cf. Տիտանիք;
Titan;
titanium.
Այլազգիքն երկին հասին, եւ խառնեցան ի հովիտս տիտանացւոց։ Եւ ոչ որդիք տիտանացւոց սատակեցին զնոսա. (՟Ա. Թագ. ՟Ե. 18. 22։ Յուդթ. ՟Ժ՟Զ. 8։)
cf. Տիրապէս.
Բռնութեամբ տիրաբար ի վերայ արքունի իրացն հասեալ՝ շրջէր յաշխարհին. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 23։)
dominical;
divine;
feudal;
lordly, predominant, prevailing, despotic, absolute, sovereign, supreme;
own, proper;
— պատկեր, God's image or likeness;
— իշխանութիւն, absolute power.
Մի՛ յաղագս այսր (կենաց) փութոյ զտիրական քո կեանսդ անխնամեսցես։ Տիրական կեանք նոցա հասարակաց մի՛ անխնամեսցի. (Բրս. հայեաց.։ Յհ. կթ.։)
Պատմել հանդերձեալ զօրինակն զսկզբան զաստուածոցն. եւ զժամանակին զերկայնութիւն, որ հաստատէ զտիրականն. (Բրս. գոհ.։)
to render or make master, to cause to rule or govern;
to authorize, to empower;
to effectuate, to fulfil.
according to our Lord's will.
Զկնի մաքրակենցաղ եւ տիրաքարոզ ճանապարհորդութեանն՝ առ առաքօղն ճեպեալ հասին. (Նար. առաք.։)
age, years, time of life;
century;
— մանկութեան, infancy, tender age, first period of life;
անլիութիւն տիոց, immaturity, unripe age;
— ծերութեան, old age;
ի տղայ տիոց, անդստին յառաջին տիոցն, from one's infancy;
from one's boyish or girlish days, from boyhood or girlhood;
ի մատաղ or ի մանուկ տիոց, from one's earliest years;
ի հասակ եւ ի տիս հասեալ, grown up;
ի կատարեալ տիս հասեալ, arrived at years of discretion;
յերեքտասանամեան տի, thirteen years old;
մանկագոյն տիովք, young, in infancy;
ի նոյն տիս հասակաց, հաւասար տիօք, of the same age, coetaneous;
cf. Մատաղ.
young, in infancy;
deformed, disfigured, ugly, sorry, bad.
Մանաւանդ՝ Անկատար տիօք. տհաս. տխմար. ἅωρος immaturus.
Վասն տգիտութեան, կամ վասն տխեղծ հասակի չկարիցէ ինչ արժանիս իմանալ զնմանէ։ Մանուկն յաղագս տխեղծ հասակին՝ տեսեալ օձ՝ ձուկն կարծէ զայն։ Առաւել եւս մանկաւոյն. զի բազում անմտութիւն է դեռ ի տխեղծ հասակին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 2։ Երզն. մտթ.։ Բրսղ. մրկ.։)
imperfection;
deformity;
infancy, youth.
Անկատարութիւն. տհասութիւն.
Կաթամբ սնանել, եւ ի գիրկս մօրն հանգչել անդէն ի տխեղծութեանն. (յն. ի սկզբանն)։ Տհղայն վասն տհասութեան եւ տխեղծութեան հասակին, երիտասարդն սակս առոյգութեան. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։ Տօնակ.։)
simple, foolish, idiotic, ignorant.
ἅπειρος inexpertus ἱδιώτης idiota δημώδης vulgaris, rudis. Ախմար. տգէտ. անփորձ. տհաս մտօք կամ հասակաւ. (արմատ բառիս ըստ Հին բռ. է խամար, իբր գիտուն)
ignorance, simplicity, silliness, idiocy.
ἁμάθεια ignorantia. Տխմարն գոլ. տգիտութիւն. անուսումնութիւն. տհաս միտք կամ խորհուրդ.
feeble, weak, debilitated;
powerless, impotent, infirm, languid, faint;
small, slight, slender, trifling;
fragile, frail.
ἁσθενής, ἁσθενῶν infirmus, imbecillis, debilis, fragilis ἁδύνατος impotens παραμένος macer. Անկար. ապիկար. անզօր. անձեռնահաս. նուաստ. անաւագ. ստորին. հէք. յետնեալ. յետին. եւ Հիւանդ. ցաւագար. տկար, վատուժ. անճարակ. խեղճ.
weak-mindedness, slowness, stupidity, dulness, imbecility.
