producing leaves;
— ժամանակ, spring time, spring;
frondescence, foliation.
deprived, stripped of leaves, leafless;
stripping or despoiling of leaves;
— առնել, to pluck or strip off leaves;
— լինել, to shed or lose leaves.
Որպէս զծառս տերեւաթափս։ Ծառ տերեւաթափ եւ պտղակորոյս։ Որթք տերեւաթափ եղեալ՝ զարդարին ըստ ժամանակին։ Յաշունն տերեւաթափ լինին եւ ցամաքին տունկքն։ Այս դրժանք տերեւաթափ լինելոյ. (Մեսր. երեց։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։ Տօնակ.։ Փիլ. ել.։ Լմբ. սղ.։)
durable, permanent, stable, persisting, lasting.
Ոմանք տեւականք լինին առ յոլով ժամանակս։ Սերմանքն ոչ ցանգ տեւեն, եւ նա միշտ տեւական է։ Մինչեւ ցվախճան ճգնեալ տեւական լինէր։ Անշարժ տեւական եւ բաւական. (Արիստ. աշխ.։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։ ՟Բ. 8։ եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
constant duration, permanence, stability, persistence;
constancy, perseverance.
Շոճի ծառ զտեւակութեան ունի զնշանակ։ Ժուժկալութեամբն եւ տեւակութեամբն սաղարթացեալ լինին. (Նոննոս.։)
Զկենդանական եւ զզգայական նորայն եբեր տեւակութիւն. (Անյաղթ բարձր.։)
to last, to persevere, to continue;
to endure, to support, to bear;
— ի մարմնի, to live, to subsist;
ժուժկալեալ տեւէր չարչարանաց, he patiently suffered the tortures.
Ոչ տեւէր մարմինն ընդ շնչոյն յերկար ժամանակս կեալ. (Եզնիկ.։)
cf. Տեւականութիւն.
Համբերել բազմաժամանակ տեւողութեամբ։ Զվաստակոյ եւ զտեւողութեան յաստուածային այգեգործութեան. (Փարպ.։)
hurling a javelin;
discobolus, quoit-player;
tilter;
— լինել, to joust, to tilt;
to play at quoits.
Որ ընկենու զտէգ կշռակի ճարտթարութեամբ. եւ խաղ տէգընկէց լինելոյ, կամ ձիգս առնելոյ քարամբք. ըստ յն. տի՛սգօս. δίσκος discus. որ է բոլորշի քար. որպէս տէգընկէց՝ ձայնատու ժամանակաւն. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 14։)
Lord's, dominical;
— աղօթք, the Lord's prayer;
— տուն, church;
— օր, sunday;
— գիրք, Holy Scriptures.
Անհասանելի տէրունական յայտնութիւնն աշխարհի ծագեցաւ։ Առաքեալն պօղոս զմիաւորութիւն տէրութեանն զոր ունի տէրունականն մարդ հանդերձ աստուածեղէնն բանիւ, ծայրագոյն նշանակեաց։ Վնասակարս առ տնօրինականսն տէրունականս։ Զտէրունականն մի՛ մոռանայք (պատուէր). (Շար.։ Աթ. ՟Ը։ Նար. ՟Ի՟Է. ՟Հ՟Բ։)
cf. Տէրունական.
Ի վերայ տէրունեան աշտանակին։ Ի տէրունեան ժողովրդենէն։ Տէրունեան անուն։ Վասն տէրունեան եօթներեկին. (Փիլ.։)
cf. Տիեզերաբանական.
master, conqueror of the universe.
Ի ժամանակս սմպատայ հայոց արքայի տիեզերակալի. (Պտմ. վր.։)
cosmical, universal, general, oecumenical.
Տիեզերական հրապարակ, կամ ժամանակ (դատաստանի). (Շար. Շ. բարձր.։)
Լինել ժամանակս ինչ անդէն ի տիեզերական քաղաքին։ Տիեզերական մայրաքաղաքիս. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Գ. 57։)
of tomorrow;
ի վաղորդեայն աւուրն, the day following;
ի վաղուեան գիշերին, tomorrow night.
Եւ իբր Վաղնջուց, հեռաւոր ժամանակաւ՝ յանցեալն, կամ յապառնին.
Հայցեն դաշն վասն երկիւղի վաղուեանն (ապագայ ժամանակի). (Վրդն. ծն.։)
soon, directly, suddenly, incontinently, immediately, in haste, in a hurry.
