք կնոջն ժառանգեն զնա։ Վասն պռուգաց։ Զոր ինչ բերէ կին ի պռոյգս։ Հաւանի այրն ի պռոյգսն։ Յամենայն աշխարհս ըստ սովորութեան բերեն կանայք զպռոյգսն։ Այր ոք՝ որ առնու կին օրինաւոր պռուգօք։ Այն որ յառնէն ի կինն դարձաւ (պարգեւ), ոչ դրի ի թիւ պռուգացն՝ որ հարսինն է բերք։ Պռոյգս տայ դստերացն՝ եւ տուայր որդւոցն. (Մխ. դտ.։)
General commanding the cavalry.
• «ձիաւոր զինւորների գլխաւոր զօրավար» ժղ. հռոմկլ. Շնորհ. ընդհ. տպ. Եմ. էջ 87. գրուած նաև պռօ-տոստռատօռ, պռտօստռատօր, պռօստրա-տոր. պռտօսրատոր Վրք. շնորհ, 50։
որ կարճելով գրի եւ Պռտօստռատօր, կամ Պռօտրատօր. Բառ յն. (ի միջին եւ ի յետին դարս). πρωτοστράτωρ, προστράτωρ princeps sive magister equitum. Զօրապէտ հեծելոց.
Պատուով առաջին գոլ հեօելազօրացն որ կոչի յունարէն պռտօստռատօր։ Ալեքսի մեծի պռտօոստրատորի։ Ի սիրեցեալ փեսայէն մերմէ պռոտոստրատորէն. (Ժող. հռոմկլ.։)
crown, diadem;
crown, prize, premium, reward;
circle, coping, top, crowning, brim, frame, edge, cornice, parapet, battlement;
coronation, achievement, accomplishment;
nuptials, espousals, marriage, nuptial blessing;
— դպրաց, tonsure, shaven crown;
— ծաղկեայ, wreath, garland, chaplet;
— ի փշոյ, crown of thorns;
սրբոց, halo, gory, nimbus;
— կուսին, chaplet, beads, string of beads;
— արեգական, halo around the sun;
— տարւոյ, the course of the year;
— պարծանաց, փառաց, crown of honour, of glory;
հիւսել —, to weave a garland or chaplet;
— դնել ումեք, to marry.
• , ի-ա հլ. «պսակ, թագ, գլխի վրայ դրուած զարդ» ՍԳր.. «հարսի ու փեսի գլու-խը դրուած մանեակը» Ես. կա. 10. Գէ. ես. «շրջանակ» ՍԳր. «արևի շուրջը բակ» Ոսկ ես. «ամուսնութեան խորհուրդը կամ օրհ-նութիւնը» Յհ. իմաստ. Վրք. հց. Կանոն. «ե-կեղեցականների գլխի կուլակը» Մարթին, «տարեշրջան» Սղ. կդ. 12. որից պսակել ՍԳր. պսակակալ Դատ. ը. 26. Ես. գ. 19. պսակահամբար Ագաթ. պսակահաս Կորիւն. պսակաւոր Իմ. դ. 2. Գ. մկ. բ. 14. քարա-պսակ «բարձրաւանդակ, քերծ» Նորագիւտ բ. մնաց. իե. 12. նորապսակ ժղ. հռոմկլ. կըրկ-նապսակ Վանակ. յոբ. մարգարտապսակ Մամիկ. բռնապսակ Մխ. դտ. խաչապսակ նար. խչ. լուսապսակ Շար. Գնձ. ևն։
• ՆՀԲ պրս. փիսակ (բայց այսպիսի բառ անծանօթ է)։ Müller SWAW 78 431 զնդ. pusa։ Հիւնք. պրս. պէսաք, բէսաք (իմա՛ basāk, pasāk «մանկա-կան ծաղկեայ գլխանոց»)։ Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ 196 պրս. [arabic word] basak «ծաղկեայ պսակ» բառից։-
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. պսակ, Ալշ. Մշ. պսագ. Խրբ. Հմշ. Սեբ. բսագ, Պլ. բսագ, փսագ, Գոր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. փսակ, Երև. Ննխ. Ռ. Սչ. փսագ, Ասլ. բսագ, փսագ, բսայ, փսայ, Տիգ. բսսmգ, Ազլ. փսօկ, Հճ. բmսսօգ, Զթ. բօսօգ, բօսոգ, Սվեդ, բսսիւգ. թրքախոս հայերից՝ Ատն. բոսագ, բոլորն էլ «պսակի խորհուրդը», այսինքն իբր եկեղեցական բառ։ Նոր բառեր են պսակա-դրամ, պսակաճաշ, պսակուկ, պսակգնացէ-քի, պսակտես։
• ՓՈԽ.-Ուտ. փուսակ «պսակ, ամուսնու-թեան կարգը», փուսակբեսուն, փսակրեսուն «պսակել, ամուսնութիւնը օրհնել». այս բա-ռերի մէջ գտնում ենք մեր բառի հնագոյն ու ձայնաւորը։
պ. փիսակ։ στέφανος (ստեպանոս). στεφάνη (յորմէ թ. իստիֆան ). corona διάδημα diadema στέμματα serta, infulae. Բոլորշի զարդ գլխոյ ի պէսպէս յօրինուածոց՝ որպէս թագ արքունի. որ եւ Յեզեր. որպէս բրաբիոն յաղթողաց ի մրցանս, կամ մարտիրոսաց, եւ այլն
Պսակ իմանամք տիրապէս՝ որ եդեալ լինի ի գլուխ թագաւորաց՝ յորժամ օծանին. (Խոսր.։)
Իջին զօրքն վերինք, եւ զփառաբանութեան պսակս մատուցին մեծ թագաւորին. (Եփր. ի ծն. քրիստոսի.։)
Վասն զի պսակ փեսային է խաչն եւ չարչարանքն, ապա յայտ է թէ խաչիւն պսակեաց քրիստոս զեկեղեցի եւ չարչարանօք. (Գէ. ես.։)
ՊՍԱԿ. Ծնօտք կամ շրջանակք իրաց.
Արասցես սեղանոյն պսակ ուղկեան շուրջանակի. եւ արասցես պսակին ծնօտս. (Ել. ՟Ե. 25. եւ այլն։)
Արասցես պսակ շուրջ զտանեօքն, զի մի՛ ոք ի վայր անկցի. (Օր. ՟Ի՟Բ. 8։)
cf. Պտոյտք.
• ԳՒՌ.-Ջղ. պտտել, Երև. պտըտէլ, Ագլ. Ախց. Կր. պտըտիլ, Ղրբ. Տփ. պտուտ գալ «պտտիլ, դառնալ», պտուտ տալ «դարձնել». Ալշ. Մշ. պդօդել, Պլ. բըդըդիլ, Հմշ. բըդը-ռուշ, Սեբ. բդըդէլ, Ռ. բըդդէլ (երկու վան. կով). Ասլ. բդըդէ՝լ, Շմ. պիւտիւտ տալ, Ակն բըդօդ, Սվեդ. բmդ'վիլ «պտտիլ, շրջիլ, զբօս-նուլ. 2. որոնել»։-Նոր բառեր են պտուտ-կուն «մեծ մրրիկ», պտտան, պտտացնել, պտտկիլ, պտտուիլ, պտտուկ, պտտուն։
ՊՏՈՅՏ ՊՏՈՅՏՔ. δίνη, θίν, κλύδων, καταιγίς, εὕριπος, ἵλιγξ vortex, gurges, procella. Յորձանք. շրջանք. գրդանք. կիրտափ. (իրօք կամ նմանութեամբ).
button, bud, eye;
nipple;
cf. Պուտուկ;
պտկունք կովու, ոչխարի, udder, dug, teat.
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Մկ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. պտուկ, Ալշ. Մշ. պդուգ, Հմշ. Սեբ. Տիգ. բդուգ, Ասլ. բդիւգ, բդիւյ, Ագլ. Գոր. Ղրբ. պտօկ, Զթ. բօդուգ, Հճ. բmդուգ, Սվեդ. բու-դիւգ, Ննխ. Պլ. Ռ. բուդուղ, թրքախօս հայե-րից էլ՝ Ատն. բդուղ. բոլորն էլ «ծծի ծայր կամ կովի ծիծ» նշանակութեամբ (վերջին-ների մէջ ղ ձայնը յառաջացած է շփոթելով պտուղ բառի հետ)։ Նախաւոր «ծիլ» իմաստը պահում են Վն. Գոր. Ղրբ. վերջինիս մէջ նը-շանակում է նաև «ծայր» (ինչպէս՝ լեռան, գրչի ևն), որից էլ պտկիլ, պտկուիլ «գոյա-նալ, յառաջ գալ, նոր երևան գալ». հմմտ. ծագ և ծագիլ։ -Նոր բառեր են պտկալ, պըտ-կակար, պտկ-տ։
Ի կոկոնաց եւ ի պտկոց՝ իջելոյ ցօղոյ ի վերայ, յինքեանս ծծեն (մեղուք)։ Տեսեալ զպտուկ տերեւոցն ի դուրս երեւեցելոց։ Գարունն Մի սերմանց կատարելութիւն. իսկ ամառնն՝ ի պտղոց եւ ի պտկոց. (Փիլ. լիւս.։ եւ Փիլ. յովն.։ եւ Փիլ. լին. ՟Բ. 55։)
Այդին որակայեղց եւ տերեւախիտ պտղոցն վայելչանայ պտկովք եւ դնտակօք. (Ոսկ. համբ.։)
fruit;
fruits;
fruit, produce, effect, result;
tip of finger;
— աչաց, pupil, eye-ball, apple of the eye;
չորս — խունք, four grains of incense;
դալար, կանաչ, վաղահաս, հասուն, չոր, փտեալ —, fresh, green or unripe, premature, ripe, dried, rotten fruit;
կեղեւ պտղոց, peel, paring;
կեղեւել զ—ս, to pare, to peel;
to decorticate, to strip;
— տալ, բերել, to bear, to yield, to produce fruits;
— քաղել, to gather, to pluck, to pick fruit;
to reap the fruit of, to derive benefit from.
