cf. Ոսկիապատակ.
Ոսկիապատ պատկերն (նաբուգոդոնոսարայ). (Հարցնափառ.։)
oesophagus, gullet, throat;
gluttony;
զկնի —ոյ երթալ, to give oneself up to gluttony.
Թէ քո՝ շարայի որկորն է, ասեն, մեր շիրակայ ամբարքն չեն. (Խոր. ՟Ա. 11։)
cf. Մրջիւն.
Ե՛րթ առ մրջիւնն ո՛վ վատ։ Մրջիւն՝ որոյ ոչ գոյ զօրութիւն, եւ պատրաստէ ամարայնոյ զկերակուր իւր. (Առակ. ՟Զ. 6։ լ. 25։)
Եւ մրջեան յամարայնոյն պատրաստելոյ զկերակուր, եւ ընդ երկուս զհատս կարելոյ, զի մի՛ բուսանիցի. (Եզնիկ.։)
ant, emmet, pismire.
Ե՛րթ առ մրջիւնն ո՛վ վատ։ Մրջիւն՝ որոյ ոչ գոյ զօրութիւն, եւ պատրաստէ ամարայնոյ զկերակուր իւր. (Առակ. ՟Զ. 6։ լ. 25։)
Եւ մրջեան յամարայնոյն պատրաստելոյ զկերակուր, եւ ընդ երկուս զհատս կարելոյ, զի մի՛ բուսանիցի. (Եզնիկ.։)
ant-eaten;
ant-bear, ant-eater, myrmecophagus, tamandua.
Ընծայ չարայուշի՝ մրջմնակեր. պատարագէ է. (Վրք. հց. ՟Ը։ ձ։)
the twenty first letter of the alphabet, and the sixteenth of the consonants;
three hundred, three hundredth.
Իսկ ի վերջն բայից յարի յոմանց, զի մի՛ յանգեսցի բայ ինչ ի պարզ ձայնաւոր, եւ կամ երկարեսցի եւ ե՛ւս ձայնն. զոր օրինակ գրեն՝ արայ՝, սրբեայ՝, կեցոյ՝, լցոյ՝, եւս եւ ո՞յ. իբր արա՛, սրբեա՛, կեցո՛, լցո՛, ո՞. եւ այլն. այլ խափանեալ է առ մեօք այդպիսի գրչութիւն։
den, lair, kennel, burrow, hole;
— աղուեսու, fox-hole.
Զորջս խաւարայինս. (Ճ. ՟Ժ.։)
auditor, listener, hearer;
listening, obedient, docile, submissive;
—ք, auditory, audience, the public.
Ունկնդիր եղեւ յակոբ հօր եւ մօր իւրում։ Ունկնդիր եղեւ աբրամ ձայնի սարայի։ Եւ ոչ եղեր ունկնդիր այնմիկ։ Ունկնդի՛ր լերուք առաջնորդաց ձերոց.եւ այլն։
cf. Շանդ.
ՇԱՆԹ. (լծ. լտ. սչինթիլլա ). σπινθήρ scintilla ἑσχάρα focus, craticula. սրպէս Կայծակն հրոյ. եւ Երկաթ հրացեալ՝ որպէս կասկարայ, եւ այլն.
eating a great deal, great eater, glutton, gormandizer, voracious, devouring, ravenous.
զորդի իւր զշարայ զյոլովածին եւ զշատակեր. (Խոր. ՟Ա. 11։)
to compose, to write, to word, to put down in writing;
to compile.
συγγράφω conscribo, scribo, scriptis vel litteris mando, exaro. Ի շարի հարկանելով՝ կարգաւ՝ ի մի հաւաքմամբ գրել. շարայարել գրութեամբ զբան. յօրինել գիրս՝ ճառս, մատենագրել. պատմագրել. արձանագրել. գիրք գրել, շարադրել.
to put together, in order, to arrange, to re-unite, to connect, to join, to combine;
to construct, to make, to form;
cf. Շարագրեմ.
Կապարայօդ հիւսմամբ շարադրեալ իբրեւ զպեւարիսպ պղնձի. (Արծր. ՟Ե. 2։)
to range, to arrange, to set or put in order, to dispose;
to marshal;
— զմարգարիտս, to string pearls;
— զնշանագիրս, to compose.
