rare, excellent, very precious.
τιμαλφής, -φέστερος, -φέστατος honoratus, pretiosus. pretiosissimus. Որ ինչ գտանէ՝ կամ գտեալ է զպատիւ յաչս այլոց. պատուական. յարդի. մեծագին.
Երկու քարինքն ի վերայ գլխոյ ուսոցն զմրխտին պատուականագիւտ նիւթք են։ Ոսկւով՝ առաջին նիւթով՝ պատուականագիւտ յամենեցունց։ Ոսկին նշանակ է պատական էութեան՝ պատուականագիւտին. (Փիլ. քհ. Փիլ. ել. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Մերկ եւ կողոպուտ ի պատուականագիւտն լեալ թագաւորական զարդուց. (Պիտ.։)
most honourable;
most precious.
τιμιώτερος, ἑντιμιώτερος , προστιμώτερος, ἑνδοξότατος, τιμιώτατος homoratior, -tissimus, pretiosior, -sissimus. Առաւել կամ յոյժ պատուական. ազնուական, եւ մեծագին. լաւագոյն, նախապատիւ.
(պատանին) էր պատուականագոյն քան զամենեսեան՝ որ ի տան հօր նորա էին։ Յաւել առաքել բտղակ իշխանս բազումս եւ պատուականագոյնս քան զնոսա։ Պատուականագոյն է նա քան զականս պատուականս. (Ծծն. ՟Լ՟Դ. 19 ։ Թուոց . ՟Ի՟Բ. 15։ Առակ. ՟Գ. 15. եւ ՟Լ՟Ա. 10։ Տե՛ս եւ Ղկ. ՟Ծ՟Դ. 8։)
Բազումք զպատուականագոյնսն եւ գյաւէտ սիրեցիալսն ինքեանց՝ նախկինս (առաջի) իւրեանց ասեն լինել. (Արիստ. նախկին.։)
Զայսպէս կեալն, եւ ոչ զգոլն միայն մարդկան՝ պատուականագոյն վարկանելով. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Հոգւոյ զմարմին պատուականագոյն ասէ գոլ բանս այս՝ ստելով. զի ոչինչ է երկրածին՝ երկնայնոյն պատուականագոյն. (անդ. ՟Է։)
Ի ծառայս իսկ՝ որ պատուականագոյնքն՝ առնթերակացք են տեառն. (Իսիւք.։)
պատուականագունացն վայելմամբք զվատթարագունիցն յիշատակ ի բաց մերժէ. (Նիւս. երգ.։)
Եւ ոչ ի կարի չար դատաւորացն եւ յախմարդունից հաստատի, թո՛ղ թէ ի պատուականագունաց. (Պիտ.։)
to become precious or excellent.
high value, elevated price;
excellence, pre-eminence, rarity;
nobleness.
τιμιότης honorabilitas, pretiositas. Պատուականն գոլ. լաւութիւն պիտուականութիւն, աղեկութիւն.
Ամենեքեան մեծանայաք՝ որք ունէաք զնաւս ի ծովս, վասն պատուականութեան քոյ. (Յայտ. ՟Ծ՟Ը. 19։)
Ոչ միայն զարքունեօքն ձերովք անցանէ պատուականութեամբ, այլ եւ զերկնից լուսաւորօքդ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ոչ երկինք եւ ոչ երկիր, եւ որ ի նոսա պատուականութիւնք իցեն. (Փարպ.։)
ՊԱՏՈՒԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ. εὑγένεια nobilitas, excellentia. որպէս Ազնուականութիւն.
Յաղագս պատուականութեան մարդկանն ... զի համազգիք քաջին են. (Խոր. ՟Բ. 26։)
Պատուականութեամբ եւ գոռոզութեամբ խոնարհել ջանայ (զայլս)։ Որ պատուականութեամբն է՝ բարկութեամբ եւ շփոթիւ լինի. (Վրք. հց. ՟Ծ՟Զ։)
honorary;
— բանք, compliments.
Պատուասիրական փոխանորդութեամբ տասանորդութիւնն (աբրահամու առ մելքիսեդիկ). (Պիտ.։)
cf. Պատուհասագոյն.
Բարձեր զպատիժ պատուհասական. (Գանձ.։)
Եւ է գործ բարկացողին՝ գոլն տանջանական եւ պատուհասական։ Է առաքինութեան յատուկ՝ ոչ տանջանական գոլն եւ ոչ պատուհասական, այլ հանդարտ եւ հեշտական եւ ներողական. (Արիստ. առաք.։)
Որոշական է, որ եւ պտուհասական. որպէս եւ դաւիթ որոշէ պատուհասիւ զչասն. (Ոսկիփոր.։)
invective, reprehensive.
Յանդիմանողական. կշտամբողական.
Այլ զի վերծողական, եւ ոչ սոսկ պատուհասողական էր եղեալն առ նա, լուայ ասէ, եւ այլն. (Ոսկ. գծ.։)
honorary.
Ոչ էր ժամանակ պատուողականն շքոց եւ պատուոց. անարգութեան էին պէտք։ Լռեաց զբնութիւն, շտեմարանեաց զպատուողոկանն, եւ քարոզեաց մեզ զչարարանսն. (Աթ. համբ. յորմէ եւ Վահր.։)
cf. Պատիր.
ἁπατέων deceptor. Պատրողական. պատիր.
Արդիւնս ինչ որ ցուցանեն, քանզի պատրականք են Վասն խաբեբայ եւ պատրական ինչ բանից. (Ոսկ. եփես.։ 1)
cf. Պատրաստ.
