purple-fish, Venus-shell;
purple;
purple clothes, stuffs;
imperial dignity;
cf. Ծիրանագոյն, — Տիւրոսի or Ծուրայ, Tyrian purple;
—ս արկանել, to be clad or clothed in purple, to assume the purple;
to assume the imperial dignity.
ԾԻՐԱՆԻ. իբր ա. πορφύρεος, -ους, ἁλουργός, -οῦν marinae purpurae colore tinctus, purpureus, -um, violaceus. ծիրանական. ծիրանեգոյն. կարմրերանգ, բոցագոյն, վարդագոյն. եւ Մանուշակագոյն. եւ Ծովագոյն. եւ երփն երփն.
to debilitate, to weaken, to extenuate, to emaciate, to consume, to make lean or hectic.
Ծիւրեալ ախտիւ. cf. Ծիւրական։
Ծիւրեալք եւ ծնգեալք եւ ցամաքեալք ի տարակուսական սովոյն. (Յհ. կթ.։)
chimney;
chimney-flue, funnel, shaft;
մաքրիչ —ի, chimney-sweeper;
յարդարիչ —ի, chimney builder or repairer;
պահպանակ —ի, fire-screen;
մաքրեք զ—, to sweep, to clean a chimney.
θύρωμα (որ է դռնակ, դուռն. եւ մուտք). Ծխնելոյզ. ծխական. ծակ՝ որ ի դուրս հանէ զծուխս, եւ զգոլորշիս. մխանք.
to suck, to imbibe;
to suck up, to absorb;
— զօդ, to breathe the air;
թուղթդ ծծէ, this paper blots.
Ջերմութիւնն ծծէ եւ ձգէ զօրութեամբ իւրով։ Ջերմութիւն արեգական ծծեաց։ Պատրոյգք ճրագին ծծեն քամեն զիւղն առ ի կերակուր հրոյ. (Վեցօր. ՟Գ։)
in many fashions, in various forms, diverse, varied.
Կերպակերպ նմանութիւնք դիւացն փախստական լինէին. (Ագաթ.։)
Կերպակերպ նմանութեամբ դիւացն փախստական լինելով. (Կորիւն.։)
conformity;
likeness, resemblance, similarity.
Ունելով կերպակցութիւն հոգեւորական. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ։)
to form an idea of.
Զիւրն կերպամտեալ խորհուրդս ապականագործս, խոկայր. (եւ այլն. Արծր. ՟Գ. 8։)
to be formed, to take the form.
μορφόομαι, ἁπομορφοῦμαι, μορφοποιοῦμαι formor, efformor, formam accipio եւ figuror. Իբր Կերպարանիլ. Առնուլ զկերպարան. Զգենուլ զկերպ եւ զնմանութիւն. նմանիլ. նկարել, իլ. ձեւացուցանել, եւ ձեւանալ. կազմիլ, իլ. ձեւացուցանել, եւ ձեւանալ. կազմիլ. յօդիլ.
Առ քահանայական կեանսն՝ որպէս պարտ է կերպանալ. (Դիոն. եկեղ.։)
feigned, disguised, counterfeited;
figured.
Եւ Ունօղ զտեսակ գոյացական. գոյաւոր. ձեւացեալ. ենթակայացեալ.
to give form to, to form, to figure, to shape, to fashion, to model;
to represent.
Տառք յարմարեալք ի ձայնականաց եւ ի բաղաձայնից՝ կերպարանեն զբանն. (Շ. բարձր.։)
Որ կենցաղականաւ այսր յաւիտսենիւ զհանդերձելոցն ինձ կերպարանեն։ Որ կերպարանեցէր հրաշիւք աստանին զհանդերձելոցն նմանութիւն. (Նար. ՟Ա. ՟Ղ՟Բ։)
to conform;
to take the form, to put on or assume a look, state, manner or appearance, to give oneself airs;
to affect, to pretend, to simulate, to feign, to counterfeit, to give oneself out for, to set up as, to pass oneself off for;
զառաքինութիւն —, to simulate virtue or probity, to affect a sanctimonious exterior;
— զանմեղութիւն, զտղայութիւն, to put on a look of innocence;
to play the child;
զխլութիւն՝ զառատաձեռնութիւն —, to give a deaf ear to;
to pretend to be generous, liberal;
cf. Խելք.
