that preserves the universe.
κοσμοφύλαξ. mundi custos. Պահապան աշխարհի.
Աշխարհապահ հրեշտակքն, կամ հրեշտակաց. (Ածաբ. ժղ.։ Նախադր. ժղ։ Ճ. ՟Թ.։)
menstrual;
having menses;
excrement;
privy.
• տե՛ս Ապարահ։
Ընդ ապահարին՝ քղանցիւ հանդերձին՝ լե՛ր բուժիչ ախտին. (Գանձ.։)
Վասն ապահարից կանանց։ Յաղագս ապահարից այսպէս իմացի՛ր. (Կանոն.։)
ԱՊԱՀԱՐ. իբր Ապահարութիւն.
Յայտնին գործովք՝ սերմն ի մանկարարութիւն եւ ապահարն ի ծնունդ ծնիցելոյն։ Նուազեալ թափի ի մարմնոյն ապահարն։ Որչափ մանուկն ի ստինսն է, ոչ լինի մայրն յապահար. (Կանոն.։)
repudiation, divorce;
գիր՝ թուղթ ապահարզանի, act of divorce.
• (սեռ. ի) «կնաթողութիւն», որից գիր ապահարզա-նի Օր. իդ. 1, թուղթ ապահարզանի Ես. ծ. 1. Երեմ. գ. 8. Եփր. ծն. էջ 56. Եւս. պտմ. 285. Նոյն ձևերն ունին ստէպ Ոսկ. ես. և մտ. ար-դի գրականում ընդունուած է միայն ապա-հարզան ձևը՝ «ամուսնալուծութիւն» նշանա-կութեամբ (այսինքն թէ՛ մարդու և թէ՛ կնոջ կողմից, մինչդեռ հնում միայն մարդու կող-մից ապահարզան էր տրւում կնոջ)։
Տացէ նմա գիր ապահարզանի (կամ ապահարազանի)։ Ո՞ւր է թուղթն ապահարզանի. (Օր. ՟Ի՟Դ. 1։ Ես. ՟Ծ. 1։ Երեմ. ՟Գ. 8։ Մծբ. ՟Զ. եւ ՟Ժ՟Դ։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 17. եւ Ոսկ. ես.։) յորս ստէպ գրի՝ ԹՈՒՂԹ կամ ԳԻՐ ԱՊԱՀԱՐԱԶԱՆԻ։
cf. Ապահար.
Եթէ յապահարիտն մերձեցեալ իցէ. (Մաշտ.։)
exempt from taxes;
— առնել, to exempt one from taxes.
Ապահարկ արասցէ զհրէաստան. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 28։)
Ապահարկ թողեալ ամենայն հրէից. յն. ապահարկութիւն։
"cf. Ապահարկ առնեմ."
Ապահարկ կացուցանել.
Վարբակեայ մարի բարձեալ զիշխանութիւնն ասորեստանեայց, զպարոյր հայկազնեայ ապահարկէ ի հարկաբարձութենէ. (Արծր. ՟Ա. 4։)
exemption, freedom from taxes, franchise, immunity.
sure, safe, assured;
յ—ս, assuredly;
յ—ս լինել, to be sure, to be certain.
• «հանգիստ, վախից՝ երկիւղից ա-զատ» (անհոլով). սովորաբար գործածւում է յնախդիրով. ինչ. ապահով կամ յապահով «հեռու ընկած, զատուած, առանձնացած» Եզեկ. լզ. 11(յն. ի բաց ընկեցիկ). յա-պահով լինել, յապահովս առնել «ապա-հովիլ, ապահովացնել, Ոսկ. մտթ. յետ-նաբար ունինք յապահով (իբր ած.) Փիլ. Վրք. հց. Գէ. ես. յապահովանալ Պիտ. Փիլ. Արծր. Յհ. կաթ. յապահովանք Պիտ. յապա-հովացուցանել Յհ. իմ. Գնձ. յապահովութիւն Պիտ. Փիլ. նոր գրականում ընդունուած է ան-նախդիր ապահով ձևը, որիզ կառմուած են ապահովել, ապահովագրել, ապահովագրա-կան, ապահովագրութիւն, ապահովաբար, ա-պահովապէս, անապահով, անապահովու-թիւն ևն։
• ՆՀԲ «ապ, այսինքն հեռի՝ յանէ կամ ի հովէ՝ այսինքն ի հողմոյ»։ ՓԲ յռջ. է» բ ապ «ոչ»+ահ «երկիւղ»+ով գործիա-կանի մասնիկը։ Տէրվ. Մասիս 1882 օ-գոստ՛՛ 18, ապա մասնիկ է։ Հիւնք. յն. απոφν (այսպէս1)։ Մէնէվիշեան ՀԱ 1930, 731 ծան. մեկնում է ապ-ահ-ով «անվախ» (գրծ. մասնիկով)
to be sure, to be assured.
cf. Ապահովանամ.
to make sure, to assure;
to give security for.
cf. Ապահովացուցանեմ.
surety, security.
penitentiary.
kept in a place of safety.
Պահեալ յապաստանի՝ յանքոյթ վայրի.
Գանձք ապաստանապահք եւ ծածկաթագոյցք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Ապահար.
• , ի հլ. «տեռատես, ամսական հոսում ունեցող» Ես. կդ. 6, Եզեկ. ժը. 6, լզ. 17. «տեռատեսութիւն, ամսական հո-սում» Կոչ. 117. Ոսկ. կողոս, 659. որից ա-պարահանոց «ճեմիշ, արտաքնոց» (այս բա-ռը գործածուած է Դ. թագ. ժ. 27՝ լուսանցքի վրայ), ապարահութիւն Եփր. ծն. էջ 79. ա-պարահիտ «տեռատես» Գէ. ես. ապարահեղ «արտաքնոց» Բուզ. ե. 35 (այսպէս ուղղեց Նորայր այս բառը՝ Բուզանդի յապարահէ-զանց առնելոյ դարձուածը սրբագրելով յա-պարահեղ անցանելոյ «արտաքնոց երթալու». տե՛ս Կորիւն վրդ. և նորին թրգմ. էջ 446). յապարահեղն երթալ «արտաքնոց երթալ», զապարահեղին պետս (ճարել) «բնական պէտքը հոգալ», ապարահեղք «կղկղանք». վերջին երեքը գործ է ածում Ոսկ. կող. 572, 604, 696 (յն. ունի ἀποπατέω «կղկղել». ի-մաստի ճշտումը կատարեց Վարդանեան, ՀԱ 1911, 500, մերժելով Նորայրի (անդ) տուած նշանակութիւնը, որ է «միզել, մէզ»)։ Բառս գրուած է նաև ապարախ, ապահար Գնձ. Կանոն. Սարգ. ա. պետր. դ (էջ 316). որից ապահարել Կանոն. ապահարիտ Մաշտ. ա-պահարութիւն Կանոն.։ Նախնական իմաստն է եղել «ջրի ճանապարհ», ինչպէս ցոյց է տալիս Հաճնոյ գաւառականը, ուր ունինք ապառահ «ջրի խողովակ» (ըստ Թէրզեան, Ամէն. տարեց, 1924, էջ 197)։ Նոյն են նաև Աստ. աբրահ «ջաղացքի վաքը» (հաղորդեց Մ. Աբեղեան) և Սլմ. աբրա «վաքի թումբը» (հաղորդեց Սեդրակ Բարխուդարեան)։ Ըստ այսմ բառը փոխառեալ է՝
• = պհլ. āp «ջուր»+ ras (կարդա՛ rah) «ճանապարհ» բառերից, իբր պրս. [arabic word] abrāh «ջրի անցք, ջրմուղ»։ (Նկատելի է ռահ, բարդութեան մէջ դարձած րահ, ճիշտ ինչպէս ռազմ բառի մէջ րազմ, որից պա-տերազմ)։ Բառիս ստուգաբանութիւնը ցոյց է տալիս, որ հին հայոց մէջ արտաքնոցները շինուած էին ջրի անցքի վրայ, ինչ որ հաս-տատում են նաև ճեմիշ և չաշմակ բառեռո (տե՛ս անդ)։ Հմմտ. նաև պրս. [arabic word] ābxā-na «արտաքնոց» (բուն «ջըտուն»)։ Սրա-նից բնականաբար հետևում է նաև որ արե-վելեան լուացումը հին հայոց էլ սովորու-թիւնն էր։ Ուրեմն կարող ենք այս մտքով հասկանալ Եզն. էջ 16 «կամ զջուրս՝ զոր հա-նապազն ըմպեմք... և զներքին և զարտաքին աղտեղութիւնս մեր նոքօք սրբեմք»։-Աճ.