τάσσω, συντάσσω in seriem reduco, insero, necto, intexo, coordino. Ի մի շար դնել. տողել. շարադասել. շարակարգել. շարադրել. յարել. շարայարել. մէկ շարք անցընել, կցել.
the twenty fourth letter of the alphabet and the sixth of the vowels;
six hundred, six hundredth.
զմեր վատթարութիւնս յո՞ տարայց. (այսինքն ո՞ւր եդից զառ մեզ եղեալ թշնամանս) (Բուզ. ՟Դ. 11։)
rancour, inveterate hatred, resentment, concealed hate;
—ս ունել ընդ ումեք, —ս պահել ումեք, —ս ի մտի ունել, to harbour resentment, to hate, to owe or bear a grudge, to have a grudge or spite against, to bear malice or ill-will;
cf. Մթերեմ.
ՈԽ մանաւանդ՝ ՈԽՔ. μῆνις, μήνος ira permanens, odium, inimicitia. բայիւ μηνίω, μηνιάω (յորմէ լտ. minor, է սպառնալ). ἑγκοτέω ira aestuo μνησικακέω memor sum malorum. Չարայուշութիւն. խէթ. քէն որպէս ուղտու. ոգի վրէժխնդրութեան. սրտմտութիւն՝ ատելութիւն՝ նախանձ մթերեալ.
spiteful, rancorous, malevolent, outrageous, malicious, harbouring hate, revengeful;
— լինել, to nourish hate.
μνησίκακος memor malorum, seu injuriarum. բայիւ μνησικακέω . Որ ունի կամ պահէ ոխս. չարայուշ. քէնոտ.
cf. Ոխակալ.
Ուղտն չարայուշ է եւ ոխապահ։ Ոխապահն իբրեւ զուղտս։ Ոխապահք, քինաթաքոյցք. (Ոսկ. եբր.։ Տօնակ.։ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
to get warm, to become heated, to burn.
Բացօթեայ ի ձմերայնի եւ յամարայնի, սառուցեալ եւ շողացեալ. (Հ. նոյ. ՟Ի՟Ա.։)
to colour, dye or stain all round.
Խրատ տայ օձն, գեղեցկագունութեամբ իմն եւ հեշտութեամբ պայծառութեանն զպտուղն շուրջգունեալ։ Զի եւ ոչ իրաւացի իսկ էր ի լուսաւոր աստուծոյ ձեռացն ստեղծեցելումն խաւարային իւիք եւ սեաւ տեսակաւ շուրջգունել (այսինքն իլ). (Նիւս. կազմ. եւ Նիւս. երգ.։)
bit, slice;
mouthful;
piece, shred, strip;
պատառ պատառ, in pieces, in rags;
piecemeal;
— մի հացի, a bit or piece of bread;
բրդել —ս —ս, to cut in pieces or in bits;
ի մի — կլանել, to devour, to take in one mouthful;
— — կոտորել, to be lacerated, torn or cut to pieces, butchered;
— — երկիր անկանիլ, to fall off bit by bit, to decay gradually.
Բրդեսցես զայն (զբաղարջն) պատառս պատառս։ Զոհ ի պատառոյ։ Պատառով միով հացիւ։ Թացցես զպատառ քո ի քացախիդ։ Պատառ մի հաց։ Պատառ մի ի կասկարայէ։ Թացեալ զպատառն՝ տայ Յուդայի իսկարիովտացւոյ. եւ յետ պատառոյն ապա եմուտ ի նա սատանայ. եւ այլն։
hand-barrow, litter, sedan;
հրեղէն —, instrument of torture, gridiron.
κλίνη, κλινίδιον lectus, lectulus, lectica. Դագաղաձեւ մահճակալ ցաւագարաց. անկողին տախտակամած. եւ Երկաթի մահիճք կամ կասկարայ տանջանաց. թէճկերէ.
to punish, to chastise, to correct, to inflict punishment or correction.
Պատժեաց Աստուած զփարաւովն պատժօք մեծամեծօք վասն սարայի։ Ժողովուրդ Եփրեմայ պատժեաց զնոսա ի հովիտսն։ Զմահապարտ այնչափ ներելով պատժեցեր։ Ոչ արժանի ըստ որոց մեղայն՝ պատժեաց զիս։ Պատժել զմարդ ի դատաստանի։ Առաքեցից ի վերայ քո սով, եւ գազանս չարս, եւ պատժեցից զքեզ։ Մի՜ պատժէք, եւ ոչ պատժիցիք.եւ այլն։
convenience, suitableness, decency.
