weakness, debility, lowness, inconsiderableness.
· Calfa
Զօրացուցանէ զտկարութիւն մեր, եւ մոռանամք մեք զանաւագութիւն մեր. (Եփր. աւետար.։)
infinite, interminable, endless, continual, perpetual;
not finished.
· Calfa
Աստուած զամենայն աւարտէ (այս ինքն բովանդակէ), եւ ոչ ինչ է յէակացս անաւարտ. (Արիստ. աշխ.։)
Ի սահման անաւարտ եւ անստուեր յաւիտենին. (Նար. խչ.։)
Որ աւարտուն, եւ որ անաւարտ։ Աւարտնոց եւ անաւարտից։ Աւարտեալն եւ անաւարտն՝ ստորոգականացն միայն գոյ հաւաքաբանութեանց։ Այսոքիկ ամենեքեան անաւարտք են հաւաքաբանութիւնք. (Անյաղթ ի ԺԴ. գլ. Արիստ.։ Իսկ անդ.)
Կոչեցին անաւարտունք. իմա՛ անաւարտք, ոչ աւարտունք։
indivisibly.
· Calfa
ἁμερίστως. indivisibiliter, sine divisione. Առանց բաժանման. անանջատաբար. առանց բաժնելու, կամ բաժնըւելու. այըրմայարագ, այրըլմատան.
Հայր ճառագայթեաց յինքենէ զՈրդի անբաժանաբար եւ անմեկնելի ... անբաժանաբար եւ անմեկուսաբար. (Կիւրղ. գանձ.։)
Բաժանի անբաժանաբար, եւ միաւորի որոշմամբ. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Բաժանեմք անբաժանաբար. (Շ. թղթ.։)
Անորիշ եւ անբաժանաբար սահման ունելով. (Զքր. Ծն.։)
Անբաժանաբար միացեալ յարժանիսն։ Բեւեռել ընդ բանս Աստուծոյ անբաժանաբար. (Անան. նին. եւ Անան. ի պետր.։)
Վասն որոյ այլուր անբաժանաբար դնէ զանուանսն. (Իգնատ.։)
cf. Անբանս.
· Calfa
Ոչ եթէ անբանաբար, այլ իմաստութեամբ նախախնամէ. (Սահմ. ՟Ա։)
Ոչ վայրապար կամ անբանաբար՝ առանց գիտելոյ զորպէսն. (Գր. տղ. թղթ.։)
Ոչ ուղղապէս, այլ եւ ոչ ամենեւին անբանաբար. (Ածաբ. կիպր.։)
Անբանաբար աղօթելով իբրեւ զանշունչս. (Խոսր.։)
Բանականապէ՞ս բաղբաղայս ի վերայ դնէ, եթէ անբանաբար. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Ոչ անբանաբար ի սոյնս շարժիմ. (Լմբ. պտրգ.։)
Են՝ որք ապաշխարել ոչ կամին, եւ զմահն անբանաբար խնդրեն. (Կլիմաք.։)
Լռեալ կայր ամենեւիմբ անբանաբար. (Վրք. հց. ՟Գ։)
Նախախնամականօք յառաջ ճանապարհօք բազմապատկացեալ՝ մնալ անբանաբար մի. (Մաքս. ի Դիոն.) իմա՛, առանց ընդ բանս ինչ ածելոյ, կամ անճառաբար։
like a dumb animal, stupid;
irrational.
· Calfa
Անբանական բռնութիւն. (Շար.։)
Անբանական բարոյից է՝ թմբրութեամբ մտաց ի յարօտս մահու ճարակել։ Անբանական վրնջողութիւն. (Նար. կ. եւ Նար. խչ.։)
Ա՛յլ օրէնք են անբանականին (մասին՝) հակառակ զինել մտաց. (Մաքս. ի Դիոն.։)
Մարմին եղեալքս՝ եւ անմարմին, անբանականք՝ հանդերձ բանին. (Յիսուս որդի.։)
to brutify.
· Calfa
Իբրեւ անբան լինել. արտաքոյ ելանել բանի. անմտանալ ἁλογούμαι. ratione destituor. իսկ ἁλογέω, յոչինչ գրել. արհամարհել.
Ի գիճութեան եւ յապականութեան անբանացեալ կենդանին բանաւոր. (Սարկ. լս.։)
Ի տուեցելոյն նոցա պատուիրանէ անբանացեալք՝ լինէին ապստամբ յԱստուծոյ. (Պրպմ. ԼԸ։)
irrational;
unreasonable, unjust.
· Calfa
Ոչ բանաւոր, այլ՝ անբան.
Զբանաւորս եւ զանբանաւորս։ Անբանաւորացն անասնոցն. (Եզնիկ.։)
to grow or increase excessively, to be immense.
· Calfa
Չլինել բաւական. ոչ բաւել, չզօրել, անկարանալ.
Ասել անբաւանամ. (Պիտ.։)
Անբաւանան դաշտք սորայս վրիժագործ աղիտիւք. Հանդերձ անբաւացեալ զօրու. (Պիտ.։)
barren, sterile;
unfruitful, unproductive.
· Calfa
Անբեղնաւոր (կամ անբեղմնաւոր) կապտութիւն. (Պիտ.։)
supernaturally.
· Calfa
Գաւազանն Ահարոնի՝ վասն պատկեր գոլոյ կուսին՝ անբնաբար ծաղկեցաւ. (Ոսկ. ի կոյսն.։)
Զառ ի Յեսսեայ գաւազանն այնպէս անբնաբար զշառաւեղեալն փառաւորեսցուք. (ՃՃ.։)
houseless;
uninhabited, desert;
— առնել, to depopulate, to unpeople.
· Calfa
Որ չունի զբնակարան. անյարկ. անտուն. նժդեհ. տարաբնակ. զարիպ, զուրպեթտէ օլան. ἁνέστιος, παρεπίδημος, tecto carens, peregrinus.
Ուր չկայցէ բնակիչ. անմարդի. անշէն. ամայի. զայրի մամուր, զայրի մեսքուն.
Հնգամասանց երկուս հաշիւ ընկալան մարդիկ, եւ անբնակք մնացին երեքն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Զբազում անբնակ երկիր ելից բնակչօք։ Չափեցին զծով եւ զանբնակ. (Խոր. ՟Ա. 13. 24։)
Անբնակաց տայ արեգակն զլոյս. (Շիր.։)
Անմաքուր այսն ոչ ներէ անտուն լինել եւ անբնակ։ Օտար առաջի անկեալ՝ անտուն, անբնակ, ընկա՛լ յաղագս այնորիկ՝ որ վասն քո օտարացաւ. (Ածաբ. մկրտ.։)
Անբնակ էի, եւ հաւաքեցէք զիս. (Զքր. Մտթ.։)
Եւ մեք անբնակ իմն վայրագացեալ. (Յհ. կթ.։)
Պակասեալք եւ անբնակք ի դալար վայրէ. (Երզն. լս.։)
Անբնակն վաչկատուն զօրութիւնք. (Բուզ. ՟Գ. 7։)
իբր անբնական.
Յումմէ՞ լուան զանբնակ գործոյդ լուր. (Թէոդոր. Մայրագ.։)
artificial, unnatural.