• ՆՀԲ և Հիւնք. բառիս ուղղագոյն ձևը հա-մարում են ապարահ, իսկ Տէրվիշ. Մա-սիս 1882, օգոստ'' 18 բուն ձևը դնում է ապահար։ ՆՀԲ մեկնում է «Ըստ եբր. ապարահ է անցք (եբր. [hebrew word] և արաբ. [arabic word] brh «անցնիլ»), իսկ յն. άπόῤρεω «բացահոսիլ, բղխիլ», առուիւ կամ հուռ հուռ վազել»։ Canini, Et. etym. 56 յն. ἀβροτονον «մի տեսակ բոյս, ֆրանս. aurone»։ Հիւնք. հրապարակ բառից։ Հիւբշ. 103 կարծում է որ իրանեան փո-խառութիւն է, սակայն համեմատելի ձևեր չի նշանակում։ Ուղիղ մեկնեց նախ Ա. Խաչատրեան (անձնական)՝ պրս. [arabic word] abrah «անցք ջրոյ», որ ձևաւորում և հաստատում եմ վերի եղանակով։ Այս-պէս նաև Թիրեաքեան ՀԱ 1914, 55, որ ապարահ դնում է =պրս. āb-rah և սրանից ապարահեղ, իբր ապահեղ «դուրս հոսած», որի մէջ աւելորդաբար պահուած է rah։-Կարող է լինել՝ որ
ἁποκαθήμενη. menstruata. որ գրի եւ ԱՊԱՐԱԽ, եւ ԱՊԱՀԱՐ. (ըստ եբր. ապարահ, է անցք. իսկ յն. աբօ՛րրէօ, բացահոսիլ. բղխել. առուիւ կամ հուռ հուռ վազել. Դաշտան. կին ախտացեալ բղխմամբ աւելորդ արեան՝ ամսոյ յամիս. տեռատես. ամիսը կամ ամսականը բռնած.
Իբրեւ զհանդերձս ապարահից։ Ի կին իւր ապարահ ոչ մերձենայցէ։ Ըստ պղծութեան ապարահի (կամ ապահարի) եղեւ ճանապարհ դոցա. (Ես. ՟Ձ՟Դ. 6։ Եզեկ. ՟Ժ՟Ը. 6։ ՟Լ՟Զ. 17։)
Ապարահ է, որ ի կանանց օրէնս իցէ եօթնօրեայ բղխմանն. (Գէ. ես.։)
Մերթ եւս՝ գ. իբր Ապարահութիւն. տեռատեսութիւն.
Կանայք յապարահս իւրեանց. (Կոչ. ՟Զ։) Կամ Հարկ բնութեան՝ ի թափել զաւելորդս.
Ինքն (վարազդատ) յարուցեալ ի սեղանոյն իբրեւ յապարահէ զանց առնելոյ պատճառաւ. (Բուզ. ՟Ե. 35.)
privy.
cf. Ապարահանոց.
excrement.
cf. Ապահար.
Եօթնօրեայ բղխումն ապարահիտ կանանց. (Գէ. ես.։)
gaoler, keeper of a prison.
ԲԱՆՏԱՊԱՀ կամ ԲԱՆԴԱՊԱՀ. δεσμοφύλαξ custos vinculorum, commentariensis Պահապան կամ վերակացու բանտի, եւ բանտականաց. զընտանպէքճիսի, զընտանպան.
Տանել զբանտապահսն, եւ սպանանել։ Վասն մահու բանտապահացն. (Կոչ. ՟Զ։)
Զայն հրաման առեալ ի մոգպետէն բանդապահացն. (Ճ. ՟Ա.։)
Թողին զբանդ իւրեանց բանդապահքն. (Բրս. գորդ.։)
Բանտապահն իպողիտոս. (Հ=Յ. օգոստ. ՟Ժ.։)
Եւ էր բանդապահն բարեկամ Միքայէլի. (Վրդն. պտմ.։)
docile, submissive.
Ուր չկայցէ ստահակութիւն. հլու.
Անստահակ ծառայութիւն. (Սարկ. լուս.։)
distrustful, suspicious;
— լինել, to distrust, to suspect.
Որ ոչ վստահի. խիթացօղ. կասկածոտ.
Այլ եւ դառնալոյ իսկ մեզ անդրէն՝ անվստահ եմ շատ. (Պրպմ.։)
Անվստահ զսիրտ ամենեցունց կացոյց. (Յհ. կթ.։)
Եւ Չվստահելի. խիթալի. կասկածելի. շիւպհելի, կիւվենիլմէզ.
Մարդիկ սուտք էք, եւ անվստահք. (Փարպ.։)
Գիտացի՝ եթէ լինի հայր, զորս ոչ ծնաւ յաղագս պատուոյ առաքինութեանն, եւ փախեայ յանվստահ որդեծնութենէն. (Եփր. յաւետ.։)
mistrust, diffidence.
confessor, director of one's conscience.
Հայր խոստովանութեան. քահանայ՝ որում լինի խոստովանել զմեղս.
Թողութեան իշխանութիւն եւ այլն ... ո՛չ օտար ոք խոստովանահայր. (Շ. ընդհ.։)
Գնալ եւ առ խոստովանահնրս՝ խոստովանել զմեղս. (Գր. հր.։)
hay-cock;
haystack.
Տեսանէին, զիխոտահամբար մթնեալ էր. (Ագաթ.։)
pitching tents;
encamping.
tent-guard.
Պահապան խորանի, կամ վրանաց բանակին. վանապան.
Ռահվիրայ մարդկաւն, եւ խառնաղանջ խորանապահ զօրուն. (Բուզ. ՟Գ. 20։)
clad in sack-cloth.
Երեւեցուցանէր զանձն իւր մարդկան պահօղ եւ խորգահանդերձ. (Բուզ. ՟Զ. 8։)
secret, discreet, prudent.
Որ պահէ զգաղտնիս խորհրդոյն.
Այր բանիբուն բանիւ, եւ խորհրդապահ սրտիւ. (Փարպ.։)
Նախ խորհրդապահ լինէր թագաւորն. (Ճ. ՟Գ.։)
Աստէն խորհրդապահ ասին բանին աստուծոյ (մարդիկ). (Համամ առակ.։)
secretness, discretion, prudence.
sun-burnt, parched by excessive heat, or by a burning wind;
— առնել, to burn, to parch;
— լինել, to be burnt, parched.
Եօթն հասկք սինք եւ խորշակահարք. (Ծն. ՟Խ՟Ա. 6. եւ 27։)
Զկոխեալն ի գազանաց եւ զխորշակահարն. (Վրդն. ծն.։)
Եղեն բնակիչք խորշակահար դաշտաց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Այդ երկիրդ խորշակահար է եւ հացապակաս. (Զենոբ.։)
Ամառն խորշակահար առնէ. (Փիլ. լին.։ ՟Գ. 10։ Յճխ. ՟Դ։)
Սակաւ տօթն խորշակահար առնէ զնա. (Լմբ. սղ.։)
Խորշակահար արար փորձութեամբն զառաջին մարդն. (Նիւս. երգ.։)
Խորշահար եղեւ ցրեանն։ Եւ ոչխորշակահար լիցին յարեւու։ Ապրեցաւ ի խորշակէ որդի իմաստուն, խորշակհար լինի անարանի որդի անօրէն. (Յովէլ. ՟Ա. 1յ։ Ես. ՟Խ՟Թ. 10։ Առակ. ՟Ժ. 5։)
Կամաւ խորշակահար եղեալ խամրեցաւ. (Մագ. ՟Խ՟Զ։)
ԽՈՐՇԱԿԱՀԱՐ. մ. Հարեալ գոլով կամ հարկանելով խորշակաւ. խորշակահարութեամբ.
Խորշակահար սերմանեցին։ Խորշակահար ցամաքեսցին. (Ովս. ՟Ը. 7։ Ես. ՟Ժ՟Թ. 7։)
Խորշակահար ցամաքեցուցանէ զկանաչաձեւ բոյսս. (Ագաթ.։)
sun-stroke.
ἁνεμοφθορία venti correptio. Խորշակահար առնելն, եւ լինելն. խորշակ.
Մահ եթէ լինիցի, խորշակահարութիւն, եւ դալուկն. (՟Բ. Մնաց. ՟Զ. 28։)
cf. Խոցեմ.
Խորհէր քրիստոս ի խորս դնել զհաւատս նոցա, խոցահարել բանիւք. կարեւէր կամ կարի խոցոտիչ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 8։)
deaf & dumb.
breaching, making breaches;
separating, dividing.
Զտիրատեացս, զոչ կարկատօղս ցանկի, զխրամահատս. (Մագ. ՟Ծ՟Ե։)
Բնական օրինացն խրամահատ եղեր պարսպին. (Վրդն. ծն.։)
Ես խրամահատս լինել յօրէնս պագաւորացն ոչ կամիմ. (Վրք. ոսկ.։)
Որ ի գողանալն խրամահատ լինի. (Մխ. դտ.։)
the opening a breach.
Խրամահատն լինել.
Մերժեաց զցանկն, եւ արտաքոյ գտաւ նմին խրամահատութեամբն. (Լմբ. սղ.։)
trench-guard.
Որ պահէ զխրամ քաղաքի.
Գիշերապահս եւ խրամապահս կացուցանել. յն. պահպանութիւն քաղաքի. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 24։)
strangled, suffocated;
— առնել, to strangle, to suffocate;
— լինել, to be strangled, suffocated.