ἀρμονία harmonia, consensio ἑφαρμογή connexio, congruentia. Յարմարութիւն. յանկաւորութիւն. յօդակապութիւն. շարայարութիւն. կապակցութիւն.
cf. Պատշաճեմ.
ἀρμόζω, ἑφαρμόζω, συναρμόζω apto, coapto, apte compono, connecto. Պատշաճել. յարմարել. միաբանել. շարայարել. յեռուլ. գեղեցիկ զօդել, կցել.
hot weather, great or ardent heat, burning atmosphere, solar heat, sunburning;
hot;
—ոյ, during the heat;
— ամարայնոյ, summer heat;
հարկանիլ ի —ոյ, to be corrupt, to rot, to putrefy.
to be consumed by heat, to burn.
Ձիւնաբեր ամարայնի տօթացելոյ օգնական է յն. κατὰ καῦμα per aestum. ընդ տօթն. այսինքն ի տօթաժամու։
feast, solemnity, festival, celebration;
— նշանաւոր, հանդիսաւոր or մեծահանդես, extraordinary, solemn feast;
օր —ի, feast-day, holiday;
ամենաժողով —, fair day, market day;
— անուան, saint's day;
— ամենայն սրբոց, All-Saints' day, All Hallows day;
— մարմնոյ եւ արեան տեառն, Corpus Christi day;
— անմեղ մանկանց, Childermas-day;
սրբել, խմբել, կատարել, տօնել զ—, to keep, to observe, to celebrate a feast;
շնորհաւորել ուրուք զ— իւր, to wish a person many happy returns of the day;
cf. Տարեկան.
Տօն է տեառն աստուծոյ մերոյ։ Տօնեցէ՛ք զդա տօն տեառն յաղգս ձեր։ Ի տօնի բաղարջակերացն, եւ ի տօնի եօթներորդացն, եւ ի տօնի տաղաւորոհալաց։ Տօն ամարայնոյ, եւ տօն կատարածի ելից տարւոյն։ Դարձուցից ի սուգ զտօնս ձեր.եւ այլն։
the thirty second letter of the alphabet, & the twenty sixth of the consonants;
five thousand, five thousandth;
It is sometimes confounded with ռ, as : մրմռամ — մռմռամ, ձմեռն — ձմերան. Also with the լ & ղ letters, as : բելիար — պէլիալ. And also with the յ : աներկբար — աներկբայ;
It is sometimes redundant in words, for example : բարժանեմ — բաժանեմ;
There are but few words which commence with this letter, & those are either abbreviations or foreign words, it is rather used as a medial final.
Լծորդ է ընդ մերս ռ, եւ ընդ այլոցն. զոր օրինակ ամառն, ամարայնի. ձմեռն, ձմերան. առնեմ. պրարի. յառնեմ, արի՛. արուեւիւն կամ արիութիւն, առաքինութիւն. որպէս եւ յայլս ռայիւ հնչեցեալն՝ գրի եւ հնչի ի մեզ ր. որպէս աբրահամ, րոբովամ, արամ, արարատ, բոսոր, դոմոր. եւ այլն։
painful, doleful, grievous, sad.
Ցաւալից կենաց մարդկան զօրեղ բժիշկ։ Ցաւալից կենօք, եւ խաւարային բանտիւք. Ի ցաւալից եւ ի բազմածուփ կենցաղս յայս։ Ի ցաւալից վշտացայ յանցաւ եւ յանախտ փառս էած. (Շար.։ Շ. տաղ.։ Խոսր.։ Լմբ. սղ.։)
cf. Վարսեմ.
Ցցով վարսաւորել ընդ ծամելիսն սիսարայ։ Ընդ ոտիւք արկեալ մեռուցանէր՝ ուռամբն վարսաւորեալ. (Յհ. կթ.։ Շ. բարձր.։)
cf. Փոթոթային.
