the first martyr.
Առաջին վկայուհի. որպէս թեկղ յիկոնիոն, եւ սանդուխտ ի հայս.
foreknowledge, prescience.
to foresee;
to prophesy.
Մարագրէն Եսայիաս նախատեսեալ աւետարանէ. (Անան. եկեղ։)
insulter, offender, abuser, reviler, affronter, scoffer.
Զնախատիչ բարեկամաց զբանս ուղղէ. (Իսիւք.։)
cf. Նախատիչ.
Ցաւ է ինձ ի վերայ բեկմանն, որ ի նախատորդէն խորտակեցայ. (Արծր. ՟Դ. 2։)
given, granted or conceded before.
Նախատուր գիտութեան եւ հանճարոյ հաղորդ։ Աստուածայնով կերակրով լցեալ՝ բազում եւ նախատուր հեղմամբ. (Դիոն. եկեղ.։)
cf. Նախատօնակ.
ՆԱԽԱՏՕՆ ՆԱԽԱՏՕՆԱԿ. προεόρτιος, -ον profestus, festum diem praecedens. Նախապատրաստութիւն տօնի ի նախընթաց օրէ. հանդէս յառաջընթաց երեկոյին. եւ Որ ինչ հայի ի տօնախմբութիւն եւ յուրախութիւն մերձակայ.
eve of a feast.
ՆԱԽԱՏՕՆ ՆԱԽԱՏՕՆԱԿ. προεόρτιος, -ον profestus, festum diem praecedens. Նախապատրաստութիւն տօնի ի նախընթաց օրէ. հանդէս յառաջընթաց երեկոյին. եւ Որ ինչ հայի ի տօնախմբութիւն եւ յուրախութիւն մերձակայ.
premier noble.
Շահապն նախարարապետ յետս եկաց յապստամբութիւն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
precursor, herald;
antecedent, precedent, previous, anterior.
Բեղեկ զփայեթոն նախընթացիկ շահատակմամբ յղէր ասպատակ. (Մագ. ՟Կ՟Ա։)
offered previously;
preliminary;
premices;
primitively, at first;
— օրինակ, first example.
Վարդատեսակ արիւն սուրբ վկայիցն. որոց նախընծայ՝ մանկանցն Բեթղեհեմի ծաղկաձեւ ցօղ արեան նոցա զարդարեաց զեկեղեցի. (Տօնակ.։)
knowing, acquainted with beforehand;
prescient, provident.
προεννοῶν, πρόνοος, προνοητικός qui praesagit, praescius, providus. Յառաջիմաց. կանխաւ իրազեկ՝ գիտակ. նախագէտ. նախագիտական. նախախնամ.
Որ նախիմաց իմաստութեամբ տնօրինեցեր զխորհուրդ սուրբ եկեղեցւոյ. (Շար.։)
cf. Առաջին.
Մտաց առ ի յաստուածային կոյս նախկին շարժութիւն՝ սէրն. (Դիոն. եկեղ.։)
primitive, ancient;
primordial, primitive (soil);
— թիւ, primary number.
Վերստին կազմութեամբ բարութեանց ի նախնականն կոչելով զմեզ (վիճակ). (Դիոն. եկեղ.։)
first, primitive, ancient, old;
ancient, chief;
—ք, the ancients, ancestors, antecessors, forefathers;
ի —նումն, anciently, formerly, in times past, in former ages.
Ի նախնմէն աւանդութենէ. (Դիոն. եկեղ.։)
Զոր եւ աստուածատեսակ նուիրակատարքն մեր ի նախնմէն աւանդութենէ խորհրդազգած եղեալ ուսուցին մեզ. (Դիոն. եկեղ.։)
vanity, futility, frivolity;
nothingness, inanity;
injustice, iniquity, wrong.
ματαιότης, ματαίον, κενόν, ἅδικον vanitas, inanitas, vanum, injutum Ունայնութիւն. ընդունայնութիւն. իրք նանիրք. սնոտիք. եւ Անիրաւ ինչ. անիրաւութիւն. Տե՛ս (Սղ. ՟Դ. 3։ ՟Լ՟Թ. 6։ ՟Ծ՟Ա. 9։ ճժը. 37։ ճխգ. 8. 11։ եւ Ես. ՟Ի՟Բ. 1։ ՟Լ՟Բ. 6։ Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 29։ Սղ. ՟Ի՟Գ. 4։ Ովս. ՟Ժ՟Ա. 1։ Երեմ. ՟Ի՟Ը. 15։ ՟Ի՟Թ. 31։)
bay, road, road-stead, anchoring-ground, anchorage, harbour, haven, port.