• , ո հլ. «միրգ, փխբ. բերք, ար-դիւնք, գործ» ՍԳր. «եկեղեցական տուրք, պտղի» Բուզ. 235. որից պտղաբեր ՍԳր. Եւս. քր. բազմապտղաբեր Մծբ. պտղազուարճ Ոսկ. ես. պտղալի Եփր. ծն. պտղաքաղ Օրին. իդ. 21. Ղևտ. ժթ. 10. պտղաքաղել Եւագր. 54. պտղի «եկեղեցական հարկ՝ բերքով» (հմմտ. ֆր. fruit «պտուղ» և իբրև իրաւագի-տաւևան բառ՝ «մուտք, ստացուածք, տուռո») Զքր. սարկ. Գ. 8. անպտուղ ՍԳր. լիապտողլ Ոսկ. յհ. ա. 31. Փարպ. միապտուղ Կիւրղ. թգ. ձիթապտուղ Ոսկ. եփես. հասարակապը-տուո Փարպ. պտղատու «պտուղ տուող» Փիւ-Նար. «պտղի, այն է՝ եկեղեցական տուրք տուող» Լմբ. մատ. 430. կաղնապտուղ Փիլ. լին. պտղառատ (նոր բառ) ևն։-Պտուղ մասնաւորապէս նշանակում է «խաղողի մէկ հատիկը». ինչ. «Հացն ի բազում ցորենոյ, բաղկանայ և գինին ի բազում պտղոց խա-ղողոյ» (Տաթև. ամ. 161). որից փոխաբե-րաբար նշանակում է նաև «աչքի բիբ» Եփր. այլակ. Նանայ. Միխ. աս. «մատի ծայրը» Առակ. լա. 20 (երկուսն էլ կլորակ ձևից առ-նելով)։ Առաջինից պիտի լինի նաև պտղակն «աչքը տկար կամ պակասաւոր» Ղևտ. իա. 20 (հմմտ. գւռ. պտղիլ «աչքի պտուղը ընկ-նիլ դուրս, աչքը պայթիլ»). երկրորդի հետ նոյն է պտեղն «մատի ծայրը» Լմբ. իմ. Վստկ. սրանք ունին պտղան, ի պտղանէ հո-լովաձևերը, որոնցից ՆՀԲ հանում է ուղ. պտեղն ձևը. բայց պտեղն չէ աւանդուած, գաւառականներում առհասարակ ունինք պր-տուղ Պլ. «մատի ծայրի փափուկ միսը», Խ. ւև «աառունը. մատի ծայրով առնուած քա-նակութիւն» (օր. մէկ պտուղ խունկ. այս ձևը ունի նաև Մաշտ. Կիլիկ., որ ՆՀԲ սխալ է մեկնում «բոլորակ հատ խնկոյ», իբր թէ լի-նէր խնկի տեսակը, մինչդեռ չափն է). և միայն Հճ. ունի բmդեղ<պտեղ «պտղունց». սրանից են կազմուած նաև պտղունց «մատ-ների ծայրով առնուած քանակութիւնը». փտղել (իմա՛ պտղել) «մատի ծայրով պտու-ղը ճզմել՝ հասունութեան աստիճանը իմա-նալու համար» Վստկ. որոնք ցոյց են տալիս թէ բառի բուն ձևն է պտուղ և ո՛չ պտեղն։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Մկ. Ջղ. Սլմ. Տփ. պր-տուղ, Շմ. պուտուղ, Ագլ. պտօղ «միրգ, աչքի բիբը», Ալշ. Մշ. պդուղ «բերք, խաղողի հատ, աչքի բիբ», Մրղ. պուտուղ, Խրբ. բդուղ «խա-ոողի հատ, բիբ», Սչ. Տիգ. բդուղ «միրգ», Զթ. բօդուղ, Պլ. բուդուղ «բիբ, պղպջակի մէկ գնտիկը», Սվեդ. բդէօղ «ձիթապտուղ»։ Նոր բառեր են ծառապտուղ, աչքապտուղ, պրտ-ղատել, պտղաւոր, պտղիլ, պտղուիլ, պըտ-ղունց, պտղտանք, պտղտունք, պտղտել, պտղտուիլ, պտղտուկ։ Թրքախօս հայերից Ատն. բարիբդուղ «բարի պտուղ», բդղի «պտղի», գասնըբդուղ «ձիթապտղի նման մի պտուղ՝ որ իբր հինայ են գործածում» (Արե ւելք 1888 նոյ. 8-9)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მტული պտուլի «թաց պր-տուղ. 2. նուբար. 3. հազուագիւտ բան»։ Ա-տանայի թուրքերը և թրքախօս յոյները հա-յերից փոխ են առած gasnəbəduγ «կասնա-պտուղ» (տե՛ս վերը)։ Թրք. գւռ. Այն. buduγ «ձիթապտուղ» (Կոչնակ 1928, 15)։
Տուք օրհնութիւն պտղոյ կուսին. (Շար.։)
Եպիսկոպոսն վառէ չորս պտուղ խունկ, եւ դնէ ի չորս տնկիւնս սեղանոյն։ Լոսեն պտուղ խունկ, եւ խառնեն յօրհնեալ ձէթն. (Մաշտ. կիլիկ.։)
Որպէս թէ ի լուսոյ միայն զրկեալ, պտղոյ աչացն նուազութեամբ։ Պտղոյ աչացն եւ այլոց անօթիցն եւ գործարանացն յարդարմամբ. (Նանայ.։)
wood, thicket, grove, bush;
work, writing;
chapter, paragraph or article;
— թղթոյ, ream of paper;
— կտաւոց, չուխայից, entire piece of linen or woollen cloth, bale, pack;
—ք ուսման, lesson;
acts;
—ք առաքելոց, the Acts of the Apostles.
• , ի-ա հլ. (գործածուած է անեզա-բար) «Գործք Առաքելոց» Ոսկ. կող. թ. էջ 624 և լհ. բ. 42. սրանց մէջ գործածուած է առանց առաքելոց բառի յարադրութեան. աւելի յետոյ ասւում է պրակք առաքելոց Վեցօր. թ. էջ 196. Յհ. իմ. եկեղ. Սարգ. իսկ յունաբան հեղինակներից սկսեալ գործած-ւում է պրակք «գրքի գլուխ կամ մաս» նշա-նակութեամբ. Սահմ. Պորփ. Վրք. հց.-նոր գրականում եզ. պրակ նշանակում է միայն «գրքի մաս, fascicule»։
• = Յն. πραԷις, յգ. πραζεις «գործք, գործառ-նութիւնք», յատկապէս πράζεις τῶν ἀποστόλων «Գործք առաքելոց». իսկ «գլուխ, հատուած» նշանակութեամբ առնուած է πραζις «ընթեր-ցուածք, հռետորի բանախօսութիւնը» ձևից։ Մագում է πράσσω «ընթանալ, գործադրել, վերջացնել» բայից։-Հիւբշ. 315, 375։
Պրակք առաքալոցն, եւ չորեքտասան թուղթքն պօղոսի. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։) Սոյնպէս ասին՝ գործք պօղոսի, գործք թովմայի. եւ առլն. ՃՃ. որպէս պտմութիւնք առաքելոց արտաքոյ սուրբ գրոց։
ՊՐԱԿ. պրակք. լայնաբար՝ Յօդուածք կամ գլուխք բանից յոր եւ գիրս. որ եւ Գործ կամ գործաւորութիւն ասի.
Պրակք առաքալոցն, եւ չորեքտասան թուղթքն պօղոսի. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
Սոյնպէս ասին՝ գործք պօղոսի, գործք թովմայի. (եւ առլն. ՃՃ.) որպէս պտմութիւնք առաքելոց արտաքոյ սուրբ գրոց։
Պրակ. պրակք. լայնաբար՝ Յօդուածք կամ գլուխք բանից յոր եւ գիրս. որ եւ Գործ կամ գործաւորութիւն ասի.
suburb.
• «քաղաքի արուարձան, նախա-քաղաք» Սոկր. էջ 89, 112. գրուած նաև պռաստին Սոկր. 194. Վրդն. պտմ. տպ. Վե-նետ. էջ 92, 98, 102 (հասկանում է «գիւղ», ինչ. էջ 102՝ Եւ զպռաստինս հարիւր, որ է գեօղեան). Յայսմ. փետ. 17. Ճառընտ. Պտմ. ամաս. 60. արաստ կամ պռաստ Ճառընտ. որից պռաստնոց «դաւառ, երկիր» Մագ. թղ. 157։
Թագաւորն ի փսամաթիայ՝ որ է ի պրաստին, որ է յայսմ (յայսկոյս) նիկոմիդիայ, քննեալ եւ անարատ գտեալ զաթանաս։ Յառնէր ի հեղինուպօլսէ ի նիկոմիդիա, եւ անդ ի պրաստին իւրում լինէր. (Սոկր. ՟Ա. 27։)
rush, bulrush;
papyrus.
• , ո հլ. (իսկ Վեցօր. 83 սեռ. պըր-տուի) «կնիւն, ճիլ, սէզ, շամբուտի եղէգ» Յոբ. ը. 11. խ. 16. Ես. ժթ. 6. Եփր. են. 93. Փիլ. որից պրտուամած Լծ. կոչ. պրտուեայ Ել. բ. 3. պրտուեղէն Տօնակ. Յայսմ. Վրք. հց.։
Ոչ պրտու պրտուի պիտանացու լինի յընդդիմակացութիւն. իսկ քրիստոս զօրաւոր գոլով՝ պրտուով զվիշապն խափանեաց. (Եփր. աւետար. կամ Եփր. յենովք. եւ Եփր. յեղիա.։)
Հրամայեաց գաւազանօք հարկանել, եւ իբրեւ զպրտու կակղագոյն դիպէր ի նա. (Հ. կիլիկ.։)
hood, cowl, frock.
• «վեղար, կրօնա-ւորի գլխու ծածկոց» Մխ. ապար. (ստէպ) Մարթին. գրուած ջբրուն Մ. Մաշտ. 277. որից ջաբրունաւոր «վեղարաւոր». Մխ. ա-պար.։
ՋԱԲՐՈՆ կամ ՋԱԲՐՈՒՆ. Բառ գաղղ. շաբըրօն. chaperon ի լատ. capero, tegmen capitis. իտ. cappuccio. այն է Վեղար. ծածկոյթ գլխոյ կրօնաւորաց։ Մխ. ապար. ստէպ։
Յեկեղեցին գոլով ի պաշտօնն՝ կարմիր սկառլատ ջաբրունս տարցեն ի գլուխս իւրեանց։
cudgel, club;
whip-thong;
kerbatch, knout.