Խեղդիւ մահացեալ. խեղդեալ. եւ Հեղձամահ.
Ինքն ի խնդիր լինէր խեղդամահ ժանտին։ (Յհ. կթ.։)
Երթեալ ինքնաձեռն խեղդամահ սատակէր։ Խեղդամահ սատակէր ի բռնութիւն այսոյն. (Պիտ.։ Ասող. ՟Բ. 4։)
Կապեցին վէմ մի մեծ ի պարանոցս նոցա, եւ արկին ի ծով. եւ այնպէս խեղդամահ կատարեցին ի քրիստոս. (Հ. կիլիկ.։)
Հրամայեաց զնա խեղդամահ առնլ. (Խոր. ՟գ. 14։ Յհ. կթ.։)
Յիւրոց ծառայից խեղդամահ լինի. (Ասող. ՟Գ. 12։)
Զերկոցունց նոցա սատակումն միով օրինակաւ նիւթեաց խեղդամահ լինելովն. (Լմբ. սղ.։)
Վկայ քեզակիտոփէլ եւ յուդա, որ ի տրտմութենէ խեղդամահ եղեն. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
scrupulous.
scruple.
perfumed, fragrant.
Ունօղ զհոտ խնկոց. բուրիչ հոտոյն հանգոյ խնկոց. անուշահոտ.
Զմերձաւոր զօդսն խնկահոտ գործէր. (Փիլ. լիւս.։)
surly-looking or grufflooking.
inclining, aslant.
Զխոնարհահակ եւ զ՝ի վայրաձիգ ծանրութիւն յայտ առնեն. (Վեցօր. ՟Գ։)
Ջուրն բնութեամբ ունի զխոնարհահակ լինելն. (Վրդն. ծն.։)
fetid odor, stink;
decaying matter, rottenness, putridity;
filth.
• , ու հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «աղ-տեղութիւն, գարշահոտութիւն, գարշ և զազիր մի բան» Եւս. պտմ. Արծր. Յճխ. Բժշ. Տօնակ, որից ժահադիմութիւն «տգեղ տեսք» Խոր. ժահահոտ «վատ հոտ ունեցող». Նիւս. բն. և կուս. Սարգ. յկ. «վատ հոտ» Եւս. պտմ. ժա-հահոտութիւն Պիտ. Յճխ. ժահատեսակ Երզն. մտթ. 231. ժահահամ Շիր. 42։
• = Պհլ. *zah ձևից, որ մեր իմաստով աւան-դուած չէ. այս արմատի բուն նշանակութիւ-նը եղել է «հոսիլ, թորիլ, բղխիլ, վազել». հըմ-մտ. պրս. [arabic word] zahē̄dan «բղխիլ, թորիր (ջրոյ յաղբերէ)», [arabic word] zahan «գետ», [arabic word] zahāb «թորումն ջրոյ, աղբերակն», [arabic word] ︎ zahānē̄dan «բղխեցնել»։ Այս բառը յետոյ, առտեղի բաների հոսման համար էլ առնուե-լով՝ վատ նշանակութիւն ստացաւ (հմմտ. հլ. կղկղել և կղկղանք, թորել և արտաթորու-թիւն). որով կազմուեցան [arabic word] zaho «ական-ջից հոսած կեղտը, սսուկ», ა︎ zah «մարդու սաղմը», [arabic word] zahī rōy «պինդերես. ժա-հադէմ». -ըստ այսմ էլ հյ. ժահ։ (Աղտեղի հեղուկների հոսման իմաստով գործածուած եմ գտնում նաև հայերէնի մէջ. հմմտ. Ամե-նայն ժահ աւելորդացն արտաքս հոսի ընդ քիթսն և ընդ աչսն. Բժշ.)։-Աճ.
• Այս մեկնութիւնը հրատարաևած եմ նախ MSL 15, 242։ Թիրեաքեան, Արիա-հայ բռ. 170 համառօտուած ժահր բա-ռից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. ժեխ, Երև. ժէխ, Բլ. Վն. ժախին «աւլելուց գոյացած աղբը» (ՆՀԲ գի-տէ նաև ժախ). որից ժեխնոց «աղբանոռ. 2 աղբը հաւաքելու թի, ֆառաշ, խաքանդազ». ժեխոտիլ Ակն. «խոնաւութիւնից ևն նեխուիլ, ապականիլ», կրկնութեամբ՝ Սեբ. ախփ-ժախփ «աւլուք» (որի մէջ առաջին եզրի վեր-ջաձայնի ազդեցութեամբ՝ ժախ բառի վրայ աւելացել է փ ձայնը)։-Շփոթուելով յաջորդ բառի հետ՝ տեղտեղ ժահ դարձել է ժահր, պահելով սակայն նախնական «արտաթորու-թիւն» նշանակութիւնը. այսպէս՝ Ախց. ժահր, Երև. ժահրը, Շմ. ժmհր «շարաւ, թարախ, վահր», Ոզմ. ժmհր «երեխայի կղկղանք». Սլմ. ժmհր «մեծի կղկղանք», Մշ. ժար «ծը-խախոտի կեղտը, զիֆիր, կորկ. 2. երեխայի կղկղանք»։
ԺԱՀ որ գրի եւ ԺԱԽ. Աղտաղութիւն. գարշահոտութիւն. գարշ եւ զազիր ինչ. փէրահէթ, Քենա գօգու, մուրտար շեյ.
Գոգ նորա տրորեցաւ, եւ որդնալից եղեւ. եւ նա եւս տառապեցուցանէր ի հոտոյ անտի ժահուն. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։)
գարշէին ի դառն հոտոց ժահիցն. (Վրդն. սղ.։)
Ամենայն ժահ աւելորդացն արտաքս հոսի ընդ քիթսն եւ ընդ աչսն. (Բժշկարան.։)
Ագռաւացեալ հոգւոց.. . . ժահիւ եւ դիակամբք յղփացեալ. (Տօնակ.։)
Ի վեր մղէր զդառնութիւն ժահու մաղձոյն չարաթոյն վատախառնութեան. (Արծր. ՟Գ. 5։)
of a horrible countenance, ugly, hideous, horrible, dreadful, frightful, shocking.
ugliness of countenance, ghastly, dreadful look or appearance.
Վասն առաւել ժահադիմութեան ձայնէին անգեղեայ. (Խոր. ՟Բ. 7։)
stinking, mephitic, infectious, fetid;
շունչ —, foul or tainted breath;
տեծղի —, stinking hole;
infected spot;
— առնել, to infect, to taint;
cf. Ժահահոտութիւն.
Չկարէին համբերել ժահահոտոյն նորա. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 17։)
Առեալ զժահահոտ մեռելոյ. (Ոսկիփոր.։)
δυσώδης male olens, teter գարշահոտ, չարահոտ, ծանրահոտ. հոտած. ֆէնա գոգուլու.
Որ ոչ անուշահոտն է, եւ ոչ ժահահոտ։ Ւբրեւ զժահահոտ աղբ. (Նիւս. բն. եւ Նիւս. կուս.։)
Ժանտ ախտիւ լցեալ՝ ժահահոտ եղէ. (Ժմ.։)
Յայնպիսի ժահահոտ եւ ի խաւարային բանդի կապանօք արգելեալ էր. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ի՟Գ.։)
Թզենին բնութիւն ունի ժահահոտ եւ ջերմին. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
Ժահահոտ բանք, կամ չարափառութիւն. (Արծր. ՟Գ։ Վրք. ոսկ.։)
to stink, to be fetid, to smell.
stink, stench, offensive smell, taint;
mephitism, miasma;
****-*****, to stench, to cause to stink, to taint.
δυσωδία, ἁηδία teterodor, foetor τὰ νωσώδη pestifera res Հոտ ժահից, գարշահոտութիւն. ապականութիւն. աղտեղութիւն. գէշ հոտ, հոտածութիւն, հոտած բան.