ὄρμος, ὁρμητήριν ormus, statio marina;
navale, -lia. Կայանք նաւուց, որ եւ ասի ՀԱՆԳՐՈՒԱՆ ՆԱՒԱՑ. նաւատեղի կամ նաւահանգիստ մանեկաձեւ.
cf. Նաւագործ;
— լինել, cf. Նաւակառեմ;
to navigate;
to steer.
Որ ոչ է հմուտ նաւակառոյց լինել (տպ. նաւավարել), թողուլ (ունի) ի տեղեկագոյնսն, որ դիտեն ընդդէմ կալ ալեացն. (Իգն.։)
shipwrecked.
ՆԱՒԱԿՈԾ ԼԻՆԻՄ, եղէ. ՆԱՒԱԿՈԾԻՄ, եցայ. ձ. ναυαγέω naufragor. Կրել ալէկոծութիւն. եւ Բախիլ նաւու զքարի. նաւաբեկիլ.
to suffer shipwreck, to be lost, to perish by shipwreck.
ՆԱՒԱԿՈԾ ԼԻՆԻՄ, ՆԱՒԱԿՈԾԻՄ. ναυαγέω naufragor. Կրել ալէկոծութիւն. եւ Բախիլ նաւու զքարի. նաւաբեկիլ.
shipwreck.
Նաւակոծիլն. նաւաբեկութիւն. որպէս յն. ναυαγία, -ιον naufragium.
Ընդէ՞ր նախ քան զնաւակոծութիւն՝ նաւաբեկութիւն (յն. նոյն բառ) անձին գործիցես. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Գ։)
embarked;
cf. Նաւավար;
— լինել, to embark.
Նաւավարք քո, եւ նաւամուտք քո, առաջապահք նաւաց. (Եզեկ. ՟Ի՟Է. 29։)
captain, commander.
Նաւորդքն ընդ նաւավարս, ընդ նաւապետսն ղեկավարք։ Որպէս նաւի զօրագլխականի. զի թէպէտեւ ոչ իցէ անդ նաւապետն (առաջին), պէտք լինին մի ըստմիոջէ նաւապետացն. (Փիլ.։)
ՆԱՒԱՊԵՏ. κυβερνήτης gubernator. Նաւուղիղ. ղեկավար. որ ասի եւ ՃԱՐՏԱՐԱՊԵՏ. եւ է ըստ տեղւոյն միանգամայն պետ նաւուն.
Նաւավարք, եւ նաւապետք։ Նաւապետին (ղեկավարին), եւ նաւավարին (նաւատեառն) առաւել անսայր, քան բանիցն Պօղոսի. (Եզեկ. ՟Ի՟Է. 8. 17։ Գծ. ՟Ի՟Է. 11։)
to command, to steer or guide a vessel;
to pilot.
եւ չ. κυβερνάω, διακυβερνάω guberno, rego. Ղեկավարել. ուղղել զնաւ. առաջնորդել ումեք. վարել ճարտարութեամբ.
command, steering, working, piloting a vessel.
κυβέρνησις gubernatio եւ այլն. Պետութիւն նաւու. եւ Ղեկավարութիւն. եւ Նաւավարութիւն կամ նաւասիութիւն.
sailor seaman, mariner, sea-faring man, tar, jack-tar;
—ք, seamen, sea-faring people, crew.
κυβερνήτης gubernator navis. Այն՝ որ նաւաստէ. նաւավար կամ նաւապետ քաջ եւ հմուտ. ղեկավար ճարտար. վարիչ. եւս եւ Տէր նաւի, որպէս նաւելաստաց. իբր յն. ναύκληρος , որ է նաւաժառանգ.
Նաւաստին հմուտ տեղեկութեամբն զ՝ի վերայ լոյծ մկանացն ճանապարհորդելով, եւ այլն։ Նաւաստին արիացեալ՝ զնաւն ձգէ ի խորագոյն ծովուն, եւ մեքենայաւոր արհեստիւն իմաստութեան զնաւին ուղեգնացութիւն, եւ զվաճառաշահութիւն գործէ. (Պիտ.։)
to steer a ship.
κυβερνάω guberno. Վարել զնաւ. նաւապետել. նաւավարել. ղեկավարել.
profession of a sailor;
seamanship;
steering of a ship;
piloting;
navigation.
որ եւ ՆԱՒԱՍՏԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ. Նաւաստելն. նաւաստի գոլն. արհեստ նաւարկութեան. հմտութիւն նաւավարութեան. նաւապետութիւն. ղեկավարութիւն.
navigator;
cf. Նաւուղիղ;
seaman, boatman, gondolier, rower.
ՆԱՒԱՎԱՐ. κυβερνήτης gubernator. Վարիչ նաւու որպէս ղեկավար. նաւուղիղ. (որ բազում անգամ լինէր նոյն ինքն նաւապետն).
