comprehension, containing, embracing;
syllepsis;
party, assembly;
— առաքինութեանց, the union of all the virtues.
Սիրողք զեկուցման բոլոր պարառութեան բարւոյ. (Պիտ.։)
Ըստ շրջագայութեան ճախարակեալ փայտի ... այստէս եւ ինձ իմասցին տօնք տարեկանք՝ պարառութիւնք տարւոյ։ Պսակըս քաղցրութեան՝ ամիս (այսինքն տարւոյս) եկեալ պարառութեան. (Մագ. ՟Թ. եւ Մագ. ոտ. խչ.։)
Փոխանակ քեռն ահարոնի մերն մարիամ եւ կոյս բախեալ զթմբուկն յաղթութեան՝ պարառութեամբ դստերաց եկեղեցւոյ. (Կամրջ.։)
cf. Պարադիտեմ.
Զերկնի բնութիւն եւ զերկնի՝ քննութեամբ պարատեսեալ զեկոյց բոլորեցուն։ Պարատեսող խոհականութեմբ ծանօթանայր իւրէ անն երանգի. (Պիտ.։)
to fatten;
— զերկիր, to manure;
— զոք սնոտի յուսով, to feed or entertain one with hopes, to beguile, to lull, to fool one with fair promises, to take to a fool's paradise;
— զաչս, to feast, charm or delight the eyes.
Զընտիր ընտիր հաւուց պարարելոց։ Զուարակք պարարեալք (յն. ճարպացեալք) են ամենեքեան. (՟Գ. Թագ. ՟Դ. 23։ Եզեկ. ՟Լ՟Թ. 18։)
Առ ժամանակ մի պարարէ զքիմս քո։ համբաւ բարի պարարէ զոսկերս։ Ոսկերք քո պարարեսցին։ Ընդ բազում ջրով պարարեսցի. (Առակ. ՟Է. 3։ ՟Ծ՟Է. 30. կամ ՟Ծ՟Զ. 2։ Ես. ՟Լ՟Ը. 11։ Եզեկ. ՟Ծ՟Է. 8. 10։)
Զսիրելի բարեկամսն քան զչափն աւելի պարարեն. (Եղիշ. միանձն.։ Իգն.։)
Բարեկերպ գունեալ իբր քաղցր օծմամբ, զի հրապուրանօք խաղտեալ զքիմսն պարարիցէ. (Անյաղթ հց. իմ.)
Արբուցանել եւ պարարել զշայեկան երկիրն բանիւն կենաց։ Յուշլիցի քեզ աստուածեղեն խրատն՝ որով զքեզ պարարեցի. (Յճխ. ՟Ծ՟Ա։ Ագաթ.։)
Երկինք ազգի զարդուցն պաճուճանօք պարարէ զաչս մեր եւ զուարթացուցանէ։ Մի պարարեր զակնդ շրջածութեամբ։ Հերս վասն գեղեցկութեան մի պարարեր. (Ոսկ. ես.։ Հ. դեկտ. ՟Լ. Վրք. հց. ձ։)
to fatten, to make fat;
— զերկիր, to manure, to dung, to fertilize.
Կենդանի ջրովն զբաղում ազգս հեթանոսաց պարարտացոյց. (Մեկն. ղկ.։ 1)
to tie, to bind, to pinion, to put in chains or fetters.
Մոլեկան ախտիւն իբրեւ պարանաւ պարաւանդեալ զնա հոգւով. (Եղիշ. դտ.։)
chorus-singer;
chorister;
dancing, appertaining to dancing;
surrounded, encircled.
Պարաւորքն երգէին զգոհացողականսն ի վերայ փրկութեան մեղաւորաց. (Մեկն. ղկ.։)
saliva, spittle, slaver, drivel, pituite, phlegm.
Միայն ջերմինս եւ կծուինս տայ կերակրել տկարացելումն, զի զտողսն հատցէ ի խոնարհ, եւ օգնականութիւն ահեկին կողման եւ փայծղան. (Մագ. ՟Հ՟Թ։)
skilled in almanac-making.