Պղծել զտարերս չար ժահահոտութեամբ մարմնոյ մեռելոյն. (Պիտ.։)
Ի ժահահոտութենէ օդոյն, կամ ի գէջ խոնաւութենէ. (Կանոն.։)
Ո՞չ տեսանես զարեգակն ի վերայ աղտեղութեանց ծագեալ, եւ ի ժահահոտութենէն ոչինչ վնասեալ. (Բրս. ծն.։)
Արեգակնս այս զգալի ճառագայթիւքն իւրովք զաղտեղութիւն մաքրէ, եւ զժահահոտութիւն ցամաքեցուցանէ. (Խոսր.։)
Ժահահոտութիւն դիոյն զմերձաւորս եւ զհեռաւորս փախուցանէ։ Արար.. . . անուշահոտ ի ժահահոտութենէն. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ եւ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
Շոգեացն սեռականագոյն տարբերութիւն է անուշահոտութիւն եւ ժահահոտութիւն։ Նիւս. (բն.։)
Երկիր անձրեւօքն լուացեալ եւ մաքրեալ լինի յամենայն ժահահոտութեանց. (Արիստ. աշխ.։)
Խոնարհի յախտսն, եւ ժահահոտութեանն համբերէ. (Ածաբ. ծն.։)
Որք եւ զժահահոտութիւնս բուրեն անօրէնութեանց։ Զաշխարհական ցանկութեանց, որ լին է ժահահոտութեամբ. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ. ՟Ի։)
Արտաքս ժայթքէ զորս ամբարեալ մեղացն ժահահոտութիւն. (Շ. մտթ.։)
Ժահահոտութիւն բանսարկուին են մեղաց գործք. (Մաքս. ի դիոն.։)
to let, to permit, to allow;
to commit, to abandon, to resign, to yield, to give up, to forsake, to cast off, to leave, to desert, to get rid of;
to deliver, to free, to pardon, to remit, to release, to acquit, to forego, to pass over, to tolerate;
to repudiate;
to renounce;
— ասել, to omit, to leave out, to pass over in silence;
— զմեղս, to pardon, to absolve, to remit;
to expiate;
— զիմն ի գլուխ ուրուք, to let one go one's own way;
ձայն —, to cry out;
— առնել, to permit, to allow;
— առ ժամանակ մի, to suspend;
— զոք ի մահուանէ, to free from death;
չ-, to refuse, to hinder, not to allow;
սիրտ իմ եթող զիս, my heart failed me;
ի բաց թողցուք զայս, let us leave that aside;
-, թողանիմ, ղայ, to be left, abandoned.
Վտանգեալ յուսահատութեամբ՝ իսպառ կարծէ զթողանիլն. (Լմբ. սղ.։)
Զթողանիլն զոր կրեացն ի սկզբանէ մարդոյս բնութիւն։ Որ էր յայտնապէս լուծողի զպատահեալն մեզ թողանիլն. յն. թողումն, կամ լքումն. (Պրպմ. չ։)
tocheat;
to falsify, to counterfeit, to forge;
to feign, to simulate;
to corrupt, to adulterate;
to sophisticate;
to dissemble;
— ումեք զմահ, to plotthe death of.
Յատակ մահու հայել զիս խարդախեսցէ։ Խարդախեաց օձն զեւայ. (Նար. ՟Կղ։ Վրք. հց. ՟Բ։)
Նա յուստինեայ փիղիսոփայի խարդախեաց զմարտիրոսութեան մահն. (Եւս. քր. ՟Բ։)
seditious, factious, turbulent;
— ստահակութիւն, cf. Խակագործութիւն.
Որ գործէ զխակութիւն, այսինքն ստահակ, չարագործ, անողորմ, խեռ, եւ ապստամբ։
Զանուն ամաղեկայ ջնջել ասէ, յահ եւ յերկիւղ խակագործաց. (Նախ. օրին.։)
Յապստամբութիւն, եւ ի խակագործ ստահակութիւն. յն. նորաձեւութիւն, իբր յուզումն խռովութեան։
peace;
calm, tranquillity, quiet, rest, repose;
pacification, conciliation;
— ընդ ձեզ, peace be with you;
— ոգւոյ, մտաց, peace of mind;
այր խաղաղութեան, angel or messenger of peace;
քաղցր՝ խորին՝ անդորր —, perfect peace, profound tranquillity, sweet repose;
— առնել, to make peace;
կեալ ի խաղաղութեան, to live in peace;
առնել — ընդ ումեք, to make one's peace with;
խաղաղութեամբ լինել ընդ ումեք, to be at peace with;
վայելել ի խոր՝ յանվրդով խաղաղութեան, to enjoy profound peace;
to live in comfort;
աղմկել զ—, to disturb, to break the peace;
աղաչել, խօսել ի -՝ ի հաշտութիւն խաղաղութեան, to sue for peace;
մերժել զբան խաղաղութեան, to refuse terms of peace, to reject means for reconciliation, to be opposed to conciliatory measures;
խաղաղութեամբ, peaceably, peacefully, in peace;
արարտասուահայց խաղաղութիւն, խաղաղութիւն ըղձիւք ըղձացեալ, the longed for peace;
խաղաղութիւն է ինձ, I am happy and contented;
խաղաղութիւն պարգեւեսցէ նմա Տէր, God rest his soul;
peace to his soul;
ե՛րթ ի խաղաղութիւն, երթայք խաղաղութեամբ, go in peace;
God be with you;
մնա՛, մնայք խաղաղութեամբ, goodbye! adieu!
Έιρήνη, γαλήνη. Pax, tranquillitas. ἡσυχία. quies. Խաղաղ եւ անխռով գոլն. հանդարտութիւն. անհողմութիւն. անդորրութիւն. ապահովութիւն. հանգիստ. ողջութիւն. առողջութիւն. լռութիւն. դադարումն. էմինլիք. հուզուր. ասուտելիք. սուլհ. սելամէթ. սազլըգ. ըռահաթլըգ.
voluntary;
powerful;
self-sufficient;
— լինել, to take too much liberty, too great a latitude;
— լինել յիմն, to dare to undertake something, to attempt, to dare, to presume;
— լինել յիւր որդիս, to kill one's children with one's own hands;
— խեղդամահ սատակիլ, to strangle, or choke one's self, to commit suicide
Ինքնաձեռն խեղդամահ սատակէր. (Պիտ.։)
Եւ այս ոչ ինքնաձեռն հաարձակութեամբ վստահացեալն զորութիւն. (Երզն. քեր.։)
Հեթում զաթոռ թագաւորութեան իւրոյ վստահանայ յեղբայրն իւր ի սմբատ ինքնաձեռն եղեալ օծանի թագաւոր. (Ոսկիփոր.։)
health, life;
salubrity, healthfulness;
cure, recovery of health;
յ— ձեր, to your health ! հաստանիլ յառողջութեան, to be convalescent, to return in health;
քնքուչ, ակար, յեզյեղուկ —, a delicat, feeble, wavering health;
պահպանել զ—, to keep one's health;
խանգարել —, to destroy, to ruin the health;
զօրանալ սակաւ յ—, to be convalescent.
Զի՞նչ է յոռութիւն, եւ զի՞նչ առողջութիւն սահմանի. (Սահմ. ՟Բ։)
power;
authority, vigour, valour, heart, courage, nerve, force, spirit, faculty;
corroboration, supply, reinforcement, aid, energy, efficacy, virtue;
resource;
sense, meaning, signification;
weight, importance;
prodigy, miracle, virtue;
army;
person;
distinct substance or person;
—ք երկնից, the angels;
celestial bodies, stars, etc;
—ք մտաց, the faculties, qualities of the mind;
Տէր զօրութեանց, the Lord of hosts;
այր, կին զօրութեան, valorous man, virtuous woman;
ըստ առն եւ — իւր, as the man is, so is his strength;
դու՞ ագուցեր ձիոյ —, hast thou clothed the horse with strength ? զինու զօրութեամբ, with arms;
by main strength;
գիտել զ— արուի, to lie with a man;
զօրութեամբ, powerfully, emphatically, understood, by virtue of, with all one's strength;
բարձրացո զօրութեաթբ զբարբառ քո, lift up thy voice loudly;
սիրել յամենայն զօրութենէ, to love with all one's heart;
անկանել ի զօրութենէ, to be weakened or exhausted;
— խաչի քո Քրիստոս, զի ..., upon my faith! i faith!
square;
force;
— անգործութիւն, vis inertiae;
դիմակալ —, resistance force;
ելեքտրական —, electric force;
զուգահեռական —, parallel force;
կեդրոնական —, central force;
կեդրոնախոյս —, centrifugal -;
կեդրոնաձիգ —, centripetal force;
կենդանի —, vis viva;
կենսական —, vital power;
ձգողական —, attractive power;
մադնիսական —, magnetic force;
մասնկային —, molecular force;
շարժիչ —, motive force;
վանողական —, repulsive force;
օդընկէց —, projectile force.
Յայտնապէս զօրութիւնքն Աստուծոյ ի վերայ հասեալ ... կիսամահ դնէր. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 29։)
Իմաստասիրութիւն ունի երկուս զօրութիւնս, զտեսականն եւ զգործականն. (Սահմ. ՟Ժ՟Ե։)
ԶՕՐՈՒԹԻՒՆ. (ի բառէս Զօր. թ. շէրի ) δύναμις virtus, virtutes στρατιά exercitus, militia Զօրական. երկրաւոր զինուորութիւն. ոյժ զինուորական. եւ Զարդք երկնից. հրեշտակք, եւ աստեղք. զօրք. ասքէր. եբր. ձապա. (յորմէ՝ Սպայ. սիփահի ), եւ սաբաւօթ, այսինքն զօրութեանց, կամ զօրաց).
Ո՛չ է ձայն նահատակաց զօրութեան. (Ել. ՟Լ՟Բ. 17։)
Զօրութեամբ բաժանել զշարունակն, եւ ո՛չ ազդմամբ (այսինքն ներգործութեամբ). (Սահմ. ՟Ժ՟Է։)
to taste, to eat, to feed on;
to enjoy, to delight in, to take pleasure in;
to gain, to obtain, to possess;
to chew, to masticate, to break with the teeth;
— զպատիւ, զվարձս, զփառս, զպսակ, to obtain honours, to gain recompense, or reward, to acquire glory, to win crowns;
— զուսոմն, զմահ, զեպերանս, to acquire knowledge;
to die;
to be despised, contemned, abused.
