like Jesus Christ.
ա. Իբրեւ զքրիստոս. ըստ օրինակի քրիստոսի տեառն մերոյ. եւ Քրիստոսական.
professing the faith of J.-C., christian.
Գրեցաք ամենայն քրիստոսադաւան հայասեռ ժողովրդականացդ. (Շ. թղթ.։)
signed by J.-C, or with the sign of the Cross, or with Christ, s name.
Քրիստոսիւ կամ ի քրիստոսէ դրոշմեալ. կնքել անուն քրիստոսի. խաչանիշ. քրիստոնէական. քրիստոնեայ.
Առ ի քրիստոսէ հայցէր լինել պաշտպան քրիստոսադրոշմ բանակին։ Զքրիստոսադրոշմ եւ պատուական գլուխն (լուսաւորչին) ի գզրոցի եդեալ. (Յհ. կթ.։)
to christen, to baptize, to make christian.
Որ ի միում աւուր ՟Ժ՟Ե բիւրս յարքունական զորացն քրիստոսազգեաց. (Վրդն. լս.։)
strengthened by J.-C.;
called to be a soldier of Christ.
Խրիստոսի զօրութեամբ վառեալ. քրիստոսի զօրական եղեալ. քրիստոսիւ զօրացեալ.
cf. Քրիստոսադիր.
Ի քրիստոսէ կարգեալ. որ ինչ է ըստ քրիստոսական կարգաւորութեան.
cf. Քրիստոսադաւան;
living like a christian.
Քառասուն վկայքն՝ միահաւատ, քրիստոսակրօն՝ միագունդ զօրականք. (Սիսիան.։)
pleasing or agreeable to J.-C.
Հաճոյ կամ հաճոյական քրիստոսի.
honoured by J.-C.
Այլեւ զքրիստոսամեծար ասպնջականիցն իւրոց բազում գովութիւնս փոխանակ մեծարանացն կարգէ. (Կորիւն.։)
offered, consecrated to J.-C, holy, divine.
Նուիրեալ կամ նուիրական քրիստոսի. ընծայեալ եւ սրբեալ աստուծոյ. սրբազան.
piety, love of Christ.
Սիրելն զքրիստոս. քրիստոսասէրն գոլ. աստուածասիրութիւն. Յաղագս ղազարու քրիստոսասիրութեանն նորոգ է (զնա քրիստոս) ի գերեզմանական անշնչութենէն։ Ծանուցին ի ձեռն գրոյ թագաւորի՝ զքրիստոսասիրութիւնն իւրեանց։ Ոչ բաժանեալ ի քրիստոսասիրութիւն եւ յարծաթսիրութիւն։ Միայն զքրիստոսասիրութիւնն ունելով պատճառս. (Մամբր. ՃՃ.։ Վանակ. հատ.։ Վրդն. պտ։)
selling or betraying J.-C.
χριστοκάπηλος qui christum cauponatur. Վաճառօղ զքրիստոս ըստ օրինակի կրպակաւորաց որպէս յուդայ, սիմոնականք, եւ այլն.
planted by J.-C.
Մի ապականեսցէ կինճն զքո որթն քրիստոսատունկ. (Ճ. ՟Ա.։)
transmitted, given or taught by J.-C.
Լուծանել կամ դժրել զարքայդ քրիստոսաւանդ. իմա՛ պարգեւեալ մեզ ի քրիստոսէ, կամ պահօղ զքրիստոսական աւանդս։
Christ's vicar.
Գրիգոր արթնական՝ քրիստոսափոխան. (Գանձ.։)
Christ's, of J.-C.;
christian, faithful.
Քրիստոնեայ. քրիստոսական. քրիստոսին.
sharing in the spirit and knowledge of J.-C.
Քրիստոսիմաստ եկեղեցականաց (կամ եկեղեցականաց) նմանեալք. (Նար. յովէդ.։)
cf. Քրտնիմ.