ταχέως, ταχίον, τάχιστα, τάχος, ἑν τάχει, διὰ τάχους cito, celeriter, celerius, citius, citissime ὁξέως velociter παραχρῆμα subito, e vestigio συντόμως concise. Վաղվաղ. փութանակի. ճեպով. իսկ եւ իսկ. նոյն ժամայն. շուտով.
merchant, trader;
tradesman, shopkeeper, dealer;
մեծաքանակ կամ փոքրաքանակ —, wholesale merchant, retail-dealer;
cf. Նաւ.
to sell, to debit, to sell off;
— այսքանոյ, to sell at;
քանո՞յ —ռես, how much ? what is the price ? cf. Մեծագնի;
— զոք ի ձեռս ուրուք, to give up, to deliver, to betray.
πιπράσκω, πωλέω, ἁποδίδωμι vendo, reddo, trado ἁλλάσσω muto. որ եւ ասի ԾԱԽԵԼ իբր ռմկ։ Ի վաճառ հանել. փոխանակել՝ տալ այլոց գնով զիրս արժօղս. լայնաբար՝ Ի բաց տալ, մատնել.
to cause to enjoy;
to cause to participate;
to dress well.
Զմարդն իշխանական ճոխութեամբ վայելեցուցանէ դրախտն իմ. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Զքաղաքն ժամանակեան բերիւք ի հարկաւորագունիցն օգուտ առնել եւ վայելեցուցանել։ Զմեծագոյն օգտիցն վայելեցուցին քաղաքաց բարութիւնս. (Փիլ. իմաստն.։ Պիտ.։)
enjoyment;
convenience.
Որոց յամէ (կամ յամր է) ստացումնն, փութալի է վայելումն։ Յառաւել վայելումն կենացն յաւիտենից առիթ եղեւ նորա։ Անց զնոքօք վայելման ժամանակն։ Ի բազմապատիկ վայելմունս բարեացն. (Բրս. պհ. ՟Ա։ Վրք. ոսկ.։ Մխ. երեմ.։ Պիտ.։)
cf. Գեղեցկահիւս.
Ներհիւսեսցու՛ք քաղցր եղանակ՝ վայելչահիւս երրեակ անձանց. (Շ. տաղ.։)
whining, cry, shout, lamentation, groan, moan.
Մարգարէն զվայումն գեհենին նշանակելով՝ ասէր, վա՛յ հզօրացդ. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)
drawing or inclining downwards, descending;
mundane;
sensual.
Փոխանակ ծանունաց եւ վայրաբերաց զխաչն Քրիստոսի բարձեալ. (Ճ. ՟Բ.։)
Ցորքան ժամանակս կրեաց զ՝ի վայրաբեր նիւթն. (Պիտ.։)
giving oneself up to the vanities of the world, vileness, baseness.
Զհանդիսից եւ զճգնաց ժամանակս՝ զբաղմանց եւ վայրաքարշութեանց առնեմք ժամանակ։ Բայց դու մի՛ իրս արհամարհ վայրաքարշութեան համարիր (զծոցն հայրենի). (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 14։)
wild;
barbarous.
Յովանակս անհամբոյր՝ վայրենական եւ անկրթական։ Ընկեցեալ ի վտակն վայրենական ողողիչ։ Վայրենական խորհրդոյ. (Նար. ՟Ի՟Բ. ՟Ծ՟Դ. ՟Զ՟Բ։)
wild, savage.
Տնասուն կենդանեացն մարդիկ խնամօղք, իսկ վայրեացն՝ աստուած. (Վանակ. յոբ.։)
baggage-guard.
φύλαξ custos. Պահապան իջեվանի եւ վրանաց եւ աղխից բանակի.
guest or host.
ἕνοικος incola, habitator. Հիւր՝ իջեվանեալ. վանակից. յարկակից. ըստ յն. բնակ.
to syllable.
Կամ թէ ըստ Երզնկացւոյն՝ իբր պարփակել կամ վանգակելով պատել տառիւք եւ յանգիւք. զի կարծի նշանակել երբեմն եւ Պաշարել, վտանգել. կամ շփոթի եւ ընդ Վանգել.
Վանգ, իբր թէ ի միոջէ կողմանէ ձայնաւորն վանգեալ իցէ. իսկ փաղառութիւն՝ որ է հեգ, շուրջանակի պտտեալ ունի զձայնաւորն։ Վանգ ասի, յորժամ ձայնաւորն ի միոջէ կողմանէ ի ձայնորդացն վանգեալ իցէ՝ յառաջոյ կամ ի վերջոյ. իսկ փաղառութիւն՝ որ շուրջանակի պատեալ է ձայնաւորն ի ձայնորդացն։ Որ է ըստ մտի մեկնութիւն. ուր ի յն. մի եւ նոյն է վանկ կամ փաղառութիւն, այսինքն ի միասին առումն տառից ինչ։ Տարտամ է եւ միտ բանիցս.
cf. Վաներայք.