Զիւրոյ սերմանցն բերս ըմբոշխնեսցէ պտուղ զմահ. (Պիտ.։)
Ոչ փշրեցեր զպարս ատամանցս յըմբոշխնելն զքեզ անսահմանելի։ Որ տաս պատանեկաց աղորիս ըմբոշխնելիս. (Նար. ՟Ե. եւ ՟Կ՟Գ։)
Անշնչանայր Ղազարոս, եւ զգերեզմանականացն ըմբոշխնելով կերպ (այսինքն ճաշակելով զմահ) փոխեալ լինէր ի կենդանութենէն. (Սհկ. կթ.։)
to, at, towards, by;
through;
among, in the midst, into, in;
with;
for;
under, below;
upon;
soon, as soon as;
in the place, instead, of;
հայել — երկինս, to look at the sky;
թագաւորել — նորա, to reign instead of him, to succeed him;
տուր — իմ եւ — քո, give for me and for you;
— աղօտ, obscurely;
— ամենայն, totally, in all;
— ակամբ հայել, to look upon one with an evil eye or with aversion;
— ձեռն, with or by the hand;
— մէջ, in;
into, inside, in the midst;
through;
— մէջ կարել, to split, to. pass or go across;
— աջմէ, to the right;
— գիրկս մտանել, to draw the bow strongly;
— ժամս ժամս, sometimes;
— խաբս, fraudulently, erroneously;
— խազ, կատակս, ludicrously, facetiously;
— այր եւ — կին, as much the man as the woman;
— ծառով, under a tree;
փոխանակ — այնր, for it;
— մի բերան, with one voice, unanimously;
դիր զգիրսդ — այլս, put these books with the others;
եկ — իս, come away with me;
— անցանելն, going along;
— ո՞ր ճանապարհ, by what road ? — արեւելս, towards the East;
— ամենայն երկիր, in all countries;
անցանել — Կարին, — այն, to pass through Erzerum, to go that way;
— ջուր եւ — ցամաք, by sea and land;
— երկինս եւ — երկիր, between heaven and earth;
— հեծեալ եւ — հետեւակ, between cavalry and infantry together;
— աւուրսն — այնոսիկ, — ժամանական — այնոսիկ, — այնու ժամանակաւ, in those days, at that time;
— շատ եւ — փոքր, more or less, a little more, a little less;
— այս եւ — այն, between this and that;
altogether, unitedly;
ընկենուլ — պատուհանն, to throw out of window;
— ամենայն տեղիս, every where;
— մահճօք, under the bed;
— երկնիւք, under heaven;
— իւրեւ or իւրեաւ, under him;
— պատրուակաւ, under pretence;
— առաւօտն, այգն, at break of day;
— երեկս, երեկոյս, or երեկոյն, towards the evening;
մեկնեցաւ — լուր համբաւոյ գալստեան նորա, he set out on the report of his coming;
— հակառակն, on the contrary;
cross-wise;
— միտ ածել or հարկանել, to think, to reason in one's mind;
— ոտն հարկանել, to trample under foot;
— թիւ մտանել, to be reckoned among;
— ամս տասն, during ten years;
եօթանասուն եւ հինգ ամք — ութ հարիւրով, eight hundred and seventy five years;
— փթթելն եւ գօսասցի, it will fade as soon as it uncloses.
ԸՆԴ. σύν, μετά cum վերջահոլով տրական խնդրով, իբր Հանդերձ. ի միասին. զոյգ. կից. առընթեր. հետ, հետը.
Եւ ամենայն Երուսաղէմ ընդ նմա։ Բազմեսցին ընդ Աբրահամու եւ ընդ Սահակայ եւ ընդ Յակովբու։ Եւ եղեւ ընդ հրեշտակին ընդ այնմիկ։ Եւ այնոցիկ որ ընդ նմայն էին։ Եկին ընդ մեզ.եւ այլն։
Ընդ աջմէ. ընդ ահեկէ. ընդ ձախմէ. եւ այլն։
Ուխտին ընդ իս եւ ընդ ամենայն երկիր։ Մի՛ լիցի կռիւ ընդ իս եւ ընդ քեզ, եւ ընդ հովիւս իմ եւ ընդ հովիւս քո։ Ընդ իս եւ ընդ քեզ զի՞նչ է այն։ Եւ ահա է այն ընդ Կադէս եւ ընդ բարադ։ Կախեցաւ ընդ երկինս եւ ընդ երկիր.եւ այլն։
Աւետարանիչս զառաջին գնալ զօրականացն առ քահանայապետսն եւ զերկրորդս՝ ընդ մի պատմէ. իբր մի, կամ միանգամայն. (Սկեւռ. յար.։)
եւ մ. ԸՆԴ ԱՌԱՋ. Հոլովականն բառիս Առաջ. իբր. նխ. եւ մ. Յառաջս. ի դէմս. ընդդէմ։ Ուստի ԸՆԴ ԱՌԱՋ ԵԼԱՆԵԼ, ԵՐԹԱԼ ուրուք կամ ումեք եւ այլն, է Հանդիպել, պատահել, կանխել պատուով, եւ զդէմ ունել. դիմաւորել.
Զյանձնառականն ընդ առաջ տանելով բան, ահաւասիկ եմ ես. (Յհ. իմ. ատ.։)
walnut;
— մշկահոտ, nutmeg;
— հնդկաց, cocoa-nut;
— արքայական, the finest quality of -;
— ործացուցիչ, nux vomica;
կեղեւ ընկուզի, nut-shell;
cf. Կորճ, cf. Փեճեկ;
կանանչ կեղեւ ընկուզի, green husk of -;
cf. Կղեղ, cf. Ոզոխ;
(ներքին) մաշկ ընկուզի, epidermis or brown cuticle of -;
cf. Պոպոկ, cf. Փեճեկ;
միջուկ ընկուզի, the kernel of -;
cf. Կթուն;
ծառ ընկուզի, — tree;
cf. Ընկուզի;
փայտ ընկուզի, — wood;
ի գոյն ընկուզի, nut-brown;
cf. Ընկուզագոյն;
քազել —ս, to nut;
երթալ ի քաղել —ս, to go a nutting;
գաւազան ի ժողովել —ս, nut-hook;
cf. Թափիչ.
Պտղաբերեալ զարքայականն ընկոյզ, գոլով գաւազան քահանայական. (Հ. կիլիկ.։)
chosen, worthy;
fine, good;
civil, of good family, elegant, excellent, exquisite, nice, genteel, pretty, noble, polished, precious, pure, singular, sovereign, superb;
the best, the most excellent, the choice, the select, the flower, the cream;
զընտիր զարդուցն եդին ի հպարատութիւն, precious ornaments served to beget pride;
զ—ս Գաղղիոյ սատակեաց, he beat down the choice troops, the flower of France;
գումարել զ— նահատակս, զօրս, to reunite the bravest warriors, the picked soldiers;
— անասունք, very fast animals;
— յոյժ, best, first quality;
cf. Ընտրելագոյն;
— մատենագիր, classic author;
ընդ —ս հանել, to select, to make choice of, to elect;
յ— առնել, to give the choice, to permit the selection;
— առնել, to choose, to make choice of, to appreciate;
ընտրոյ տէր, he who has the choice, arbiter;
զնոսա թողացոյց ընտրոյ տեարս լինել, he left them the choice.
Զընտիր ընտիր նահատակացն շուրջ զիւրեւ գումարէր. (Եղիշ. ՟Զ։)
according to, in relation to, as for, conformably with, agreeably to;
proportionably, at the rate of;
after;
near, relatively;
for, as for;
on;
of;
out;
— իս, — իմումս կարծեաց, according to me, in my opinion;
— իւրում կարի, according to capacity, to the best of one's ability;
այր — սրտին Աստուածոյ, a man after Gods own heart;
կին իցէ քո — միտս, if thou hast a wife after thine own heart;
— բախտի եղեալ նորա, fortunately;
— պատկերի մերում եւ — նմանութեան, in our image and likeness;
— հիւսիսոյ Կխրնոյ, north of Erzeroum;
— անձին, upon one's back;
wearing upon, — the shoulders, — the body;
— ճանապարհին, about the streets;
— հրապարակս գնալ, to pass through, or to wander about the public places;
— բնութեան բարի, naturally or essentially good;
ի չափու կալայց զանձն — օրինակի նորա, I shall be governed by his example;
ելանել — քաղաքն, to go out of town;
այր — առնէ, one after the other;
ամ — ամէ, annually, every year;
օր — օրէ, daily, every day;
— նախահօրն յանցանաց, for the sin of the first father;
— չափու եկամտիցն, in proportion to his income;
— աչս դատել, to judge from the appearance;
— իրետրս պատշաճեալ, well proportioned, symmetrical;
— տեղիս տեղիս եւ — աշխարհս աշխարհս, according to the various places, and different provinces;
— տունս ազգացն՝ ոչխար — երդ, a lamb for every family and every house;
հրաժարել — նմանութիւն, to have no equal, unique;
անցանել — ասհմանս քո, to pass through your confines;
— բանս անցանել, to be inexpressible;
— միտս անցանել, to be beyond understanding, to be past finding out, inconceivable, incomprehensible;
անցանել — չափ, to go beyond;
— ակն լինել յումեքէ, to be far from the sight of, alienated;
— ինքեան, of one's self;
naturally, essentially;
— ամենայնի, totally, in all, entirely;
— այնմ, as is said;
as they say;
— իրիք, — իմիք, in some part, in a certain sense, in some way, or manner;
in part;
— որում, as;
since;
therefore;
— որում..., — նմին, or նոյնպէս, or այսպէս, as..., as;
so..., as;
— օրէն, like, after the fashion of;
— նմանէ, after him;
— այսմանէ, like this, similarly, equally;
եւ որ — այսմանէ.