· Calfa
Անբնական յինքն ունելով զվայելչութիւն։ Զանբնական իրս՝ բնականս կացուցանէ։ Յանբնական իրաց է՝ ցամաքայինց ընդ ծով ճանապարհորդել. (Պիտ.։)
Ես զբնականացն ասեմ, դու զանբնականսն ի ներքս մղես. (Յհ. իմ. երեւ։)
Անբնական մահ հոգւոյ (մեղքն)։ Յանբնականացն ախտից բժշկել. (Շ. ամենայն չար. եւ Շ. ընդհ.։)
Ամենայն բնական եւ անբնական մեղօք լցեալ. (Խոսր. պտրգ.։)
Ի մարմնական հեշտութիւնս՝ որ բնական եւ անբնական՝ շաղախեալ էր. (Կլիմաք.։)
Անբնական հեշտախտութիւն. (Լմբ. անառակ.։)
Խոտորեցան յանբնականս ( ի պաշտամունս կռոց), եւ յանբնական խառնակութիւնս. (Սկեւռ. ես.։)
Յանբնականացն զմեզ ծառայեցուցչաց. (Լմբ. հանգ.։)
cf. Անձնիշխան.
· Calfa
ԱՆՁՆԱՏԷՐ կամ ԱՆՁՆՏԷՐ. αὑτοδέσποτος, κυρία ἐαυτῆς. sui juris, arbitrii. sui potestatem habens. Տէր անձինն. ինքնիշխան. ինքնագլուխ.
Ոգիքն ի սկզբանէ անձնատէր կամակար եղեալ էին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
Ոչինչ զմեզ անձնատէր տեսանել, այլ հասարակաց զարարածս ծառա՛յս գոլ քո. (Պիսիդ.։)
that surrenders;
addicted, subject;
determined, desperate;
— լինել, to abandon himself, to be addicted;
to surrender, to capitulate;
to refer.
· Calfa
Այլ իմն անձնատուր վարդապետութիւնս ի մէջ բերէ, որ օրինացն կարի հակառակ էին։ Զնոցա անձնատուր վարդապետութիւն խոտէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 26։)
Որ անդէպս լուծանէին զօրէնսն անձնատուր վարդապետութեամբ. (Երզն. մտթ.։)
Անձնատուրք եղեն առ Յեսու. (Յես. ՟Ժ. 1. եւ 4։)
Ոչ եղէ անձնատուր ի տունն Դաւթի։ Անձնատուրք եղեն. (Թագ. ՟Գ. 8։ ՟Ժ. 19։)
Յանձնէ տուեալ. յիւրմէ աւանդեալ. եւ ինքնահնար. ուստի որ ի յն. παράδοσις. traditio. աւանդութիւն ասի, ի մեզ թարգմանեալ է ԱՆՁՆԱՏՈՒՐ ՎԱՐԴԱՊԵՏՈՒԹԻՒՆ.
ԱՆՁՆԱՏՈՒՐ ԼԻՆԵԼ. αὑτομολέω, transfugio, sum perfuga, deditus. Զանձն իւր տալ, մատնել. անցանել ի կողմն օտարաց կամաւորութեամբ. մտանել ի հնազանդութիւն.
Վասն անձնատուր ձեռնտուութեան առ թագաւորն։ Անձնատուրք եղեն ի կամաց, եւ ոչ ի բռնութենէ. (Խոր. ՟Բ. 7։ ՟Գ. 35։)
Անձնատուր լինելով ի ծառայութիւն ոստիկանին. (Յհ. կթ.։)
ostentations, pompous, full of affectation.
· Calfa
Կրօնաւորք կեղծաւորք, անձնացոյցք. (Խոր. ՟Գ. 68։)
to be the vital or principal to an organized body, to animate;
to vivify, to personify, to personate.
· Calfa
Էառ ի սրբուհւոյ Կուսէն մարմին անձնաւորական, ո՛չ անձն, այլ եւս առաւել յինքն անձնացոյց զսկզբունս բնութեան մերոյ։ Յանձն իւր անձնացոյց մարմին հոգեւոր, եւ հոգի բանաւոր եւ մտաւոր. (Դամասկ.։)
animated, alive, rational;
personal;
hypostatical.
· Calfa
որպէս յն. ἕμψυχος, ἑμψυχώμενος. animatus, anima praeditus. Հոգիաւոր. շնչաւոր. բանաւոր. հոգի ունեցօղ. ճանլը. եւ հոգեւոր. հոգեկան. իմանալի. րուհանի.
Գոյեղէն, եւ անձնաւոր գոլ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Մի Աստուած՝ Հայր Բանին կենդանւոյ, իմաստութեան անձնաւորի. (Նիւս. ի սքանչ.։)
Անձնաւորք ինչ յանձնաւորաց։ Անձնաւոր եւ կերպարանաւոր։ Մարդն անձնաւոր է, եւ բարքն չանձնաւորք. (Եզնիկ.։)
Խաւարն չէ անձնաւոր ... այլ յետ լուսոյն մեկնելոյ շուք անկեալ եւ ստուերացեալ. (Կիւրղ. ծն.։)
Անձնաւոր էութիւն. (Շար.։)
Զանսկիզբն Բանդ անձնաւոր. (Նար. ՟Ի՟Ը։)
ԶԵրրորդութիւնն յայտնէր անձնաւոր։ Իննեակ դասաւոր՝ երիցդ անձնաւոր փառաբանաւոր. (Գանձ.։)
Բանք հրեշտակացն, եւ մերս ... ասացականք են, եւ ոչ անձնաւորք. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Անանձնից եւ անձնաւորաց, անասնոցս, ասնոց. (Փիլ. այլաբ.։)
Սահմանի կենդանին, էութիւն անձնաւոր զգայական։ Բանդ Աստուծոյ ընդ անձնաւոր մարմնոյ զինքն միացուցեալ։ Ոչ անանձն առեալ զմարմինն, այլ անձնաւոր՝ հոգւով իմանալեաւ. (Կիւրղ. գանձ. եւ Կիւրղ. պրպմ. լ. եւ Կիւրղ. հանգ.։ Որպէս եւ Յհ. իմ. երեւ.։ Սարկ. մարդեղ. եւ Սարկ. հանգ.։)
Ճշմարտապէս Մարդ եղեւ՝ գոլով նոյն մի Որդի եւ յառման մարմնոյն մտաւորի եւ անձնաւորի. (Եփր. աղ.։)
Հրամայէր որպէս անձնաւորի՝ քարին, փոխիլ ի յայլ տեղի. (Նիւս. սքանչ.։)
Երկիր, կամ փող, կամ տունկ, կամ մարդ անձնաւոր. (Նար.։)
Զանհաս տնօրէնութեան մայր, եւ զանձնաւոր տաճար Աստուծոյ Բանին. (Շար.։)
իբր առանձնաւոր. մասնաւոր.
Զվեց երանութիւնսն ետ անձնաւոր առաքինութեանց. (Լմբ. սղ.։)
Որպէս յն. ὐποστατικός, ὐφεστώς. subsistens, per se existens. Ունակ անձին, կամ ենթակայութեան. ենթակայացեալ. գոյաւոր տիրապէս ինքնութեամբ.
personal;
hypostatical.