Այսու երդմամբս հաստատեաց զտկարամտութիւն մեր ի յոյս նորին փրկագործութեանն. (Լմբ. սղ.։)
to lose strength, to become weak, to be weakened, to decay;
to become infirm, unwell, indisposed, poorly, to fall sick;
to be incapable, unable;
to have the weakness to;
to be scandalized;
— ի հաւատս, to be of little faith;
որում —նայ եւ ոչ ինչ, nothing is impossible with Him.
ՏԿԱՐԱՆԱԼ. ἁδυνατέω impotens sum. ԱՆձեռնահաս կամ անբաւական լինել. անկարանալ առնել. չկարել. չբաւել.
weakness, debility, imbecility, infirmity;
languor, extenuation;
impotency;
indisposition, sickness;
fragility;
cf. Տկարամտութիւն;
— ածել or արկանել զաստուծով, to accuse God of weakness.
Մարգարէանայ վասն եկեղեցական հաստատութեան եւ կռոցն տկարութեան (ի նոր օրէնս). (Նախ. ես.։)
Ի հրէական տկարութենէ ըմբռնեալ էր. վասն որոյ եւ ի գիշերի եկն առ նա։ Ի լսողաց տկարութիւնս խորհրդական եւ անհաս երեւէր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23. 26։)
of tender age, young.
Տղայ գիտակաւ կամ հասակաւ. մատաղ տիօք
childish, puerile, infantine;
boyish, girlish.
Զտղայական եւ զմանկաւոր իմացուածսն։ Ի տղայական անգիտութեանն կալով։ Առակացն գիրք զտղայական հասակն նախակրթէ յառաքինութիւն։ Ի տղայական հասակէ կամ տիոցն։ Ի տիոց տղայականաց։ Տղայական տիօք. (Նախ. ժող.։ Արծր.։ ՃՃ.։ Յհ. կթ.։ Նար.։)
Զորդիս նորա առնէր պատրկունս՝ տղայականս. այսինքն տղայահասակս. (Կաղանկտ.։)
infancy, childhood, puerility, childishness;
girlhood, girlishness;
զտղայութեանն ի բաց խափանել, to put away childish things, to renounce puerilities.
νηπιότης infantia ἀπαλότης teneritas. Տղայ գոլն. մանկութիւն. տղայական հասակ կամ բարք. տխմարութիւն. եւ առաջինզ ժամանակն մարդկութեան. մատաղութիւն. տղակութիւն.
Ի տղայութեան, եւ յերիտասարդութեան, եւ ի ծերութեան. զի յայս երիս հասակս բաժանի մարդ։ Եհաս տղայութիւն յայր կատարեալ։ Չեկն քրիստոս ի տղայութեան աշախրհի։ Ի տղայութեան հասակին։ Ի տիս տղայութեանն։ Ընդ խաղ տղայութեան զբօսեալ կան. (Շ. բարձր.։ Յճխ. ՟Է։ Եզնիկ.։ Եղիշ. ՟Դ. ՟Ե։)
Տեսեալ զտղայութիւն (այսինքն զմատաղութիւն) հասակի նորա. (Ճ. ՟Ա.։)
discoloured, wan, sallow, pale;
gloomy, sorry, sullen, mournful;
— առնել, to discolour, to cause to fade;
cf. Մոյն.
Տրտմութեան հոգք հասանիցեն, եւ զմոյն տմոյն առնիցեն. (Ոսկ. եբր. ՟Խ՟Ը. յն. ապականել։)
poverty, indigence, beggary;
impoverishment;
bankruptcy;
ի վերջին տնանկութեան կայ, he is reduced to extremities, he is at his last shift, in utmost distress, in a despairing condition.
Որ յետին նշան տնանկութեան է պատառատուն գործին։ Տնանկութիւն կարօտ է մեթութեան, որ զեղու ի նոսա զլիուիւն։ Այլք ի մեծատանց ի վերջին տնանկութիւն հասանէին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 14։ Յճխ. Յհ. կթ.։)
homely, sedentary, retired.
Արանց եւ կանանց, եւ ամենայն չափու հասակի. մինչեւ նոցունց իսկ անարգել աղջկանց. (Կիւրղ. թղթ. առ կոստանդ.։)
planter, gardener;
Creator.
ՏՆԿԱԳՈՐԾ. իբրեւ Արարչագործ. հաստիչ բոլորից. ստեղծօղ. (ըստ այնմ, Հայր իմ մշակ է)
planted.
Տնկեալ ինչ. եդեալն ի միտս՝ անհաստատ եւ դիւրանցուկ որպէս զբոյսս.
plantation.
Արկանելն զտունկ. հաստելն զծառատունկ կամ զմարդատունկ, զտունկս եւ զտունս.
to plant;
to constitute, to place, to establish, to collocate.