• (գրուած նա և ջայլոտ, ջալաւտ, ջա-լօտ), ի հլ. «բիր, ծեծի գաւազան» Խոր. Սի-սիան. (Սոփերք ժբ. 33). Ոսկիփ. Յայսմ. Կիր. էջ 10. Ղև. խ. էջ 164. կայ նա և ջալոտի ձևով՝ Եփր. վկ. արև. 215 (ոչ-ոսկեդարեան), Վրք. և վկ. Ա. 100, 123։
• ՆՀԲ լծ. հյ. ջլուտ և ջայլ՝ իբր խուրձ կամ բազմութիւն գաւազանաց ի մի տրցակ, թրք. ջալը (իմա čalə) «խռիւ»։ = Եթէ իրօք տրցակ է գաւազանների, կարող է կազմուած լինել -ոտի մաս-
• նիկով և այն ժամանակ արմատը կլինի օալ, որ և տե՛ս առանձին։
Հրամայեաց ջալոտիւք հարկանել յերկար, մինչ ի գտնելն տւանդեաց զոդին։ Տանջել ջալոտիւք։ Ջալւտիւք հարկանել։ Ստուար ջալաւտիւք ձաղկել։ Բրօք ջարդել ... խորտակեալ ջալոտիւք. (Խոր. ՟Գ. 14։ ՃՃ.։ Սիսիան.։)
Հարկանել դալար ջայլոտիւք. (Հ. օգոստ. ՟Ժ՟Թ. եւ այլն։)
light, torch, flambeau, link;
candelabra, chandelier;
facula, bright spot on the sun.
• ︎, ի հլ. «բոցավառ մարխէ ձող, վա-ռուած լոյս» ՍԳր. «կանթեղներով կախովի մեծ ճրագ» Յիշատ. որից ջահաւոր Ոսկ. ես. ջահացուցանել Ագաթ. ջահափայլ Եփր. պհ. 169. ջահաբորբոք Ասող. եօթնաջահեան Եղիշ. դտ. ճառագայթաջահ Կիւրղ. խչ. ճրա-գաջահ Տաղ. ևն։
• Lag. Ges. Abhd. 9 սանս. čātra, որ մերժում է Arm. Stud. § 1897 նախա-ձայն č̌-ի և նոյն ձևը իրանական խմբի մէջ չգտնուելու պատճառով։ Հիւնք. հա-մառօտուած ճառագայթ բառից։ Ա. Մ. Գարագաշեան (անձնական) ջերանիլ բայից, ինչպէս ունինք մեռանիլ բայից մահ։ Մառ ИАН 1918, 341 նոյն ընդ (հր)դեհ։
• ԳՒՌ.-Ագլ. ջահ, Տիգ. ջmհ, Ախց. Կր. Սեբ. Սչ. ջ'ահ, Խրբ. ջ'այ, Մշ. ջ'ախ, Մկ. ճmխ.-Շմ. Տփ. ճաղ. -Մշ. ջ'առ, ճառ, Մրղ. Ջղ. ճառ, Ննխ. Պլ. ջառ, Ռ. ջառ, ջառա, Զթ. ջ'օհյը, ջ'օհրը.-վերջինները մատնանշում
λαμπάς, δᾴς, δᾳδός fax, taeda πῦρ, πυρά pyra, rogus φανός lanterna candela. Ճրագ բոցաբորբոք ի դիւրավառ եւ յիւղային փայտից, ի խրձանց եւ այլն. խուրձ վառելի. մոմեղէն լուցեալ պայծառ. զամպար, եւ լոյս կամ բոց մեծ՝ իրօք կամ նմանութեամբ. եէլ մումը,
Ջահս ի մէջ սափորոցն։ Առին զջահսն։ Կապեաց ի միջոցին զջահսն, եւ ելոյց հուր ի ջահսն։ Ջահիւք եւ լապտերօք արծաթեօք. (Դտ.։ Յուդթ.։ ՟Բ. Մակ.։ Յհ. ՟Ծ՟Ը. 3. եւ այլն։)
Ճրագ եօթնաջահեան վառեալ՝ յանշիջող ջահէն իջման. (Տաղ.։)
Խաղաղասէր կրօնաւոր՝ ջահ պայծառ է եղբայրութեան. (Նեղոս.։)
suddenshower, heavy shower.
• Հիւնք. հանում է խիղբ բառից։ Աճառ. ՀԱ 1908, 124 յիշում է եակուտ. čalbax «ճահիճ, մօր, տիղմ», արևել. թրք. [arabic word] č̌alpa կամ [arabic word] čalpuq «անձրևից ցեխոտուած տեղ», [arabic word] čalad «ցեխ, կաւ, տիղմ», տորոնք պատահական նմա-նութիւն միայն ունին։ Petersson տե՛ս ջոլիր։
ՋԱՂԲ եւ ՋԱՂԲԱԳՈՅՆ ՇԻԹՔ. συνοχή, συστρέμματα contortum stillicidium, imber. Անձրեւ խոշոր՝ սաստիկ կաթեալ՝ վնասակար քան օգտակար. տեղ տարափոյ.
Տեղումն է, որ ունի քան զանձրեւ շիթք ջաղբագոյն՝ ստէպ թօթափմամբ բերեալ ի վերայ երկրի. (Արիստ. աշխ.։)
nourishment, food.
• «ուտելիք, կերակուր» Ոսկ. մ. ա. 16. Վրք. հց. որից ջամբել «մանր մանր ջար-դելով կերցնել (մանուկին, թռչունի ևն), սր-նուցանել, խնամել» ՍԳր. Ագաթ. Վեցօր. 171. ջամբակեր Եղիշ. հյր. մեր 199. ջամբե-ցուցանել Խոսրովիկ. Նար. Յայսմ. կաթնա-ջամբ Իգնատ. թղ. 148. Տօնակ. օձաջամբ Յհ. իմ. եկեղ. Ստ. ժմ. 494. (ջամբ Լ. «ապուր»)։
• Brosset JAs. 1834, 369 ևն վրաց. ճամա, մանչու թթր. jemen։-ՆՀԲ. լծ. ծամ և ումպ։ Տէրվ. Altarm, 23 իբր բը-նիկ հայ՝ սանս. jambh, jabh «բերնով խածնել», ǰambha «խածուածք», հաւ аобати «ուտել» բառերի հետ։ Մորթման ZDMG 26, 589 բևեռ. zipparçima «ջամբել»։ Հիւնք. ամպ բառից։ Շէֆթե-լովից BВ 28, 297 նոյն է Տէրվիշեանի հետ։-Բառիս հետ նման են հնչմամբ և լը», č̌amidan «խմել» (չունի ԳԴ. գիտէ Horn § 444), սանս. čāmati «խմել», ոսս. çimin «խմել», և միւս կողմից մի խումբ կովկասեան բառեր. ինչ. վրաց. «ուտելիք», მჭამელი մճամելի «կերող, սառող», ჭამება ճամեբա «սնուցանել», ինգիլ. ճամայ, մինգ. ճկոմուա «ուտել», չամա «սնուցանել», լազ. օչամու «կե-րակրել, սնուցանել» (Մառ, Լազ. քե-րակ. 208 սրա արմատը դնում է պար-զապէս չ)։ Բայց այս երկու խմբերն էլ յարմար չեն։ Պարսիկ ձևը փոխառեալ լինելու դէպքում պիտի տար հյ. ճամ։ Աւելի հետաքրքրական է կովկասեան խումբը։ Այստեղ բառի ընդհանուր տա-րածումը, նշանակութեան նախնական
Ջամբ լինի չար հրդեհին (խօսելն ընդ բարկացողի). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
multitude, crowd, quantity;
company of mourners or weepers;
repeated bursts of weeping, wailing.
• , ի հլ. «մեռելի վրայ լացողների խումբ» Նար. կր. 174. Օրբել. ողբ. Ածաբ. մկրտ. «բազմութեամբ լաց, ողբ» Մխ. երեմ որից ջայլել «մեռելը խմբուելով ողբալ» Բուզ. 125. ջայլական (որ և ջալական) «ող-բական» Երզն. քեր. ջայլանք «ողբ, կոծ» Հին բռ. անշուշտ այստեղ է պատկանում նաև ջաղել «ողբալ», որ գիտէ միայն ՓԲ յաւել. (եթէ ստոյգ է, մի գեղեցիկ օրինակ է յլ=ղ լծորդութեան. ինչ. նշոյլ և նշող, թոյլ և թող. յոյլ և յողալ)։ -Ջայլ աւելի ընդհանրանա-լով նշանակել է «խումբ մարդկանց» Կանոն. (Քահանային զմեղս՝ եթէ ոք (ի] հրապա-րակի ջայլի ձաղեսցէ, ոգւոյն ոլորէ դատաս-տան), «կենդանիներ» ԱԲ. որից ջայլական «ջոկ, խումբ» Լծ. նար. ջայլիլ «պար առնուլ» Արիստ. գրչ. ջայլիք «հօտ (ոչխարների)» Մագ. թղ. 219, «մարդկանց խումբ» Մագ. թղ. 148։-Բոլորովին ուրիշ է ջայլակոծել «գանակոծել, ծեծել» Բռ. ստեփ. լեհ. որ ծա-գում է ջալ «փայտ» բառից. տե՛ս այս բառը և հմմտ. ջալ «ջոկ կամ հօտ», որ է ջայլ։
Եղերականք ջայլից համօրէն բանահիւսից կանանց լալականաց. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
Երամք կանանց ճչօղ ջայլից՝ շուրջանակի զնա պարէին. (Ուռպ. ողբ.։)
Ասել եւ զեռակլեան սոճին, որ ջայլեացն օդից բիւրուց եօթեանց կաթամբ սնասէր։ Բանս ոչ կամի զքեզ (զալեւսդ) ջջնի յորջորել. վասն զի ջատագով ջայլեաց՝ գաղափար հարանցն կոչի. (Մագ. ՟Ժ՟Ա. եւ ՟Ձ՟Գ։)
ostrich.
• , ն հլ. (-ման -մանց) «բարձրահասակ մի թռչուն է. տճկ. տէվէ խուշի, ֆր. autruche, գերմ. Strauss ռուս. cтрауcъ, անգլ. ostrich, որ և պարս-կական բառով՝ իշտրմուղ» ՍԳր. (գործա-ծուած է 8 անգամ). յետնաբար գրուած ջա-լամ Վրդն. առ. 59. ջալապու ձու փխ «օաւ լամու ձու» Վրդ. առ. 61։
• ԳՒՌ.-Խրբ. չայլամ «մի տեսակ թռչուն է». իսկ Սեբ. ջ'այլամ պահուած է միայն բարձր հասակ ցոյց տալու համար. օր. ջ'այ, լամի պէս բան մ'է։
cf. Ջայլամն.
