guilty, pricked by conscience;
miserable, pitiful.
συνειδώς conscius. Ունօղ խիղճ յանցանաց. Հարեալ ի խղճէ. յանցաւոր.
to scruple;
to doubt, to mistrust;
to abstain from, to shun;
to have pity, compassion.
Խղճել, խտրել. կամ Երկբայիլ խղճի մտօք. խորշիլ. խղճմտանք ընել, տարակուսիլ, ետ քաշուի.
ԽՂՃԱԼ. որպէս ռմկ. այսինքն Ողորմիլ սրտաբեկ կարեկցութեամբ. աղեկիզիլ. խորովիլ գորովանօք. ... κατακλάομαι confringor.
Մի՛ ողորմիր ասէ աղքատին ի դատաստանի. Մի՛ խղճար, եւ մի՛ խորհիր զղջացեալ մտօք, եթէ աղքատն անիրաւ հանդիպի. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 3։)
to make case of conscience of, to scruple, to doubt;
ոչ ինչ խղճեմ, my conscience does not blame me;
երթ առանց իրիք —ոյ, go without scruple or hesitation.
διακρίνω dijudico, discerno στέλλομαι, συστέλλομαι devito, costernor. Խղճիւ տագնապիլ. խղճի մտօք վարանիլ. խարել. անձամբ զանձն դատել. ծփիլ ի խորհուրդս. երկբայիլ. խիթալ. խորշիլ, վհատիլ. լքանիլ. խիղճ ընել, քաշուիլ.
Զխոտ ձեռօք խղճես մերձենալ. (Մանդ. ՟Ա.)
cf. Խիղճ.
Խիղճ մտաց. խղճելն մտօք. գիտակցութիւն. խայթ խղճի. խղճմտանք.
Սա զընթրիսս ելից պղծութեամբ, եւ զսեղանս անսուրբ խղճմտութեամբ. յն. անորբութեամբ տրտմի։ Խղճմտութիւն եւ զղջումն յատ յանցանաց։ Խղճմտութեամբ յանցաւորին ճանապարհն ոչ է թիւր, այլ ինքն թիւրի յուղիղ ճանապարհէ։ Միտք որ օրինօք եւ խրատու դաստիարակեալ է, ի մեղանչելն՝ խղճմտութեամբ ստգտանի. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։ Լմբ. սղ.։ Լմբ. առակ.։)
noise, clatter, hubbub, uproar, rumour, turmoil, din, confusion.
Որ ցայն վայր միաշուրթն համալեզուք էին, եւ ի դիցն բազմամբոխ խառնախօս խըղուըրտիւն ի միաբանեալսն եկեալ մտանէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զօրէն անմիտ աղաւնեացն՝ ոչ լսէին զխլղուըրտիւն միմեանց ճճուողութեան. (Արշ.։)
to assemble;
to contain, to enclose.
Իբր Խմբագործօղ, եւ խմբագործեալ.
of the same troop or regiment, comrade, companion.
Միւս մարիամ կցորդ հանդիսից, եւ յովհաննա բազմաց խմբակից։ Արսօր հրեշտակք իջեալ յերկնից մարդկան եղեն աստ խմբակից. (Գանձ.։)
Բազում հաղորդութեանցն խմբակիցք։ Խմբակցօք բազմօք կրթելով ցուցանել զայն որ առ ըմբելոյն կարեւոր տարբերութեանն է զօրութիւն. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
assembled, gathered together.
Սուրբ յիշատակ տօնիս խմբաւոր. (անդ։)
to assemble, to rally, to gather together, to convoke;
to excite to blows, to set fighting;
to keep, to celebrate a feast;
— պատերազմ՝ խումբս —, to fight, to come to blows, to join battle.
συνάγω congrego. Ի մի խումբ ժողովել, հաւաքել, զօր գումարել. կր. գումարիլ. բախիլ. ... յն. խոնարհիլ, այսինքն ի մի գալ, եւ ընդհարկանիլ. κλίνομαι, συνάπτομαι inclinor, conjungor.
ԽՄԲԵԼ. Տօնախմբել.
Խմբեալ տօնիք. (Պիտ.։)
Զօր տօնին յիշատակի նոցա խմբեալ ցնծային. (Բուզ. ՟Գ. 3։)
ԽՄԲԵԼ. Կուտել իւիք օրինակաւ. ի մի վայր բրել. միացուցանել. յաճախել. եւ այլն.
to drink;
to imbibe, to suck up, to absorb.