· Calfa
ἑνυπόστατος. subsistens. Ենթակայացեալ. անձնաւորեալ աստուածային անձամբ.
Մարմնաւորականաւ եւ անձնաւորականաւ ընդ մեզ եղեալ. զի եւ մեք յանձնէ եմք բանականէ, եւ ի մարմնոյ. (Պրպմ. ՟Լ՟Ե։)
Մարմնոյ ընդունել զանձնաւորական ազդմունս։ Վասն անձնաւորական ներգործութեանցն. (Սահմ. ՟Թ։ Լծ. պորփ.։)
ψυχικός. ad animam pertinens. Որ ինչ անկ է անձին՝ այս ինքն հոգւոյ, շնչոյ. հոգեկան. կենդանական. շնչաւոր. բանական.
Բանն Աստուած զգենլով մարմին անձնաւորական բանական ի սրբոյ Կուսէն, ո՞չ ապաքէն բանական զգենու մարմին, եւ հանդերձ բնաւորականօքն. (Խոսրովիկ.։) որ հայի եւ ի յաջորդ նշանակութիւն։
Էառ ի սրբոյ Կուսէն մարմին անձնաւորական, ո՛չ անձն. (Դամասկ.։)
to have a soul;
to be animate;
to live, to exist.
· Calfa
ψύχομαι. animor, ὐφίστομαι, subsisto. Հոգեւորիլ, շնչաւորիլ. զգենուլ ոգի կենդանութեան. գոյաւորիլ. առնուլ զտեսակ ինչ. գոյաւոր եւ անձնաւոր գոլ. կամ ենթակայանալ.
Անձնաւորի եւ կենդանանայ. (Դիոն. ածայ. ՟Դ։)
Մարմինք անձնաւորեալք հոգւով իմանալեաւ. (Կիւրղ. հանգ.։ եւս եւ Յհ. իմ. երեւ.։ Զքր. ծործոր.։)
Բանս՝ որ անձնաւորեցաւ ի միտսն, եւ այլն. (Լմբ. պտրգ.։)
(Օդս անձնաւորեալ յարեգակնայնոյն ճաճանչէ.) (Նիւս. բն. ՟Է։)
Երրորդութիւն անձնաւորեալ. (Շ. վիպ.։) (իբր երեքանձնեայ էութիւն Աստուծոյ)։
personality;
hypostasis;
person.
· Calfa
Մկրտէ՝ զերիս երանական անձնաւորութիւնս գոչելով. (Դիոն. եկեղ. ՟Բ. եւ ՟Է։)
Փոխանակ մի անձնաւորութեանն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի՝ երկուս անձնաւորութիւնս եւ դէմս անօրինաբար խորհեցան. (Աթ. ՟Բ։)
Հոգիդ Աստուծոյ անեղ էութիւն՝ կատարեալ անձնաւորութեամբ. (Շար.։)
Անձնաւորութիւն Հոգւոյն Սրբոյ. (Լմբ. ստիպ.։)
Երրեակ անձնաւորութիւն՝ համայն անքնին։ Մինն Երիցն անձնաւորութեանց. (Նար. ՟Ժ՟Գ. ՟Լ՟Դ։)
Ոչ եկամուտ յանձնաւորութիւնսն. (Յճխ. ՟Զ։)
Յօդուածոյքն ի պարզականացն ունին զանձնաւորութիւն. (Եզնիկ.։)
Չեւ է երեւեալ տեսակ առ յապա բարեացն անձնաւորութեամբ։ Զնիւթն եւ զանձնաւորութիւն աստուածային սիրոյն այժմ մեկնէ. (Շ. ՟ա. յհ.։)
Պառակտեն զանձնաւորութիւն Եկեղեցւոյ. (Լմբ. սղ. ՟Հ՟Գ։)
Հաստատեցաւ պսակն անդամոց անձնաւորութեան իւրում. (Եփր. ծն.։)
Առիւծուց անձնաւորութիւն հպեցուցանեն ի նա. (Դիոն. երկն. ՟Բ։)
Զիւր զյատուկ անձնաւորութիւնն ցուցցէ զերանելւոյն. (Փիլ. այլաբ.։)
Զիւրաքանչիւր դասս զանազանս ըստ անձնաւորութեան. (Լմբ. սղ.։)
Եւ իբր առանձնաւորութիւն. յայտնութիւն. սեպհական որպիսութիւն. ἱδιότης, τὸ ἵδιον. proprietas, proprium, sors.
Bamah, high place.
· Calfa
«բարձր տեղ». գործածուած եմ գտնում միայն Եզեկ. ի. 29. Զի՞նչ է աբբա-նայդ այդ՝ յոր դուքդ մտանէք և կոչեցին զա-նուն նորա աբբանա, մինչև ցայսօր ժամա-նակի։
= եբր. բնագրի [hebrew word] ha-bāmā, «բար-ձունո» ռառն է, որ յն. տառադարձուած է αβομα, այլ ձեռ. αββανα, որից էլ տառառ դարձուած է հայերէն ձևը։-Աճ.
Բառ. երեմ. մեկնում է «քար՝ որոյ երկիր պագանէին, կռոց տուն, բաղանիք, ւուացման տեղ»։ Առաջին իմաստով ան-շուշտ հասկանում է եբր. [hebrew word] eben, արամ. [hebrew word] abna, ասոր. [syriac word] abnā «ժայռ, քար», որ սակայն բնագրում չը-կայ։ Նորերից բառս գիտե միայն ԱԲ՝ իբր եբրայեցերէն։
to be avaricious, niggard, to save sordidly;
to be sparing of, to hoard avariciously.
· Calfa
Եթէ (քաղցր քեզ երեւեսցի) ագահանալ, զմտա՛ւ ած՝ թէ Քրիստոս ոչ կամի. (Ոսկ. յհ.։)
athlete, wrestler.
· Calfa
Առ այսու ժամանակօք ագոնարարացն տրագոս տուաւ, որ է գօշ. (Եւս. քր. ՟Շ՟Բ։)
ἁγονιζόμενος, certans in agone Որ առնէ զագոն, այս ինքն որ հանդիսանայ ի մրցմունս. ախոյեան. նահատակ. փէհլիւվան, կիւրէշճի.
Adonaï, the Lord God.
· Calfa
Ադովնա՛ տէր ելովէ սաբաւովթ։ Այսպէս ասէ ադովնայի տէր, եւ այլն. (ի սուրբ գիրս։)
Բառ եբր. ատօնա. ատօնայի. Տէր. տէր իմ։
Զչորեքգրեանն (Եհուահ) յայլում վայրի գտաք ադովնայի իսկ գրեալ ... Ադովնայի եւ ահիւահ զԱստուծոյ անունն նշանակեն. (Ոսկ. ես. ՟Ժ՟Ա։)
to grow dry or lean, to fade, to wither.
· Calfa
ξηρόομαι, λεπτόομαι, aresco, macresco Ազազիլ. ազազուն լինել. չորանալ. ցամաքիլ. նուազիլ. չորանալ. գուրումագ.
to free or rid oneself, to shake off, to break away;
to be ennobled or exalted.
· Calfa
ἑλευθερόομαι, liberor Ազատ լինել. ելանել ի ծառայութենէ. ոչ մնալ ընդ տէրութեամբ.