• , ն հլ. (-ման -մանց) «բարձրահասակ մի թռչուն է. տճկ. տէվէ խուշի, ֆր. autruche, գերմ. Strauss ռուս. cтрауcъ, անգլ. ostrich, որ և պարս-կական բառով՝ իշտրմուղ» ՍԳր. (գործա-ծուած է 8 անգամ). յետնաբար գրուած ջա-լամ Վրդն. առ. 59. ջալապու ձու փխ «օաւ լամու ձու» Վրդ. առ. 61։
• ԳՒՌ.-Խրբ. չայլամ «մի տեսակ թռչուն է». իսկ Սեբ. ջ'այլամ պահուած է միայն բարձր հասակ ցոյց տալու համար. օր. ջ'այ, լամի պէս բան մ'է։
chimera;
chimerical.
• «եղջերուաքաղ, ուրուական». մէկ անգամ ունի Անան. եկեղ. «Ջնջեաց յերկրէ զամենայն պատկերս... հեթանոսական դի-ցակրօն ջասմ մասանցն մոլորութեանցն»։ Լնստոյգ բառ։
Նոյն ընդ արաբ. ճէսմ, ճիւսմ. իբր Եղջերուաքաղ անդոյ. ուրուական. իսմի վար՝ ճիսմի եօգ.
Ջնջեաց յերկրէ զամենայն պատկերս ... հեթանոսական դիցակրօն ջասմ մասանցն մոլորութեանցն. (Անան. եղեկ։)
apologist, advocate, defender, protector, patron;
— լինել՝ կալ՝ մտանել cf. Ջատագովեմ.
• (ի, ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց կայ միայն յետնաբար ի հլ.) «դատական պաշտպան, բարեխօս» Եզն. Բուզ. Սեբեր. Եփր. պհ. «դատախազ, ամբաստան» Պղատ. սոկր. (ստէպ). որից ջատագովութիւն Սեբեր. ջատագովել Նիւս. կազմ. Իսիւք. Ճառընտ. ջատագովական (նոր բառ)
• -Պհլ. ǰātagōw (գրուած է ǰatakgōb) «միջնորդ, բարեխօս», jatagowīh (գրուած է ǰatakgōbīh) «միջնորդութիւն, բարեխօսու-թիւն», պազ. jādago (գրուած է jadango) «միջնորդ, բարեխօս, պաշտպան, փաստա-բան», ǰādagōī «պաշտպանութիւն», իբր հպրս. *yatagauba-«ի կողմն խօտող», gaub «ասել, խօսիլ»>պհլ. պրս. guftan «ասել» արմատից։-Հիւբշ. էջ 232։
• ՀՀԲ շատ գովող։ ՆՀԲ ի գով և շատ կամ դատ, զատ, ջահտ «ջանօ» ևն։ ლԲ դնում է ջատ «կից»+գով, իբր «կից գո-վեստի» (տե՛ս և յաջորդը)։ Ուղիղ մեկ-նեց նախ Հիւբշ. ZDMG 46, 324, թրգմ. ՀԱ 1892, 353։ Հիմնք. դատագով ձևից։
(ի գով, եւ շատ կամ դատ, զատ, ջահտ, եւ այլն). συνήγορος defensor, advocatus, patronus. Պաշտպան դատի. վրէժխնդիր իրաւանց. փաստաբան. բարեխօս. ձեռնտու. վերակացու. կուսակից.
Անդ ո՞վ ջատագով, զի՞նչ պատճառք, ո՞ր սուտ պատասխանի։ Բարի են մեզ ջատագով անդ տնանկքն, որոց արարաք ասա զողորմութիւն։ Առաքեալ մտանէ ջատագով տեառնն իւրոյ։ Զիա՛րդ եղեւ ջատագով քում աստվածութեանդ։ Առ երեսս՝ առաքիութեանն կեղծաւորին լինել ջատագովք։ Յովբայ ջատագովք էին (եւ բանք հակառակորդին)։ Ջատագովս արդարոցն զնոսա ցուցանէ։ Ջատագով լիցին ճշմարտութեանն։ Զերկնաւոր ջատագովն աղաչէ։ Եւ դուք աղօթիւք ջատագո՛վ լերուք. (Ածաբ. կարկտ.։ Ոսկ. համբեր.։ Եղնիկ. Սեբեր.։ Իսիւք. ստէպ։ Շ. թղթ.։)
Նինուէացիքն ապաւինեցան ի պահս, եւ եղեւ նոցա ջատագով՝ խօսելով առաջին դատաւորին. (Եփր. պհ.։)
Արդ յաղագս այնոցիկ՝ որ առաջին ջատագովքն իմ ստուրոգէին (այսինքն շարախօսէին), այս իցէ առ ձեզ բաւական պատասխանի. (անդ։)
fine weather;
heat, caloric, warmth;
warm, hot;
serene, fine, clear.
• , ո հլ. «տաքութիւն» Սիր. գ. 12 «տաք, տաքուկ» Եզն. «պարզ, բարեխառն և պայծառ օդ» Մտթ. ժզ. 2. Ոսկ. մ. ա. 6, բ. 28. Սեբեր. որից ջերանիլ «այրիլ, հիւան, դութեամբ, ցաւով կամ մոլութեամբ տոչո-րիլ» Ա. մկ. ա. 6. Եւս. քր. Սեբեր. Ոսկ. ա. տիմ. մտթ. ես. ջերիլ Անան. եկեղ. ջերին ատաթուկ» Եզն. «պարզ օդ» Պիտ. փիլ. ջե-րոտ Ագաթ. ջերոց Վստկ.։ -Այս արմատե միւս ձևերն են՝ ՋԵՌ-, որից կազմուած են ջեռնուլ կամ ջեռանիլ ՍԳր. Եփր. թգ. ջեռու-ցանել ՍԳր. Ոսկ. մտթ. ջեռումն Ոսկ. ռ կոր. ջեռիլ Տօնակ. ջեռացուցանել Խոր. Պե-րիարմ. Ասող. ջեռլի Ոսկ. ես. ջեռուցիչ «կաթսայ» Գ. թագ. է. 40, 45. ոտնջեռեալք «հանդէսի վերջաբանը» Նորագիւտ բ. մն. է, 9. դիւրաջեռ Դիռն. երկն.-ՋԵՐՄ, ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «տաք» ՍԳր. Ոսկ ս. տիմ. Ագաթ. Կիւրղ. ել. «օդի տաքու-թիւն» Ագաթ. Եղիշ. «մտերիմ, ընտանի» Ոսկ. մ. բ. 2. Փիլ. 15, 518, «ջեր օդ» Ոսկ. մ. ա. 24. որից ջերմագոյն Ոսկ. ես. ջերմա-նալ Մրկ. ա. 30. Ոսկ. յհ. ա. 3, բ. 33. ջեր-մաջերմ Տոբ. բ. 11, 18. Ոսկ. մտթ. Կիւրղ. ել. Եւագր. Եփր. գ. կոր. ջերմագութ Ոսկ. ջերմակիծ Ագաթ. Վեցօր. ջերմն «տենդ» ՍԳր. (յգ. ջերմանք Եղիշ. Կանոն. 364) ջերմնակալ «ջերմոտ» Ոսկ. բ. տիմ. ա. ջեր-մեռանդն Ագաթ. Սեբեր. Եփր. թգ. ջերմ-նոտ Ոսկ. մտթ. բ. տիմ. ջերմնեակ Մծբ. ջերմուկ Եւս. պտմ. Վեցօր. ջերմակաջուր (ուղղել ջերմաջուր) Վեցօր. դ. 79. ջերմիկ Վրք. հց. նոր բառեր են ջերմել, ջերմոց, ջերմանոց, ջերմաչափ, ջերմագին, ջերմա-միզութիւն ևն.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. gšher-արմատից. ժառանգներից հմմտ. սանս. [other alphabet] ghar [other alphabet] ghrnōtl «այրել, վառել, լուսաւո-րել», [other alphabet] ghrna-«տաքութիւն», [other alphabet] I ghini, [other alphabet] hára-«կիզիչ տաքութիւն», զն, ǰar «տաք», յն. ϑέρος «ամառուայ տաքր. ա-մառ». ἕλέρμασσα «հնոց», ϑερομαι «ջեռնում», հիռլ. gorim, guirim «այրեմ, տաքացնեմ», gor «տաքութիւն, կրակ», կիմր. gor «թուխս», gwres «տաքութիսն», բրրտ. gor «կրակ», լիթ. gāras «շոգի», լեթթ. gars «տաք գոլորշի. 2. ոգի», հսլ. gorêti «վա-ռել», grčti «տաքացնել», žeravi «կիզիչ», po-žarū «հրդեհ», ռոա. горeть «այրիլ», гope «ցաւ, վիշտ», горячiи «տաք», горяц-кa «ջերմ», горькiи «կծու» (որ է «այրող»), горчицa «մանանեխ», горнъ «հալոց, հը-նոց», жаръ «շոգ, տապ», жаркoe «խռոռ-ված», жарить «խորովել», nо-жаръ «հրը-դեհ», ոպկր. hority, բուլգար. gor'ъ «այրել, վառել», չեխ. horim, լեհ. gorzeje, պոլաբ. guörè-sa «այրել», ալբան. ngroh «տաքաց-նել», zjar «կրակ, տաքութիւն, եռանդ», լտ-fornax «փուռ» ևն ևն։ Հնխ. gkher-արմա-տից -mo-մասնիկով ձևացած է հնխ. g'her-mό-«տաք», որից յառաջանում են յն. ϑερμός առաք», փռիւգ.-թրակ. germo-, ալբան. žjarm «տաքութիմն» և հյ. ջերմ։ Նոյն ար-քատի *gšhor-ձայնդարձից է յառաջանում հնխ. gšhormó-«տաքութիւն», որի ժա-ռանգներն են սանս. [other alphabet] gharmá-«տա-քութիւն, շոգ, եռանդ», զնդ. ❇ garə-ma-«տաք», հպրս. garma-, պհլ. garm, պրս. [arabic word] garm «տաք», աֆղան. γarma, γārma «կէսօր, օրուայ տաք ժամանակը», բելուճ. garm, քրդ. germ «տաք», germik «ջեր-մուկ», օսս. γarm, qarm «տաք» (Horn § 911), լատ. formus «տաք», հպրուս. gorme «տաթութիւն», գոթ. warmjan «տաքացնել», հբգ. նբգ. հոլլ. անգլ. warm «տաք», հհիւս. warmr «տաք» (Walde 308, Boisacq 341, Berneker 334 Trautmann 79, Pokorny I, 687, Kluge 518)։ Հնդևրոպական նախալե-սուի մէջ ձայնդարձը գործածւում էր բառի նեսակը որոշելու համար. այսպէս՝ e ձայն-դարձը ածականի համար էր, o ձայնդարձը գոյականի համար։ Հայերէնի մէջ սակայն երկուսը միանալով e ձևը տարածուած է և o ձայնդարձը ժառանգ չունի հայերէնի մէջ։-Հիւբշ. 486։
• Ուղիղ համեմատութիւններ տւաւ նախ Klaproth, Asia pol. էջ 106։ Նոյնը նաև ԳԴ, որ համեմատում է պրս. garm, gar-māgarm=ջերմաջերմ բառերի հետ։ Brosset JAs. 1834, էջ 383 ևն յն. ϑερος ՆՀԲ ջեր դնում է նոյն ընդ հյ. չոր, թրք. նէրին, լտ. serenum, ջերմ՝ լծ. արաբ. ճէրմ, պրս. կէրմ, յն. թէրմօ՛ս։ Peterm 26, 35 սնս. յն. և զնդ. ձևերը։ Win-disch. 9 սանս. gharma-։ Ուդիղ են նաև Böttich. ZDMG 1850, 361, Lag, Ur-gesch. 965, Müller, Justi, Տէրվ. ևն։ Canini, Et. étym. էջ 5-6 ջեր=սանս. cur, լիթ. kurti «վառել» և ջերմ=պրս. garm։ Հիւնք. ջերմ՝ ըստ ՆՀԲ, իսկ ջեր= պրս. թիյր «Հերմէս» և յն. ϑέρος։ Սրմա-գաշեան, Արմէնիա ջեր ձևի հետ է դը-նում ռում. ger «սաստիկ ցուրտ»։ Պա-տահական նմանութիւն ունի արաբ.օ [arabic word] ǰarma «խարոյկ»։
• ԳՒՌ.-1. Ջեր արմատից՝ Մշ. ջ'եր «պարզ և տաքուկ օդ», Լ. ջէր «ոչ-պարզկայ դիշեր», Տփ. ջիրանալ «տաքանալ», Վն. ճեր «ոչ-պարզկայ գիշեր», ճէրել «երկինքը պարզել». Չթ. չիրնօլ «տաքանալ» (պատկանում է այս արմատին, բայց ազդուելով չոր բառից՝ դարձել է այսպէս։ Մրկ. ժդ. 54 գրուած է կու ջիրներ, բայց դա գրականի ազդեցու-թեամբ է. բուն հնչումն է չ ձայնով)։-2. Ջերմ առմատիղ՝ Ննխ. ջէրմ, Ախց. Կր. Սեռ. ջ'էրմ, Ագլ. ջիրմ, Շմ. ճէրմ, Ասլ. չէ՛րմը, նշանակում են «տենդ, ջերմ հիւանդութիւ-նը», որից Գոր. Ղրբ. ճէրմէլ «ջերմ ունե-նալ», -Եւդ. ջէրմուգ «ջերմուկ»։
θέρμη, θερμότης calor καῦμα aestus. կամ εὑδία (որ է պարզ). Որպէս արմատ բառիս Ջերմ ՝է ջերմութիւն. տապ. տօթ. տաք. այսինքն տաքութիւն.