ՏՆԿԵԼ՝ այլաբանութեամբ. καταφυτεύω, καταπήγνυμι colloco, defigo, constituo եւ այլն. Հաստել, հաստատել. կարգել. ի բնէ տպաւորել, կամ յետոյ մուծանել.
cf. Տնտես. director, manager, administrator.
Եկն եհաս մեծն, եւ զտնօրէնն (զկոնոմոսն) արտաքս ձգեաց. (Կլիմաք.։)
cf. Տնտեսութիւն;
disposition, measure;
տնօրէնութեան տեղիք, the Holy places.
Հպելութիւն եւ ճաշակաւորութիւն մինչ ի խորագույն մարմնոյ հասանեն՝ փորոտեացն մատուցանելով զիւրսն առ ի տնօրէնութիւն (բաշխման պիտոյից). (Փիլ. իմաստն.։)
Զարարչին անհաս տնօրէնութեանն զանքնին ծնօղ։ Զիս յիշատակեցէ՛ք, զտնօրէնութիւն իմ պատմեցէք։ Փափագէր տեսանել զտնօրէնութեան տեղիսն քրիստոսի. (Նար. կուս.։ Լմբ. պտրգ.։ Վրք. հց ՟Ժ՟Դ։)
persistence, resistance, patience;
duration;
resisting, persisting, durable, lasting;
ի — or —ս, long, a long time;
ի — անկանել, ձգել, to be prolonged, protracted, to last;
— ունել, to have duration;
ի — կտտել or տանջել, to subject to lingering torture.
Խնայեա՛ ի մանկահաս աղջիկդ, եւ ի տոկ հրամայեա՛ տանջել. (այսինքն չափով զթեթեւ տանջանս). (Ճ. ՟Ա. վրք. փեբրոն.։)
cf. Տոկ.
Տոկուն կապով հաստատագոյն եւ հարստագոյն պնդեսցին։ Բարեբաստիկք են, առ որս փոփոխեալ լինի ազգն տոկուն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 133. 134։)
family, tribe, house, race, line, lineage, extraction.
Ցեղն յուդայի ըստ տոհմից։ Տոհմն զարայի ըստ արանց։ Յազգէ տոհմին յուդայի։ Առաքեցին որդիքն դանայ ի տոհմից իւրեանց։ Ըստ տոհմից հարցն։ Յակոբեան տոհմիս։ Յազգէն դաւթայ, ի տոհմէն փարեսեանց, ի ցեղէն յուդայ։ Ամենայն տոհմք ազանց։ Որ յազգիս մերում, եւ ոչ ի տոհմի մերում, եւ ոչ ի ժողովրդեան մերում։ Յիսրայելեան տոհմէ անտի (յն. յիսրայելէ)։ Պատուհաս մահու զնա տոհմաւ հարցեն (յն. ամենայն տամբ). եւ այլն։
to put in a straight line.
Տողադրէ զհաստակառոյցն վիմաց կարգս. (Արծր. ՟Ե. 7։)
cf. Տողական;
continual;
in series, by order, successively.
Որ պարառաջն էր պարծանաց քում տողանի տէրութեան։ Խրատականս զկնի եկելոց իբրու զտողանի ի վերջ նահանջեալ բարբառի։ Որ եւ ի մեզ հասանէ տողանի։ Ի վերայ գլխոց իւրեանց զարիւնն աստուծոյ ոչ շատանան, ոյլեւ տողանի յորդիս իւրեանց ձգեցին. (Մագ.։)
wounded, ulcerated.
Իբրեւ օրհասական վիրաւօր։ Բազում վիրաւորս յերկիր անկեալ դիաթաւալ խաղային. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Զ։)
to wound, to ulcerate.
Ուսուցանել պարտ է, եւ ոչ վիրաւորել զտգէտն։ Վիրաւորեցելումն ի վերայ բերելով զողջութիւն։ Առ որ եւ հասարակաց թշնամին վիրաւորիւք. (Դիոն. թղթ.։ Յհ. իմ. երեւ.։ Իսիւք.։)
to witness, to bear witness, to give evidence, to testify, to depose, to attest, to vouch, to certify;
to acknowledge, to own;
to approve;
to be martyrized, to suffer martyrdom;
սուտ —, to give false evidence, to bear false witness, to perjure;
վկայ անիրաւ վկայեաց զանիրաւութիւն, he has perjured himself, he has borne false witness;
վկայեմ օրինացն թէ բարւոք են, as the law is good I approve it;
պետրոս եւ պօղոս վկայեցին յամս ներոնի, Peter and Paul were tortured in Nero's reign;
վկայեն միտք իմ, I am convinced, I am conscientiously persuaded.