Նաւավարք քո։ Ամենայն նաւավարք եւ նաւազք. (Եզեկ. ՟Ի՟Է. 27. 28։ Յայտ. ՟Ժ՟Ը. 17։)
Խաչն՝ նաւավարաց նաւապետ, տագնապելոց նաւահանգիստ։ Ապրեցուցանել յանուն քո զնաւապետս եւ զնաւավարս յալեկոծութենէ. (Ոսկ. խչ.։ Ճ. ՟Ե.։)
cf. Նաւապետեմ.
եւ չ. Լինել նաւավար. նաւապետել. վարել զնաւ. ղեկավարել. ուղղել. եւ Նաւարկել.
cf. Նաւատորմիլ.
Արգիացւոց նաւատորմիղքն, իմա՛ նաւարկութիւն արգոնեան նաւու ուղեկցութեամբ այլոց նաւաց։
cf. Նաւատորմիլ.
Արգիացւոց նաւատորմիղքն, իմա՛ նաւարկութիւն արգոնեան նաւու ուղեկցութեամբ այլոց նաւաց։
cf. Նաւուղղակ.
κυβερνήτης gubernator navis. Ուղղիչ նաւու. նաւավար. ղեկավար.
Հողմն հանդարտագոյն ըստ դիտաւորութեան նաւուղղին։ Իբրեւ քաջ ոք նաւուղիղ ուղղելով զնաւն ի վերին դիտաւորութիւնն։ Ի նաւուղղէն Քրիստոսէ ղեկօք ողջախոհութեանն ուղղեալ. (Նիւս. երգ. եւ Նիւս. կուս.։)
Ծովու ալեկոծութիւնք հարկանին նաւուղղին յուղղընթաց ճանապարհէն. (Եփր. աւետար.։)
Առանց առաջնորդի եւ նաւուղղի։ Յիշեսցու՛ք յանքոյթ ժամու զալեկոծութիւն, եւ ի մրրիկս զնաւուղիղն. (Առ որս. ՟Է. ՟Ժ՟Ա։)
cloak, mantle;
monk's long mantle;
cope, chasuble.
(Ի դէպ գայ որպէս լծորդ՝ զանազան բառից հյ. եւ յն. տե՛ս եւ ՆԱՄՓՈՐՏ). Աղաբողոն. մեկնոց. թիկնոց. վերարկու. փիլոն. շուրջառ.
Օծցէ զԵղիշէ նափորտամբն (այսինքն մաշկեկաւ). (Եփր. թագ.։ եւ Մծբ. ՟Զ։)
Իջեալ նափորտամբն (իբր շապկաւ կամ կտաւով) միայն, եւ հողաթափովն՝ եկաց ի վերայ հանդերձին։ Զնափորտն իւր արարեալ պատան՝ զսպեաց. (Տէր Իսրայէլ. սեպտ. ՟Ի՟Զ. եւ Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Ի՟Թ.։)
small mantle, mantelet;
dalmatic.
Մերկացուցին զանկար պատմուճան նորա, եւ զնափորտիկն. (Մեկն. զկ։ եւ Տօնակ.։)
cf. Նգեմ.
Եթէ ունիցի իշխան այր, բանիւք իւրովք զնա մղեալ նգաբեկէ, եւ առ նենգութիւն սպանման սրէ. (Ոսկ. հերոդ. (գրեալ էր, ընգաբեկէ)։)
to demolish with levers or crow-bars, to dismantle, to throw down, to raze.
Եթէ ունիցի իշխան այր, բանիւք իւրովք զնա մղեալ նգաբեկէ, եւ առ նենգութիւն սպանման սրէ. (Ոսկ. հերոդ. (գրեալ էր, ընգաբեկէ)։)
fascination, evil-eye, charm.
որպէս թէ Աչօք աղելն՝ աղարտելն՝ այլայլութիւն. չարակնութիւն. եւ Ախտն յառաջ եկեալ յակնահարութենէ. աչքիլելը, աչքիլած ըլլալը. նազար.
cf. Յաչաղիմ.
Շունք զտեարս սիրեն, եւ ընդ բարեկամսն ոչ յաչաղին։ Վասն նորա (յերկինս փոխելոյն) յաչաղիմ նախանձիմ. (Մագ. ՟Ժ՟Ե. ՟Ժ՟Բ։)
sure, safe, secure, out of danger, assured;
security, safety;
place of safety, shelter;
—ս լինել, to be in security, safe, sheltered;
— or —ս առնել, to assure, to secure.
Իսկ (Եզեկ. ՟Լ՟Զ. 11.)
to be sure, certain, assured, tranquillized.
Բարեկեցութեանցն ծայրիւք յապահովացեալ յօրանան։ Ի բարեփառ տեսանէք շինութեանն յապահովացեալ։ Յապահովացեալ ի խաղաղութեան զբնակիչսն պահեն ի թշնամեաց. (Պիտ.։)
cf. Յապահովեմ.