ՎԱՆԵՐ կամ ՎԱՆԵԱՐ. Վանք, վանորայք. մենաստանք հանդերձ վանականօք.
cf. Վանորեայ.
ՎԱՆՈՐԵԱՅՔ կամ ՎԱՆՕՐԵԱՅՔ, րէից, կամ եաց - ՎԱՆՈՐԱՅ կամ ՎԱՆՕՐԵԱՅ ՎԱՆՈՐԵԱՅՔ կամ ՎԱՆՕՐԵԱՅՔ. τὰ μοναστήρια monasteria. Վանք (յոքնակի). մենաստանք. որ եւ ՎԱՆԵՐ, ՎԱՆԵԱՐ, ՎԱՆԵՐԱՅՔ. եւ Վանից որեար, վանականք. վանքեր. յն. մօնասդի՝րիա. թ. մանաստըրլար.
cf. Վաներայք.
ՎԱՆԵՐ կամ ՎԱՆԵԱՐ. Վանք, վանորայք. մենաստանք հանդերձ վանականօք.
convent, monastery, cloister, friary;
lodging, dwelling, home, habitation, abode;
house, mansion;
hotel;
inn, hostelry;
cabin, hut;
— կուսանաց, nunnery, convent;
վանս ունել, to stay, to lodge, to take up one's lodgings, to dwell, to stop;
փակել ի վանս, to cloister, to shut up in a convent.
ՎԱՆՔ. μοναστήριον, -ια monasterium, -ia λαύρα եւ այլն. Մենաստան, եւ մենաստանք, վանորայք, վանօրեայք. բնակարան միաբանակեցաց. որ եւ Փարախ, Լոռա, իբր օթարան բանաւոր ոչխարաց, միանգամայն եւ հիւրանոց.
cf. Վաշտկան.
Պատուէր տայր վաշտկական զինուորացն՝ յառաջել քան զբանակն. (Յհ. պտմ. առ Լեհ.։)
soldier in camp.
Պատուէր տայր վաշտկական զինուորացն՝ յառաջել քան զբանակն. (Յհ. պտմ. առ Լեհ.։)
cuirass.
Որպէս Վարապանակ. թիկնոց. ծածկոյթ, պահպանակ.
cf. Վասիլիսկոս.
Փոխանակ գրելոյ՝ Վասիլիսկոս. Արքայիկ օձ. քարբ.
bad temperament, evil disposition, ill nature;
— օդոյ, inclemency of the weather;
Է՛ որ ի տարեւոր եղանակաց զքաջախառնութիւն քաղցրութեան մատոյց, եւ է՛ որ զդժնդակութիւն վատախառնութեան հիւանդութիւն գործէ. (Փիլ. այլաբ.։)
Երկար ամանակաւ պահեն զվատախառնութեանցն բերս։ Բարեխառնութեան եւ վատախառնութեան մարմնոյն. (Անյաղթ ստորոգ.։)
to dissipate, to consume, to use up, to lavish, to scatter, to dilapidate, to fritter away, to waste, to run through, to exhaust;
— զինչս, to waste one's substance or goods, to squander away one's fortune.
Որ զկեանս զայս վատնեսցէ ի նանիր։ Բոց նիւթոյ է ծնունդ, եւ վատնէ զնիւթն։ Ցեցոցն ծախք, եւ ժամանակի՝ որ զամենայն վատնէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։ Ածաբ. առ որս. ՟Ժ՟Դ. եւ Ածաբ. աղք.։)
to entwine in, to wind around, to involve, to tangle, to knot;
to lay snares, to wait in ambush;
cf. Վարանեցուցանեմ.
ՎԱՐԱՆԵՄ ՎԱՐԱՆԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἑξοκέλλω alio averto, pertraho λοχάω , ἑνεδρεύω insidior. Ի վարանս արկանել. պարանել. վարակել. տատամսեցուցանել. այսր անդր տարաբերել. մանաւանդ՝ Պատել դարանակալութեամբ. պաշարել եւ տագնապել իբրեւ ի դարանի.
to throw into uncertainty, to render perplexed, to embarrass, to puzzle.
ՎԱՐԱՆԵՄ ՎԱՐԱՆԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἑξοκέλλω alio averto, pertraho λοχάω , ἑνεδρεύω insidior. Ի վարանս արկանել. պարանել. վարակել. տատամսեցուցանել. այսր անդր տարաբերել. մանաւանդ՝ Պատել դարանակալութեամբ. պաշարել եւ տագնապել իբրեւ ի դարանի.
cf. Վարատեցուցանեմ.