ՋԵՐ. գ. εὑδία, αἱθρία serenum caelum, serenitas, sudum γαλήνη, εὑδινή tranquillitas serena. (որպէս նոյն ընդ հյ. չոր. թ. սէրին. եւ լտ. սէրէնում ). Պարզ. այսինքն պայծառ՝ բարեխառն եւ հանդարտ օդ. պարզութիւն եւ հանդարտութիւն եթերական.
Ջեր վայելք օդոյ. (Փիլ. իմաստն.։)
stag.
• «մի մոլորակի անուն». մէկ անգամ ունի Մեկն. ծն. «Լուծ՝ հող, և ջերի՝ ջուր, որ է այծ... ծպաւոր՝ օդ, փառազնոտ՝ հուր»։ Ըստ ՆՀԲ կոչւում է նաև եղջերու, ուստի վե-րի բառն էլ թերևս պէտք է կարդալ եղջե-բու. նախաւոր և բառի նախատառը պատ-ճառ է եղած շփոթութեան։
Լուծ՝ հող, եւ ջերի՝ ջուր՝ որ եւ այծ ... ծպաւոր՝ օդ. (փառազնոտ՝ հուր. Մեկն. ծն.։)
how ! oh ! o strange ! wonderful !
• ՆՀԲ «որպէս և պրս. ջի՛, արաբ. զիհի «քանի՞, ո՞վ, ո՛րչափ», իսկ բեք բառի տակ՝ «որպէս թրք. չէ՛ք, չօգ, եիւքսէք»։ Պատահական նմանութիւն ունի ալթայ. թթր. [arabic word] ček «ամբիծ, մաքուր, ան-պարսաւելի, անարատ» (Будaговъ 7, 506)։
Ջէքն բախճանագոյն (կամ խրախճանագոյն) լսի, կամ զօրազուարճ։ Ջէքն այնքան գեղեցիկ էր պսակն։ Ջէք պայծառ իմն է լոյսն։ Ջէք անճառականք են աստուծոյքն, եւ հրեշտականք։ Բէքիցն աւանք, եւ ջեքիցն խումբք սոսկականք են, եւ գեղաղէշք. (Երզն. քեր.։)
nerve, sinew;
fibre, string;
whip;
nerve, sinews, force, vigour;
— տեսաբանական, optic nerve;
լուծանիլ ջղաց, to become enervated;
զ—ս հարկանել ուրուք, to shock a person's nerves, to frighten, to terrify;
զ—ս հատանել ուրուք, to hurt a person's nerves, to weaken, to enervate.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «ջիղ, փխբ. ուժ, զօրութիւն» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 7, Եփր. պհ. ասւում է նաև ջիղ, ջեղ Ոսև. ես. Եղիշ. որոնցից ջլաձիգ Յհ. կթ. փիլ. ջլա-պինդ Փիլ. Գէ. ես. ջլել «անդամալոյծին ռա-քի հանել» Իսիւք. ածած. 300. ջլատել Պիտ-ջլուտ կամ ջղուտ Պիտ. Նիւս. ջլեայ, ջղեայ Խոր. արջառաջիլ Յհ. կթ. Վրք. հց. ամոլա-ջիլ Մն. լբ. 25, 32. վարազաջեղք Մծբ. բնա-ջեղք Վստկ. լայնաջիլ Դամասկ. մանրաջիլ ԱԲ. ջղալուծ «տանջանքի գործիք՝ որով ջղերն են պրկում» (չունի ՆՀԲ) Վկ. ոէ. 3Ո. Նոր բառեր են ջղային, ջղայնանալ, ջղայ-նացնել, ջղայնութիւն, ջլախտ, ջլախտաւոր, ջլախտաբոյծ ևն։-Նոյն արմատից պէտք է լինի նաև ջլացեալ «բարակացած», որ գըտ-նում եմ գործածուած Վրդն. սղ. լբ. էջ 114 «Ժողովէ ի ծովէ, ի գետոց և յաղբերաց ջուր և կապէ ի ջլացեալ և ի ծակոտեալ օդ իբրև ի տիկ»։ Սրա անցողականն է ջլացուցանել «բարակացնել». «Ի ջուրց ծովուց՝ որ շուրջ են սեզերօք երկրի, ջլացուցանելով զօդն և արարեալ ծակոտկէն, արկանէ ջուր ի ներքս՝ իբր ի տիկս և հողմով ի վեր առեալ՝ տանի յո՛ և կամի». Վրդն. սղ. ճլդ. էջ 453 (ԱԲ բառս մեկնում է «պնդացնել, զօրացնել», որի հետ նոյն է Բառ. երեմ. էջ 275 «տեր-տել»)։ Նոյնը կայ և Շիր. 45. «իսկ (ի) գար-նանային ժամանակին օդն պարարի խռնա-ւութեամբ և յարեգակնային ջերմութենէն ջլանայ զհարստութիւն»։
• ԳՒՌ.-Կր. ջ'իղ, Ալշ. Հճ. Մշ. Ս,. ջ'եղ, Սեբ. ջ'էղ, Տիգ. ջիղ, Խրբ. ջէղ, Սլմ. Վն. ճեղ, Մկ. ճէղ, Ննխ. ջըղ, Ջղ. Տփ. ջիլ, Մշ. ջ'իլք, Ագլ. Ախց. Գոր. Երև. Ղրբ. Մրղ. Շմ. ճիլ։-Նոր նշանակութեամբ են Մրղ. «կօշիկի կամ գուլպայի ռետին», Ակն. Մշկ. «ոլոք», Երև. «անծամելի, պինդ», Սվեդ. ջղվա «ոտքեր» (իմաստի զարգացման համար հմմտ. ջիղ Ակն. «ոլոք»)։ Նոր բառեր են ջիլոտ, ջիլ-ջիլոտ, ջլակոտոր, ջլամորթ (հմմտ. ճլլամահ Առաք. պտմ. 389), ջլատ, ջլատել, ջլատո-տել, ջլբաց կամ ջլեբաց
ՋԻԼ ՋԻՂ եւս եւ ՋԵՂ. νεῦρον, -ρία, -ρά nervus. Նեարդ պնդագոյն իբր լար անխզելի ի մարմնի կենդանեաց. զօդ յօդից ուժոյ՝ շարժութեան՝ քաջ զգայութեան.
Եօթն ջլօք գալարովք։ Ջիլս գալարս։ Խզեաց զջիլսն։ Ոսկերօք եւ ջլօք հանար զիս։ Ջիլք իմ լուծեալ են։ Ջիլք երկաթիք՝ պարանոց քո.եւ այլն։
Ձգական եւ ուժգնագոյն քան զմարմին, եւ գիջագոյն եւ կակղագոյն քան զոսկերս ստացաւ զօրութիւն ջիլքն։ Զոսկերս եւ զուղեղ կապելով առ միմեանս ջղիւք. (Պղատ. տիմ.։)
Անգայտ ոսկերօք եւ մարմնովք եւ ջղիւ. (անդ։)
Ջլօք երկաթեօք պնդեալ պահեն. (Եփր. պհ.։)
Նմանութեամբ, Ոյժ. զօրուծիւն.
Համբերութիւն ջիլ եւ զօրութիւն է անձին. (Կլիմաք.։)
Տանջեալ զնա ջղօք. (Արծր. ՟Ա. 5։)
perihelion.
• «վերին եթեր. արևի մօտ եղած տե-ղերը» Պիտառ.։
Յարկայ կամարք արեգականդ, ուր օդն թանձրամած ջիք, շաղաւարն. (Պիտառ.։)
cithern, harp, lyre.