Քննել զ՝ըստ բնութեան բարին. (Սահմ. ՟Ժ՟Թ։)
Գինդս ոսկիս մի մի ըստ դահեկանի ձուլոյ. (Ծն. ՟Ի՟Դ. 22.) այսինքն ի ձոյլ դահեկանէ, կամ արժօղ զձոյլ դահեկան։
Մեկնեալք ի միմեանց ըստ նախահօրն պատրանաց. (Շար.) այսինքն ի պատճառս, վասն։
Որ ի վերայ Ադամայ վճիռ սահմանեցաւ, եհաս ի վերայ նորա, եւ որ ըստ նմանէն էին. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
ԸՍՏ. Աննախդիր հայցականաւ, որ եւ աննախդիր տրական, ուր Ըստն կարծի նախդիր, այլ պահէ զբուն նշանակութիւն, որպէս թէ լինէր վերջահոլով տրական.
Քահանայապետութիւն է ըստ իս՝ կարգ սրբազան եւ հանճար. (Դիոն. երկն.։) ի յն. ասի, ըստ դատման իմում։
Անցանել ըստ սահման, ըստ ջուր, ըստ բանակ, ըստ օրէնս Աստուծոյ.եւ այլն։
Ըստ Աստուծոյ երկիւղին սահմանս արտաքս ելեալ։ Ըստ երկիր անդր ոչինչ է. (Եզնիկ.։)
Բարերար է. ըստ որում Աստուած է. ահագին է վասն զի Տէր է. (Փիլ. լին. ՟Դ. 53։)
that measures two opposite things;
beam, lever of an engine;
— դրամահատ, lever for coining;
— փոխարինիչ, compensating balance.
Արեգակն անաչառասփիռ, աստղ սահմանիչ երկակշիռ տարրութեանց. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
fear, timidity;
terror, apprehension, fright, dread;
doubt, distrust;
առ —ի, for fear of;
յ— անհնարին վարանել, զերկիւղի հարկանիլ, to fear, to apprehend, to be much afraid;
— արկանել յոք, to frigthen, to startle, to strike with terror;
խօլական —, a panic;
— մահու անկաւ ի վերայ իմ, the terror of death is fallen upon me;
երկեան — մեծ, they were sore afraid.
Երկիւղ մահու անկաւ ի վերայ իմ. (Սղ. ՟Ծ՟Դ. 5։)
Եկն առ ձեզ տէր աստուած, զի տնկիցէ ի սրտի ձերում զերկիւղ զահի իւրոյ. (Եփր. քրզ.։)
ԶԵՐԿԻՒՂԻ ՀԱՐԿԱՆԻԼ։ (Վրք. հց. ՟ի։) Տե՛ս զահի հարկանիլ։
ԵՐԿԻՒՂ ՄԱՀՈՒ Ի ՎԵՐԱՅ ԴՆԵԼ. այսինքն Մահ սպառնալ .
Ոչ առնուին յանձն ... վասն որոյ պաշարեալ զնոսա արտաշեսի եւ երկիւղ մահու եդեալ ի վերայ նոցա. (Խոր. ՟Բ. 28։)
Տե՛ս ահ արկանել։
cf. Ահաբեկ.
cf. ահաբեկ.
cf. Երկնահանգէտ.
Երկնահանգոյն. երկնագոյն.
cf. Երկնահայեաց.
Բարձրահայեաց եւ երկնապիշ լինելով երդնուն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
cf. Երկնահոս.
Յերկնից վտակօրէն հոսեալ. ի բարձանց գետահետեալ. (եթէ չիցէ գրելի Կրկնավտակ)
cf. Եօթնաջահեան.
Ունօղ եօթն աստեղանց, իբր եօթնաջահեան.
admiration, astonishment, surprise;
enchantment, stupefaction, stupor;
ecstasy;
wonder;
ի զարմացման լինել, to be wrapped in wonder;
ի — գալ, to be in raptures;
— էառ զիս, I was struck with wonder, I was surprised;
զարմացաւ Իսահակ — մեծ յոյժ, Isaac wondered exceedingly;
զարմացայ տեսեալ զնա — մեծ, I wondered with great admiration.
Զարմացաւ Իսահակ զարմացումն մեծ յոյժ. (Ծն. ՟Ի՟Է. 33։)
cf. Մարդահաճութիւն.
Առաւել ռմկ. իբր Մարդահաճութիւն. ակնառութիւն.
elder, senior;
eldest brother;
priest;
երիցանց —, pontiff;
— գահ, the first or highest place.
Երէց՝ ծերունեաց է անուն ... Զքահանայս երէցս անուանեմք. (Լմբ. պտրգ.։)
Մի՛ երթար բազմիր դու յերէց գահու անդ. (Եփր. աւետար.։)
Եղիազար դամասկացի՝ երէց տանն աբրահամու. (Սարկ. քհ.) իբր հազարապետ տանն։ իտ. maggior domo
ԵՐԷՑ, երիցու, երիցունք. գ. Քահանայ. որ եւ ի յն. երէ՛ւս ասի, ἰερεύς ( սրբազան) եւ πρεσβύτης (որ եւ ծեր), ուստի եւ լտ. presbyter, sacerdos քահանայ, տէր պապա.
Մովսէս եւ ահարոն երիցունք նորա։ Երիցունք քո զգեցցին զարդարութիւն։ Երիցանց (կամ քահանայից) սորա զգեցուցից զփրկութիւն։ Ձեռնագրեցին նոցա ըստ եկեղեցեաց երիցունս։ Կոչեսցեն զերիցունս եկեղեցւոյ.եւ այլն։
Քահանայք ի քաղաքն լինին, եւ երիցունք ի գեօղս եւ յագարակս. եւ երկոքին մի են. (Մխ. դտ.։)
ԵՐԻՑԱՆՑ ԵՐԷՑ. որպէս Քահանայապետ.
to take care, to provide one's self, to watch, to superintend, to look after, to be cautious, to defend one's self, to mistrust;
to evade, to fly, to keep, to stand out of the way;
to manage with economy;
to abate, to secure one's self, to observe, to parry, to consider, to reserve to one's self, to act up to ones dignity, to retain;
— անձին, to take care of one's self, to be on one's guard;
— յառաջ, to await the future;
— պահել, — ի կերակոց, to fast;
to diet;
— զսաս ուրաք ի փայտի, to put in irons, to lay by the heels;
— ի կառաց, to get out of the way.
Բցռ. խնդր. προσέχω, εὑλαβέομαι , διατηρέω, φυλάττω, -ομαι, διαφυλάττω attendo, caveo, observo, custodio Զգոյշ լինել. զգոյշ կալ. պահել զանձն արթնութեամբ. անձնապահ լինել. զգուշ կենալ, հեռու կենալ.
Տր. խնդր. ἁσφαλίζω, -ομαι, κατανοέω, διαστέλλω prospicio, animadverto, considero եւ այլն. Ուշ ունել զգաստութեամբ. ջանալ պահել. պահպանել. անքոյթ առնել. ապահովել. աղէկ նայիլ, աղէկ պահել.
Զգուշացայ քեզ աջով արդարութեան իմոյ։ Առ իմէ՞ զգուշացաւ նմա տէր։ Զգուշացայց կերակրոցն ձերոց, եւ ոչ ապականեցից զպտուղ երկրի ձերոյ։ Հրամայեա՛ զգուշանալ գերեզմանին։ Զգուշասջի՛ր աւուրն շաբաթու՝ սրբել զնա։ Զգուշասջի՛ր ամսոյն կանխոց։ Զգուշացան սրբութեանցն Աստուծոյ։ Զգուշացաւ նմա, զի մի՛ կործանեսցի։ Եւ ի դարանակալաց նորա զգուշացաւ (նմա, այսինքն պահպանեաց).եւ այլն։
to deliver, to free, to save, to undo, to disengage, to liberate, to preserve, to get out;
— ի մահու պարտեաց, to reprieve from capital punishment, from death.
ԶԵՐԾՈՒՑԱՆԵՄ σώζω salvo, servo եւ այլն. որ եւ Զերծանել, իբր Ազատել. ճողոպրել. ապրեցուցանել. պահել. խալըսել.