Առէ՛ք պատրաստական քարինս երկոտտսան։ իբրեւ զառաւօտ պատրաստական գտցուք զնա։ ուխտ յաւիտենական եդ ինձ պատրաստական յամենայն ժամանակի պահել։ Զպատրաստական հացն յերկնից ետուր նոցա. (Յես. ՟Դ. 3։ Ովս. ՟Ղ. 3։ ՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 5։ Իմ. ՟Ծ՟Զ. 20։)
ոչ օտար կանոնաւ ի պատրաստականս ինչ պարծել. (՟Բ. կոր . ՟Ծ. 16) իմա՛, ի պատրաստեալ իրս. հազըր եղած կամ գտնուած բաներ։
սուրբն ղեւոնդ ի տեղւոջն անդր պատրաստական դիպեցաւ. (Եղիշ. ՟Գ։)
Չեւէր հասեալ ժամ նորա, այսինքն չեւ էր ժամանակ պատրաստական. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 7։)
նաւակ մի պատրաստական կայցէ նմա յն. սպասեսցէ կամ կայցէ մնայցէ. προσκαρτερέω persevero, perduro.
patriarchal.
cf. Պատրող;
seductive, flattering, fawning.
ἁπατηλός falax, deceptorius, seductorius. Որ ինչ անկ է պատրողաց. խաբէական. ստայօդ. պատիր. մոլար.
Պատրողական բանիւս, բանիւք, բանս, Եւն։ Տե՛ս եւ զպատրողական բանից նոցա զդաւաճանութիւն. (Վրք. հց. ՟Ը. ՟Իղ։ Փարպ.։ Նանայ.։)
Բազում պատրողական կարկատելով պատճառս. (Փարպ.։)
Պատրողական յաչս կերպարանեալ արուեստիւք ստօք։ Պատրողական Նշանօք. (Զքր. կթ.։ Տօնակ.։)
Յիմարութեամբ պատրողականաւ գինեաւս յիարեալ։ Ճաշակեաց ի պատրողական պտղոյն. (Նար. ՟Ե։ Զքր. կթ.։)
irregular, anomalous.
(իբրու տարականոն). Օտար ի կանոնէ. անսովոր.
Յանլիութիւն աւուրցն հայելով պատանւոյն՝ պարականոն զիրն վարկանէր. (Խոր. ՟Գ. 3։)
comprehensive;
— հոլով, circumlative case.
Արիութեանց պարառական, նախնեաց քաջացըն գոլ նման. (Շ. առ ապիրատ.։) (Իսկ ըստ արդի քերականաց՝ Պարառական հոլով ասի, որպէս նշանակիչ շուրջ գոլոյ զիւիք)։
relating to the calendar.
Այս է նահանջն, որով տոմարական արուեստն յառաջանայ ի ժողովումն. (Վանակ. տարեմտ.։)
burning.
Ունօղ զզօրութիւն տոչորելոյ. կիզողական.
Իսկ անիմաստիցն եյրիչ վտակք, հրդեհիչք եւ տոչորականք. (Ագաթ.։)
Որպէս զի մի՛ զախարհ լուցցէ տոչորական՝ սաստիկ հըրատըն բոցագոյն եւ կիզական։ Երրորդ՝ մախանք ինչ նախանձու եւ խեռական, որով մաշէ զհոգին հըրով տոչորական (մախանքն). (Երզն. ոտ. երկն.։)
obscure or prolix.
Տիրապէս տրամադրութեան տորբանականդ ի քեզ տոգորեալ։ Տրոհել զտարբեղունն կասկածանս, տորբանելով վերագոյն իմն ածեալ լպրծական փաղառութեան. (Մագ. ՟Խ՟Ա։ ՟Ժ՟Զ։)
cf. Տորտային.
hard, stiff, tough.
Այլք զտորրական տնկովք պատեալք յօրանան. (Պիտ. առ Լեհ.։)
pastoral, bucolic;
pastor;
eclogue.
Որ հոսեացն զիսրայէլ, ժողովեսցէ զնա իբրեւ տուարածական զհօտ իւր։ Եթող զոչխարսն ի տուարածականս. (Երեմ. ՟Լ՟Ա։ 10։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է։ 10։)
Զտուարածականսն սրով սպանեալ՝ հրով մաշեաց զոչխարս. (Իսիւք.։)
toxical, poisonous;
— դեղ, toxic, poison.
• «թունաւոր». մէկ անգամ դեղ բառի հետ գործածուած ունի Պտմ. աղէքս. 172 (տպ. բոքսական ՆՀԲ ունի տոքսական)։
• = Յն, τοհιϰόν «նետերը թունաւորելու համար թոյն». բուն նշանակում է «նետի կամ աղեղի յարմար» (ծագում է τόζον «նետ. աղեղ, ծիածան» բառից). օր. τοհιϰὸς ϰάλαμος «նետի եղեգ», յետոյ τοζιϰὸν φάρμαϰον «նետի դեղ կամ թոյն», որից գոյականաբար τοζιϰόν «թոյն»։ Սրանից ֆր. toxique (ընդ-հանուր անուն թոյների)։ Հայերէնի մէջ -ιϰο, վերջաւորութիւնը թարգմանուած է -ական մասնիկով։-Հիւբշ. էջ 385։
ՏՈՔՍԱԿԱՆ ԴԵՂ. τοξικόν toxicum. Մահադեղ. (յն. դօքսիգօ՛ս է նետական. եւ դօքսիգօ՛ն ՝ դեղ մահու, որով օծանէին զնետս)
Բերել զտոքսական դեղն, զորոյ զզօրութիւնն գիտէր՝ թէ յոյժ դժնդակ է. (Պտմ. աղեքս.։)
typographical.
concupiscible, sensual, libidinous, amorous.