Ի տապ տօթոյ աստ քրտնեցիք, յանմահական դրախտին հանգչիք (Շ. եդես.։)
distraction, upsetting, confusion, agitation, emotion;
groaning, complaint, outcry.
կարեկցեալ իմումս թշուառութեան ողբականօք քրքուտնաց ձայնից. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
"the thirty seventh letter of the alphabet, the eighth of the vowels. It was introduced in the Armenian alphabet towards the end of the XIIth century to facilitate or distinguish the two different pronunciations of the syllable աւ, which is generally pronounced ""av"" when followed by a vowel, as աւետարան;
on the contrary, when followed by a consonant, it is pronounced like the English ""o"", as աւգնեմ, աւրհնեմ, աւրէնք."
Այլ քանզի կրկնաձայն եւ հոմաձայն է մեզ աւ, զի նախ քան զայլ ձայնաւոր՝ կամ ի վախճան բառից թաւ հնչէ որպէս մօտ ի ավ, զոր օրինակ աւագ, աւազան, աւետիք, աւիշկ, հարաւ, ցաւ. եւ այլն. առ ի գիտել՝ թէ եբր գրի իբր օ՛, սկսան ոմաք ի վերայ տառիս աւ ՝ դնել զյունական ω , օ՛մեկա. Վասն զի տեսին առ հինս եդեալ զայն երբեմն ի վերայ վանկիս ով, ի նշանակ՝ թէ այն վանկ ըստ յունաց գրի տառիւս . ω , օ՛մէկա։ Այլ ելին եւ անհմուտ գրիչք, որ կարծելով թէ ձեւդ օ, յամենայնի լնու զտեղի տառիցս աւ, փոխանակ գրելոյ՝ Դաւիթ, զաւակ, ցաւ, եւ այլն. Գրեցին՝ Դօիթ, զօակ, ցօ, եւ այլն. որպէս համառոտագրութիւն։
Բայց իմաստունք անգամ ստէպ վարանէին եւ ցարդ եւս վարանին, թէ ուր դնի ըստ հին գրչութեան, Աւնան, Սաւսան, Սաւսակիմ, Լաւոդէ, եւ այլն, արդեօք իբր աու՞ վերծանելի իցէ, եթէ իբր օ՛. զոր դիւրին է որոշեալ՝ հայելով յայլ լեզուս. զի հիշելի է ըստ նոցա, անուան, սօսան, սուսակիմ, լօոդէ, եւ այլն։ Որպէս եւ վիպակ սովորութեամբ գրեալքն կամ իբր ռամկօրէն հիշեաւ արտաբերեալքն՝ օգոստոս, աւրեղիոս, պաւղոս եւ այլն։ Եւ չեն ինչ զարմանք. զի եւ իտալացիք՝ որոց լեզուն է ռամկականն լատինականի, ասեն օ՛ռօ, կօտէ՛րէ, բա՛օլո կամ բօ՛լօ, ուտիռէ կամ օտի՛ռէ. փոխանակ լատին ձայնիցս՝ աւռում, կաւտէ՛րէ, բաւլուս, աւտի՛րէ, եւ այլն։
Յորոց յայտ է, թէ սուրբն մեսրոպ որպէս ոչ յօրինաց զտառ ինչ նման լատինականին u, այլ նոյնպէս հնչել ուսոյց զվանկդ ու՛, հանգէտ յունաց՝ որք գրեն ου . ըստ նմին ոչ յաւել զտառն օ՛, այլ ուսոյց ըստ տեղւոյն գրել փոխանակ այնր աւ, կամ ւ. հանգոյն այլոց արեւելեաց համօրէն. որպէս եւ գաղղիացիք գրեն au, եւ վերծանեն օ՛։
Սովիմբ լուծանի եւ այն տարակոյս, թէ զիա՛րդ ի հին մատեանս անխտիր գրին ամենայն հոլովք ներկայ ընդունելութեանց՝ ող, կամ աւղ. սիրող, ի, աց. սիրաւղ, ի. սիրաւղք, ղաց, եւ այլն. ուստի եղեւ առ մեօք ոմանց միշտ գրել օղ, եւ ոմանց միշտ ող. այլ ըստ կանոնի երեւի գրել յուղղականն օղ, եւ ի հոլովականն ող. քանզի եւ ի յն. ուղղականն է . -ων , հոլովականն է -οντος, -οντα, -ωντες, -οντων եւ այլն. վասն զի ω , է երկար, եւ ο , սուղ. որպէս եւ ի մեզ օ կամ աւ է երկար, եւ ո ՝ սուղ։
Ապա մնայ մեզ զամենայն բառ գրեալ յառաջնոց երկբարբառ ձայնաւորաւս աւ ՝ դնել ի կարգիսընդ այժմու սովորական տառիւս օ։
to aid, to succour, to assist, to second, to back;
to be good for, to serve, to favour, to sustain;
— միմեանց, to help one another.