Վասն միօրեայ ջերմանն, որ պատճառն ի փոթոթ ջորյ լուանալոյն լինի (որպէս ծծմբային ջուրն է )։ Կերակուր փոթոթ եւ կապող տաս, որպէս աղտորի մուզավարայ, եւ նռան. (Մխ. բժիշկ.։)
cf. Փոթոթային.
Վասն միօրեայ ջերմանն, որ պատճառն ի փոթոթ ջորյ լուանալոյն լինի (որպէս ծծմբային ջուրն է )։ Կերակուր փոթոթ եւ կապող տաս, որպէս աղտորի մուզավարայ, եւ նռան. (Մխ. բժիշկ.։)
burning;
— առնել, to burn, to be burnt.
Տապախարշ արարեալ զմատաղատունկս իմանալի բուրաստանաց մերոց։ Ցրտահար սառուցեալ ի ձմերայնի լինէր, եւ տապախարշ արեւակէզ յամարայնի. (Յհ. կթ.։)
yearly, annual, anniversary, once a year;
year;
solemnity, feast, festival;
etesian or trade-winds;
օր —ի or —աց, anniversary, — day;
կարգեցին ամ յամէ զօրն զայն տօն —աց, it was ordered that this day be annually commemorated;
ոչ գոյր երթեւեկ տօնից —աց նորա, no one frequented his festivals any longer;
յաւուր նշանաւորի —աց, on the festival day.
ոմանք (ի հողմոց շնչեն) յամարայնի, որ տարեկան կոչին, խառնուրդ ունելով յարքայականացն եւ ի զեփիւռիցն. (Արիստ.։)
black, dark-coloured, blackish, dark, swarthy.
խաւարային եւ սեւագոյն արք արգելուին, եւ չտային թոյլ ելանել ի վեր. (Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ժ՟Է.։)
ballista-stone;
ballista, catapult.
πετροβόλος, λιθοβόλος lapides ejaculans. ըստ հյ. lapis missilis. Քար ձգելի որպէս ռումբ բռամբ. բռնաքար. ըստ յն. քարայագ կամ քարընկէց ասի՝ որպէս մեքենայ կամ անձն ձգօղ զքարինս.
wreathen work.
Սաբակ (կամ սաբաք) եւ նռնաձեւք ի վերայ քովթարայն շուրջանակի. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Ե. 17։ 1)
paved with flagstones;
pavement;
foot-pavement, foot-path.
Որոյ յատակն է ի սալից քարանց. սալակապ. քարայատակ, իրօք կամ նմանութեամբ.
living, lodging or dwelling in the same house, cohabiting;
neighbouring;
— լինել, to live in the same house, to cohabit.
Մի՛ թողացուսցես լինել տնակից ինձ բելիարայ. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
family, tribe, house, race, line, lineage, extraction.
Ցեղն յուդայի ըստ տոհմից։ Տոհմն զարայի ըստ արանց։ Յազգէ տոհմին յուդայի։ Առաքեցին որդիքն դանայ ի տոհմից իւրեանց։ Ըստ տոհմից հարցն։ Յակոբեան տոհմիս։ Յազգէն դաւթայ, ի տոհմէն փարեսեանց, ի ցեղէն յուդայ։ Ամենայն տոհմք ազանց։ Որ յազգիս մերում, եւ ոչ ի տոհմի մերում, եւ ոչ ի ժողովրդեան մերում։ Յիսրայելեան տոհմէ անտի (յն. յիսրայելէ)։ Պատուհաս մահու զնա տոհմաւ հարցեն (յն. ամենայն տամբ). եւ այլն։
sorcery, witchcraft, divination, magic.
Ակնունէր դիւթութեամբ վհկութեան իւրոյ կենդանացուցանել. (զարայ. Խոր. ՟Ա. 14։)
to carry, to carry away or off, to bear off, to take or convey away, to lead, to bring, to fetch away, to transport;
to drive at, to tend or lead to;
to hold, to contain, to comprise, to include, to comprehend;
to bear, to suffer, to endure;
to carry to an end, to accomplish, to crown;
to be brought, conducted, led;
յինքն —, to appropriate to oneself, to assume wrongfully, to arrogate, to lay claim to;
ընդ միտ —, to take exception or offence at, to find fault with;
— եւ ածել ինչ, to publish, to celebrate, to make public.