Անձնիշխան կամօքն ազատանալ ի բռնադատողական հարկաւորութենէ. (Պիտ.։)
Ազատանալ ի դառն պարտեաց գեհենին, կամ յամենայն զբօսանաց. (Յճխ. ՟Թ։ Ագաթ.։)
Ազատացեալ յամենայն կարեաց. (Եզնիկ.։)
Յամենայն փոփոխմանց ազատացաւ մանուկն. (Ոսկ. մտթ.։)
Ի կարգ ազատաց վերագրիլ, եւ ինքնագլուխ կամ արձակ լինել.
to grow better, to mend;
to receive a grant of nobility;
to be ennobled, to become noble.
· Calfa
Ազնիւ եւ յարգի լինել. լաւանալ. զգաստանալ. գըյմէթլի օլմագ.
Ոսկի ազնուանայ ի պահելն. (Երզն. մտթ.։)
Լսիցեն զսպառնալիսն, եւ ազնուանայցեն. (Ոսկ. ես. ՟Զ։)
as an antagonist;
valiantly, heroically.
· Calfa
Իբրեւ ախոյեան. որպէս քաջ նահատակ. արիաբար. կտրճի պէս. իյիտճէ.
Ոչ տրտմեցաւ ընդ այն, այլ՝ ախոյանաբար (կամ ախոյեանաբար) եւ ուրախութեամբ կրեաց. (Վրք. հց. ՟Բ։)
to be sick or ill;
to have bad habits, to be vicious.
· Calfa
νοσέω, ἁλγέω, ἁσθενέω, μονέω, πάσχω morbo laboro, doleo, aegroto, patior Նեղիլ ախտիւք ցաւոց. խօթանալ. ցաւագնիլ. տկարանալ. ցաւ քաշել, հիւընդնալ. աղրը սըզը չէքմէք, խասթա օլմագ.
Որք խոստանային հալածել յանձնէ ախտացելոց, նոքա զծաղրալից երկիւղն ախտանային։ Մարմինք նորա ախտացան։ Ախտացան ասայի ոտք։ Տաց ախտս, եւ ախտասցին ի նմին. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 8։ Յոբ. ՟Ժ՟Դ. 22։ ՟Բ. Մնաց. ՟Զ. 12։ Երեմ. ՟Զ. 21։)
Հիւանդ որ յերկար ախտանայ։ Ախտանամք յանձն եւ ի մարմին. (Եղիշ. դտ.։ Նար. ՟Ժ՟Ա։)
Բիբք աչաց յախտանալն այլում կարօտանայ աչաց։ Ախտանամք եւ մեռանիմք, որպէս ոչ կամիմք. բայց հոգւով՝ եթէ կամիմք, ոչ ախտանամք եւ ոչ մեռանիմք. (Շ. թղթ.։)
Կամ վնաս ինչ կրել. խանգարիլ. զարար չէքմէք, պօզուլմագ.
Անզգայքն ախտանան, եւ ոչ խօթանան. (Նիւս. բն.։)
Կամ վշտանալ. տխրիլ. եւ զայրանալ, զչարիլ. խոխալ. ինճինմեք. կիւճէնմէք.
Ախտանայր հոգւով, զի եւ ինքն ոչ եղեւ ողջակիզեալ. (Ճ. ՟Ա.։)
Ախտանան առ ասացեալսն։ Սպասէր նմա (զի սպանցէ). եւ այսպէս միշտ ախտանայր առ նա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 4։ Մագ. ՟Լ՟Է։)
Յարիլ յիրս ինչ ախտաւոր կրիւք եւ զգածմամբ. անկղիտանալ.
Եթէ ոչ ինչ ախտացաք ի գոյս ապականացուս. (Իգն.։)
Ի մարդկային իմն ախտէ ախտացեալ էին յայն։ Համբոյրն պղծութեան, որով ախտանայ հոգին. (Իգն.։ Բրսղ. մրկ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. 12։)
Յետ մարմնականին ախտի վճարելոյ՝ ախտանամք օր ըստ օրէ իմանալեաւս՝ փոքու եւ մեծաւ։ Զի մի՛ կարծիցիմք ախտանալ յերկուց զմին, արհամարհութիւն կամ անգիտութիւն. (Շ. թղթ.։)
Զպեղեայ զթետտաղացւոց գոռոզին ախտանալ (զյիմարութիւն)։ Զփարաւոնին ախտացաք զծանրասրտութիւն. (Յհ. իմ. ատ.։ Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
to become coal.
· Calfa
Յածուխ կամ յաճիւն դառնալ. քէօմիւր՝ քիւլ քեսիլմէք.
Մինչ ածխանալ (կամ ածղանալ) տեսանել զքաղաքն ակնունէր, պսակակիր տեսանէր. (Փիլ. յովն.։)
ornamented or inlaid with precious stones, worked in jewels.
· Calfa
λιθοκόλητος, λιθόστρωτος gemmis distinctus, lapidibus stratus Կապեալ ակամբք. յեռեալ պատուական քարամբք. ականակուռ. գոհարով բանած. միւճէվհէր.
Գահոյքն ականակապք. (Փիլ. նխ. ՟բ. եւ Եղիշ. ՟Ը։)
Զմէջ նորա ականակապ. (Երգ. ՟Գ. 10։)
Կամարս ականակապս ի համակ ոսկւոյ։ Ականակապ պսակ. (Յհ. կթ.։ Նար. կուս.։)
Գործել զոսկին եւ զարծաթ ... եւ զականակապն ի լրութիւն գործոյն. (Ել. ՟Լ՟Ա. 5. իմա՛ ըստ յն. գործ ականագործաց. Զարդ ակամբք յօրինեալ.)
Հրամայեաց զականակապս մերկացուցանել ի նոցանէ. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Է.։)
Հրամայեաց մերկացուցանել ի պատուոյն, եւ զականակապ ոսկի մանեակն հանին ի պարանոցէ նոցա։ (Ուր Տէր Իսրայէլ. եւ Կիր. դնեն)
limpid, clear.
· Calfa
Ջուր ականակիտ։ Ականակիտ եւ վճիտ միտք. (Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. լին.։)
Ականակիտ բղխեալ աղբիւրք։ Հոսանք ականակիտն աղբերաց։ Բղխէ աղբիւրն՝ ականակիտ պարզուածիւ. (Խոր. ՟Ա. 11։ Պիտ.։ Յհ. կթ.։)
Զհրաշալի սպիտակափառ ականակիտ (մարգարիտ)։ Վճիտ եւ ականակիտ չափաբերական մանուածոց. (Մագ. ՟Ժ. ՟Ծ։)
Աստեղք մաքրափայլք եւ ականակիտք։ Առ ճշմարիտ եւ ականակիտ լոյսն հայեցան. (Սհկ. կթ.։ Երզն. մտթ.։)
Մի՛ խառնեսցի պղտոր ուսումն ընդ յստակ եւ ականակիտ վարդապետութիւն Գրիգորի. (Փարպ.։)
cf. Ականակապ.
· Calfa
Կռեալ եւ խռկեալ ակամբք. ականակապ.
Ականակուռ ոսկի կամար։ Պաղպաջունք ականակուռք եւ մարգարտայեռք. (Յհ. կթ.։) (Տօնակ.։)
miner;
thief, a body snatcher.