Ձեւանայի աղօթական, կերպարանէի պահացող. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
cf. Կերպարանեմ.
Վերստին կերպացուցեալ զմեզ ի սրբութիւնն առաջին։ Վերստին կերպացոյց զմեզ յանապականութիւն. (Պրպմ. ՟Ի՟Է։)
form, formation;
conformation.
Քան զնիւթեղէն կերպաւորութիւնս վերագոյն. Անվրէպ նմանութեամբ կերպաւորութիւն։ Հրեշտակականացն կերպաւորութեանց (յերեւման իւրեանց). (Դիոն. երկն.։)
giving life;
saviour, deliverer.
σωτήρ salvator, servator. Կեցուցանօղ. փրկիչ. փրկագործ. կենարար. ազատարար. փրկական.
burning, scorching;
cf. Կիզանուտ.
ԿԻԶԵԼԻ. φλέγων cremans, flammans, flagrans. Կիզիչ. կիզական. տոչորիչ. բոցակիզօղ. հրաբորբոք. հրափայլ.
cf. Կիզում.
Իբր յապականօղ կիզորէ. (Պիտ.։)
cf. Կիզումն.
πρηστήριον incendium. Կիզիչն գոլ. կիզողական զօրութիւն. որ եւ ԿԻԶԱՆՈՂՈՒԹԻՒՆ.
cinnamon.
Մի ի խառնուածոցն խնկոց կինամոմոն է՝ պտուղ բանջարոյ, որ եւ գտանի ի տմորիս հայոց, եւ յայլ աշխարհ. եւ ոչ միայն անուշահոտ է, այլ գոյ եւ գիտական զօրութիւն ի նմա. զի ընդ քուն խօսել տայ, եւ յայտնէ զծածուկս սրտի։
between the teeth, muttered.
Կաղ ի կաղս ընդ քիմսն կիսաբերան ծանօթական խղճիւն ասէր. (Ճ. ՟Գ.։)
hemicycle, semicircle, half-circle.
Երաժշտականն խնդրէ, եթէ ո՞ր է՝ որ զերկպատիկ բան ունի, եւ ո՞ր է՝ որ զկիսաբոլոր. եւ ո՞ր զմակեռակն, եւ ո՞ր զմակաքառակն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ եւ Երզն. քեր.։)
half done, imperfect.
Կիսագործ՝ ապականացու։ Դու զմեզ երկիրս կիսագործ թողեր. (Եղիշ. ՟Բ. եւ ՟Ը։)
half-sphere, hemisphere.
Արեգական (լուսոյն) գիշերաւ ծածկիլ, ի ներքնումն գոլով կիսագնդին. (Սարկ. հանգ.։)
half-withered;
half-paralytic.
ոմն շնական փիլիսոփայ կիսագօս գոլով. (Սահմ. ՟Թ։)
Կիսագօս ես առ այժմ, մի՛ բնաւ ապականիր. (Երզն. լս.։)
heretical.
Ապա ոչ ունէր բանական ոգի, որպէս կիսադաւանն ասաց ապողինար. (Թէոդոր. մայրագ.։)
demi-god;
a hero.
ἠμίθεος, ἠμιδαίμων semideus, indiges, heros. Ուրուական աստուածք. կիսաստուածք կամ կիսադեւք.
sharp, diesis;
cf. Կիսակատար.
Հնգեակն ունի եւ զարականն եւ զիգականն եւ չէզոք. եւ լուծ կիսակիւ միակին չէզոք. (Մագ. ՟Ձ՟Դ։)
ԿԻՍԱԿ. Ըստ տոմարագիտաց, Կէս օրն ակելի յամիսս արեգական քան զլուսնի. մինչեւ ի ՟ժբ ամիսս կազմել աւուրս վեց. որ ընդ հինգ աւուրս Աւելեաց լինին մետասան՝ ամի ամի. քանզի ամիսն արեգական հաշուի միշտ որպէս զամիսս հայոց լ աւուրբք. Իսկ ամիսն լուսնի ՟իթ օր, եւ կէս.
half eaten.