ἑρωτικός cupidinosus, libidinosus, amatorius. Ցանկական. տրփական. հաճոյական. հեշտալի.
Ի տռփական կատաղմանէ եւ ի մոլորութենէ խափանեցուսցէ. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Տռփական կերակրօքն ի ծառոյն (գիտութեան)։ Համբերէր վասն տռփական (կամ տրփական) սիրոյն։ Ուսանել անասնոյն այնմիկ եւ զտռփական կեղծաւորութիւնս. (Յհ. իմ. եկեղ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։ Փիլ. լիւս.։)
Կամ ἑρασθός amorosus. իբր Տարփական. սիրողական.
Ողջոյնն յայտնէ զառ միմեանս տռփականն ուրախութիւն. (Դիոն. եկեղ.։)
Տռփականն այն եւ վավաշ. (Մագ. ՟Ժ՟Ա։)
dative;
dative.
δοτικός, -κή, -κόν dativus, -a, -um Ըստ քերականաց է հոլով յարյտնիչ, ո՛ւմ տալի է ինչ, կամ առ որ վերաբերի.
Հոլովք՝ ուղղական, սեռական, տըրական ... եւ տրականն (ասի նա եւ) պատուիրական ... Տրական, ինձ, քեզ, նմա. (Թրակ. քեր.։)
Տրականդ լինի թղթական՝ ո՛չ ի հայս, այլ ի հռոմին. (Երզն. քեր.։) cf. ԹՂԹԱԿԱՆ, cf. ԱՌԱՔԱԿԱՆ, cf. ՑՈՒՑԱԿԱՆ։
ՏՐԱԿԱՆ. որպէս Տըւչական, կամ տուեալ ինչ մարդկային աւանդութեամբ, եւ պատուիրանաւ.
Մի՛ տրական կարծեօք հաւատայցես ի յիսուս նազովրեցի. (Վրք. սեղբ.։)
logical.
διαλεκτικός, λογιστικός, λογικός dialecticus, rationalis. Սեպհական տրամաբանութեան եւ տրամաբանից, որպէս եւ տրամախօսութեան.
Որոշումն է տրամաբանական, որ ասէ՝ թէ պարտ է ի վերայ հոմանուանցն զերիս զայսոսիկ խնդրել. (Սահմ. ՟Ա։)
Առաջիկայ շարագրութիւնս պիտանացու է ի տրամաբանական հնարս։ Տրամաբանական այն է, յորժամ ոմն հարցանէ, եւ ոմն ասէ։ Չորք գոն տրամաբանական հնարք, բաժանականն, սահմանականն, ապացուցականն եւ վերլուծական. (Անյաղթ պորփ.։)
Տեսակ հաւաքմանցն՝ ապացուցական, տրամաբանական, ճարտասանական, քերթողական ... Եթէ առաւել է ճշմարիտն քան զսուտն, լինի տրամաբանականն. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
Տրամաբանական բաղխոհութիւն երբեմն ճշմարտէ, երբեմն ստէ. (Քեր. քերթ.։)
Պղատոն տրամադրէ յիւրում տրամաբանական մատենին (այսինքն ի տրամախօսութեան). (Ճ. ՟Ա.։)
Զխորհուրդս մտածութեանս այսորիկ տրամաբանականքն կոչեն ապացուցական. (Փիլ. լիւս.։)
Քանիօ՛ն շահաւորութիւն առ տրամաբանականսն բերիցէ։ Յիշեաց ինքն (արիստոտէլ) ի տրամաբանականացն գիրս։ Իբրու ի տրամաբանականացն գիրս է պիտանութիւն հակակայիցս. (Անյաղթ ստորոգ.։)
diametrical.
Կենդանատեսակաց բոլորակութեան տրամաչափական կողմանն բաղկացելոց ի կենդանակերպացն է ... զկէսն տրամաչափական կողմանն հակառակ, եւ այլն. (Շիր.։)
tribunitial.
disjunctive;
adversative.
Տրոհիչ. բաժանիչ. եւ Բաժանեալ. անջատական.
Յաշտարակին՝ մին սա եղեալ ... ի տրոհական լեզուացըն լեալ. (Շ. վիպ.։)
noisy.
Որ ինչ հայի առ տրոփումն եւ առ թնդիւն. դղրդական.
Ի տրոփական դոփմանէ ոտիցն թնդեալ տանիքն, ի վայր փլուզեալ. (Յհ. կթ.։)
saddening, painful, vexatious, provoking.
λυπητικός, λυπηρός, περίλυπος dolorosus, dolorificus, tristis, molestiam adferens. Ուր կայցէ տրտմութիւն ինչ, կամ տրտմեցուցիչ. տրտմալի. վշտալից. տրտմագին. տխրական.
Վախճան ունին տրտմականքս։ Զի դիւրընկալ արասցէ զտրտմականսն։ Ոչ ասաց՝ թէ վասն տրտմականի էր իրն. (Ոսկ. յհ.։)
Ուստի մերժեալ են տրտմականք ամենայն։ Զարթուցանէ զսիրտն եւ զզգայարանսն ի տրտմականացն եկամտից. (Յճխ. ՟Զ. ՟Ժ՟Ա։)
Լուծան տրտմականքն, եւ ժամանեաց մխիթարութիւնն. (Իգն.։)
Զի թէ տրտմականացն ոչ հաւատան, ի հեշտականացն հաւատասցեն. (Մխ. երեմ.։)
Հայեսցի եւ յայժմոյսլի տրտմականօք կեանք։ Րախճանիցն անձանց՝ տրտմականացն կրիւք. (Շ. մտթ. եւ Շ. տաղ.։)
Հրաւիրատուք տրտմականաց. (Շար.։)
grumbling, complaining.