· Calfa
Գողոց ականահատաց. (Մխ. դտ.։)
Այս հանդերձք եւ ո՛չ յականահատաց գողացեալ լինին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։)
Գերեզմանակրկիտ. τυμβωρύχος. effossor sepulcri, busta eruens գող՝ գերեզման բացօղ.
s. bot. propolis.
· Calfa
Մեղուաց զդուրս մեղուանոցացն՝ յառաջ քան զցուրտն՝ ականամոմով խնլոյ. (Եզնիկ.։)
ԱԿԱՆԱՄՈՄ եւ իբր ռմկ. ԱԿՆՄՈՄ. πρόπολις propolis, cera sacra Նիւթ ինչ իբր սոսինձ՝ դեզին խառն ընդ կանաչ՝ անուշահոտ ծանր, եւ դառնահամ, որով մեղուք ծեփեն զամենայն խնդբունս փեթակին եւ զեզերս բջջաց, եւ նովիմբ մածուցանեն զբնակութիւն իւրեանց զմոմակերտ ընդ փեթակի. վասն որոյ ըստ յն. նախաքաղաք ասի. եւ ի մեզ իբր ակն մոմոյ կամ մոմ ական. որ եւ իբրեւ դեղ ի վերայ ուռուցեալ աչաց եւ այլն. փիրապօլու, կիրապօլու.
cf. Ականակապ.
· Calfa
Յեռեալ ակամբ, ականակապ.
Ահարոնական ականայեռն այն պատմուճան. (Տաղ.։)
trap;
— մկանց, rat-trap, mouse-trap.
· Calfa
Ձգեաց զականատն, զի կալցէ զնա։ Այր մի հողագործ շինեաց ականատս բազումս ... Խաբեցից զբազում կաքաւս, եւ ածից յակնատս քո։ Կեցցես որպէս զայծեամն ի յակնատէ. (Եփր. ի յհ. մկ.։ Ոսկիփոր. ստէպ։ Վրք. հց. ՟Ի՟Ե։)
to surround, to environ, to encompass, to enclose, to fence, to gird;
to besiege, to invest, to beset;
to surround, to beset, to hem in;
to envelop, to pack up;
to spread abroad, to circulate, to take or lead about;
to veneer, to plate, to cover, to overlay;
պատեալ պաշարել զոք, to make a ring round, to hem round;
to beset;
— զվէրս, to dress a wound;
անդ խոր լռութիուն պատէ զամենայն, great silence prevails there;
ահ պատեաց զնա, he was struck by fear;
cf. Շուրջ.
· Calfa
Զբերան իւր պատեսցէ (բորոտն)։ Պատէ զամենայն վէրս նոցա։ Պատեաց զնա ի խանձարուրս։ Պատել կտաւով, կտաւովք (զմեռեալն). եւ այլն։
Պատեսցէ հաղբ զոտիւք իւրովք։ Պատեցից զքեզ թակարդօք իմովք։ Տոռունք մեղաց պատեցան զինեւ։ Պատեսցի ուռկանաւ ի պաշարումն. եւ այլն։
Պատեսցեն զքեւ թշնամիք քո պատնէշ։ Աննշոյլ անբաց խաւարաւն պատեցան։ Ահ պատեաց զնա։ Մինչդեռ խաղաղ լռութեանն պատեալ էր զամենայնն. եւ այլն։
Պատեաց զնոսա (զորդիսն իսրայէլի) անապատն։ Հուր պատեաց զՅակովբ։ Պատեցան զնովաւ երկունք իւր. եւ այլն։
Պատեաց ած Աստուած զժողովուրդն ընդ ճանապարհ անապատին։ Ա՜ծ պատեա՜ զնովաւ զամենայն մարտիկս շուրջանակի. (Ել. ՟Ժ՟Գ. 18։ Յես. ՟Զ. 3։)
Գիրկս արկեալ պատեցարուք զմիմեանց պարանոցաւ. (Պտմ. աղեքս։) Սոյնպէս եւ յամենայն գիրս բազմապատիկ առմամբ։
περιβάλλω, circumjicio, περιέχω, circumdo, complector, περιπλήκω, implico, ἑνειλέω, involvo, δεσμεύω, συνδέω, ἑνταφιάζω, colligo, convolvo, funero եւ այլն. Շուրջ արկանել կամ դնել՝ որպէս զպատ իմն, եւ պատանաւ. պատանօք պատատել. եւ Շրջապատել. ի մէջ՝ շուրջ փակել. պարփակել. պաշարել. եւ Ծածկել. վերարկել. դրուագել. եւ այլն. փաթթել, պատնել. սարմագ, քէֆինլէմէք, գաբլամագ, եօրթմէք.
war, battle, combat, fight;
temptation;
առտնին or քաղաքական —, intestine or civil war;
պաշտօնարան —ի, War-Office;
պաշտօնեայ or ոստիկան —ի, Minister of War;
պատրաստութիւնք —ի, warlike preparations;
արիւնռուշտ —, bloody battle;
մահացու —, war to the death, deadly fight;
դաշտ —ի, battle-field;
ըստ օրինաց —ի, according to the laws of warfare;
— հրատարակել, to declare war against;
— ահագին ի վերայ ուրուք յարուցանել, to threaten with war;
պատրաստիլ ի, —, to prepare for war;
երթալ ի —, to go to the wars;
առաջին նուագ մտանել ի —, to be in one's first battle;
ձեռն արկանել ի —, to undertake a war;
ի —գրգռել, դրդել, to excite to war;
to engage in war;
— յարդարել ընդդէմ, to combat, to attack;
տալ —, — մղել, to be at war, to make war, to war against, to give battle to, to fight a battle with;
եղեւ — խիստ յոյժ, a bloody battle was fought;
գրգռել, բորբոքել զ—, to excite, to kindle war;
սաստկացաւ —ն, the combat was fierce;
կորուսանել զ—ն, to lose the day, or a battle;
ի ժամանակս —ի, in time of war;
արծաթով պնդի —ն, gold is the sinew of war;
cf. Ընտանի;
cf. Իր;
cf. Խանձեմ;
cf. Մարտ.
· Calfa
Ճակատեցան ընդ նոսա ի պատերազմ։ Ձայն պատերազմի է բանակին։ Երկոտասան հազար վառեալ ի պատերազմ։ Անթառամ նահատակութեանցն պատերազմի յաղթեալ։ Ի զօրաւոր պատերազմի արար զնա յաղթօղ։ Զբարւոք պատերազմն պատերազմեցայ։ Ուստի՞ պատերազմունք, եւ ուստի՞ կռիւք ի ձեզ.եւ այլն։
Քան զամենայն պատերազմ՝ ընտանի պատերազմն չար է. (Սեբեր. ՟Գ։)
cf. Պատերազմական;
desultory war;
mimic warfare;
— նաւ, man-of-war, ship of war;
galley, trireme, three benched galley;
— երիվար, war-horse, charger.