Զայլսն լափատեն, եւ ձրձելով կիսակեր թողուն. (Փիլ. տեսական.։)
cut in two, in half;
cut off at the middle, divided in halves or in two, bipartite.
Կիսագօս գոլով. ասէ. գթա՛ ո՛վ թագաւոր ի կիսակտուր շնականս. (Սահմ. ՟Թ։)
half-tone;
semi-vowel;
diesis, semi-tone;
flat.
Գրաւորական ձայնի տառիցն երեք են զանազանութիւնք. են որ ձեյնաւորք են, եւ են որ կիսաձայնք, եւ են որ անձինք։ Կիսաձայնքն բարբառս գործեն կաղս եւ անկատարս. (Փիլ. լին. ՟Դ. 117։)
half, in part, imperfect.
Ոչ սակաւ մի նայեցուած փայլական, ո՛չ կիսամասնեայ փոխատրութիւնն կարծիցի. (Նար. ՟Հ՟Դ. ՟Հ՟Է։)
cf. Կիսադիք.
իսկ զկիսաստուածսն, ըստ որում այս եւ մեծին ծաղու արժանի է, եւ այլն. (Փիլ. տեսական.։)
division.
Կէս կամ փոքրիկ ենթամնայ՝ դնելի ի վերջ տողին, ուր անկատար մնայ, բառն. զոր օրինակ. ա-ռա-ւօտ. առ-նել, ա-սել. ե-ղեւ. ճա-նա-պարհ եւ այլն։ Իսկ մեծ կամ կատարեալ ենթամնայն դնի ի ձեռագիրս՝ ի ներքոյ բարդ բառից, որոյ մասունքն են նշանական. զոր օրինակ, բարձ--ընտիր, նոր--ընծայ. եւ այլն։
sunday, the Lord's day.
ԿԻՐԱԿԷ կամ ԿԻՒՐԱԿԷ. ռմկ. կիրակի. Բառ յն. գիրագի՛. κυριακή (ἠμέρα ) dominica (dies) այս ինքն Տէրունական, տէրունի, տէրունեան (օր). այն է Օր միաշաբաթու, որ եղեւ օր յարութեան անուանեցին հարքն սուրբ, որ լսի օր տէրունի. (Երզն. մտթ.։)
use, employment.
Զբոլորն ուրասցին զփրկանակն զկիրառութիւնս։ Մարմնական կիրառութեամբն պատրեալն զթշնամին. (Թէոդոր. մայրագ.։)
Զփրկչականն պարտ եւ արժան է ասել զկիրընդունակութիւնս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Փրկչական կիրընկալութիւնքն, կամ փրկական կիրընկալութիւնքն. (Ճ. ՟Է.։ Ոսկիփոր.։ Խոսրովիկ.։)
Իսկ ԿԻՐԸՆԴՈՒՆԱԿ. ա. իբր Ընդունակ բնաւորական կրից։ (Ճ. ՟Է.։ եւ Խոսրովիկ.։)
pass, defile, narrow passage;
straits, channel;
neck, isthmus;
առնուլ, ունել զ—ս, to hold or defend a pass, to be master of the communications, to hold the roads, to close the passage.
Ի մէջ կրճին՝ ընդ որ խնդրէր անցանել։ Զկիրճս յորդանանու։ Նե՛ղ էին անցք կրճից (լեռնային կողմանն)։ Առ ծովեզերբ ծովուց, եւ ի կիրճս նորա։ կալարու՛ք զկիրճս ջրոյն։ Զկիրճս ամենայն գնացից։ Պատասխանի ետուն արք կրճացն. եւ այլն։ Կիրճք ինչ էին գետոց, ուր փախստականն դիմէր. (Ոսկ. ես.։)
cuckoo.