• , ի-ա հլ. «քնար, տաւիղ, կիթառ» նատում. գ. 8. Սեբեր. 136. Տօնակ. Նար. էջ 244. որից ջնարաւոր Ոսկ. կողոս. 641. Ես. 292. ջնարահար Խոր. Մագ. թղ. 209. Նար 104. պէտք չէ կարծել թէ քնար բառի ձևա-փոխութիւնը լինի, որովհետև երկուսը միա-սին կողք կողքի գործածուած ունինք Ոսկ. կողոս. 614՝ ջնարն և քնարն։
κιθάρα cithara χορδή fides, chrodae. Քնար՝ պէսպէս յօրինուածով, տաւիղ. նուագարան աղէօք կամ լարիւք. կիթառ.
Փողք եւ քնարք եւ ջնարք։ Ջնարօք եւ քնարիւք եւ որղնաւ։ Ջնար ջահաւորական. (Արծր. ՟Գ. 9։ Տօնակ.։ Նար. ՟Ղ՟Բ։)
troop, band, company, flock, group;
—ս տալ, առնուլ, to enrol soldiers, to levy troops;
—ս տողել, to collect a multitude, to raise a troop;
—ս ջախջախս ջարդոցաց հասուցանել, to make a slaughter.
• , ի-ա հլ. «խումբ, բազմութիւն, հօտ (մարդոց կամ անասունների)» Ոսկ. փիլիպ. ևանոն. էջ 44. Փիլ. Յհ. կթ. որ և ջոլորք կամ ջոլորիք Օրբել. որից ջոլորել «հա-ւաքուիլ, խմբուիլ, իրար հետ միանայ» Ճա-ռոնտ. =Վրք. և վկ. Ա. 162. Սարգ. յուդ. գ. (բ. տպ. էջ 664). ջոլրաբար Իրեն. ցոյցք, էջ 17. բազմաջոլիր «որսի անասունները շատ» Օրբել. ժ. ջոլրեալ Անան. գիտ. էջ հ. գրուած է ջայլիր Մագ. թղ. 209։
• Հիւնք. օղ, ոլոր, բոլոր բառախմբի մէջ է դնում։ Petersson IF 43 (1925), 71 ջաղբ, ջոլիր, ջոլորել դնում է իբր հնխ. ghel-or-o. հմմտ. սանս. ghatate «ա-նալ, հասնիլ, կարենալ», պալի gha'ā «խումբ, բազմութիւն», յն. χαλινός «սանձ», սնս. vigulpha «ճոխաբար». անգսք. gielm «խուրձ»։
• ԳՒՌ.-Շիր. ջ'օլրվիլ «չորս կողմը շարուիլ նստիլ» (կարող է եկած լինել թէ՛ ջոլրիլ և թէ ջոլորիլ ձևից)։
ἁγέλη grex, agmen, turma. Բոլորեալ կամ ոլորեալ բազմութիւն. ջոկ. հօտ երամակ. խումբ. գունդ. ջայլ.
Բազում այլ ջոլիրս ի բազմապատիկ անասնաց։ Ըստ հօտից եւ անդէոց եւ այծերամակաց ընդ այլոց ջոլրաց։ Ի վայրենի ջոլիրս։ Ջոլիրք ընտանեաց՝ միանգամայն եւ վայրենեաց. (Փիլ.։)
Մի գայլ զբազում ջոլիրս հօտից հալածեաց։ Ի ջոլիրս անասուն կենդանեացն. (Պտմ. աղեքս.։ Պիտ.։)
Ջոլիրս ջախջախս ջարդոցաց ի վերայ զօրու նորա ածէր , իմա մեծ կոտորած բազմութեան։
cf. Ջոլիր;
split hair;
— առ —, cf. Ջոլրաբար;
—ս առնել, to make a distinction or difference;
to sow division.
• , ի, ռ հլ» «խումբ» Վեցօր. 140. Ոսկ. մ. գ. 8 և յհ. ա. 27. Եւս. քր. Կիւրղ. ծն, «տոհմ, ցեղ» Ուռհ. 109. որից ջոկապան «երամակի պահապան». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Մեծոփ. 122. «Սուր ի ձեռին արիք և անարիք և ջո-կապանք մտանէին ի մայրիսն և ի ծերպս և ի ծակս վիմաց», ջոկատ «փոքր խումբ» Խոր. ջոկարան Նար. ջոկադրել Արծր. ջոկել «բաժանել, անջատել» Օրբել. հրտր. Էմինի, էջ 58. Յայսմ. Գնձ. «զանազանել, տարբե-րել» Անկ. գիրք հին կտ. 321. մարտիրոսա-ջոկ Օրբել. երկջոկիլ «երկու խմբի բաժան-ուիլ» ԱԲ. անջոկական «անզանազանելի» (նորագիւտ բառ) Ժմ. 960. սրովբէաջոկ Գնձ. ջոկամանել «իրար հետ կապել» ԱԲ և Բառ. երեմ. 275. ջոկաման «բաղհիւսական շաղ-կապ» ԱԲ (բայց տարօրինակ կերպով Բառ. երեմ. էջ 275 մեկնում է «սնաբան»)։
• = Պհլ. *ǰōk ձևի՞ց, որ չէ աւանուած. հմմտ. պրս. [arabic word] jox «մարդոց կամ անա-սունների բազմութիւն», արաբ. (իրանեա-նից փոխառեալ) [arabic word] ǰauq կամ [arabic word] ǰauqa «մարդոց խումբ»։ Արաբ. առաջին ձևը աւե-ւի հարազատութեամբ ներկայացնում է պահ-լաւ ձևը և աւելի մօտիկ է հայերէնին, քան նոյն իսկ պարսիկ ձևը։-Հիւբշ. 232։
• նաև ԳԴ համեմատեց պրս. (արաբ.) jauq ձևի հետ։ Peterm. 26 արաբ. jauq։ Պատկ. Изcл. պրս. joλ, արաբ. ǰauqr, Տէրվ. Altarm. 24, Մասիս 1882 լունիս 7 և Նախալ. 100 հնխ. yug արմատի տակ՝ իբր սանս. yōga, уuǰ, պրս. joq ևն։ Հիւնք. պրս. ճուգ։ Karst, Յուշար-ձան, էջ 428 թթր. čob «հաւաքել», օսմ. гoq «շատ»։
• ԳՒՌ.-Ջղ. ջ'ոկ, Ալշ. ջ'ոք, Մշ. ջ'ոգ, Ախց. Կր. ջ'օկ, Երև. Ննխ. ջօգ, Գոր. Ղրբ. Մկ. ճօկ, Տփ. ջուգ, Վն. ճէօկ, Մրղ. Շմ. Սլմ. նէօկ1. բոլորն էլ նշանակում են «առանձին, անջատ». այս իմաստի հին վկայութիւնն ու-նի Օգոստ. բաջ. 15. բուն «խումբ» նշանա-կութիւնը պահում է միայն Խտջ. ջօգ «ջո-րիների, էշերի ևն խումբ»։ Նոր բառեր են ջոկուիլ, ջոկնուիլ, ջոկովի, ջոկողութիւն, ջո-կածուրիկ, ջոկու, ջոկուք, ջոկջկել, ջոկջոկա-տել, ջոկոտել։
• ՓՈԽ.-Վրաց. φოგი ջոգի «ձիերի երա-մակ», დაჯოვება դաջոգեբա «ամբոխել, խմբուիլ, խուժել», թուշ. φოa ջոգ «ձիերի երամակ», մինգր. φოგი ջոգի, սվան. ǰveg «նախիր», օսս. jug, jog «ոչխարի հօտ», ուտ. ջոկ «զատ, տարբեր», ջոկջոկ «առան-ձին առանձին, զատ զատ», ջոկբեսուն «բա-ժանել, ջոկել», վախո ջոկ «քեզնից բացի». վրաց. მეჯოვე մեջոգե «կուտպան», φოაჯო-ვად ջոգջոգադ «խմբովին»։
Ջոկըք սերովբէից սաւառնացեալ թեւօք. (Տաղ.։)
Այլ ջոկ է ձկանց՝ որ ի ջւրսն շրջին. (Վեցօր. ՟Է։)
great, grand.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. ջ'ոջ՝, Վն. նոչ (սեռ. ճիւ-չիւ), Մրղ. ճուչ, ճէօչ, Սլմ. ճէօչ, Մկ. ճիւ, Ռ. չօչ. բառս գործածական է նաև Ապ. Արճ. Բլ. Բղ. Խ. Խլ. Նփ. Սր. Ոզմ. Տիգ.։ Նոր ռա-ռեր են ջոջանալ, ջոջագլուխ, ջոջիկ, ջոջկիկ, ջոջութ, ջոջպապ, ջոջւոր, ջոջցնել, ջոջնաևt, ջոջահոգի, ջոջագլխանակ։-Հին հայերէնից աւանդուած է մեզ Ջոջիկ անունը. այս անու-նով յայտնի են Ջոջիկ եղբայր Վազգէնի՝ բդեշխի Վրաց. ամուսնոյ ս. Շուշանկայ (Ե դար), Ջոջիկ վաներէց Արամունից (608 թ.) Ջոջիկ իշխանաց իշխան Տայոց (Ժ դար). Այս վկայութիւնները հասցնում են ջոջ բա-ռի հնութիւնը մինչև Ե դար
Բրօդօնօտար. որ է աւագ կամ ջոջ նօտար. (Մարթին.։)
leafy branch.