Որոյ նախերգանն՝ տրտնջական զտեղւոյ հարկի գործոյն. (Արշ.։)
festive, festival;
holy, solemn, public;
— օր, feast-day, holiday;
— գիրք, cf. Տօնացոյց.
ἐόρτιος, ἐορταστικός, ἁστεῖος solemnis, festivus. Սեպհական տօնի. տօնախմբական. հանդիսական. խրախական.
Երրեակն է կատարելագոյն տօնականաց պատարագացն. (Փիլ. լին.։)
Ի տօնական աւուրսն. (Ագաթ.։ եւ Ոսկ.։)
Ըստ տօնական կարգին։ Տօնական ուրախութեամբ։ Տօնական ձայնիւ։ Զերգս տօնականս։ Տօնական ընծայս։ Ի հինգերորդ տօնականէն։ Ի տօնականաց թղթոց. (Եղիշ.։ Կորիւն.։ Պիտ.։ Լմբ.։ Կանոն.։)
Ապա պայծառանայր տօն (ընդ դարձ անառակին), եւ սիրով ընդ միմեանս հայէին եղբարքն, եւ հայրն յաւելոյր զտօնականսն յաղագս որդւոյ առ միմեանս խանդաղատանացն. (Մեկն. ղկ.։)
Երանելին պրոկղ ասէ ի տօնականին (ճառի). (Պիտառ.։)
Սողոմոն մաքենոցի հայրն արար զտօնականն. (Ոսկիփոր.) (որ կա՛մ է տօնացոյց հին, եւ կամ ճառական մատեան յաղագս տօնից)։ Ետու աւետարան, եւ տօնական։ Ի տօնական գրոց, ի գաւազանգրոց, ի հարանց վարուց, ի մարտիրողոք գրոց. Յիշատ.։ Որպէս եւ ի նշանակել մեր յընթացս գործոյս՝ Տօնակ. իբրու տօնական, իմա՛ զմատեանս՝ յորս աւանդին ճառօրէն Պատճառք տօնից սրբոց եւ տէրունականաց։ Յայս ամենայն նշանակութիւնս հայի ասելն.
Տէր զաքարիայն ի յաթոռ հայրապետութեան իւրոյ ի կղզիս աղթամար ... ետ գծագրել յիշատակ հոգւոյ գիրք՝ որ կոչի Տօնական. վասն զի կայ ի նմա տօնք տէրունկանք, առաքլոց սրբոց, եւ մարգարէից, հայրապետաց եւ վարդապետաց, զօրավարաց եւ կուսանաց. (Յիշատ. արծր. յետ թուականի հյ. ՟Լ՟Ծ՟Բ։)
feast.
Եօթն շաբաթ պահոց՝ առանց բարեկենդանութեան եւ տօնականութեան. (Կամրջ.։)
masterly, doctoral.
Պետական. վարդապետական. տիրական. աստուածապետական.
Րաբունական եռաձնեան կոչմանն. (Մագ. ՟Ժ՟Թ։)
Զնոյն եւ մեք երգեմք քեզ րաբունական ձայնիւ զերգս հոգեւորս. (Շար.։)
Նստաւ յամբիոնն րաբունական. (Ուռպ.։)
Րաբունական իմաստից հանճար՝ նուազեալ պակասին յանբարեսէր բարուց. (Տաղ.։)
whole, total, all together.
Իբր Երամիկ, երամական. բոլորական. միահամուռ. համօրէն. (չէ՛ շփոթելի ընդ Ռամկական)
Րամկական խումբ հազարաց, եւ երեսնից թիւ ընդ վեցից. (Շար.։)
Րամից հրեղինաց՝ րամկական զօրաց։ Րամկական երամ որդւոց քո տոհմից. (Գանձ.։)
divine.
ՐԵՆԱԿԱՆ կամ ՐԷՆԱԿԱՆ. Այն է Որէնական. Էական. աստուածային. որ ինչ անկ է եհովահ կոչմանն աստուծոյ ըստ եբր.
Րենական (կամ րեննական) լուսով լցեալ։ Րենական լուսոյն անճառ. (Շար. Շ. մխիթ.։)
Րենական սիրով լցին զաշխարհս ամենայն։ Րենական արփիւն առ լցեալ. (Գանձ.։)
Րենական չարութեամբ լցեալ հրէից ժողովոյն. իմա՛, աստուածընդդէմ։
to be in want, in a miserable state, without resources, to be reduced to extremities.
Աղքատ իմն է մեր բնութիւնս. ոչ օդոյ միայն իւրոյ ցականեալ է, եւ հողմոյ. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
Աղքատին եւ մեծատանն, եւ կարի յոյժ ցականելոյն։ Անքատ եւ ցականեալ իցէ։ Ոյք ի կարօտութեան են ցականեալք։ Ցանկանեալք եւ թշուառականք։ Ոչ անքատս եւ ցականեալս կարծել լինել. (Փիլ.։)
Աղքատութեամբ ցականելոց փարթամութիւն փառաց. (Երզն. լս.։)
cf. Ցականեմ.
to reduce to want, to impoverish, to make unhappy.
Տալ ցականիլ. տնանկացուցանել. թշուառացուցանել.
Այր զընկեր կա՛մ դարանեալ սպանանէ, կամ գաղտամեստ ցականեցուցանէ. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 24.) (ա՛յլ ձ. գաղտապէս յակնեցուցանէ, կամ յանդ կամ յարկանէ ցուցանէ. յն. ցաւագնեցուցանէ, կամ տառապեցուցանէ)
cf. Ցամաքային.