Զերծուցանել ի մահուանէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 9։)
Յորսողէն զերծուսցես։ Զերծո՛ ի կապանացս։ Ի մահու պարտեացն զերծո՛. (Նար.։)
Յամենայնէ՝ որ օրինացն նորա ներհակք են, պա՛րտ է զմտածութիւնս զերծուցանել. իբր ազատ պահել, կամ հեռացուցանել։
trepidation;
start;
shudder, horrour;
convulsive motion;
whim;
shiver, shivering;
ի դողման լինել, կալ, զդողման հարկանիլ, to tremble;
ահիւ եւ դողութեամբ, with fear and trembling;
եմուտ — յոսկերս իմ, (the shudder penetrated to my bones), I trembled with fright, I shuddered with fear;
— կալցի ի քէն զլերինս, at thy presence the mountains will tremble;
— երկրի, earth-quake.
ԴՈՂՈՒԹԻՒՆ ԴՈՂՈՒՄՆ. τρόμος, πάλος tremor, commotio Դող. դողալն. երերումն. սարսումն. սասանութիւն. եւ Սարսռումն. սոսկումն. ահ եւ երկիւղ.
Ցնծացէ՛ք առաջի նորա դողութեամբ։ Ահիւ եւ դողութեամբ։ Դողումն եւ սոսկումն պատահեցին ինձ։ Դողումն կալցի զամպարիշտս.եւ այլն։
Զահի հարեալ եւ ի դողման կան բնակիչքն. (Եփր. յես.։)
Ի ԴՈՂՄԱՆ ԼԻՆԵԼ. Դողալ. զահի հարկանիլ.
door, entrance;
sluice;
— մեծ, portal;
— or — արքունի, the Ottoman or Sublime Port;
the Court;
դրան մարդիկ, the courtiers;
դրան երէց, almoner, chaplain;
արտաքին դրունք, porch, portico;
դրանց ի դուրս, դրանէ ի —, from door to door;
գրօք փակելովք, with closed doors;
դուրք դրանն, the street door, the gate, portal;
ի դուրս, out;
ի դուրս մերձեալ, եկեալ, հասեալ, impending, very near;
առ դուրս մահու, at death's door;
դրունք դժոխոց, the gates of Hell.
Ել դուռնն կենաց ի դրաց անտի մահու. (Եփր. համաբ.։)
ԴՐԱՆ ԵՐԷՑ. որ եւ ՎԱՆԵՐԷՑ, ԵՐԷՑ ՎԱՆԱՅ. Քահանայ՝ որ կայ ի պալատան։ Իշխանի, յեպիսկոպոսարանի, եւ այլն։ (Փարպ.։ Բուզ.։ Կիր.։ Վրդն.։)
cf. Դռնապահ.
θυρωρός janitor, ostiarius պ. տէրպան. Պահապան դրան. բարապան. եւ Փակակալ. ... Տե՛ս (՟Ա. Մնաց. եւ ՟Բ. Մնաց.։ ՟Բ. Եզր. եւ Նեեմ. ստէպ։ Մրկ. ՟Ժ՟Գ. 38։ Յհ. ՟Ժ. 3։ ՟Ժ՟Ը. 16։)
Սաստիւ հրաման ի վերայ դռնապահացն առնէին. (Եղիշ. ՟Բ։)
Դրախտի հոգւոց այս փափկութեան՝ պահոց եդաւ նա դռնապան. (Գանձ.։)
to go out, to go from the inside to the outside;
to ascend, to go to a higher place;
to be horn, to take rise, to be produced, to proceed, to emanate, to flow from, to derive;
to attain, to arrive;
to agree, to be proper and suitable;
to surmount, to surpass, to go beyond, to overflow, to advance;
to stray;
ելանէ արեգակն, the sun rises or begins to appear on the horizon;
— ի վեր or ի վերայ, to reascend;
to leap over, to cross;
to gush out;
— աքաղաղի ի վերայ մարւոյն, to tread the hen;
— ի վերայ մատակի, to cover a mare, a bitch;
— ի ցամաք, to disembark;
— յորջոյ, to dislodge;
— զմիմեամբք, to concur;
to surpass;
յոգւոց —, to sigh;
ի գլուխ, ի լրումն —, to be ended, finished;
—ի գենաց, ի կենցաղոյս, to make one's exit from this world, to depart this life, to die, to decease;
to become defunct;
— ի հիւանդութենէ, to recover;
— ընդ սուր, զէնս, to commit suicide, to run one's self through with a sword;
ի պխտիւ —, to exalt or raise one's self to honour;
— յանկողինս ուրուք, to commit adultery;
to seduce;
անմասն, դատարկ —, to have no part, to be excluded;
— զհետ ուրուք, to pursue, to give chase;
յաչաց —, to render one's self hateful or odious, to fall in disgrace;
— ըստ չափ, to pass beyond, to exceed;
— կուսին ըստ չափ, to pass the flower of her youth;
— ըստ ձեռն՝ ընդ իշխանութիւն ուրուք, to revolt, to rebel, to rise up against;
— ըստ քաղաքն, ըստ դուռն քաղաքին, to leave the city;
— ի նաւ, to embark;
— ի կառս, ի ձի, to mount in carriage, on horseback;
— ընդ առաջ, to meet, to go out to meet;
— ի պատերազմ, to go to battle;
ի յորս —, to go hunting;
— յանկողինս մահճաց, to go to bed;
ընդ հակառակս —, to oppose one's self to, to resist;
— ընդ ինչ, to occupy one's self, to dedicate one's self to;
ի չարեաց ի չարիս ելին, from one perverseness they passed to another;
յայլոց յայլ ճառս —, to pass from one subjeet of discourse to another;
ընդ գին —, to buy, to traffic;
— ի սիրտ, to think, to conceive an idea;
to hope;
զարդարիլ եւ ընդ ոսկի —, to clothe or adorn one's self with golden apparel;
— իմիք յայդ, to remain, to rest over for the next day;
— յաջողութեան գորղացն ի ձեռս ուրուք, to progress, to succeed, to promote an affair by another persons means;
օրհնեալ լիցիս դու յ— եւ ի մտանել քում, (blessed be thy going out and coming in), God be with you, good luck to you.
Առ ահին յիմարութեան ընդ իւրեանց զէնս ելանէին». յն. յիւրոցն վնասեալ լինէին, եւ ի սայր սուսերի մխեալ լինէին։
cf. Դառնահամ;
— լինիմ, to taste gall or anything bitter.
Ունօղ զդառն ճաշակ. դառնահամ. դառն.
summoned;
ill-treated;
— առնել, to condemn, to blame, to reprobate, to ill-treat, to offend in words, cf. Դատափետեմ, cf. Հարստահարեմ, cf. Նեղեմ, cf. Ատեմ.
Փետեալ ի դատի. հարստահարեալ. նեղեալ. եւ Նեղիչ.
suitable, proper, decent, fit;
— պատահեմ, ելանեմ, to brave, to attack, to touch.
ԴԻՊԱՆ ՊԱՏԱՀԵԼ կամ ԵԼԱՆԵԼ. Պատահել պատերազմաւ. ի դէպ բախիլ. դպչիլ, դէմ ելլալ.
Յառաջ խաղալ, առ դիպան պատահել զօրացն պարսից։ Պատեհ է դիպան ելանել զօրացն յունաց. (Բուզ. ՟Դ. 22։ ՟Ե. 4։)
cf. Դիւահար.
Բախեալ ի դիւէ. այսահարեալ. այսահարական. մոլեգին.
cf. Երազահան.
cf. երազահան.
to smell, to exhale, to issue;
— զհոտ անոյշ, to embalm, to perfume;
— ժահահոտ, to stink, to have a bad smell.