Իսկ որ ասի ըստ յն. կր. օգնիլ, կամ օգեալ լիել, ի մեզ դնի Օգնականութիւն գտանել։ Որպէս եւ որ գտանի գրեալ ի հին Վարս հարց.
imperial.
Յինքնակալաց բնակեալ. կայսերական.
utility, profit, interest, advantage, emolument, gain, lucre;
useful, advantageous;
great, much;
— or յ— է, օգտի է, են, it is good for, it is useful, profitable;
գտանել զ— իւր, to find one's interest;
— քաղել, to derive or reap benefit from;
— լինել, to be useful, advantageous, to serve;
յ— արկանել, յ—ի կիր or ի վար արկանել, յ— անձին վարել, յ— իւր շրջել, առնուլ, to profit by, to avail oneself of, to turn to account, to turn to the best account;
յաչս դնել զամենայն ի շահ օգտի անձին, to sacrifice all to one's interest;
վասն օգտի քո է, յ— քոյին է, it is for your good, for your interest;
զ— ժամս աւուրն, the greater part of the day;
cf. Շահ.
ՕԳՈՒՏ. ա. (իբր լծ. ընդ Յօգն. չօգ ). Յոլով. բազում. հարուստ մի. բաւական. շատ, խելմը, հերիք.
utility, usefulness, advantage, good.
Աղ կրկին ունի զբնաւորական օգտակարութիւն. (Շ. մտթ.։)
to interest, to give an interest, to advantage, to profit, to benefit, to improve.
Այսոքիկ են՝ որ զանձն օգտեցուցանել աննախանձ օգտականութեամբ. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ. ՟Ժ՟Է։)
cf. Օգուտ.
Գրաւական եդեալ յանձինս շահաւորն օգտութեան կէտ զմահ։ Արբէք զբաժակն խաղաղութեան, որ լի է օգտութեամբ. (Ագաթ.։)
traversing, moving, flying in the air.
Կամ իբր Օդագնացական. թռչական.
flying in the air, very swift, like the wind.
Թռչօղ կամ թռչողական ընդ օդս. օդագնաց.
Թռչունք օդաթռիչ ընթացիւք վերագոյն գտանին որսորդական հնարից. (Ոսկիփոր.։)
affected by damp, damped by the atmosphere.
Օդախոնաւ մեղկութեամբ զքաարս ձայնատրական ... Թուլադաշնակեալ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
situated or built in the air, aerial.
Յօդս կառուցեալ. եթերական.
built with taste, embellished.
Ըստ մասանց գիտոյից օժնդակութեան քաղաքայարգար ապարանից թագաւորական պաղատի. (Արծր.)
civic order, police.
Ի հանճարոյ, յարդար դատողութենէ, յարուեստականութենէ, ի քաղաքաշինութենէ, ի պատերազմաց յաղթութենէ. (Սկեւռ. ես.։)
political;
civil, polite, courteous, mannerly.