Էառ զքեզ բանսարկուն, վարատեաց զքեզ ի ժամանակս բազում. (Աթ. համբ.։)
rose-strewn (pavement).
Որոյ յատակն իցէ իրական կամ նկարած վարդիւք զարդարեալ. ըստ յն. շուրջանակի վարդ սփռեալ.
doctoral, doctrinal, magisterial, preceptorial;
didactic;
dogmatical;
— աստիճան, Doctor's degree.
Աբրաամ նշանակ վարդապետական առաքինութեան է. (Փիլ. իմաստն.։)
to be instructed, teached, to learn, to study.
Այնպիսիքն ի բաց սասանեցուցանել զհեծեալն վարդապետին։ Վարդապետեցի՛ր զաւետարանական քաղաքականութիւնս. (Բրս. յուդիտ. եւ Բրս. մկրտ.։)
Transfiguration of our Lord.
Տօն այլակերպութեան քրիստոսի ի թաբոր. որ եւ ՊԱՅԾԱՌԱԿԵՐՊՈՒԹԻՒՆ. ի դէպ եկեալ արեգականակերպ փայլման դիմացն իբր վարդ կարմիր, եւ ձիւնատեսիլ երեւման հանդերձից իբր վարդ սպիտակ։ Թո՛ղ զի սովին կոչմամբ խափանել կամեցան նախնիք մեր զհեթանոսական տօն հերայի, կամ արտեմեայ անահտայ, եւ կամ ափրոդիտեայ ոսկեծղի եւ վարդամատն կոչեցելոյ։ (Հ. օգոստ. ՟Զ.։ Տօմար.։ Տօնաց.։)
rose-bush, rose-tree;
վայրի —, dog-rose, hip-rose;
—ք, rosery, ground planted with rose-bushes.
Խլեալ զդժնիկն, եւ տնկեալ զվարդենին ի տեղւոջն։ Ի ժամանակի գարնանն ո՛չ խլեալ զդժնիկն բուսուցանէ երկիրն, այլ զտնկեալ վարդենիսն. (Տօնակ.։)
to labour, to cultivate, to plough, to till;
to sow;
to lead, to conduct, to guide;
to lead away, to drive, to cause to go;
to chase away, to drive out, to expel, to dispossess;
to draw or carry along, to drag along;
to direct, to guide, to govern, to rule, to manage;
to use, to employ, to make use of, to handle, to wield;
to thrust in, to drive into, to fix in;
cf. Վարիմ;
— ամենազօր իշխանութիւն, to wield absolute authority;
գերի or ի գերութիւն —, to catch, to make captive, prisoner, to reduce to slavery;
— զկեանս, կենցաղ, to live;
դատ —, to act against, to pursue to justice;
to be concerned in a law-suit;
— ի խաղաղութիւն, to make peace, to pacify, to appease, to accommodate;
— զճանապարհ, to travel;
to go, to walk, to march;
— զնաւ, to navigate, to steer a ship;
յառաջ —, to drive forward;
to urge or push on.
Քանզի նման է, որպէս եւ ոք երկրագործ յարբեցութենէ եւ կամ ի խելայեղութենէ ցորեան ի լիճս եւ յուխս փոխանակ դաշտից վարիցէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
practical, fit or apt to exercise.
Աբրաամ նշանակ վարդապետական առաքինութեան. յակովբ՝ վարժականին։ Մի իմն ի վարժականացն է (որ կրթին ի մրցանս), մանրելն զկերակուր, ուտելովն ուտել. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. այլաբ.։)
professor, master, teacher;
school-master;
preceptor, tutor, instructor;
gymnasiarch, ludi magister;
— իմաստասիրութեան, professor of philosophy;
— օրէնսգիտութեան, բժշկութեան, աստուածաբանութեան, law-professor, physic-professor, divinity-professor.
Կամ՝ γυμνασιάρχος gymnasii moderator, ludimagister. Վերակացու վարժարանի ըմբշաց, կամ մերկամրցանակաց.
cf. Ուսումնասէր.
Խոշորութիւն ինչ ի սոսա ծանեան լինել վարժասէրքն։ Երեքժամանակ (կամ եռամանակ) ոչ ասացին վարժասէրք՝ վասն ոչ միանգամայն ունելոյ զօրութիւն. (Քեր. քերթ.։)
cavesson, bit.
χαλινός, κημός habena, fraenum. Գործի վարժիչ գրաստուց. երասանակ. սանձ.
Վարժելիս, եւ թամբս ի նուսն դնեն անդէն մատաղ տիոց։ Ի վարժելեաց տեղիս լինիցի յաւանակին. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 6։)