Գիտակ եւ հմուտ տումարական բանից՝ ըստ աստեղաբաշխական զննութեան, եկեղեցական տօնից.
roll, scroll;
note, letter, lines;
card, billet;
ticket;
— երթուդարձի, ticket there and back, return ticket;
մահագոյժ —, announcement of decease;
invitation to a funeral;
— հարսանեկան, announcement of matrimony.
vine.
Չտեսանե՞ս զթզենիդ եւ զտոյլիդ. ի կորեկանէ թզոյ, եւ ի կտոյ միոյ խաղողոյ եղեն այնպէս. (Բրսղ. մրկ. (ա՛յլ ձ. տելի. cf. ՏՈՐՐ.։)
to torment, to harass, to vex, to ill-treat.
Իսկ նոր ձ. (Փիլ.) փոխանակ տոշկելոյ՝ մեկնաբար գրէ մաշել։
to burn, to set on fire, to fire.
Անզաւակութեանն տենչանօք տոչորեալ։ Անջուր պասքութեամբ տոչորեալ. (Անան. եկեղ։)
cf. Տառապանք.
Մինչ ի մեծութեան էր յոբ, բարեկամք նորա էին. եւ յաւուրս տուայտանացն այսպէս բարբառէին.
Tobe or Tybi (the fifth month of the ancient Egyptian solar year).
ՏՈՒԲԻՂ կամ ՏՈՒԲԻ. Ամիս եգիպտացւոց՝ համեմատ դեկտեմբերի եւ յունվարի։ (Պտմ. աղեքս. յորմէ եւ Խոր. ՟Գ. 62։)
ՏՈՒԲԻՂ կամ ՏՈՒԲԻ. Ամիս եգիպտացւոց՝ համեմատ դեկտեմբերի եւ յունվարի։ (Պտմ. աղեքս. յորմէ եւ Խոր. ՟Գ. 62։)
cf. Տուգանք.
Եղիցի պատմուճանի տուգանք յաղթողիս. մեկնակ տուգան զգրաւին հատուսցէ։ Գրաւականին տուգանս հատուսցուք. եւ ի քէն մահու տուգանս փոխանակ անհաւանութեան պահանջեսցուք. (Փիլ. սամփս.։)
to pay a fine, to indemnify, to make amends, to recompense.
Զաշխարհս ամենայն շահեսցի, եւ զանձն իւրոյ տուժեսցի։ Որ ինչ իցէ մարդոյ, ընդ անձին իւրոյ տուժեսցի։ Զգազանաբեկ ես յանձնէ տուժէի։ Ինչ՝ զոր ոչ յափշտակեալն էր (իմ) տուժէի նոցա։ Զամենայն պատմուճան տուգանօք տուժեսցին։ Զխափանածոյ նորա եւ զբժշկութեանն տուժեսցի։ Տէր հորոյն տուժեսցի արծաթ։ Տուժելով տուժեսցի ցուլ ընդ ցլուն։ Տուժելով տուժեսցի.եւ այլն։
marsh-mallow, althea;
արքունի —, althea frutex.
ἁλθαία althaea, bismalva, malvae silvestris genus;
կամ ῤοδόδενδρον frutex rosae similitudine. Բոյս, եւ ծաղիկ նոր անհոտ՝ փոքր մի նման վարդի եւ մեկոնի, պէսպիսագոյն, երկայնաբուն՝ խոշոր տերեւովք.
day, day-time.
Եղեւ ասէ՝ երեկոյ, եւ եղեւ տուընջեան, օր մի. (Վեցօր. ՟Բ։)
cf. Տուումն.
Ըստ առ ի յերրորդական տուողութենէն՝ ըստ երից ամանակաց պիտոյից, ըստ մարմնոյ եւ շնչոյ եւ հոգւոյ. (Քերթ. եկեղ.։)
commerce, traffic, trade;
interchange, exchange;
conference, communication, correspondence, frequentation, society;
commercial, mercantile, trading;
— շնչոյ, respiration, breath;
— ամուսնութեանց, marriages, weddings;
դադարումն —ից, stagnation of business, of affairs;
ի յետին — շնչոյն, at the last moment or gasp;
— առնել, to trade, to traffic, to negotiate;
ի — գեղարդանցն ճայթիւն որոտման ելանէր, a sound as of thunder proceeded from the clash of the spears;
cf. Թեւակոխեմ.