Ընչի իմիք յոչնչի չէ՛ հնար գնալ, եւ ոչ ցամաքական բնութեան ընդ խոնաւութիւն ջուրց. (Եզնիկ.։)
Ազգ առնէ ազգաց ազգաց ... յարկաբնակաց եւ բացօթեգաց, ծծովամխաց եւ ցամաքականաց. (Կաղանկտ.։)
night-lamp;
float-light.
concupiscible;
—ն, concupiscence.
Ցանկական մասն երիկամացն։ Որ յոգիսն հարեալ լինէին ի ցանկական օձէն։ Աչօք նայիմ ցանկականին, ի գեղ դիմաց իգականին։ Ի ցանկական աղտեղութիւնս։ Ոչ զցանկականն խրոխտականութիւն սանձեցի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։ Եղիշ. խաչել.։ Յիսուս որդի.։ Յճխ. ՟Բ։ Նար. ՟Ժ՟Թ։)
ՑԱՆԿԱԿԱՆՆ. Բարձողական կարողութիւն ոգւոյ.
Որ յոգւոջ են եռատեսակ մասունք, խոհականն, եւ ցանկականն, եւ ցասմնականն։ Պղատոնեանքն զշունչ, որոյ երեք մասունք են, բանական, ցասմնական, եւ ցանկական։ Զցանկականն ի մեզ ուղղելով. (Յհ. իմ. երեւ.։ Եզնիկ.։ Մխ. առակ.։)
Գրիւս երիս՝ երեք մասունք հոգւոյն, բանական, սրտմտական, եւ ցանկական։ Մէկն. (Ղկ.։)
Առաքինութիւն ցանգականին՝ ողջախոհութիւն եւ ժուժկալութիւն. չարութիւն ցանկականին՝ զեղխութիւն եւ շռայլութիւն. (Արիստ. առաք.։)
Մէջ է մտացն եւ մարմնոյն՝ հոգին. եւ է ի նմա ցանկականն աստուածային եւ միայն բարւոյն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։)
Ցանկականն եւ ցասմնականն՝ զգայականին յարեւանայ, զոր օրինակ խոհականն՝ բանականին. (Խոսրովիկ.։)
cf. Ցանկական.
Զանգիտումն եւ յանդգնութիւն ի սրտմտականէն, իսկ վաւաշոտութիւն ի ցանկացողականէն լինի. (Մաքս. ի դիոն.։)
fit to excite anger;
irascible;
θυμώδης, θυμοειδής, -δές irascibilis, animosus եւ animi praesentia, vigor. որ եւ ՑԱՍՆԱԿԱՆ, ՑԱՍՄՆԱՏԵՍԱԿ. Զայրացական, բարկացողական. որպէս կարողութիւն, կամ կիրք, եւ որ ինչ գործի նովին.
Զցասմնականն ի մեզ ուղղելով. (Նախ. առակ.։)
Միտք բանական՝ ցասմնականին արքայ։ Ցասմնականն՝ ընդդէմ եղբօրն ի սրտմտութիւն։ Անձնիշխանն միտք ընդ իւր ունելով եւ զցասմնականն. (զի սորա հրամանաւն ըստ ճշմարթութեան վարին. Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Ցասմնական ցպով սաստկութեան յանդիմանիչն (մեծն Ներսէս). (Ճ. ՟Ը.։)
irascibility.
cf. Ցասմնական.
Որոյ երեք մասունք են, բանական, ցասնական, եւ ցանկական։ Երեք մասունք ի նոսա ուստի՛ իցեն, բանական, ցասնական, եւ ցանկական. (Եզնիկ.։)
Որ յոգւոջ են եռատեսակ մասունք , խոհականն, եւ ցանկականն, եւ ցասնականն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Ցասնական իմն սրտիւ դժգմեալ. (Յհ. կթ.։)
patriarcal.
Սեպհական ցեղապետի եւ ցեղապետութեան.
Սիրելով զցեղապետական իշխանութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 38։)
governmental;
—ն, cf. Վարչութիւն.
hair.
unchaste, immodest, libidinous.
Որ ինչ հայի առ վաւաշոտութիւն. խենեշական.
Զվաւաշական եւ զմոլեկան պարսն (յն. վագխիաս) յարմարէ (դիոնիւսոս, որ եւ բաքոս). (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
pitiable, that excites compassion.
Որ ինչ լինի կոտորմամբ աղեաց. աղէխարշ. գորովական. աղէխարշեալ. սիրտը կտրտօղ կամ կտրտած.
Առաջի դնելով նմա զեղուկ աւազումն այրութեան իւրոյ՝ յայտ ածէր զաղէկոտոր խնամսն։ Ոչ յիշեցան նոցա աղէկոտոր խնամք ծնողականաց. (Յհ. կթ.։)
fatal, calamitous, bringing evil, disastrous, grievous, mournful;
full of misery, piteous, exciting pity.
Զաղէտաւոր եւ զողորմագին չարեացն չեմ բաւական ընդ գրով արկանել. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
miserable, pitiable, unfortunate, calamitous, grievous.
Աղիողորմ հեծեծանաց։ Ընդ աղիողորմ թշուառութեան կականման ձայնի. (Նար. ՟Ժ՟Բ. ՟Ժ՟Ը։)
little brick;
tablet;
draught-board;
arithmetical table, logarithm.