եւ ն. μαρτυρέω, μαρτυρόομαι, -ροῦμαι , συμμαρτυρέω, διαμαρτύρομαι testor, testificor, contestor. Վկայ լինել. վկայութիւն դնել կամ տալ. հաստատել զճշմարտութիւն.
Որ ի հօրէ վկայեցաւ։ Յամենեցունց առհասարակ վկայեալ։ Մեք զիա՞րդ վկայիմք սուրբք. (Շար.։ Եզնիկ.։ Լմբ. պտրգ.։)
witness, testimony, evidence, deposition, attestation;
opinion, authority;
certificate;
allegation, citation;
martyrdom;
— յաւիտենից, eternal witness;
— տալ, դնել, to bear witness or testimony to, to testify;
to protest;
— ի մէջ բերել, մատուցանել, to quote, to cite;
ըստ վկայութեան ամենայն աշխարհի, according to universal opinion.
μαρτύριον, -ία testimonium, testificatio եւ testamentum. եւ բայիւ, μαρτυρέω , διαμαρτύρομαι եւ այլն. Վկայելն. եւ բան վկայից. հաստատութիւն. ուխտ, եւ խոստումն աստուծոյ, եւ նշանակք նորա՝ օրէնք, իրաւունք. արկղն կտակարանաց, խորանն. ... եւ այլն.
to beat off, to drive or beat back, to rout, to scatter, to disperse, to defeat, to crush, to discomfit.
Զօրաժողով լեալ՝ հասանէր, եւ վանեալ վկանդեալ՝ ընդ ձեռամբ նուաճէր։ Մինչեւ ցաղեքսանդրոս՝ որ զասիացւոց աշխարհն վկանդեաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to finish, to end, to complete, to bring to an end, to terminate, to carry out, to perform, to fulfil, to conclude;
to recompense, to restore, to compensate;
to pay, to acquit, to discharge, to settle;
to deliver, to release, to free from, to rid of, to disentangle, to set free;
to forbid, to prohibit, to obstruct, to hinder;
— զկեանս, to end one's life, to depart this life, to die;
— զոք ի կորուստ, to despatch, to kill;
— զպարտս, to pay, to settle a debt;
— զհաշիւն, to pay a balance;
գործս —, to despatch business;
զիրս դատաստանին արեամբ —, to condemn to capital punishment;
— զհաճոյսն, to content, to satisfy;
զառաջի եդեալ ճանապարհն —, to finish the journey undertaken;
ոչ ինչ կարացին ի ժամուն —, they could do nothing at that moment;
անձամբ ինչ ոչ կարէր —, he could do nothing alone;
չոր թզով եւեթ զպէասն վճարէր, he satisfied his hunger with dried figs alone;
վճարեցէք զնա ամենայն իրօք, provide for all his requirements;
վճարեաց վասն նորա հայրն, his father resolved to kill him;
տեսից եթէ ըստ աղաղակին վճարեցին, I shall see if their works equal their cry ?
լինել ի միջի եւ չլինել՝ զնոյն վճարէ, to be there or not is the same thing;
աստուածպաշտութեամբ վճարեցին զկեանս, they led a pious life to the end.
Իջեալ տեսից, եթէ ըստ աղաղակին նոցա՝ որ յիսն հասանէ, վճարիցեն։ Որ ոչինչ վճարեն։ Ոչինչ վճարեսցէ։ Ձեռօք ձերովք վճարեցէք։ Երկնչէր զիրս դատաստանի արեամբ վճարել։ Որք վճարէին զիրս գործոյն։ Այն արշաւան ասպատակի թագաւորին այսպիսի դարձիւ վճարեցաւ։ Եւ ոչ այնպէս վճարիցի։ Վճարեալ է ընդ իս եւ ընդ հայր քո մինչեւ ցմահ։ Վճարեալ է չարութիւն առ ի նմանէ.եւ այլն։
sentence, award, judgment, decree, decision, act, ordinance;
sentence, maxim;
decisive, peremptory;
— բանիւք, with a peremptory voice;
— հատանել, առնել, բերել, ի վերայ ածել, դնել, տալ, to issue a warrant or writ, to sentence, to adjudge, to judge, to declare, to pronounce, to ordain, to condemn;
to deliberate, to decide, to resolve, to decree;
to enact, to order;
— մահու հատանել, ի վերայ դնել, to sentence to death, to sign a deathwarrant.