Ընդելական բարեկամութիւն ... այլեւ ամուսնութեանց տուրեւառիւք հաղորդեալք առ միմեանս. (Փարպ.։)
merchant, trader;
տուրեւառիկք or —իկ փոփոխումն, շահաւետութիւն, վաճառք, commerce, trade;
ի —իկ վաճառս ընդ ուրուք բերիլ, to trade, to negotiate, to traffic.
Եւ էր տեսանեալ տուր եւ առիկ փոփոխմունսն ( ա դաշինս) աստուծոյ ըստ մերում բնութեանս նուաճեալ։ Տուրեւառիկ փոփոխումն չգործեն մեծութիւն վասն վաղվաղակի նոցա ի մէնջ մեկնելոյ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։ Եփես. ՟Բ։)
box, case, chest;
cf. Խնկաման. book-case;
small square;
— սահուն, movable, running or drop-box;
չքնաղագիւտք ի յակունս՝ պահին ի —ս մանունս, precious things are packed in small parcels.
Արասցես զխնկաղացսն եւ զտուփս նորա։ Զափսէսն եւ զտուփսն եւ զճաշական։ Տուփ մի ոսկի ի տասն դահեկանէ լի խնկով։ Տուփք ոսկիք։ Ամենայն ոսկի տփոցն։ Եւ զտփոցն զիւրաքանչիւր ուրուք.եւ այլն։
topaz.
ՏՊԱԶԻՈՆ ՏՊԱԶԻՈՎՆ. յն. լտ. դօբա՛զիօն, դօբազիում. τοπάζιον topazium դօպաճ. Ակն պատուական, է՛ որ կարմիր, կամ ոսկեգոյն՝ կանաչ եւ կապուտակ երակօք, եւ է՝ որ երկնագոյն կամ ապակեգոյն կանաչ. տե՛ս (Ելից. ՟Ի՟Ը։ 17։ ՟Լ՟Թ. 8։ Յոբ. ՟Ի՟Ը. 19։ Սղ. ճժը. 126։ Եզեկ. ՟Ի՟Ը. 13։ Յայտ. ՟Ի՟Ա. 20։)
Տպազիոնս կարմիր է՝ նմանութեամբ կայծակի, եւ աչացաւացն յորժամ ցուցանի՝ առողջացուցանէ։ Տպազիոն կարմիր է, եւ գտանի ի տոպազէ քաղաք հնդկաց։ առնուլ ի հնդկայինն աշխարհէ եւ ի տպազ քաղաքէ ... զոսկետեսակն տպազիովն։ Տպազիոն ակն՝ որ յեթոպիա գտանի, զարմանալի է ի տեսս. (Լմբ. յայտն.։ Նլ. եզեկ։ Արծր. ՟Բ։ 11։ Բրսղ. մրկ.։)
cf. Տպաւորեմ.
Առ այն գեղեցկութիւնն հայելով՝ այնպէս զինքն ապացուցանէ ըստ գեղեցիկ նմանութեանն։ Տպացուցանէ յինքեան զլուսափայլ տպազարդութիւն. (Դիոն. եկեղ.։ Անան. եկեղ։)
to form, to figure, to model;
to imprint, to print, to mark;
to grave, to engrave;
to inculcate, to impress.
Տպաւորէ զնոցայսն եզանց կալոտեաց. (Մեկն. ղեւտ.։)
concupiscible, sensual, libidinous, amorous.
Տռփական կերակրօքն ի ծառոյն (գիտութեան)։ Համբերէր վասն տռփական (կամ տրփական) սիրոյն։ Ուսանել անասնոյն այնմիկ եւ զտռփական կեղծաւորութիւնս. (Յհ. իմ. եկեղ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։ Փիլ. լիւս.։)
Ողջոյնն յայտնէ զառ միմեանս տռփականն ուրախութիւն. (Դիոն. եկեղ.։)
cf. Տռփամ.