Քառասուն եւ հինգն ծննդական թիւ է՝ բաղկացեալ յաղիւսակէ երեքկնացն. եւ է աղիւսակն, ՟Զ. ՟Թ. ՟Ժ՟Բ. ՟Ժ՟Ը. շարադրութիւնն ՟Խ՟Ե։ Զամենայն երկին ընդ ոտիւք գոլ էին. քանզի եւ գոյնն՝ շափիղայի առաւել նմանեալ էր. եւ աղիւս՝ միահամուռ աստեղաց է աղիւսակ, դասիւ թուոց՝ բանից եւ համեմատութեանց յարմարեալ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 27։ Փիլ. ել. ՟Բ. 37։)
bowels, guts;
tripe, garbage;
intestines, entrails;
strings, chords;
խռովին — իմ, I have pity, compassion;
որդի աղեաց, well loved son.
(զորոյ զեզականն տե՛ս ի վեր՝ ԱՂԻ, աղւոյ) σπλάγχνα, ἕντερον viscera, intestinum Ընդերք, մաշկեղէն խողովակ երկայն ոլորեալ ի փոր կենդանեաց՝ ընդունարան յաւելուածոյ կերակրոց՝ կից ընդ քաղրթի. գարըն իլի, պազըր, պազըրսագ.
Ի պատուած աղեացս։ Աղիք անգթականք. (Նար. ՟Ի՟Զ. ՟Ծ՟Զ։)
Առաքելական աղեացն են բանքս. (Ոսկ. հռ.։)
Ընդ ջերմ կաթամբ մօրն իցէ՝ բազում գթով եւ ջերմաջերմն բնական աղեօքն. (Կիւրղ. ել.։)
Քահանայք միաբանեալ ընդ եպիսկոպոսի իբրեւ զաղիս քնարի. (Ածազգ. ՟Գ։ Տե՛ս եւ ԱՂԻ՝ յեզականն։)
to join together, to chain, to fasten, to buckle;
to button;
to lock.
Զհամատարած անդունդսն աղխաղխեաց ելից (մամոնայ) բազում անօրէնութեամբ։ Բազում բեռամբք աղխաղխես զնաւդ։ Նիւթս վաճառականաց աղխաղխիցէ։ Թէպէտ եւ զամենայն ինչ աղխաղխիցեն, աղքատանան։ Զփիւնիկ ասորին լցեալ աղխաղխեալ արձակեաց. (Ոսկ.։ յորմէ եւ Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
unchaste, lascivious.
Եղծ եւ պիղծ, զերծ. անմաքրասէր. գարշ, եւ աղտեղի, կամ սոդոմական. (է՛ որ գրէ ԵՂԾԱՊԻՂԾ, կամ ՊՂԾԱՊԻՂԾ)
unchastity, lewdness.
Աղտեղագոյն աղէտք աղծապղծութեան։ Համօրէն իսկ աղծապղծութեամբ տարրացեալ ... Պարտական սպանութեան, եւ ամենայն աղծապղծութեան. (Յհ. կթ.։ Պիտ.։)
destitute, indigent, poor, necessitous.
πένης, πτωχός inops, pauper, egens Աղքատ. տնանկ. չքաւոր. կարօտ. ցականեալ. անկած. տառապեալ. ֆագըր, ֆուգարէ, սէֆիլ.
sardel, sardine.
Աղծեալ ձուկն. որպէս ռմկ. սարտէլ. ըստ յն. սարդիական կամ սարդոնական տառեխացեալ. σαρδίος τεταριχευμένος (Եպիփ. յղ. ականց.։)
idle words, frivolous discourse, chitchat, nonsense;
cf. Աղճատաբանութիւն.
Արգելոյր զհեթանոսական սովորութիւն աղճատանացն. (Վրք. ոսկ. ի Ճ. ՟Բ.։)
Իբր անարգական բան. նախատինք.
mutinous, seditious, turbulent, inclined to excite sedition.
Անուն պատուական քարի. թերեւս ռմկ. եէշիմ, եէշմ. լտ. եասբիս, իտ. տիա՛սբրօ.
Ի քարէ պատուականէ, որոյ անունն է ալպէսգօն, որ է աշմ. (Մարթին.։)
alarm, noise, uproar, tumult, bustle;
squabble, fray, scuffle, broil, quarrel, contest;
disorder, confusion;
clamour, riot, rising, sedition, revolt, revolution;
plot, intrigue;
— առնել՝ յարուցանել, յարուցանել աղմուկս շփոթից, աղմուկս յուզել, to trouble, to disturb, to alarm, to embroil, to excite to mutiny or sedition;
զաղմկաւ լինել, to be troubled, in confusion, agitated, embroiled.
իբր աղմկական. խռովական, խառնակ.
fox;
կորիւն աղուեսու, fox's cub.
Աղուէս խարանօք ղդէմս նոցա դրոշմել, զի իբրեւ զչար գազան հալածական լիցին. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
saltness.
Ճաշակականքն կոչեցեալք որակութիւնք են քաղցրութիւն, եւ դառնութիւն, աղութիւն. (Նիւս. բն. ՟Թ։)
rock-salt.
Թէոդիտովն ասէ, իբրեւ զաղ մածցին. զվանագոյն ականագոյնն երկնից աղուճակի նմանեցուցանէ կերպարանաց. (Ոսկ. ես. ՟Ծ՟Ա։)
salt;
saltness;
ծով աղտից, salt-marsh.
Արտաքս վտարի ի ձեռն ականջացն աղտն որ ի նմանէ. (Նիւս. բն. ԻԲ.)
Սխրականութիւն աղտոց մեղանաց. (Նար. ՂԳ։)
salt, saline, brackish.
Յաղտաղտուկ կորստական ջուրցն մեղաց. (Իգն.։)
to be stained or soiled, to grow greasy or dirty.
ῤυπάω, καταρρυπόομαι, sordeo, sordidor, conspurior, contaminor Շաղախիլ աղտեղութեամբ. պղծիլ. աղտոտիլ, մնտռիլ, ապականիլ. քիրլէնմէթ.