· Calfa
Պատերազմիկ նաւք ... ի պատերազմիկ նաւս. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. քհ.։)
Նաւս կազմեալ պատերազմիկս։ Պատերազմիկ նաւս քառասուն. (Պտմ. աղեքս.։)
Ամենայն զօրքն պատերազմիկքն հայոց։ Ո՜վ քաջքդ պատերազմիկք։ Ի խտրութենէ պատերազմիկ զօրուն երթալոյ. (Բուզ. ՟Ե. 5։ Պտմ. աղեքս.։ Երզն. քեր.։ 3)
Տե՜ս եւ ՏՐԻԷՐ. յն. τριήρις, μακρή τριήρις triremis, navis bellica. այն է երեքկարգեա՜ն թիովք նաւ երկայն։
cf. Պատկանաւորութիւն.
· Calfa
Ամենայն սէր, ամենայն պատկանումն. (Դիոն. ածայ.։)
Եթէ ի բացատրութեանն պատկանութիւն ոք նայեսցի. (Սկեւռ. լմբ.։)
Յաղագս ամենայն անդամոցն (ի գլուխն) պատկանութեանն. (Տօնակ.։)
ՊԱՏԿԱՆՈՒԹԻՒՆ ՊԱՏԿԱՆՈՒՄՆ. ἑφάρμοσις, ἑφαρμογή convenientia, commissura. Պատկանաւորութիւն, եւ Պատկանիլն.
cf. Պատկերանամ.
· Calfa
Պատկերանալ. ձեւանալ. նմանիլ.
Ի մարդոյ ստեղծանիլն՝ նախ սերմանի յարգանդ, ապա պատկերի, եւ ապա աճէ, եւ ապա զարգանայ. այս է չորք դարք. (Մեկն. ծն.։)
Ոչ փոխեաց զվարս իւր (խոնարհականս), այլ ըստ Աստուծոյ պատկերեալս՝ ի խոնարհութեան զարդս. (Ասող. ՟Գ. 32։)
Զմատանին պատկերեալ թողեալ ի հանապազորդ յիշատակ. իմա՛ պատկերաւոր, դրոշմեալ պատկերաւ ի պէտս կնքոյ։
cause, motive;
pretext, excuse, cloak, colour;
—նօք, under pretence of;
վասն որո՞յ, վասն որո՞ց or յի՞նչ —նաց, why ? for what cause ?
ամբարտաւանութեան —նօք, on account of pride;
զբօսանաց —նաւ, for walking;
պէսպէս —նօք, under different pretexts;
բառնալ զ—նս, to take away the pretext.
· Calfa
Գնայր Հեղէոդրոս, պատճառանօք՝ իբրեւ սորին ասորւոցն եւ տաճկաստանի քաղաքացն զաշակերտութեամբ շրջել։ Պատճառանօք յերկարել զաղօթս։ Պատճառանօք՝ որպէս թէ առաջոյ կողմանէ զխարիսխն ձգելոյ իցեն։ Եթէ պատճառանօք, եւ եթէ ճշմարտութեամբ. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 8։ Մրկ. ՟Ժ՟Բ. 40։ Գծ. ՟Ի՟Է. 30։ Փիլ. ՟Ա. 18։)
Անկեալ կիսամահ՝ վասն որոյ պատճառանաց (ա՜յլ ձ. վասն որոց պատճառաց) մեռանէր՝ յայտ առնէր։ Վասն այսր պատճառանաց աղաչեցի, եւ այլն. (Իմ. ՟Ժ՟Ը. 18։ Գծ. ՟Ի՟Ը. 20։)
Վասն այսպիսի ինչ պատճառանաց (այսինքն անցից անցելոց). (Եւս. քր. ՟Ա։)
Բայց թէ յի՞նչ պատճառանաց գալուստ նոցա այսր, ո՜չ գիտեմ. (Խոր. ՟Բ. 54։)
Որ կատարեալն են սիրով նորա, բարձրագոյն են նոքա ի պատճառանաց օրինաց (իբր ի խտրանաց, կամ յերկիւղէ) Եփր. (ղեւտ.։)
Գտանի եւ յեզականն, Պատճառանաւ, որպէս նխ. Ի պատճառս. աղագաւ.
Իբրեւ զբօսանաց պատճառանաւ (այլ ձ. պատճառաւ). (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 46։)
Մեծարանաց պատճառանաւ առ ինքն կոչէր. (Բուզ. ՟Ե. 3։)
πρόφασις, ἕμφασις praetextus, species. Պատճառք ճարտարեալք, սնոտիք. պատրուակ. արտաքին երեւոյթ. պեհանէ, մահանա.
stole, long vest, garment, tunic, cassock;
գեղեցիկ —ք, fine clothes;
թխատեսակ —, dress coat;
— հանդարձից or փոխանակաւ, a suit of new clothes.
· Calfa
Արար նմա պատմուճան ծաղկեայ։ Որդւոցն ահարոնի արասցե՜ս պատմուճանս, եւ կամարս։ Զգեցոյց նոցա զպատմուճանսն, եւ ած ընդ մէջ նոցա զկամարսն։ Պատառեալ զպատմուճան իւր։ Ի վերայ պատմուճանի իմոյ վիճակս արկանէին։ Իսկ զպատմուճանն՝ քանզի էր առանց կարանի, ասեն ցմիմեանս, մի՜ պատառեսցուք զայդ։ Երկիւղիւդ՝ ատել եւ զպատմուճանն՝ որ ի մարմնոյն իցէ աղտեղեալ։ Պատմուճանն ազնիւ որդւոյ իւրոյ երիցու։ Սրբեցարո՜ւք եւ փոխեցէ՜ք զպատմուճանս ձեր։ Ամենեցուն ետ կրկին պատմուճանս։ Հինգ պատմուճանս փոխանակաւ.եւ այլն։
χιτών tunica στολή stola, vestis oblonga ἰματισμός, ἕνδυμα vestimentum, indumentum. Հանդերձ երկայն. զգեստ կտաւի կամ փառաւոր, մանաւանդ պարեգօտ. կապայ, լաթ, հագուստ.
honourable, respectable, estimable, venerable;
precious, rare, excellent, exquisite;
noble;
հայր —, Reverend Father;
—ք, noblemen, nobility, principal persons;
առ — ս ունել զոք, to hold or have in honour;
— ամենայն ժողովրդեան, respected by all people.
· Calfa
Եթէ հանցես զպատունկանն յանարգէ, իբրեւ զբերան իմ եղիցես։ Մնասցէ սակաւաւոր, եւ ոչ պատուական։ Զարանց պատուականաց։ Մեծութեամբ պատուականաւ։ Զբանս պատուականս։ Երկնչել ի պատուական եւ ի սքանչելի անուանէ տեառն աստուծոյ քո։ Պատուական արեամբն քրիստոսի։ Օրէնսուսոյց՝ պատուական ամենայն ժողովրդեանն։ ՛Որ էր նմա պատուական։ Զայնպիսիսն առ պատուականս ունիջեք. (եւն։)
Պատուական զինուորութիւնն հասանէր ի չարտշուք անարգութիւն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Բանն տեառն պատուական էր յաւուրսն յայնոսիկ։ Պատուականն՝ անօսր եւ չքնաղ. զի ոչ ստէպ պատասխանի առնէր աստուած. (Կիւրղ. թագ.։)
ՊԱՏՈՒԱԿԱՆՔ գ. Ազնուականք. իշխանաւորք. մեծամեծք. պատուաւորք, մենծերը.