Ի վճիտ աղբեղէն ծծելով յինքն՝ խմեաց զանճառելի իմաստիցն զզօրութիւն. (Տօնակ.։)
Ջերմիւթիւն արեգականն ծծեաց, խմեաց զնոսա իւրովք բոցաճաճանչ ճառագայթիւքն. (Վեցօր. ՟Գ։)
risen, fermented, leavened;
— հաց, leavened bread.
ζυμωτός fermentatus ζύμη fermentum. Խմորեալ. հասունացեալխմորով, հայս կամ հաց. որ կոչի եւ Խմոր. խմոր ունեցօղ, մայան հասած.
careful;
cf. Խնամակալ.
ԽՆԱՄԱԾ ԽՆԱՄԱԾԱԿԱՆ. Խնամածու. խնամածօղ. փոյթ ի խնամել. գթած. հոգ տանօղ, հատկսկիծ.
Եւ այս խնամածի եւ գորովագոյն հօր է։ Զի բարս որդւոց ունին ծնօղք խնամածականս. (Ոսկ. ես.։)
cf. Խնամած.
ἑπιμελητής, κηδεμών, ἑπίτροπος procurans, curator, procurator. Որ խնամ ածէ. խնամակալ. խնամատար. հոգաբարձու. պէտ ընօղ, հոգացօղ.
Որբոց խնամածու։ Խնամածուն այն հօտին քրիստոսի. (Անյաղթ բարձր.։ Յհ. կթ.։)
Իբրեւ խնամածուի հօր։ Սնուցանել նշանաւ խաչիւ քան զամենայն մարմնական խնամածուս. (Պիտ.։ Շ. բարձր.։)
care, cure, ins pection, guardianship.
Գտան յօժարագոյնք ի խնամածութենեն. (Պիտ.։)
tutelar, tutelary;
guardian;
trustee, administrator;
regent;
prefect;
curator, custodian.
Տեսե՞ր զսիրելութիւն հօրն խնամակալի. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
cf. Խնամակալ.
Հոգւոց նոցա փրկութեան խնամակալու լինել աղօթիւք. (Լմբ. պտրգ.։)
care, attention, solicitude;
tutelage;
regency;
protection, guardianship;
Divine Providence.
πρόνοια providentia. Խնամք եւ նախախնամութիւն աստուծոյ. եւ Նոյն ինքն աստուած բարեխնամօղ.
cf. Խնամարկեմ.
Թէ փոքունցն խնամէ ասէ, քանիօ՛ն մեծամեծացդ. (Երզն. մտթ.։)
relation, kindred, connexion;
— առնել, to ally, to unite, to match;
— լինել, cf. Խնամենամ.
κηδεστής, συγκηδεστής, συγγενής affinis. որ եւ ՆԱՄՈՒԿԻ. Ազգակցեալն ընդ հեռաւորս՝ տալով զդուստր իւր օտարի, կամ առնելով դորդւոյ իւրում զօտարի զդուստր։ (Կանոն.։)
careful, diligent, attentive;
full of regard, of solicitude, benevolent, charitable.
ἕνοος benevolus ἑπιμελής, κηδεμών curans, diligens φιλόστοργος propensus ad amorem, pius. Որ խնամ ունիմեծապէս. բարեսէր. բարեգութ. մեծ գութ ու խնամք ունեցօղ, շատ գթած, գթոտ։
affinity, alliance, relationship;
հոգեւոր —, sponsorship;
արկանել —, — առնել ընդ, cf. Խնամենամ.
to spare, to be sparing of;
to pardon, to respect, to exempt, to privilege;
to save, to spare, to husband, to be thrifty, to administer or manage well, to be sparing of expence, to economize;
— ի կերակրոյն, to stint one's self;
— ի ժամանակն, to economize time;
— ի շրթունս, to bridle one's tongue;
— ի բարկութիւն, to abstain from wrath.
Որ խնայէ զցորեան, լքցէ զնա օտարաց. (Առակ. ՟Ժ՟Ա. 26։)
Զի խնայեսցէ զմեզ ի կարծեաց բազմաստուածոցն. (Վեցօր. ՟Թ։)
Որչափ յաճախեսցուք ունել զձեզ առ մեզ խնայեալ լինիք ի չարեաց. (Վեցօր. ՟Ը։)
joyful, cheer-ful, gay, merry;
gaily, cheerfully, merrily;
— լինել, to be transported with joy.
Եւ մարուգէի տեսեալ՝ յոյժ խնդալի եղեալ։ Խնդալի դիմօք։ Դուստր իմ սիրելի, եւ լոյս խնդալի աչաց. (ՃՃ.։)
Որպէս Խնդացօղ.
cf. Խնդալի.