• (ո, ու հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «բոյսի ծիլ կամ ընձիւղ» Վեցօր. 87. «դդմենու արձակած թևերը» Մծբ. 327, 369. «խուրձ կապելու կեմ, խոտէ չուան» գւռ. (տե՛ս տակը). որից ջովանալ «բոյսը ծիլեր արձակել, աճիլ մեծանալ, ուռ-ճանալ» Ագաթ. եփր. ել. էջ 150. հաստաջով «հաստ ծիլերով (ցորեն)» Թէոփ. խ. մկ. քա-ռասնաջով «քառասուն ծիլ արձակած (ար-մատ)» Թէոփ. խ. մկ. (Հին բռ. և Բառ. երեմ. էջ 275 ջով մեկնում են «բազմաստեղն», ինչ-պէս ունի նաև Հին հաւ. 115)
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. youo-ձևից, որ միջին ձայնդարձն է *yeuo-բառի. նշանա-կում է «ցորեն, գարի, կորեկ կամ նման մի բոյս, խոտ, արօտ». ժառանգներիո հմմտ սանս. [other alphabet] yava-«ցորեն, գարի, կորեկ». [other alphabet] yavasa «խոտ, արօտ, մարգ», զնդ. սι︎ уava-«ցորեն», yəvīn-«արտ», ya-vañha-«արօտատեղի», պհլ. jav, yav, պրս. [arabic word] ǰav, քրդ. je, jau, yo «գարի», օսս. yau, yáu, yeu «կորեկ», բելուճ. ǰo, jav «գարի», յն. ζειαί, ζεαί «կարմրահատ ցորեն», լիթ. ǰavai «ցորեն», ǰaviena «ցորենի արտ», iauja «ցորենի չորանոց», ռուս. овинъ, ուկր. бvyn «ցորենի որաները չորացնելու յարկ». միջին ձայնդարձն է ներկայացնում յն. φυσί-ζοος «ցորենաբեր, պտղաբեր, սնուցիչ» բարդի երկրորդ եզրը (Pokorny 1, 202, Boī-sacq 307, Walde 400, Trautmann 107, Horn § 428)։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Մշ. Նբ. ջ'օվ, Մկ. ճmվ «խուրձը կապելու խոտէ կեմ»։-Քաջունի, հտ. Գ. եօ 210 ջով մեկնում է «կեմ ի ծեղոյ աշորայի», և էջ 209 ունի նա և ջոպ «խոտեղէն չուան, կեմ»։
Ըստ թուոյ արմատոցն՝ որ ի խոնարհ արձակին, նոյնպէս երեւեցուսցէ ի վեր, եւ զջով բուսոյն տայ. (Վեցօր. ՟Է։)
mule, he-mule;
մատակ —, mule, she-mule;
մտրուկ ջորւոյ, mule colt.
• (ջորւոյ, -ւոց, -եաց, -եօք) «ջորի, կիսէշ» ՍԳր. Վեցօր. 142. Բուզ. Եզն. որից ջորետես «ջորի պահող» Կլիմաք. ջորեան «ջորիներ» Ուռհ. ջորեպան (չունի ԱԲ) Զքր. սարկ. Ա. 32. ջորեքաշ «ԲՉ ձայնին աառ կանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (Ա-մատունի, Հայոց բառ ու բան 576)։
• Տէրվ. Նախալ. 114 և Երկրագունտ 1884, 100 համեմատում է սանս. stari, յն. στέιρα, գոթ. stairo, լտ. sterilis «ամուլ» բառերի հետ՝ ջորին համառե-լով իբր «ամուլ». ըստ այսմ ջորի գա-լիս է հնագոյն *ստորեա ձևից և նոյն է պրս. [arabic word] astar «ջորի» բառի հետ։ Հիւնք. պրս. gor «ցիռ»։ Patrubány SA 1 193 հնխ. kjorio փխ. kioro, k'iolero-ինչպէս կայ հնխ. ek'vo-tero>սանս. açva-tara «ջորի»։ Նոյն ՀԱ 1908, 188 իբր «դիող» հանում է dhya արմատից, հմմտ. հյ. դիել, դալ, դայեակ։ Karst, Յուշարձան 405 սումեր. kur «ձի» և հյ. քուռակ։ Մառ. Яфeт. cбор. 1, 48 յաբե-թական raš «ձի, գրաստ» բառից, որից նաև պրս. raxš, գերմ. Ross, անգլ. horse «ձի» ևն։ (սեռ. ճուրու), Գոր. Հմշ. ճօրի, Ղրբ. ճօ՜՛րէ, Ռ. չօրի, Ասլ. ջ'էօ՜րի, Շմ. Սլմ. ճէօրի, Ագլ. ջէ՛րի, Մղր. ջի՛ւրէ, Զթ. ճիյէ, ջ'իրէ, Սվեդ. ջ'իրա, Մկ. ճիւրը՛, Հճ. ջ'իյի։ Նոր բառեր են ջորաբեռ, ջորենալ, ջորիլ «ոխ պահել»!
• ԳՒՌ.-Ջղ. ջ'որի, Տփ. ջ'օրի, Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Մշ. Սեբ. ջ'օրի, Վն. ճորի
ἠμίονος q.d. semiasinus, mulus. Ծնունդ խառնակութեան իշոյ ընդ ձիոյ. ուստի եւ Կիսէշ կամ իշակէս ասի՝ առաւել ըստ յն. իմիօ՛նօս.
Իշակէսք, այսինքն ջորիք։ Արտաքոյ կարդաց բնութեան ծնուցանել ի ջիոց եւ յիշոց ջորիս։ Իջեալ հանդերձ ջորւովքն։ Մանուկ մի կոխեալ եղեւ ի ջորեացն։ Ձիովք եւ ջորեօք եւ ուղտիւք։ Մի ձիօք եւ ջորովք յօրանալ. (Վեցօր. ՟Է։ Եզնիկ.։ Վրք. հց. ՟Դ։ Բուզ. ՟Է. 4։ Բրսղ. մրկ.։)
Նախատէին զջորի իշորդի լինել. եւ նա պարծէր մարբն. սակայն պարտեցաւ. զի հզօր է ի հօրէ ազգ քան ի մօրէ. (Մխ. առակ.։)
after, since, afterwards;
— զատկի, after Easter;
— տրայիանոսի, after Trajan;
— երկուց ամաց, after two years;
— գալոյ քո, after or since your arrival;
— մեկնելոյ քո, since you set out;
— բազում ժամանակաց, a long time since;
— սակաւուց, a short time since, shortly after;
— այսորիկ, — այնորիկ, after that, since that time, then, since, afterwards, after;
— որոյ, after that;
back;
— յառաջ, before and behind;
ի — ընկենուլ, to lay aside;
— դարձուցանել, to bring back;
— դառնալ, to return, to come back;
— կալ, to recede from, to desist;
— հայիլ, to look back;
— ընթադրել, to retort, to repulse, to repel.
• ԳՒՌ.-1. Սլմ. Վն. յետ, Ջղ. չետ, Ախց. Կր. յէտ, Գոր. Ղրբ. Շմ. յէտ, յէ՛տը, Երև. Խրբ. Հճ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. Տիգ. լէդ. Սեռ. չէդ, Ագլ. յիտ, Հմշ. յիդ, Ոզմ. հիտ, Տփ. հիդ. Զթ. իդ.-2. Մշ. չէտեվ, Ալշ. τէդեվ, Մրղ. յէտէվ, Ախց. Կր. τէտէվ, էտէվ, Սեբ. ἐէդէվ, Ասլ. յէդէվ (նշանակում է «յետոյ». օր. յէ-դէվ էգէօ «յետոյ արի՛»), Ննխ. Պլ. Ռ. էդէվ, Ակն. էդվէն «յետևից», Հմշ. Տիգ. Տփ. էդիվ. Սլմ. իտեվ, Հճ. իդեվ, Զթ. Սվեդ. իդիվ, Մև հիտիվ. -3. Մշ. յէտք, Ախց. Կր. յէտքը, Սեռ չէդքը, Ակն. էթգ, էքգը «վերջը, յետոյ», Ռ յէթքը, Պլ. յէթգը «յետոյ», Ագլ. յիտք.-4 Տփ. էդնէն, Ջղ. τետնա։-Նոր բառեր են յետևանց, ետևերես, ետևոռանց, ետևոռիկ, յետոռիկ, յետվրայ, ետևօք, յետի կամ ետի «ուշ» (գիտէ արդէն էֆիմ. 73 յետի ձևով), Էտիհետր «այնուհետև», ետիտես, ետնտրուկ, ետքինեկ, յետանալ, յետացնել, յետինք «ի-րիկնադէմը» (սրա հետ պատահական նմա-նութիւն ունի հիւս. օսթյ. jetən «երեկոյ»՝ ǰet «վերջանալ» արմատից), յետկնեկ, յետ. նաթեր, յետնակապ, յետնակին, յետնահաջ, յետնանձիւղ, յետնափակ, յետնուց, յետոռել, յետոռիկ, յետփախ, յետքաշ։
Զամօթ ի յետ ընկեցեալ՝ լրբէր զբարւոք լրբութիւնն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
Զամօթն յետ ընկեաց. (Երզն. մտթ.։)
Պահեաց եւ Յեսու երիս քառասունս, երկու ընդ Մովսեսի, եւ մի յետ. (Տօնակ.։)
out of one's senses, foolish, senseless, mad, crazy, silly;
ծայրագոյն —, an arch-fool, an out-fool and out fool.
• ԳՒՌ.-Ալշ. չիմար, Ագլ. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Սլմ. Տփ. հիմար, Տիռ հիմmր, Ախց. իմար, Զթ. իմօյ, իմոր, Ակն, ումար։
Ժողովուրդ յիմար, եւ ոչ իմաստուն։ Յիմարն յիմարութիւն խօսեսցի։ Նմանեսցի առն յիմարի։ Յիմարք եւ կոյրք։ Հիգն ի նոցանէ յիմարք էին.եւ այլն։
the fifty days from Easter to Pentecost.
• (սեռ. -նանց) «Ջատկից մինչև Հոգեգալուստ եղած յիսուն օրուայ միջոցը» Տօնաց. Տօմար.։
• Հները մեկնում են ինն բառից. «Յի-նունքն և կիւրակէքն ունին զօրինակ երկնաւոր փեսային Քրիստոսի հարսան-եաց... յորժամ խառնեալ միանան ազգ արդարոց մարդկան ընդ ինն դասս հր-րեշտակաց, զոր և անուն իսկ աւուրցդ
• յայտ առնէ՝ յինունք վերակոչելով». Շնորհ. ընդհ. տպ. եմ. էջ 64։-«Այլ և բազումք յինունք կոչեն ըստ ինն դա-սուցն հրաբուն զօրացն». Տօնակ.։-«Այս յիսուն օրս զատիկ է, վասն այն կոչի յինունք, որ է յիսունք և կամ յինունք, այսինքն ընդ ինն դասս հրեշտակաց ու-րախացեալ տօնեմք զյարութիւն Քրիս-տոսի». Տաթև. ձմ. ճխե։-ՆՀԲ մեկնում է իբր յն. δμήν «հարսանիք», ὸμνος «երգ հարսանեաց» կամ հյ. ինն բառից։ Քրն նասէր, Օրաց. հիւանդ. 1905, էջ 358 յի-սունք բառից է հանում։
Յիսուն աւուրք ի զատկէ ցպենտեկոստէ։ (Տօնաց.։ Տօմար.։)
Յինունքն կամ կիւրակէքն ունին զօրինակ երկնաւոր փեսային Քրիստոսի հարսանեաց. զոր եւ անուն իսկ աւուրցդ յայտ առնէ՝ ինունք վերակոչելով. (Շ. ընդհանր.։) Ուր մթին մնայ իմաստն, եթէ ոչ առցի որպէս յն. ὐμήν հարսանիք. ὔμνος , երգ հարսանեաց. կամ որպէս հյ. ինն.