Քահանայիցն, եւ պատուականաց, եւ զօրագլխաց. (Նեեմ. ՟Բ. 16։)
Զամենայն երեւելի պատուկանսն հրամայէր յընթրիս կոչել. (Եղիշ. ՟Է։)
deceit, cheat, fraud, imposition, seduction, trick, imposture;
mistake, error;
illusion, deception;
աստղ —նաց, erratic star, planet;
ի —նս արկանել, —նս մատուցանել, to deceive, to cheat, to seduce, to induce or lead into error;
cf. Ըմբռնիմ.
· Calfa
Պատրանք մեծութեան։ Ամենայն պատրանօք անիրաւուեան. (Մրկ. ՟Դ։ 19 ։ ՟Բ. Թես. ՟Բ. 10։)
Սովորութիւն ունէր՝ պատրանաց աղագաւ առ բազումս ոչինչ ի ծածուկ գործել. (Խոր. ՟Ա։ 33։)
Պատրանք բանսարկուին, կամ թշնամւոյն, չարին, դիւին, ՟Եւն. (Շար.։ Ժմ.։ Մաշտ. որ են ներգործաբար։)
Պատրանօք նախաստեղծին մերկացաք ի լուսոյն։ Մերկացաք մեղօք ըստ նախահօրն պատրանաց. (Շար.։)
Զարեգակն եւ զլուսին եւ զհինգ աստեղսն պատրանաց. (Եւս. քր. ՟Ա։ 2)
neck;
throat;
— ծովու, isthmus;
strait;
— սրուակաց, neck;
cf. Զոյգ;
անականել զ—աւ or ի վերայ —ի ուրուք, to fall upon the neck of;
գնալ ի բարձր —, to walk proudly or majestically, to strut;
կորացուցանել, դարձուցանել զ—, to take to flight, to flee, to run away.
· Calfa
Բայց քո անունդ պերինոս քարշեսցվե իւրուստն յավիտենական. (Հ=Յ.)
Զուլենիսն ագոյց ի վերայ մերկապարանոցի նորա։ Լուծցես զլուծ նորա պարանոցէ քումմէ։ Անկաւ ի վերայ պարանոց նորա եւ համբուրեաց զնա։ Արկ մարգրակոցկի ի պարանոց նորա։ Զմանկունսն պարանոցէ մարցն կախէին։ Եթէ դու՞ յանգուցի ձիոյ զօրութիւն, եւ զգեցուցեր զրահ ընդ պարանոցաւ նորա. (Եւն։)
Ամբարտաւանել՝ ոչ երբէք պարանոց ինքեանց արարչին խոնարհացուցանէին. (Կիւրղ. ղկ.։)
Գնացին ի բարձր պարանոց. (Ես. ՟Գ. 16։)
Կորացոյց իսրայել զպարանոց իւրաւջին թշնամեաց իւրոց. (Յես. ՟Է. 24։)
պարուսցեն զպարանոցս առաջի թշնամեաց ... (Յես. ՟Է. 12։)
Ի նոցա իսկ պարանոցն (..) ամենեւին կրթիցի ... նապն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 17։)
Յիմս պարանոց, եղբայր, այս ամենայն. (Կլիմաք.։)
Ներքին ծով ըստ նեղ գնացից ի պարանոցս դարձեալ։ Ընդ նեղ եւ ընդ երկայնաձիգ անցանելով պարանոց, եւ դարձեալ վերստին լայնանայ. (Արիստ. աշխ.։)
Եւրոպէ ... արձագանքն հերակլեայ, եւ խորքն պոնտոսի, եւ ծովն իւռկանեայ. յորմէ նեզագոյն պոնտոսի, եւ ծովն իւռկանայ. յորմէ նեզագոյն պարանոց ինչ ի պոնտոս անցանի։ իսկ ասիա է յասացեալ պարանոցէդ պանտոսի եւ իւռկանայ ծովուն մինչեւ ցմիւս պարանոցն, Եւն. (Արիստ. աշխ.։)
τράχηλος, αὑχήν collum, ervix. Վիզ. փող. ուլն մարդոյ եւ անասնոյ. ... իմա որպէս ամբողջ բոլորակութիւն ուլան, ի ձայնէս պար, յն. բէրի՛ այսինքն շուրջ, կամ պարան. վասն որոյ խառն ի ստուգաբանութէան հյ. եւ յն. ասի վասն անուանո Պերինոս կամ Բէրինոս։
cf. Կամշանամ.
· Calfa
Անուսմունք ոգւովն աչօք կուրացեալք եւ կամշոտեալք ... հայել ոչ կարեն առ ի տեսիլս իմանալեացն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 168։)
will, determination, intention, design;
wish, desire;
humour, fantasy, whim, caprice;
ի կամաց, կամօք եւ ախորժիւք, voluntarily, willingly;
կամօք, on purpose, designedly;
ըստ կամի, ըստ կամս, at will, ad libitum, arbitrarily, at pleasure;
at discretion;
յոչ կամաց, unwillingly, in spite of oneself, against one's will, reluctantly, grudgingly;
յօժար —, readiness, inclination, willingness;
յեղյեղուկ —, caprice, fickleness;
ինքնիշխան, բացարձակ —, absolute will, arbitrariness, despotism;
անձնիշխան —, free-will;
անձնահաճ —, humour, whim, caprice, fancy;
ըստ կամս անձին գնալ, to indulge one's fancy or caprice;
փոխել զկամս, to change one's mind;
անձնատուր լինել ի կամս ուրուք, to submit to the guideness of;
to comply with all the whims of;
ի կամս ուրուք դնել զիմն, to depend on another's will;
եթէ Տէառն — իցեն, if God wills, God willing;
Տէռն — լիցին, God's will be done;
եթէ — իցեն քո, if you wish or like;
ըստ հաճոյից կամց քոց, at your will or pleasure;
as well as you could wish;
— էին ինձ, I wished to, I wanted to;
— են ինձ ասել, I would say, I mean;
— եղեն նմա, it pleased him to, he liked to;
— էին նորա, he desired or wished;
հակառակ կամաց նորա, against his will;
որ ինչ ի կամս մեր, as much as we can.