Խնդալից կամօք։ Բերկրանք խնդալից ուրախութեան. (Պիտ.։)
rejoioing together;
— լինել, to rejoice with any one, to compliment, to congratulate, to felicitate.
Լսօղքն խնդասեն, եւ խնդակից լիցին. (Փիլ. լին.։)
Լինել գերազարդեալ տօնիւք խնդակից. (Շ. հրեշտ.։)
to rejoice, to be merry, delighted, glad;
greeting;
— ընդ ումեք, to rejoice with;
բազում — ասել, to wish good morning, good bye;
խնդա՛, rejoice! good morning, good day;
adieu, God be with you.
Խնդաց այրն, եւ երկիր եպագ աստուծոյ։ Ոչ խնդայ ընդ մահ կենդանեաց։ Խնդային ընդ խոտորումն չարութեան։ Ոյք խնդային ընդ չար իմ։ Որ խնդացին ըստ կործանումն քո։ Լալ ընդ լացօղս, եւ խնդեալ ընդ ուղղութիւնս։ Յոյժ զուարթութեամբ խնդային։ Եթէ արիանամք, խնդաս. (Յճխ. ՟Բ։ Եղիշ. ՟Բ։ Նար. ՟Ծ՟Ա։)
gay, merry, cheerful, delighted, glad.
Ու՞ր խնդամիտ սէրն՝ ընդունօղ աշակերտացն. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Խնդամիտ յօժարութեամբ, կամ սրտիւ. (Արծր.։ ՃՃ.։)
Խնդամիտ զօրն կատարեսցուք. (Ի գիրս խոսր.։)
cf. Խնդամոլ.
ԽՆԴԱՄՈԼԻ. ա. Մոլեալ կամ մոլելի խնդութեամբ. խնդաացօղ կամ խնդալի յոյժ.
cf. Խնդութիւն.
Բազում խնդանօք տարեալ հասուցանէր. (Բուզ. ՟Դ. 15։)
to make merry, to rejoice, to give joy, to divert, to recreate.
Ոյք լանն խնդացոյց զնոսա պարգեւօք իւրովք. (Մծբ. ՟Բ։)
Լսօղ եղեալ իմ խնդացուցանօղ ձայնի. (Պիտ.։)
Խնդացուցանօղ բարի խոստմամբք. (Յհ. կթ.։)
Զոր օրինակ դիմակօք ոք զարդարի, ոչ զոք երբէք առ տեսիլ ցանկութեան իւրոյ խնդացուցանէ. իմա՛ յանկուցանէ. (գուցէ՝ խանդացուցանէ)։
unequal, uneven, rugged, winding;
—ք, spot, stain;
inequality, unevenness, roughness, ruggedness, asperity.
Զփայտ խեղաթիւր եւ ոստովք վարակեալ առեալ դրօշեաց, եւ նմանեցոյց զնա պատկերի մարդոյ, եւ զամենայն խնդբունդս (կամ խու՛նդ բու՛նդս, կամ խնդաբունս) նորա ծեփեաց հողով. (Իմ. ՟Ի՟Գ. 14.) յն. κηλίς macula. կեղտ. արատ. այլ ըստ հյ. երեւի լինել κοῖλον cavum, իբրու խոռոչ. անհարթութիւն։
joy, mirth, pleasure, gaiety, cheerfulness, merriment.
Լցան բերանք մեր խնդութեամբ։ Ուրախութիւն եւ խնդութիւն։ Եղիցին տանդ յուդայ ի խնդութիւն եւ ուրախութիւն։ Խնդութիւն անօրինաց կորուստ. Արար խնդութիւն չորքոտանեաց ի տարտարոսն։ Դարձուցից զսուգ նոսաի խնդութիւն։ Պտուղ հոգւոյն այս է. սէր խնդութիւն, եւ այլն։
seeker-after, inquirer;
guardian, trustee;
emissary;
—ս արձակել զկնի ուրուք, to run after, to hunt for or seek after some one.
Ըստ հապճեպ տալոյ խնդրակացն ի կոստանդինուպօլսէ՝ գնաց կայսր փութանակի. (Յհ. կթ.։)
to search for, to ask, to solicit, to implore;
to demand, to claim, to require, to run after, to pursue;
to ransack, to rummage;
— զանձն ուրուք, to seek one's life;
զարիւն նորա ի ձեռաց քոց խնդրեցից, I will require his blood at your hands;
զքէնս վրիժուց —, to revenge oneself, to be avenged;
— զերեսս Աստուծոյ, to seek God's face;
զշահս անձին եւեթ —, to have no other aim but self-interest.