Բուրեն զանուշահոտոթիւն, կամ զմուռս լիութեան. (Երգ. ՟Է. 13։)
Բանաւոր բուսոց բուրեալ զանուշահոտութիւն։ Զյարութեան բուրել զհոտ. (Խոր. հռիփս.։)
Յորմէ բուրէ եւ բուրի սաստիկ ժանգահոտութիւն. (Մանդ. ՟Թ։)
struck with a stick;
— առնել, to bastinade, to beat with a stick;
— գան, to bastinado;
— լինել, cf. Գանահարեմ
Երիցս բրածեծ եղէ։ Բրածեծ եղեալ քահանայապետն Աստուծոյ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։ Բուզ. ՟Գ. 12։)
to lay, to set, to put, to place;
to constitute, to found, to establish;
to apply;
— ի վերայ, to impose;
to put on;
— ընդ մէջ, to interpose;
վերստին —, to reinstate;
անուն —, to give a name, to name;
մարտ —, to make war;
պատիւ —, to honour, to show honour and respeet;
— զունկն, to obey;
— արծաթ ի շահ, to place money, to invest;
— գիրս, to compose books;
— ի սրտի, to think;
— առաջի, to propose;
— զանձն ի ձեռին, — զոգի ի բռին, to expose one's life;
to dedicate one's self;
— յապականութիւն, to to destroy;
մեզս —, վնաս ինչ or բազայս ի վերայ —, to blame;
to accuse, to impute;
— բանս, բան — ընդ ումեք, to agree, to come to an understanding;
to promise, to make an appointment;
վէրս —, վէրս ի վերայ —, to wound;
— ի դպրոց, to send to a hoarding-school;
— զոք ի նախատինս աղգաց, to make one the shame or laughing-stock of nations;
ի պահ —, to reserve, to put by;
խորհուրդ յանձին —, to take a resolution or decision;
պատուէր —, to give orders, to command;
— առ մինեանս, ընդդէմ մինեանց, to compare, to confront;
ընդդէմ բանս —, to speak against, to contradict, to oppose;
ձայն զկնի — ուրուք, to cry after some one, to call;
կեանս եւ մահ — ընդ ումեք, to agree to live or die together;
զգիշեր տիւ գնալ, to turn night into day;
քայլս —ի գնալ, to begin to walk;
եդից զքեզ յազգս, I will make thoe a father to nations;
եդից զքեզ յանապատ, I will turn thee into a desert;
սուր ի վերայ եդեալ կոտորել, to condemn to be shot (to put to the sword);
հանդստեան եւ գիւր կենաց — զանձն, to abandon ones self to dissipation;
դսրովանս թշնամանս, to outrage, to offend, to insult;
ասպատակ —, to ravage with troops;
արշաւանս —, to make inroads, to plunder;
երկիւղ մահու — ի վերայ, to threaten with death;
աղաղակ —, to cry;
աշխար —, to weep;
— առ իմիք, to add, to subjoin;
— զանձն ուրուք, to kill some one, to slay.
Եդեալ էր ի պահ ի տան կռոցն իւրոց. (՟Բ. Եզր. ՟Բ. 10։)
Դիցուք արդ զայնոսիկ միահամուռն ի յայնմ ժամանակի ապականեալ. ((պխ) Դիցո՛ւք. Պղատ. օրին. ՟Գ։)
cf. Ախորժահամ.
cf. Ախորժահամ. Քաղցր՝ իրօք կամ նմանութեամբ.
cf. Անմահ.
hopeless, desperate;
despaired of;
unhoped, unexpected;
desperately;
— առնել, to render hopeless;
— լինել, to despair, to give way to despair, cf. Յուսահատ լինել, cf. Յուսահատեմ, cf. Անյուսանամ.
Անյոյսքն քննութեան մտաց՝ յուսալիք եղեն հաւատոցն. (Սանահն.։)
ἁνέλπιστος, αὑελπίζων, ἁνηλπίσμενος. qui est sine spe, non habens spem, spe destitutus. Պակասեալ կամ անկեալ ի յուսոյ. որ ոչն յուսայ. որոյ ոչ գոյ յոյս. անօգնական. լքեալ. եւ յուսահատ. յոյս չունեցօղ. իւմիտսիզ. մէյուս.
ԱՆՅՈՅՍ ԼԻՆԵԼ. ἑξαπορέομαι, ἁπελπίζω. plane haesito, spem abjicio, ἁπογινώσκω, despero. Հատանել զյոյս, յուսահատիլ, յուսակտուր լինել. լքանիլ. յոյսը կտրել.
cf. Անշահ.
cf. Անուշահամ.
Անուշահամ. քաղցրաճաշակ.
cf. Այսահար.
ԱՅՍԱՄՈՒՏ ԱՅՍԱՄՏԵԱԼ. Յոր մտեալ իցէ այս պիղծ. այսակիր. դիւահար. մէճնուն. տիվապատ.
vineyard, land planted with slips of the vine;
անկել զայգիս, to plant the vineyard;
կթող այգւոյ, cf. Այգեկութ;
տէր այգւոյ, cf. Այգետէր;
պահապան այգւոյ, keeper or guard of the vineyard.
Թզենի մի էր տնկեալ յայգւոջ իւրում։ Ե՛րթ գործեա՛ յայգւոջ։ Այգի եղեւ սիրելւոյն. ցանգով փակեցի, տնկեցի որթ սորեկ. մնացի՝ զի բերցէ խաղող, եւ եբեր փուշ ... դա՛տ արարէք ընդ իս եւ ընդ այգի իմ ... զի՞նչ ինչ առնել էր այգւոյ իմում, եւ ես ոչ արարի նմա։ Նոյ տնկեաց այգի։ Տնկեցին զայգիս։ Տնկեցի ինձ այգիս։ Զանգ կամ զայգի։ Զընտիր այգւոյ իւրոյ տուժեսցի։ Անգոց եւ այգեաց։ Յառուամէջս այգեացն։ Զայգին իմ ոչ պահեցի։ Աղուեսունս ապականիչս այգեաց։ Այգի եղեւ Սողոմոնի։ Ետ զայգի իւր ցպահապանս. եւ այլն։
to clothe or dress oneself, to wear, to put on;
to take lodgings, to pass the night, to sojourn, to dwell;
to stay;
— զրահս, to put on a breastplate or cuirass.
Ագաւ զնա իբրեւ զրահս։ (Եղիշ. Դ.)
Չմտանել ագելոյ (զկօշիկ) ի քահանայանալն... զի ամենայն զաղբ կամ զայլ ինչ կոխէ անցեալն (Կիւրզ. էշ.)
cf. Վաղահաս.
Կանուխ ժամանեալ. վաղահաս. կանխեալ.
Ոչ կարաց կատարել վասն կանխաժաման մահու կենաց իւրոց. (Սամ. երէց.։)
to be lost, to disappear;
to perish, to decay, to be destroyed;
to lose one's way, to lose oneself, to go astray, to err;
to go to ruin, to ruin oneself;
— սովամահ, to die of starvation, to be starved to death;
to be dying of hunger;
յիշատակ իմ, all memory of me was lost;
կորեաւ յոյս իմ, my hopes have vanished;
կորիր յերեսաց իմոց, get you gone, be gone.
Կորեան էշք։ Վասն իշոցն կորուսելոց։ Գինին հեղու, եւ տիւքն կորնչին։ Կորստեամբ կորնչիցիք յերկրէն։ Ես կորնչիմ անորդի կամ սովամահ։ Կորեաւ եգիպտոս։ Կորեան ի միջոյ ժողովրդենն։ Յիշատակ նորա կորիցէ յերկրէ։ Յոյս ամպարշտի կորիցէ։ Ասասցէ՞ թէ կորի՛ր։ Կորիցէ փախուստ յընթացողէ։ Կորնչիջիք։ Երթիցէ զհոտ կորուսելոյն։ Կեցուցանել զկորուսեալն.եւ այլն։
pectoral, breast-plate;
— քահանայապետին, —, — of the high-priest;
— կանանց, stays.
περιστήθιον pectorale λογεῖον rationale. ռմկ. կրծեալ, կրծքկալ. թ. ... Պահպանակ կրծոց. լանջապանակ. եւ Տախտակն դատաստանաց ի լանջս քահանայապետին. որ եւ կոչի բանակ.
Ի տախտակն դատաստանաց ի լանջս քահանայապետին որ եւ կոչի ԲԱՆԱԿ.
noise;
prate, chitchat, babble, chatter, tattle;
— ջուրց, murmur, gurgling, purling, babbling;
— թռչնոց, warbling, twittering, chirping;
— հաւուց, clucking, cackling;
— աքաղաղի, crowing;
— հնդկահաւու, gobbling;
— ագռաւուց, cawing;
— գորտոց, croaking, croak.
Ի բարձրաւանդակի, եւ ի կակաչս (գուցէ՝ կարկաչս), եւ ի քարանձաւս, եւ ի կատարս լերանց բնակէ. թուի՝ ի տեղիս կարկաջահոսանաց, քարավազից։
cf. Կարճահասակ.
to live, to be alive, to breathe;
to exist, to subsist;
to be;
կելով կեալ, to be saved, to enjoy eternal life;
բարւոք —, to be well, to be in good health;
— բարեբաստիկ, առատութեամբ —, to live happily;
to be comfortable, at one's ease, to have a competency;
— ի ստացուածոց իւրոց, to live or subsist on one's property, or on one's income;
— յնչից այլոց, to live at the expense of another;
— անառակութեամբ, to lead a dissolute life;
աշխարանաց արժանի կեանս —, to lead a sad life;
զարժանի քահանայութեան զճշմարիտ կեանս —, to live like a true priest;
կեցցե՜ս, hail! God save you, good morning;
good bye;
զիա՞րդ կեաս, how do you do ? how are you ? ո՞պէս կեայ նա, how does he do? կեցցէ արքայ, long live the king;
յաւիտեան կեաց, may you live for ever;
cf. Կեցցես.
Որ ոչ զարժանի քահանայութեանն զճշմարիտ կեանս կեայ. (Վրք. ոսկ.։) (Ի գրչաց շփոթին երեմն կալ եւ կեալ, եկաց եւ եկեաց. որպէս եւ ռամկօրէն կեցաւ, նշանակէ՝ եկաց, եւ եկեաց. եւ ըստ վերջոյս գտանի ի Հ=Յ. յնվր. ԺԵ.։)