πολίτης, πολιτικός civis, civilis, urbanus. Որ վարի ի քաղաքի ըստ օրինի եւ կարգի քաղաքակցութեան եւ քաղքականութեան. քաղքական առաքինի. մարդավար.
Հոգւով միայն տեսողացն՝ երկնի եւ աշխարհի քաղքավարաց։ Անկշռելի սմա ի դասս քաղաքավարացն ամենեւին ոք գտցի պարագիտեալ. (Փիլ. տեսական.։ Պիտ.։)
cf. Քաղաքավարիմ.
πολιτεύω administro, curo. Վարել զտնտեսութիւն քաղաքական, եւ անցուցանել զկեանս առաքինի քաղաքավարութեամբ.
ՔԱՂԱՔԱՎԱՐԵՄ, եցի. չ. ՔԱՂԱՔԱՎԱՐԻՄ, եցայ. ձ. πολιτούμαι, συμπολιτεύω, -ομαι rite versor (in civitate), conversor. վարիլ արժանաւոր քաղքականութեամբ. բարւոք կեալ կամ կենցաղավարիլ. առաքինանալ.
Ըստ կամացն Աստուծոյ քաղաքավարիլ ... Հրեշտակական կրօնաւորութեամբ քաղաքավարեալք։ Քաղաքավարեալ ի մարմնի անարատ վարուք։ Որ ըստ անմարմնոցն ի մարմնի քաղաքավարեալ առաքինութեամբ ի մանկութենէ։ Ի չարիս մաշին անկարգ քաղաքավարեալքն. (Սարգ.։ Շար.։ Նախ. ժող.։)
to behave well, to conduct oneself honestly;
to rule with wisdom.
ՔԱՂԱՔԱՎԱՐԵՄ ՔԱՂԱՔԱՎԱՐԻՄ. πολιτούμαι, συμπολιτεύω, -ομαι rite versor (in civitate), conversor. վարիլ արժանաւոր քաղքականութեամբ. բարւոք կեալ կամ կենցաղավարիլ. առաքինանալ.
Ըստ կամացն Աստուծոյ քաղաքավարիլ ... Հրեշտակական կրօնաւորութեամբ քաղաքավարեալք։ Քաղաքավարեալ ի մարմնի անարատ վարուք։ Որ ըստ անմարմնոցն ի մարմնի քաղաքավարեալ առաքինութեամբ ի մանկութենէ։ Ի չարիս մաշին անկարգ քաղաքավարեալքն. (Սարգ.։ Շար.։ Նախ. ժող.։)
behaviour;
policy;
police;
good breeding, civility, urbanity, courtesy, politeness, affability;
— կենաց, personal conduct;
անսագիւտ —, unimpeachable morality or integrity;
ծայրացեալ —, deep policy.
πολιτεία, πολίτευμα respublica, civitatis regimen եւ vita civilis. Վարչութիւն կամ տնտեսութիւն քաղքական. քաղքականութիւն. կառավարութիւն քաղաքի, եւ մարդավարութիւն.
Ունիք զզօրականաց քաղաքավարութիւն, եւ ո՛չ զայնոցիկ՝ որ ի քաղաքս իցեն բնակեալ, այլ որպէս զձիս շամբուշ յերամակի՛ ճարակեալս ընդարձակ. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
the same country;
townsman, citizen, burgess;
—ք, towns-people, towns-folk.
civility, politeness;
honesty, virtue.
Քաղաքավարութիւն. քաղաքականութիւն. եւ Առաքինութիւն.
in Chaldean.
ՔԱՂԴԷԱՐԷՆ ՔԱՂԴԵԷՐԷՆ. եւս եւ ՔԱՂԴԷԱՑԵՐԷՆ. χαλδαϊκῶς, -κός chaldaice, -cus. Քաղդէական լեզուաւ, գրով. եւ Քաղդէական.
to gather, to gather together, to collect, to assemble, to amass;
to draw, to extract;
to pick, to pluck up, to take away;
— զոգիս, զշունչ ուրուք, to keep in suspense, to amuse, to keep at bay;
— բանս ի բերանոյ ուրուք, to catch something out of one's mouth;
to get, to obtain his secret surreptitiously;
սկսաւ ոգի նորա քաղիլ ի նմանէ, he began to faint away;
լոյս իմ քաղի, my life is consuming;
cf. Ընկոյզ.