Արօր եւ կիւիւ ի կղզիս հանեն զձագս՝ աներկեղ սնուցանելով. եւ ասեն ի թռչելն (զձագս), ահա այսուհետեւ անպարտ եմք, բաւական էք զձեզէն զգուշանալ. (Մխ. առակ. ՟Ճ՟Խ՟Գ։)
bitter, bitter remedy or cure;
—ս առնուլ, to drink bitter draughts or a potion made of bitter herbs.
Հոգեւորական կծուադեղոց, այսինքն յիշման տանջանացն եւ անշէջ գեհենին. (Շ. մտթ.։)
cuckoo.
Կըկուի նեղեալ յափրոդիտականէն, եւ երթեալ խոստովան եղեւ տատրակի. (Մխ. առակ.։)
cf. Կղեր.
ԿՂԵՐ ԿՂԵՐԱԿԱՆ ԿՂԵՐԻԿՈՍ. Ասի եւ Գղեր. եւ Գղերիկոս. յն. κλῆρος clerus. որ է Վիճակ. ժառանգութիւն. եւ Ուխտ եկեղեցւոյ. վիճակաւորք. Ժառանգաւորք. եւ κληριός clericus. Ոմն ի ժառանգաւորաց. եկեղեցական ոք. եւ Ստորինն ի պաշտօնեայս եկեղեցւոյ. որպէս դպիր, կամ փոքր աստիճանաւոր.
Հանդերձ կղերականօքն եւ իշխանօքն. (Կորիւն.։)
clerkship;
holy orders.
κλήρωσις clericatus, sortitioin officium Ecclesiae. Վիճակաւորութիւն կամ ժառանգաւորութիւն եկեղեցւոյ. եկեղեցական կարգ եւ պաշտօն վերին կամ ստորին.
insular.
Սեպհական կղզեաց. կղզիի, կղզեցի.
cf. Կղկաթեմ.
Բնութիւն մարդկան զերեւելեացս իմն կղկղայ, թէ եւ սակաւոր եւ նուազագոյն է մտացն աչօք ըստունել զաստուածականսն. (Սեբեր. ՟Գ։)
cf. Փականք.
marble-roofed.
պղատոնական պաղպաջուն կճեայարկ տաճարացն լուսափայլն ձեղուն. (Անան. եկեղ։)
effeminate, timid, weak.
Իգական ախտ յոգիսն գործելով, եւ կնամարդիս կազմելով. (Փիլ. տեսական.։)
cf. Կնամարդ.
Իգական ախտ յոգիսն գործելով, եւ կնամարդիս կազմելով. (Փիլ. տեսական.։)
sedge, flag, rush.
ԿՆԻՒՆ. որպէս բառ յն. κυναίος . այսինքն շնական, է Շանաճանճ.
siphon.
Կացեալ ի մէջ՝ պատուածովքս կնճափողացն զոյգ ըմպակցացն բաժանէ զգինին նորագոյն. (Բրս. արբեց.) Յն. խոտորնական փողք. σκολιοί σωλήνες obliqui tubi.
baptism.
ԿՆՈՒՆՔ կամ ԿՆՈՒՔ. Ռամկականն բառիս Կնիք, ըստ որում մկրտութիւն։ (Մաշտ. հին.։)
plectrum, ivory wand to play on a musical instrument with;
bow, fiddle-stick.
Որ յաղիսն կտնդոցին շարժումն որոշեալ երգեսցէ։ Որպես երաժշտական ոք զթուլացելովք աղեօք քնարին բախեալ զկտնտոցն (կամ զկտնգոցն)։ Որք զկտնդոց ածեն։ Գործարանք ձայնի բազումք, իսկ խօսիցն բերան, լեզուիցն եւ կոկորդիցն զկնանտւցի (կամ զկտնդոցի) օրինակ ունելով, եւ վերնատանն՝ հնչման. (Նիւս. կազմ. եւ Նիւս. բն.։)
Դաւթական կնտկնտոցաւն. իբր քնարաւ։