Ձեռացն եւ երեսացն եւ այլոց անդամոցն աղտեղացեալ ի կայծականց հրոյն. (Նիւս. սքանչ.։)
to soil, to dirty, to stain, to besmear with filth or grease, to befoul, to bedaub, to sully, to tarnish, to grease.
Եւ ապականել. արատել. անպատիւ առնել. խանգարել. աւրել, պզտիկ ձգել. պօզմագ. διαλυμαίνω, λυμαίνομαι violo, vitio, corrumpo, labefacio
cf. Աղտեղացուցանեմ.
Ընդէ՞ր զտանողացդ ոտից սրբութիւն ճանապարհաւն ժանդից աղտեղեր (այս ինքն աղտեղեցեր)։ Աղտեղեալ գունով զազրութեան։ Ոչ աղտեղիլ յուրուական ինչ պղծութենէ. (Նար. ՟Խ՟Զ. ՟Ի՟Ա. ՟Ղ՟Գ։)
greasiness, dirtiness, foulness, stain, impurity;
turpitude, excess;
sweepings;
excrement;
տուն աղտեղութեան, privy, necessary;
անօթ աղտեղութեան, chamber-pot or utensil.
Զսէր յեղաշրջեալ փոխէ ի յաղտեղութիւն։ Ցանկականիս բնական ներգործութիւնն՝ առ Աստուած սէրն է, եւ ո՛չ աղտեղութիւնն. (Լմբ. սղ.։)
miserable, wretched, sorrowful;
raging, violent.
Հարկաւոր. կարեւոր. ἁναγκαῖος necessarius պիտուական. լազըմ. իգթիզալը.
evil, misery, grief, pain.
Յապականութիւն լուծեալ ի յաղցից հարկէ մարմնոյն։ Եւ ոչ մի ինչ աղցս ի վերայ ածելով. (Նիւս. կազմ. եւ Նիւս. կուս.։)
beggar, mendicant, pauper;
poor, indigent, needy, necessitous, miserable, beggarly.
πτωχός, πένης, πενιχρός pauper, inops, mendicus Չքաւոր յաղխից կամ յաղցից. անինչ. տնանկ. ցականեալ. կարօտեալ. տառապեալ. մուրող. ախքատ, մուրացկան. ֆագըր. ֆուգարէ. տիլէնճի. տէրպետէր.
poor, sorry, pitiful, vile, contemptible.
Աղքատական. յանկաւոր աղքատ վիճակի. անպաճոյճ. աղքըտուկ. զէլիլ, պայաղը.
cf. Աղքատասիրութիւն.
Առաւել եւս պատուական է աստուածութեանն աղքատսիրութիւնն յամենայն բարեգործութիւնս. (Փարպ.։)
cf. Աղօթկեր.
Աղօթկեարս արձակէր՝ առաքել նմա թիկունս օգնականութեան. (Եւս. քր. ՟Ա։)
chapel, house of prayer.
Յամենայն տեղիս՝ եկեղեցիս եւ աղօթանոցս վերականգնեալ. (Վրք. գր. սքանչ.։)
that offers up his prayers to God;
suppliant.
Ուր իցէ նուէր աղօթից, կամ աղօթք նուիրական. նուիրօղ աղօթից, եւ նուիրեալ աղօթիւք.
Ի մէջ աղօթանուէր սաղմոսացս՝ եւ խրատականս խառնել. (Լմբ. սղ.։)
that loves prayers.
Աղօթասէր. ջերմեռանդն աղօթական. ջերմեռանդ. իպատէթքեար.
that prays to God;
that addresses God in prayer.
Որ առնէ աղօթս. աղօթական. աղօթամատոյց. աղօթաւոր, եւ ուխտաւոր. աղօթք ընօղ. տուաճը.
prayer, orison, supplication;
աղօթս առնել, յաղօթս կանխել, յաղօթս կալ, cf. Աղօթեմ.
ԱՂՕԹՍ ԱՌՆՈՒԼ. Առնուլ զօրհնութիւն եւ զբարեմաղթութիւն աղօթական.
Եզականս ԱՂՕԹ, է անսովոր. բայց նշմարի ուրեք ի բանս Ոսկ. եւ Յհ. իմ. եւ Սարկ. եւ ի Գանձ. ստէպ։
more obscure or dim;
very small or feeble.
Աղօտագոյն ունի զբաշխողականն երեւումն։ Լուսափայլութիւնք՝ ոմանց յայտնագոյն, եւ ոմանց աղօտագոյն բաշխին. (Դիոն.։ Մաքս.։)
to grow dim, to become obscure, to grow dark;
to grow tarnished, to lose its lustre or polish;
to grow feeble, to be diminished.
Ի ծագել լուսնի՝ պարտեցան (աստեղք) եւ ասեն. այսպէս ի սմանէ աղօտացաք. զի՞նչ եւ յարեգական ծագելն լիցուք. (Մխ. առակ. ՟Ե։)
Ըստ քերականաց՝ սղիլ, կարճիլ վանկի.
growth;
cf. Աճումն.
Վարս անախտական, աճ հրեշտակական, ոչ ցաւ ախտական. (Գանձրն.։)
Տունկք ընդ աչս. զգործնականն ընդ տեսականին. կամ ընդ աճս՝ յոքնաբեղունք լինել. (Ոսկիփոր.։)
cf. Աճումն.