Զի՞նչ խնդրես ... զեղբարսն իմ խնդրեմ։ Մեռն ամենայն արք՝ որ խնդրէին զանձն քո։ Ցուցից քեզ զայրն զոր դու խնդրես։ կորեան էշք, երթայք խնդրեցէ՛ք զէշն։ Լքան խնդրել զդուստրսն։ Խնդրէր զնա, եւ ոչ գտանէր։ Խնդրեցի զնա, եւ ոչ գտի։ Խնդրիցէք զիս, եւ ոչ գտանիցէք։ Խնդրեա՛ զխաղաղութիւն, եւ ե՛րթ զհետ նորա։ Խնդրեսցեն զանուն քո տէր։ Որ հալածէքդ զիրաւունս, եւ խնդրէք զտէր։ Սնոտիս խնդրեսջիք. Խնդրիցէ մարգարիտս գեղեցիկս։ Խնդրիցէ զմոլորեալն։ Խնդրէին սուտ վկայութիւն զյիսուսէ, եւ ո գտանէին։ Խնդրէր պարապ։ Գամ խնդրել պտուղ ի թզենւոջդ, եւ ոչ գտանեմ։ Զի՞ խնդրէք զկենդանին ընդ մեռեալս։ Խնդրեսցես յապարանս յուդայ սօղոս անուն զտարսոնացի։ Պնդագոյնս խնդրեաց զիս, եւ եգիտ։ Խնդրեսցեն մարդիկ զմահ, եւ մի՛ գտցեն. եւ այլն։
ԽՆՐԵԼ. δέομαι, εὕχομαι oro, precor αἱτέω peto, quaeso. Հայցել. Ժտել. աղաչել. աղերսել ուխտիւք չափ խնդրել, աղօթել. աղաչելով ուզել.
Խնդրեսցէ կին ի դրացւոյ եւ յերգակցէ իւրմէ անօթս ոսկւոյ եւ անօթս արծաթոյ։ Խնդրեցինյեգիպտացւոցն անօթս, եւ հանդերձս։ Զի՞նչ խնդրէ ի քէն տէր աստուած քո, այլ երկնչել, եւ սիրել։ Ըստ ամենայնի՝ զոր խնդրեցեր ի տեառնէ աստուծոյ քումմէ։ Խնդրեա յինէն, եւ տաց քեզ։ Որում խնդրէ ի քան, տու՛ր։ Մարդ, ցոր խնդրիցէ որդի իւր հաց։ Ոչ գիտէք զինչ խնդրէք։ Խնդրեսցեն զբարաբբայն, եւ զյիսուս կորուսցեն։ Մատուցեալ առ պիղատոս՝ խնդրեաց զմարմինն յիսուսի։ Զի՞արդ յինէն ըմպել խնդրես ի կնոջէ սամարացւոյ։ Դու արդեօք խնդրէիր ի նմանէ, եւ տայրքեզ ջուր կենդանի։ Խնդրեաց լոյս, եւ դիմաց ի ներքս։ Խնդրեսցէ հաւատովք եւ այլն։
search;
demand;
— վրիժուց, cf. Վրէժխնդրութիւն.
Ոչ գարշեցաւ մեծատունն խնդրել իբրեւ զկարօտեալ. զի կարօտութեամբն ուսուսցէ խնդրութիւն. (Եփր. համաբ.։)
sprightly, gay, merry.
Լի խնծղանօք, կամ լրբանի ծաղու.
that bears or produces aromatic or odoriferous gums.
Ի վերայ լերանց խնկաբերից։ Լերամբք խնկաբերօք։ Խնկաբեր հովիտ. (Զքր. կթ.։ Նար. երգ.։ Գանձ.։)
carrying incense, aromatic gums, or precious ointments.
Առ խնկազգեաց կանայս։ Խնկազգեացք աստուածայնոյն, եւ փափաքօղք յարութեան։ Փութացարուք զհետ կոչմանն քրիստոսի, եւ խնկազգեացք (զհետ նորա ի հոտ իւղոց նորա ընթանալով) վայելեցէք յաւիտնից ի յարքայութիւնն. (Շար.։)
cf. Խնկազգեաց.
Առ խնկազգեաց կանայս։ Խնկազգեացք աստուածայնոյն, եւ փափաքօղք յարութեան։ Փութացարուք զհետ կոչմանն քրիստոսի, եւ խնկազգեացք (զհետ նորա ի հոտ իւղոց նորա ընթանալով) վայելեցէք յաւիտնից ի յարքայութիւնն. (Շար.։)
cf. Խնկալիր.