եւ ըստ այսմ արդեօք գրի ի (Տօնակ.։)
Այլեւ բազումք յինունք կոչեն ըստ ինն դասուցն հրաբուն զօրացն։
impudent, insolent, saucy;
thrifty, niggard, niggardish.
• (գրուած յըշտող). անստոյգ բառ է, որ մէկ անգամ գործածում է Մծբ. 210. «Եթէ գրեալ լինի պարտուկ և յշտօղ, մե-կուսեն զնա»։ ՀՀԲ մեկնում է «ժպիրհ, լիրբ». ՆՀԲ «ճշդօղ կամ ժխտօղ», իսկ ՋԲ և ԱԲ եր-կուսն էլ միասին։
Բառ անյայտ, իբր Ճշդօղ, կամ ժխտօղ.
Եթէ գտեալ լինի պարտուկ եւ յըշտօղ, մեկուսեն զնա. (Մծբ. ՟Ժ՟Ա։)
jubilee;
jubilee, festivity, rejoicing;
— ամ, year of jubilee.
• , ի հլ. «հրէական թողութեան տարին, որ յիսուն տարին մի անգամ էր գա-լիս» Եփր. ել. Նխ. ղևտ. Շիր. քրոն. Մեկն. ծն. «յիսուն տարւայ մի շրջան» Նար. «յի-նանց յիսուն օրերը» Յհ. իմ. եկեղ. Կանոն. որից յոբելեան փող «հանդէսի բացումն ազ-դարարելու փող (ըստ հրէից)» Յես. զ. 4, 6. որ և պարզապէս յոբելեան «շեփոր» Յես, զ. 3. նոր գրականում յոբելեան նշանակում է «տօնական տարեդարձ». ինչպէս՝ հարիւր.-ամեայ, ութսունամեայ, քսանեհինգամեայ. տասնամեայ յոբելեան ևն.-բառս գրուած է նաև յովբելեան, յոբեղեան, յոբեղ Անան. ժմնկ. 31։
• = Յն. ἰωβηλος, ἰωβηλαῖος «յոբելեան» բա-ռերից կազմուած՝ հյ. -եան մասնիկով։ Յու-նարէնից են նոյնպէս լտ. ǰubilaeus, jubi-laeum, ֆրանս. ǰubilé, գերմ. Jubelǰahr, իտալ. giubileo, ռուս. юбилей ևն։ Բոլորի բուն մայրն է եբր. [hebrew word] yōbēl «խոյ», որից [hebrew word] qeren hayōbēl «խոյի եղջիւր» կամ [hebrew word] yōpərōth hayōbəlēm «շեփորք խոյի» (որով յայտարարում էին հանդէսի բացումը), [hebrew word] sənath hayōbēl «յոբելեանական տարի»։ -Հիւբշ. ვհօ,
• Հներից Շիր. քրոն. մեկնում է «յո-բէլն ըստ եբրայեցոց յիսուն ամ է»։ Տօ-նակ. «Յոբելեան կոչէին, որ թարգմանի ազատութիւն»։ ՀՀԲ և ՆՀԲ դնում են եբ-րայեցերէնիո։
ՅՈԲԵԼԵԱՆ կամ ՅՈՎԲԵԼԵԱՆ. ἱωβέλ, ἅφεσις jobel, dimissio, remissio, annus jobeleus կամ jubileus. Յիսնամեայ ժամանակ, որ եւ եօթնիցս եօթնեակ, կամ յիսներորդ ամ. որպէս մեծ շաբաթ եւ հանգիստ. յիսներեակ մի ամաց. ամ թողութեան առ իսրայէլացիս. զի յեբր. էօպէլ ՝ է թողութիւն, արձակումն, ազատութիւն.
Յոբելեան կոչէին, որ թարգմանի ազատութիւն. (Տօնակ.։)
Նոյ ասի կեալ երեքարիւր յիսուն. եօթն յոբելեանս կեցեալ Նոյի՝ յօրինակ եօթնից դարուցդ. (Մեկն. ծն.։)
Յեօթնիցս եօթներորդ յոբելինիցն (այսինքն ի լրման ՟Խ՟Թ. ամաց՝ ի յիսներորդ ամի)։ Ի յաւարտումն կատարման իններեակ յոբելինին, ի սկիզբն պսակելոյ մտի տասնեկին յաբեթական տոհմիս տումարի (այսինքն յետ իննեակ յիսնից՝ ի սկիզբն տասներորդ յիսնեկի. իմա՛ ի թուին հայոց ՟Ն՟Ծ). (Նար. ՟Ղ՟Բ. եւ յիշ։ (Իսկ առ մեօք Յոբելեան տարի ասի՝ կէսն յիսնից, այսինքն ՟Ի՟Ե-երորդ ամ։))
ՅՈԲԵԼԵԱՆ. Յիսնօրեայ ժամանակ՝ ի զատկէ ցպենտեկոստէ.
Եօթն քահանայ առցեն զեօթնափողսն եղջերեայս յոբելեան առաջի տապանակին։ Առցեն եօթն փող եղջերեայ յոբելեան. (Յես. ՟Զ. 4. 6։)
much, many, more, several, numerous.
• , ն հլ. (յոգունք, յոգունց. գրուած է նաև լոքն) «շատ, բազում» Ոսկ. մ. բ. 10. Պիտ. Խոսր. սրանից ունինք կազմուած բազ-մաթիւ ածանցներ (ԱԲ ունի 135 հատ), որոնք սովորաբար յետին են. հնագոյններն են՝ յոգնագոյն Եզն. յոգնագնալի Ոսկ. յհ. բ. 27. յոգնաճարակ Ոսկ. յհ. բ. 23. յոգնաշնորհ Ոսկ. եփես.։ Այստեղ է պատկանում նաև յոգ-նիլ (գրուած նաև յօգնիլ, յաւգնիլ) «խոնջիլ, պարտասիլ» Թուոց իա. 4. Պիտ. Սեբ. 39. Վրք. և վկ. բ. 544. Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 87. «ջանալ, հետամուտ լինել» Տիմոթ. կուզ. էջ 85 («Երովդէս սպանանել յոգնիւր»). նշա-նակութեան զարգացման համար հմմտ. յն. ὄχλος «բազմութիւն, ամբոխ, շփոթութիւն, նե-ղութիւն», ὄχλὲω «չարչարել, անհանգստա-նալ», ὄχληρός «յոգնեցուցիչ, ձանձրալի»։
• ՆՀԲ լծ. ճոխ, յաճախ, աճումն, լտ. auctus, թրք. čoq, yekun։ Տէրվ. Altarm. 52 Նախալ. 100 հնխ. yug «յօդել, լծել, յաւելուլ» արմատից։ Հիւնք. յոգն=յն. ὄχλοა, յոգնիլ=յն. ὄχλέω։ Lidén, Arm. Stud. էջ 76 յ նախդիրով և օ մասնի-կով գն<գուն<հնխ. guhen «ուռիլ, ուռ-ճանալ, առաւելուլ» արմատից. հմմտ. սանս. ghaná-«ամուր, կարծր, գունդ։ բոլորովին», պրս. ā-gan-dan «լցնել, խճողել», ā-ganiš «լիուլի», յն. εύ-ϑηνια «լիութիւն, ճոխութիւն», լիթ. gana «բա-ւական»։ (Այս մեկնութիւնը կրկնում են Boisacq 294, Walde 283, 363, Berne-ker 1, 327, Pokorny 1, 95)։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 62 թուի կցել յաճախ բա-ռին։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 336 սումեր. ug, uk, uku «մարդ, բազմութիւն»։ Karst, Յուշարձան 405 սումեր. gun «հաւաքում», 408 սումեր. uga. ukur ukkin «ժողովուրդ, բազմութիւն», 421 թրք. čoq «շատ», 422 չաղաթ. yogun «թանձր», ögumak «հաւաքել», ogum «հսկայական»։
• ԳՒՌ.-Պլ. Ռ. հօքնիլ, Ախց. Սեբ. օքնիլ, Ննխ. հօքնէլ (գիւղերում՝ օգ'նէլ), Ասլ. հէօ՞-նիլ, Երև. հօքնէլ։
ՅՈԳՆ կամ Յոքն. πολύς, πολλοί multus, multi πλείονες plures. Բազում. յոլով. շատ. բազումք. յոլովք. (լծ. ճոխ. յաճախ. աճումն. լտ. ա՛ւգդուս. թ. չօգ, եէօքիւն ).
Բազում էր զօրութիւն ասողին, եւ յորդ եւ յոքն սէր լսողացն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10։)
cf. Խրոխտ.
• , ի հլ. «խրոխտ, յանդուգն» Իսիւք. «խրոխտութեամբ» Փարպ. որից յոխորտալ, յոխորտանալ Փիլ. Պիտ. յոխորտօրէն Պիտ. աւելի ընտիր է յախորտ Ոսկ. յհ. բ. 30. Սե-բեր. 96. որից յախորտիլ Մանդ. յախորտի կալ «յամառիլ» ՋԲ. ասւում է նոյնպէս յո-խորդութիւն Կնիք հաւ. էջ 300. ոխորտ, ողորդ Յհ. կթ. ոխորտիլ Ուխտ. բ. 106. յախուրդ Ոսկ. բ. տիմ. յահուրդ Ածաբ. ժզ. որոնք ան-շուշտ ազդուած են յախուռն և յահուր բառե-րից. արդի գրականը ընդունել է միայն յո-խորտ ձևը։
Ասորի մեծաջան եւ անօգուտ ուսմամբք աշխատեալք յոխորտ. (Փարպ.։)
not firm, weak, tottering, unstable, unsteady;
inconstant, mutable, vacillating, wavering, versatile, fickle, volatile.
• , ի-ա հլ. (գրուած նաև յողդյողդ՝ «տկար, խախուտ, անհաստատ, ուսման մէջ թոյլ»՝ Բ. պետ. բ. 14, գ. 15. Ոսկ. ա. տիմ, Եփր. աղ. որից յողդողդել Նաւ. գ. 10. Եփր. բ. կոր. Ոսկ. մ. բ. 9, 11 և հռ. յաղդողդե-ցուցանել Եփր. բ. թես. յողդողդուն Վեցօր. Չ6. անլողդողդ Յհ. իմ. ևն։
Բեկմամբ բնրձիցն եւ յօդուածին՝ զիմըս պնդեա՛ յողդողդ մարմին. (Յիսուս որդի.։)