Է ներհական աճելութեան՝ նուազութիւն. (Արիստ. շարժ.։)
Առանձնականք ի ծննդոց աճելութենէ։ Անպակաս աճելութիւն լրման թերութեան։ Զպակասն աճելութեան յարմարական դրութեանդ աղերսեմ շնորհել. (Նար. ՟Զ. եւ Նար. կուս. եւ Նար. յիշ.։)
to grow, to increase, to be augmented, to grow tall or stout;
to make progress;
to vegetate, to sprout, to come up;
to be multiplied;
to be heightened, to grow upon or out of;
to grow dear.
Յորմէ սովորեցին սիրելութեանն աճել բարիք։ Իմաստութեանցն աճեն հնարագիտութիւնք։ Ամենայն ինչ բնական ստացումն՝ կրթութեամբ աճէ։ Իմաստասիրացն աճեալ գիտութեամբ. (Պիտ.։)
vegetation.
ԱՃԵՑՈՒԹԻՒՆ ԱՃԵՑՈՒՄՆ. cf. ԱՃՈՒՄՆ. τὸ αὑξεντικόν (աճեցականն՝ զօրութիւն. իբր աճեցուցիչ, եւ աճական) αὕξησις augendi virtus, accretio
Աճեցողութիւնն հոգեւորական գոյ ի նոսա. (Շ. հրեշտ. առեալ ի Դիոն. երկն. ՟Ժ՟Ե։)
to increase, to make to grow, to augment, to enlarge, to heighten, to make stout, to multiply;
to exaggerate;
to make dear, to raise the price of.
Եւ աճեցո՛ յիս վերըստին՝ զանապական սերմըն բանին. (Յիսուս որդի.։)
cf. Աճումն.
ԱՃՈՂԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ. Աճողական գոլն աճումն. զօրութիւն եւ ներգործութիւն աճելոյ. առուգութիւն. αὕξησις, τὸ ἁκμαῖον augmentum, vigor
Յայտնել վարկանելի է՝ որպէս կանաչս, զմանկականութիւնն եւ զաճողականութիւնն. (Դիոն. երկն. ՟Ժ՟Ե։)
horn of plenty.
Ամաղթեղջիւր. առասպել հեթանոսական ստեղծ զամաղթեայ պատմութիւնն, որ այծ էր՝ ասեն. որոյ մի եղջերն խզելոյ՝ ի բաց բղխել ի խոր տեղւոյն զամենապտղութիւնն. (Նիւս. երգ.։)
to become desert, to be uninhabited or uninhabitable.
Ողբան սուրբ մարգարէքն զամայանալն Երուսաղէմի։ Հայրապետական աթոռն ամայացեալ ի բնակողէն։ Ամայացաւ ի բնակչացն երկիրս ամենայն. (Լաստ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ը։)
vase, vessel, pot;
bag, sack, purse, cloak-bag;
ոտից —, shoe.
Նմանութեամբ՝ ընդունարան եւ գործարան բնական, կամ գործի փոխաբերական.
Մինչ ի մարմին եւ ի զգայական ամանսն (որովայնի)։ Զկերակրոյն ամանսն ներքնատուն ասելով։ Թափուր եղելոց ամանոցն՝ հարկաւոր էր քաղցնուլ։ Շնչաբերակք՝ շնչոյն ամանք ... Երկու են ամանք՝ երակք եւ շնչափողք. (Փիլ.։)
ՈՏԻՑ ԱՄԱՆ. Ռամկական է, իբր ագանելիք ոտից.
beginning of summer.
Մուտ կամ սկիզբն ամարայնոյ, ի մտանել արեգական ի խեցգետին, ի յունիսի ՟Ի՟Ա. կամ ըստ հին տումարի ի ՟Թ. ամըռմուտք։ (Սարկ. տոմ.։)
of or belonging to summer.
θερινός. aestivus Որ ինչ հայի յամառն. սեպհական ամարայնոյ. ամըռւան. եազլըգ. եազլը.
summer-time;
in summer-time, during summer.
Որպէս ձիւնաբեր ամարայնի՝ տօթացելոյ օգնական է։ Որպէս ցօղ ամարայնի, եւ անձրեւ ի հունձս. (Առակ. ՟Ի՟Ե. 19։ ՟Խ՟Զ. 1։)
to raise, to raise up, to take up, to heighten, to lift up.
Ամբառնայր աջու ձեռամբն զտիրական գաւազանն։ Յերկինս փոխանակ աչացն զխորհուրդս համբարձեալ։ Ի խորհրդածութեան պաշտօնն ամբառնալ զմիտս իւրեանց։ Ամբառնալ զինքեանս յամբոկ գործոյն. (Պիտ.։)
Պարտ է նախ ի բնականէն յուսումնականն ամբառնալ. (Մագ.։)
Վերականգնել. յառնել. տիրիլմէք.
Ամբարձեալ ի կործանմանէ հոգեւորական մահուն. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
to rise, to get up, to go up, to ascend.
Ամբառնայր աջու ձեռամբն զտիրական գաւազանն։ Յերկինս փոխանակ աչացն զխորհուրդս համբարձեալ։ Ի խորհրդածութեան պաշտօնն ամբառնալ զմիտս իւրեանց։ Ամբառնալ զինքեանս յամբոկ գործոյն. (Պիտ.։)
Պարտ է նախ ի բնականէն յուսումնականն ամբառնալ. (Մագ.։)
Վերականգնել. յառնել. տիրիլմէք.
Ամբարձեալ ի կործանմանէ հոգեւորական մահուն. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
accusation, complaint, information, action;
imputation.
Զի մեծապէս յամբաստանութիւն ինքեան զփափաքելին մատուցանիցէ երկիր։ Յամենայն կողմանց հաւաքելով զամբաստանութեանցն բան։ Էառ զինքեամբ զյանդիմանական ամբաստանութեան պարսաւանս. (Պիտ.։)