Անձամբ յանձինս զվճիռ մահու ընկալաք։ Ամենայն հակառակութեան նոցա վճիռ (այսինքն վճար) ի հաստատութիւն՝ երդումն է։ Գտին զվճիռ արձակելոյն իւրեանց. (՟Բ. Կոր. ՟Ա. 9։ Եբր. ՟Զ. 16։ ՟Գ. Մակ. ՟Զ. 29։)
Դատակնիք վճռիս այսորիկ։ Վճռաւ դատապարտութեան դատեսցի։ Արտասահմանեալ ի դրախտէ անտի աստուածային վճռաւ։ Ընդհանուր ամենայն քրիստոնէից հալածանս հասանէր ամպարիշտ վճռաւ (յն. գրով). (Եղիշ. ՟Ը։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27։ Յհ. իմ. եկեղ.։ Նիւս. թէոդոր.։)
wrong, prejudice, injury, detriment;
damage, harm, hurt, loss, grievance;
ill, fault, sin, injustice, mischief;
հասուցանել, տալ, գործել, cf. Վնասեմ;
—ուք վաճառել, to sell at a loss;
ի — ուրուք, at the peril, at the loss, at the detriment, at the expense of a person;
ոչ մեծ ինչ է —ն, there is no great harm done;
ի — իւր շրջեցաւ իրն, the affair turned out to his disadvantage;
էր գիր —ու նորա գրեալ, his accusation was written above;
զի՞նչ — է իմ, what fault have I ?
— է քեզ գինին, wine is bad for your health;
որ — գործէ նոյն եւ հատուսցէ, he that does the damage must answer for it.
to hurt, to iujure, to prejudice, to damage, to bring loss or harm, to offend, to wrong, to shock, to wound;
— միմեանց, to injure one another.
βλάπτω, ζημιόω noceo, laedo ἁδικέω injuriam facio, inique opprimo συντελέω consumo. (տր. խնդ) Վնաս տալ՝ բերել՝ հասուցանել. անիրաւել, իլ. զրկել. մեղանչել ումեք կամ իմիք. ապականել. սանանել. զէն տալ.
afflicted, sorrowful, deeply grieved, in pain, in affliction;
doleful, grievous, sad, vexatious, hard, mournful, painful.
Վշտագին պատուհաս։ Աշխատութիւնքս վշտագինք։ Վշտագին նեղութիւնք կամ հարուածք, կամ սպառնալիք։ Կեանս վշտագին։ Տեղի վշտագին. (Բրս. պհ. ՟Բ։ Իսիւք.։ Յճխ.։ Արծր. ՟Ա. 1։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Վիշտ.
Վշտագնութիւն անճողոպրելի ի վերայ հասեալ. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
compassionately, sympathizingly.
Վա՛յ տայ անձին մարգարէս վշտակցաբար, զի գիտէ պատուհասն՝ որ պատահելոց է նոցա։ Զպատիժ պատուհասից դատաւորքն ոչ ածէին վշտակցաբար ի վերայ յանցաւորացն. (Լմբ. միք. եւ Լմբ. ամովս.։)
afflicted, pained, grieved, distressed, vexed, plagued, tormented.
Եկեալ հասանէր բազում վշտահար հեծութեամբ։ Արանց վշտահար հեծութեամբ սգացելոց. (Յհ. կթ.։ (ուր Լեհ. ընթեռնու վշտահան)։)
suffering, patient;
severe.
Այսոքիկ վշտաբեր պատմութիւնս քո։ Արդ վշտաբեր տարւոյն յաշունն հասանելոյ. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը. ՟Ի՟Ա։)
to suffer, to endure, to bear;
to be sad, afflicted, to sorrow, to mourn, to be deeply grieved, to have one's heart full of affliction, to fret for;
to be offended, vexed, irritated.
Իւրացոյց իւր մարմին, որ վշտանալն կարէ։ Ի հասարակ անուն փայտն վշտացեալ. (Յհ. իմ. երեւ.։ Նար. խչ.։)
suffering, trouble, grief, plague, disquietude.
Բազում վշտատեսութիւն տածողացն հասուցանել. (Պիտ.։)
perilous, dangerous, hazardous;
in danger, exposed in jeopardy;
sad, fatal, disastrous;
— ժամանակ, critical moment;
— վայրկեան, crisis.
Եւ է զոր խրատէ վտանգաւոր պատուհասիւք. (Յճխ. ՟Ժ։)
to drive away, to expel, to banish, to exile, to expatriate, to cause to wander or stray;
— ի ծառայութիւն, to reduce to slavery to lead into bondage.
dwelling in the same or a neighbouring tent.
Ե՛րթ զբարւոք ճանապարհդ ընդ հասակակիցսդ քո եւ ընդ վրանակիցս. (Բրս. ՟խ. մկ.։)