Միշտ տռփելն գերագոյն բարեաց։ Անգործ մնալով ի տռփելոյն։ Աստի տամ տռփելոցն իմ՝ զգործս կենցաղոյս. (Նչ. եղեկ։ Լմբ. սղ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Տռփանք.
Աստուածայինն տռփումն։ Աստուածային տռփմանց երգս (երգոց). (Դիոն. երկն. եւ Դիոն. եկեղ.։)
firm, solid, substantial, hard, resisting;
— երկիր, solid earth;
— գործել, to render firm.
στερεός (որ եւ ստուար). solidus (ի solum, որ է գետին). Տարրացեալ եւ պնդացեալ. սերտ. հաստատուն. պինդ. որպէս յատակ կամ երեսք գետնոյ կոխոտեալ յերթեւեկաց. ամուր, պինտ. փէք.
dispositio;
class of verbs.
Զտրամադրութիւն կամաց զկնի յեղաշրջել։ Փոփոխել հոգեկան տրամադրութեանն. (Լմբ. սղ.։)
Ուր (Երզն. եւ Նչ.) ըստ նախընթաց առման մեկնեն, ասելով.
philosophic, historical.
ՏՐԱՄԱՆՑԱՆԱԿ ԲԱՆՔ. διατριβή diatriba. Ճառ եւ զրոյց պատմական. պիտառութիւն պէսպէս տեղեկութեանց. պարապմունք.
to divide equally.
Էութիւն տրամատի յերկուս. ի գոյութիւն (այսինքն գոյացութիւն), եւ պատահումն։ Զմին ի յոլովս տրամատել ( Դամասկ.։ Նչ. եզեկ.։)
triens, trimessis.
τριτημόριον triens, trimessis. (պ. թէրմէսե. լտ. դռէմիսսիս, դռիմէսիս. իբր երիս ասսիս կամ դանկ. ... ). Երիր մասն դահեկանի. կամ ոսկի ի չափ վեցերորդ մասին ունեաց.
Կշիռ ութ կերասի լինի տրմէս մի։ Մանր բաժանելով զունկին՝ լինի դահեկան վեց, տրմէս տասն եւ ութ։ Սիմէս՝ կէս դահեկանի. տրմէս՝ երրորդ մասն դահեկանի. (Շիր. չափ եւ կշռ.։)
to divide, to sort.
(լծ. հյ. ցրուել. մանաւանդ յն. տիէրէ՛օ ). διαιρέω divido, distribuo, distinguo. Տրամատել. բաժանել. բաշխել եւ որոշել. զատուցանել. մեկնել. ի բաց քեցել. զանազանել. բաժնել, զատել.
cf. Տրոհումն.
Տրոհութիւն ասէ զփեռեկումն եւ զորոշում բանից եւ տանց յընթերցողութեան. (Երզն. քեր.։)
division;
abduction;
diaeresis;
sorting, choice.
Տրոհութիւն ասէ զփեռեկումն եւ զորոշում բանից եւ տանց յընթերցողութեան. (Երզն. քեր.։)
humble, lowly, unworthy, inferior, least, vile, abject, despicable.
Նուաստիցն՝ հետեւել լաւագունիցն, եւ (սոցա) յարձակեցուցանել զտրուպսն յառաջկոյս. (Դիոն. եկեղ.։)
Փոքունք մեք, եւ ի տրպաց եկեալք։ Այլք (ի կենդանեաց) տրուպք, կամ զազրատեսակք. (Առ որս. ՟Ը. եւ ՟Է։)
to stamp on the ground;
to trample or tread under foot;
ոտս or զոտս — ի վերայ, to despise, to insult, to outrage.
Չէ՛ պարտ նախատել, եւ ոչ զոտս ի վերայ տրոփել, այլ՝ խրատել։ Մի՛ ոտս տրոփիցես ի վերայ անկելոյն, այլ ողորմեսջիր եւ կանգնեսջիր։ Իշխան աշխարհիս եկեալ հասեալ՝ ծաղր առնէ, զոտս ի վերայ տորոփէ. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. փիլիպ.։)
saddening, painful, vexatious, provoking.