Զառաջի ճակատոյն միայն զհերսն քաղեն. (Փիլ. տեսական.։)
the fifth month of the ancient Armenian calendar.
Ամիս հայոց՝ ըստ անշարժ տումարի յայսմաւուրաց, կամ ըստ ժամանակի թարգմանչաց՝ համեմատեալ մասին դեկտեմբերի եւ մասին յունվարի ըստ հռովմայեցւոց. իսկ ըստ շարժականին անկանի յայլեւայլ ժամանակս։ Ըստ ՟Ա, ասի.
Ի սոյն ամի՝ որ էր ՟Ն՟Լ՟Ը թուականին, նիզակաւոր աստղն կրկին անգամ երեւեցաւ յամսեանն քաղոց, որ օր ՟Ժ՟Է էր ամսոյն՝ ի տօնի փոխման ամենասուրբ՝ կուսին. (Ասող. ՟Գ. 27։)
mixed with sweetness, sweet;
mild, soft, temperate;
— բանք, honeyed words.
Չեն ինչ օգուտ հեշտական քաղցրախառն օդք. (Ոսկ. ես.։)
agreeable to the taste, sweet to the palate.
ՔԱՂՑՐԱԽՈՐԺ ՔԱՂՑՐԱԽՈՐԺԱԿ ՔԱՂՑՐԱԽՈՐԺԵԼԻ. Քաղցրութեամբ ախորժելի. քաղցր եւ ախորժական.
cf. Քաղցրախօսիկ.
Եւ գիշերոյ՝ հաւ քաղցրախօս զուարճական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
mild-looking;
fine, graceful.
Ո՛րչափ ինչ քաղցրահայեաց եւ ցանկալի իցէ տեսիլ լուսոյն։ Զքաղցրահայեաց նշուլից արեգականն։ Քաղցրահայեաց ճառագայթից. (Վեցօր. ՟Բ. ՟Ե։ Շիր.։ եւ Ճ. ՟Ա.։)
sweet-voice. melody, harmony, euphony, music;
քաղցրաձայնութեամբ իւրով, by his harmonious voice.
Երաժշտական երգոցն քաղցրաձայնութիւն։ Ազգի ազգի նուագաւոր հընչմանցն քաղցրաձայնութիւնք։ Ի քաղցրաձանյութիւն հոգեւոր օրհնութեամբ։ Քաղցրայայնութեամբ օրհնէին զԱստուած. (Լմբ. սղ.։ Պիտ.։ Խոր. հռիփս.։ ՃՃ.։)
well turned, harmonious.
Իբրեւ զքնար ոսկիականակապ քաղցրաղի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
gently beaming.
Առ քաղցրաճաճանչ ճառագայթս արեգականն ոչ հայեցան. (Միսայէլ խչ.։)
to become or grow sweet, mild;
to soften down, to relent.
Զմահացու կերակուրն փոխանակ օգտակարին ջամբեալ՝ քաղցրանան։ Դնէ առաջի ազգ մի կերակրոյ. քաղցրանաս ի նոյն առաւել՝ քան ի սոսկ հացն։ Ունկանն յերաժշտական ձայնսն քաղցրանալ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։ Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ժղ.։)
causing harmonious chants to be heart.
Երգո հոգեւորականս քաղցրանուագս։ Քաղցրանուագ հնչեն օրհնութիւնք։ Եհան յեղանակս քաղցրանուագս. (Եղիշ. միանձն.։ Խոր. վրդվռ.։ Ճ. ՟Ա.։)
Երգ ներբողական՝ քաղցրանուագ հնչմամբ. (Տաղ.։)