Զեկեղեցիս յապահովացո՛. (Գանձ.։)
delay, hinderance, impediment;
putting off, delaying, protraction, procrastination, prorogation, respite;
temporizing.
Բարւոք թուի ինձ սակաւ մի յապաղումն առնել պատմութեանս (այս ինքն մեկնութեանս). (Սահմ. ՟Ա։)
to retrench, to curtail, to diminish, to cut;
to mutilate, to castrate;
to cut off, to abridge;
to suppress;
— զաւելորդ ուղէշս, to prune, to lop, to trim, to cut;
— զծառս, to detruncate;
— զթեւս, to clip a bird's wings;
— զհերս, to shear, to clip;
to shave;
— զականջս, to crop ears.
Յապաւեա՛ զամենայն ծառ։ Յապաւեաց Յեսու զորդիսն Իսրայէլի. զամենեսեան թլփատեաց Յեսու։ Յապաւելոցն զերեսօք։ Զյապաւելսն առ երեսօք. (Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 10։ Յես. ՟Ե. 4։ Երեմ. ՟Թ. 26։ ՟Խ՟Թ. 31։)
cf. Յապաւանք.
Չարութեան յապաւումն, առաքինութեան վերադրութիւն. (Մաքս. եկեղ.։)
to prosper, to make prosperous, to favour, to second, to facilitate;
to direct, to govern;
to do, to operate, to act;
—եաց մեզ ըստ բաղդի տեսանել, we were so fortunate as to see.
Որ երկնչի ի Տեառնէ, աջողէ զբարեկամութիւն. (Սիրաք. ՟Զ. 17։)
success, prosperity, good luck or fortune, thriving, happy state of affairs;
efficacy, virtue;
convenience, leisure, ease;
opportunity, occasion;
—ք, achievements, exploits, heroic acts;
յաջողութեամբ, successfully, with success;
— ի դէպ գալ ումեք, to be favoured, befriended;
— ըստ բաղդի լեալ նմա, fortune befriended him, he had the fortune to;
cf. Ըմպեմ.
Յերկայնմտութենէ յաջողութիւն թագաւորի։ Խնդրել դիւրութիւն եւ յաջողութիւն մեզ եւ որդւոց մերոց։ Եկեսցէ յաջողութեամբ։ Յաջողութեամբ բազում աշխարհօք եկեսցէ.եւ այլն։
cf. Յաջողութիւն;
— տալ, to ensure the success of.
Աջողմամբն եւ բարեկամօքն մի՛ վստահանալ եւ բարձրամտել. (Պիտառ.։)
successor;
heir, inheritor;
following, next;
succeeding, subsequent, posterior;
—ք, posterity.
διάδοχος successor, secundus, sequax, posterior. Հետեւորդն նախորդին (իբրու երբեմն աջակից կամ ճորտ նորա). պայազատ. ժառանգ. փոխանակ կամ փոխանորդ. աթոռակալ, որպէս ունօղ յետ նորա զնորա տեղի եւ զաթոռ. յետնորդ. զաւակ. մնացորդ. էտեւէն նստօղ կամ եկօղ, տեղը բռնօղ. խալիֆ.
Զոր եւ յաջորդն յայտ առնէ՝ յասելն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
cf. Յառաջս.
Անուանք՝ որ առանձինն. անըսկըզբանն հայր, եւ որ առանց սկզբանն ծնաւ՝ որդի. իսկ որ առանց ծնանելոյն յառաջ եկն եւ երեւեցաւ, Հոգի Սուրբ. (Առ որս. ՟Ե։)
Զմի եւ զնոյն դիտել զբնութիւն աստուածութեանն՝ անըսկըզբանն, եւ ծնեցելոյն, եւ յառաջ եկելոյ. (անդ. ՟Ժ՟Դ։)
Ոչ տալ յառաջ զբարեկամսն իմա՛, չմատնել։
Յիշմամբ երախտեացն որ առ նոսա յԵգիպտոսէ եւ յառաջ։ Յութերորդ օրէն եւ յառաջ, ապա նուիրել զծնունդս արջառոց եւ ոչխարաց։ Ի սկզբանէ աւետարանին եւ յառաջ մինչեւ յեօթնագլուխ վիշապն, որ է նեռն. (Նախ. եզեկ. եւ օրին։ Նախ. ղեւտ. եւ Նախ. յայտն.։)
Կտակարանք եկեղեցւոյ ի Սահակայ յառաջ թարգմանեցան. (Եզնիկ երէց.։)
Յառաջ՝ քան չեւ էր եկեալ բաբելացին. (Վահր. յար. (այսինքն մինչչեւ)։)