Ուստի մերժեալ են տրտմականք ամենայն։ Զարթուցանէ զսիրտն եւ զզգայարանսն ի տրտմականացն եկամտից. (Յճխ. ՟Զ. ՟Ժ՟Ա։)
to compassionate, to be afflicted for another, to share another's grief or care.
ՏՐՏՄԱԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. συλλυπέομαι, συναλγέω condoleo, contristor. Կցորդ լինել տրտմութեան այլոց. ցաւակցիլ. կարեկցիլ. վշտակից լինել.
Վարքն յովհաննու ողբումն էր, որ կոչէր ի սուգն, եւ նոքա ոչ եղեն տրտմակից. (Մեկն. ղկ.։)
compassion, condolence.
Տրտմակիցն լինել. ցաւակցութիւն. կարեկցութիւն. վշտակցութիւն.
festive, festival;
holy, solemn, public;
— օր, feast-day, holiday;
— գիրք, cf. Տօնացոյց.
Ապա պայծառանայր տօն (ընդ դարձ անառակին), եւ սիրով ընդ միմեանս հայէին եղբարքն, եւ հայրն յաւելոյր զտօնականսն յաղագս որդւոյ առ միմեանս խանդաղատանացն. (Մեկն. ղկ.։)
feast.
Եօթն շաբաթ պահոց՝ առանց բարեկենդանութեան եւ տօնականութեան. (Կամրջ.։)
regulations concerning a feast-day.
Կարգ տօնի նշանակեալ յեկեղեցական գիրս.
containing the regulations concerning feast-days.
ՏՕՆԱՀՐԱՄԱՆ ԿԱՐԳ. Կարգաւորութիւն տօնից հրամանաւ աստուծոյ կամ եկեղեցւոյ.
church-calendar, table of lessons for the day;
lectionary, service-book.
Տօնից ամին կարգ եւ ցուակ՝ ընթերցուածովք. այն են ճաշոյք ամի ամի տօնից տարեկանաց. որ առ յետինս Ճաշոց գիրք ասի.
Յիշատակարան տօնից տէրունականաց եւ սրբոց աստուծոյ. զոր ես գրիգորիոս յաւելի ... ընտրեալ ի տօնամակաց յոքունց զսակաւս ... եւ մեք աշխատեալ զայսպիսի համառօտահաւաք տօնամակս գրեցաք ի պայծառութիւն եկեղեցւոյ, զոր ընթերցցի ի նմա՝ ժամու սոսկալի պատարագի։ Ծանուցանեմ ձեզ վասն սուրբ կտակիս՝ տօնամակի եկեկղեցւոյ սրբոյ. (Գր. վկ. եւ Կիր. վարդապետ. յիշ. հին ճշ.։)
book or treatise on feast-days.
ՏՕՆԱՊԱՏՃԱՌ կամ ՊԱՏՃԱՌ ՏՕՆԻՑ. cf. ՏՕՆԱՆԱՄԱԿ. Անուն մատենին, ուր լինին ճառք մեկնողականք ի վերայ տօնից եւ պահոց՝ հանդերձ մեկնութեամբք ընթերցուածոց, ի զանազան յարմարեալ յայլ եւ այլ դարս։ (Յիշատ.։)
chief of a feast or solemnity;
chairman of a banquet, host, inviter.
Այլ ուրուք եկելոյ, որում ի յառաջնումն տեղւոջ բազմել (առ) տօնապետին պարտ երեւի. (Կիւրղ. գանձ. ՟Ի՟Զ։)
fond of feasts or solemnities.
calendar of feasts or high days, ordo, directory, rubric.
calendarium ἑφημερίς ἑπιμήνιος, ἠμερολόγιον . որպէս լտ. Ցուցակ տօնից եւ տօնական պաշտամանց, իբր օրացոյց եկեղեցական. կաղանդացոյց.