Ծովն պղնձի տանէր իբրեւ երկուս հազարս մարս։ Տանէր երիս հազարս չափ։ Տանէին մի մի ի նոցանէ մարս երկուս կամ երիս։ Եւ ոչ աշխարհս բաւական էր տանել զգիրսն։ Տարայք մեզ, զի ոչ ումեք մեղաք.եւ այլն։
to last, to persevere, to continue;
to endure, to support, to bear;
— ի մարմնի, to live, to subsist;
ժուժկալեալ տեւէր չարչարանաց, he patiently suffered the tortures.
Զքար՝ որ տեւօղ նիւթ է։ Ճանկդեղ իբրեւ զտեւօղ յամարայնի։ Եթէ տեւեսցեն մարդկայինքս մինչ ի ծագել փառաց նորա։ Ի ձեռն նոցա (առն՝ կնոջ) մահկանացուս տեւեսցէ բնութիւն. (Լմբ. իմ.։ Մխ. առակ.։ Երզն. մտթ.։)
mistress, Mrs, dame, lady;
princess, queen, empress;
վիկտորիա տիկնանց —, Queen Victoria;
— մանկամարդ, young lady, miss, damsel;
— երկնից, queen of heaven, moon;
— վանաց, superioress, abbess.
Արհամարհեցաւ տիկինն իւր յաչս նորա։ Յերեսաց սարայի տիկնոջ իմոյ։ Որպէս աչք աղախնոյ ի ձեռս տիկնոջ իւրոյ։ Տիկին նորա ես։ Որդի տիկնոջ տանն։ Էին նորա կանայք տիկնայք։ Տիկինն սաբայ։ Զի՞ է քեզ եսթեր տիկին։ Ասթինէ տիկնանց տիկին։ Նաժիշտքն տիկնանց (կամ տիկնաց) տիկնոջն.եւ այլն։
repulse;
cf. Վանք.
Զարթեաւ աղեղն քո. զի աղեղնաւորեալ աստուծոյ ի վան գալարի պրկման ձեռին իւրոյ ջարդեաց զամուրս բելիարայ. (Ոսկ. ամբակ.։)
dewy;
cool, fresh, refreshing.
coolly, freshly.
Իբրեւ զամպ ցօղագին (յն. ցօղոյ) յաւուրս ամարայնոյ։ Իբրեւ զհողմ՝ որ ցօղագին շնչիցէ. յն. հողմ ցօղոյ շնչօղ կամ շչնչօղ. (Ես. ՟Ժ՟Ը. 4։ Դան. ՟Գ. 5։)
to flee, to run away, to escape, to get away, to evade, to elude, to avoid.
Փախեաւ ել արտաքս։ Փախիցո՛ւք յերեսաց իսրայէլի։ Փախեան յերեսաց ջրոյն։ Փախիցեն՝ որպէս փախչիցին ի պատերազմէ։ Փախչել ի քաղաքն ապաստանի։ Այլիմ կեանք թեթեւագոյն են քան զսուրհանդակ. փախեան, եւ ոչ երեւեցան։ Յերեսաց Սարայի տիկնոջ իմոյ փախուցեալ եմ ես։ Վասն որո՞յ ես դու փախուցեալ ի նոցանէն, եւ եկեալ ես առ մեզ։ Նա փախուցելոյ ի բարկութենէ եղբօրն առաջնորդեաց. եւ այլն։
wooden roofed;
wooden roof.
Զսուրբ կաթուղիկէին փայտայարկսն վերացուցեալ՝ քարայարկ շինեաց. (Ասող. ՟Բ. 3։)
driven through the air.
Արդ ծածկի արեգակն յամպն, եւ հարեալ օդավարացն խաւարայնոց, եւ առեալ զարեգակն ընդ հիւսիսի ածեն ի հարաւ. (Պիտառ.։)
Նոյն ընդ ամարայնի. θερεία aestas. Հասանէին ի ծով եզրն յընդմիջել ամարանոյն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Մրջիւն, պատրաստէ ամարանի (կամ ամարայնոյ) զկերակուր։ Խորշակահար լինի ամարանի՝ որդի անօրէն։ Որ առնու ցորեան փոխ ամարանի. (Առակ. ՟Զ. 8։ ՟Ժ. 5։ ՟Ի. 4։)