ԽՆԿԱԼԻ ԽՆԿԱԼԻՐ. Լի խնկօք, կամ իւղովք անուշիւք. (իրօք կամ նմանութեամբ)
full of incense, odoriferous;
praiseworthy, honourable.
ԽՆԿԱԼԻ ԽՆԿԱԼԻՐ. Լի խնկօք, կամ իւղովք անուշիւք. (իրօք կամ նմանութեամբ)
odoriferous, aromatic.
Ի խնկոյ ածեալ բուրեալ. կամ Ածօղ եւ բուրօղ զանուշութիւն խնկոց.
Մոմեղինօք, եւ խնկածու հոտովք. (Բուզ. ՟Գ. 11։)
perfumed, fragrant.
Ունօղ զհոտ խնկոց. բուրիչ հոտոյն հանգոյ խնկոց. անուշահոտ.
Զմերձաւոր զօդսն խնկահոտ գործէր. (Փիլ. լիւս.։)
mortar for pounding incense;
incense-box;
perfumer.
ԽՆԿԱՂԱՑ ա. Աղացօղ եւ պատրաստօղ խնկոց, կամ խունկ աղացեալ եւ պատրաստեալ խառն ընդ իւղս անոյշս.
cf. Խնկաման.
λιβανωτός turibulum. գրի եւ ԽՆԳԱՆՈՑ. Տուփ խնկոց. խնկարան. անօթ բուրման խնկոց.
Առեալ զեղջիւրն օծութեան, եւ զխնկանոց խնկոյն. Խնկանոցն զօրինակ սուրբ կուսին մարիամու ունէր. (Ագաթ.։)
Զխնկանոցն ոսկի, այսինքն զաղօթսն ասեմ. (Լմբ. ատ.։)
ardent, fervent, ascending like incense.
Խնկանուէր հայցմամ կամ աղօթիւք, կամ մաղթանօք. (Նար. գանձ հոգ.։ Շար.։ Ժմ.։ Նախ. թուոց.։)
to incense.
Խնկարկէին ոսկեղեն բուրվառօք։ Խնկարկելովն ըստ օրինակաց ի տաճարին։ Մինչեւ ահարոն խնկարկեալ քաւեաց. (Շ. հրեշտ.։ Շար.։ Նախ. թուոց.։)
Խնկարկել աստուծոյ զաղօթս, եւ զխորհուրդ աստուածայնոյ պատարագին. (Շ. ընդհ.։)
incense-bearer;
flatterer, fulsome praiser, adulator.
θυμιῶν adolens. Որ խունկ արկանէ. խնկամատոյց. խունկ ծխօղ.
censing;
praise, respect, adoration.
Իբր խնկալի. խնկախառն. Կանայք խմբաւոր իւղօք խնկաւոր մեզ աւետաւոր. (Գանձ.։)
ԽՆԿԱՒՈՐ ա. ԽՆԿԱՒՈՐԵԱԼ. որ եւ ԽՆԿԱԼԻ. եւ ԽՆԿԵԱԼ. Արժանի խնկելոյ. խնկօք պատուելի կամ պատուեալ. սուրբ.
Խնկօք յարգութիւն. եւ Խնկաւորն գոլ. պատուականութիւն.
Հաւատոյն վառմամ ի նոյն դարձցուք խնկաւորութիւն։ Այնքան ունի ահաւորութիւն միանգամայն եւսրբութիւն իւղաւորական խնամաւորութիւն սոսկալի անունս օծիւթեան. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
worthy to be incensed, praiseworthy, honourable.
cf. ԽՆԿԱՒՈՐ. Բարութիւն խոտովանելի, ազդումն խնկալի։ Ըստ մարմնոյ ծնողդ խնկալի։ Պաշտօն խնկալի։ Մարգարէից ձայն խնկալի։ Մարդասիրութիւն տօնելի, եւպահպանութիւն խնկլի։ Այս իւղ խնկելի, Այսաթոռակալ խնկալի. (Նար. ՟Ժ՟Թ. ՟Լ՟Ա. ՟Ծ՟Բ. ՟Ղ. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. մծբ.։)
Քեզ օրհնութիւնս երգոց խնկալի, եւ ինձ մերժումն տարագրութեան անյուսալի. մարթ է իմանալ նաեւ՝ խնկալի է, այսինքն արժան է խնկել։