· Calfa
Յօրէնս տեառն են կամք նորա։ Կեանք են ի կամաց նորա։ Տէր ի կամս քո (այսինքն կամօք կամ ի կամիլդ քո) ետուր գեղոյ իմոյ զօրութիւն։ Առնել զկամս քո աստուած իմ կամեցայ։ Զկամս երկիւղածաց իւրոց առնէ տէր։ Առնէր ըստ կամաց իւրոց։ Արասցէ ըստ կամս իւր։ Զկամս շրթանց նորա ոչ արգելեր ի նմանէ։ Ընդ կամս բերանոյ իմոյ հաճեաց տէր։ Ամենայն կամօք խնդրեցին զնա։ Կամօք իմովք կամ իւրովք. (յն. կամաւորապէս։) Անձրեւ կամաց (այսինքն յօժարակամ)։ Եղիցիք դուք ինձ երկիր կամաց. այսինքն կամեցեալ, ցանկալի. եւ այլն։
Ի կամսն ապաստան առնէ. զի կամքն իշխանութեան եւ կարողութեան է նշանակ. (Բրսղ. մրկ.։)
Զամենայն կամս ցանկութեան զգայութեացն։ Զանձինս իւրեանց ետուն ի կամս շռայլութեան. (Յճխ. ՟Թ։)
Պարապեալն ի կամս օրինացն։ Ըստ կամաց օրինացն։ Հաստատել զկամս բանիս. (Լմբ. ժղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Յարեաւ գնաց վաղվաղակի ի կամս կամաց իւրոց. (Եփր. թագ.։)
Հնազանդեցան ոչ իւրեանց կամաւ. (Հռ. ՟Ը. 20։)
Որ եկիր կամաւ հօր։ Որ կամաւ հօր եւ հոգւոյն։ Խոնարհեալ քո կամաւ. (Շար.։)
Ոչ ի կամաց մարմնոյ, եւ ո՛չ ի կամաց առն, այլ յաստուծոյ ծնան. (Յհ. ՟Ա. 13։)
Անձնատուրք եղեն ի կամաց, եւ ոչ ի բնութենէ. (Խոր. ՟Գ. 35։)
Առ համապատիւսն ի կամաց է հնազանդութիւնն, եւ ոչ ի հարկէ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ։)
Կենսասիրութեամբ եթող զոգին, եւ ո՛չ յակամայ կամաց արձակեաց զնա. իմա՛ ստորասաբար, կամաւ, կամաւորաբար արձակեաց. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
Չարութեան կամօք զբանն իւր մոռանայ, եւ չախորժէ յիշել՝ զոր յառաջն ասաց. (Վանակ. յոբ.։)
Աթենացւոց թագաւորէ աղմկէոն ամս ՟Բ. յետ սորա կամ եղեւ՝ պետութեանցն տասնամեայ լինել. (Եւս. քր. ՟Ա։)
θέλημα, θέλησις voluntas εὑδοκία placitum, beneplacitum αἴρεσις electio, propositum διάθεσις dispositio, adfectus. սանս. քամա. իսկ պրս. քեամ, է Կամք, եւ քիմք. Բանական յօժարութիւն. կարողութիւն անձնիշխան եւ ազատ ընտրութեան. հաճութիւն. հաւանութիւն. հակումն. ախորժ սրտի. հաճոյք. խնդիրք. կամեցողութիւն, եւ կամեցեալն. կամք, եւ ուզածը. եբր.
դիմազ. ԿԱՄ Է, ԷՐ, ԵՂԵՒ. ԿԱՄՔ ԵՆ, ԷԻՆ, եւ այլն. դիմազ. δοκέω, δοκεῖ, ἕδοξε, συνευδοκεῖ , βούλομαι censeo, videor, visum est, placet, volo. Հաճոյ կամ բարւոք թուի. լաւ. կամիլ. հաճիլ. Յիշեցուցանել ձեզ այսուհետեւ կա՛մ է ինձ։ Եւ նմա կամ իցէ բնակել ընդ նմա։ Կամ եղեւ եւ ինձ կարգաւ գրել քեզ։ Որոց զիա՛րդ եւ կամ եղեւ անձանց իւրեանց, բերէին նուէրս տեառն։ Եթէ կամք իցեն արքայի։ Եթէ կամք իցեն քեզ։ Գրեցէ՛ք, որպէս կամք իցեն ձեզ։ Իբրեւ կամք եղեն աստուծոյ. եւ այլն։
cf. Կայլականամ.
· Calfa
Աստուածաբան ասէ, ել ջուր ի կողէն քրիստոսի, զի ցուցցէ՝ թէ մեռեալ է. կայլակեաց արիւն, զի ցուցցէ՝ թէ կենդանի է. (Տօնակ.։)
Վտակք կրկնակի աղբեր կայլակնացեալ հրաշիւք. (Երզն. մտթ.։)
cubit;
straight, standing, perpendicular, erect, on foot;
firm, stable;
— կալ, to be up or a foot;
to rise, to get up;
գնալ —, to be haughty, proud, vain;
նստաւ —, he sat upright;
եկաց —, he stopped, stayed, or did not pass beyond.
· Calfa
Յերեքհարիւր կանգնոյ զերկայնութիւն տապանին ... ի մի կանգուն կատարեսցես զնա ի վերուստ։ Արասցես տապանակ, յերկուց կանգնոյ եւ ի կիսոյ զերկայնութիւն նորա, եւ ի կանգնոյ եւ ի կիսոյ զլայնութիւն նորա։ Կանգնաւ յայսմ կողմանէ, եւ կանգնաւ յայնմ կողմանէ։ Գոգեալք երեսուն եւ երիւք կանգնովք. եւ այլն։
Կանգնաւ չափեալն եւ չափողն՝ կանգուն կոչին. (Մաքս. ի դիոն.։)
Ոչ գնայցէք կանգուն։ Նստաւ կանգուն։ Կանգուն կացցէ կամ եղիցի առաջի իմ աթոռ նորա կամ տուն կամ վկայութիւն. (Բ. Թագ. Է. 16. 26։ Երեմ. լ. 20։)
Մարդոյս կազմութիւն կանգուն գոլով՝ ի վեր միշտ զհայելն գուշակէ առ աստուած։ Ծառայն փութայ զամենայն աւուր ծառայութիւն ի կանգուն ունել. այսինքն ուղիղ եւ անպակաս վճարել. (Խոսր.։)
Իսկ, (Տօնակ.)
Զտեղի առ յիսուս, այսինքն արգել զգնացսն, եւ եկաց կանգուն. իմա՛ որպէս ռմկ. կանկ առաւ, կայնեցաւ։
πῆχυς եւս եւ κύβιτον cubitus, -um . Անուն չափոյ, եւ ձող չափողական, ըստ հասարակ առման՝ Չափ միջոցի յարմկանէ ցծայր միջամատին, որչափ է եւ յուսոց ցարմուկն. այսինքն երկու թզաչափ. բայց սրբազան կանգունն էր կրկինն հասարակ կանգնոյ, այսինքն որչափ է ամբողջ բազուկն. ա՛յլ է եւ հսկայից կանգունն, եւ արքունին, եւ երկրաչափականն, եւ ազգայինն, եւ գաւառականն. զոր օրինակ Գ. Թագ. Է. 15. բարձրութիւն պղնձի սեան ասի լինել ԺԸ. կանգուն. որ ԼԵ դնի ի Բ. Մնաց. Գ. 15. եւ Երեմ. ԾԲ. 21. իսկ Փիլ. ել. Բ. 1. վեց թզաչափ դնէ զկանգունն, որպէս եւ զթիզն քիլ կոչէ. կանկուն .... եբր. ամմա.
ԿԱՆԳՈՒՆ 2 ա.մ. ὁρθός, ἑγερθείς rectus, erectus ἐστός, ἐστικός, ἁναστάς stans, surgens. եւ ընդ բայի. արմատ Կանգնելոյ. կայուն. որ կայյոտին. ուղղորդ. ուղիղ. ուղղաբերձ. հաստատուն. եւ Անթերի. կանկնած, կանկ առած, եւ կայնած, շիտակ, հաստատ.
cf. Կաշանամ.
· Calfa
Ոչ եմուտ ընդ յարկաւ, մինչեւ կաշեցաւ ամենայն մարմինն որպէս անասնոյ. (Վրք. եւագրի.։)
βυρσόομαι corio contegor. որ եւ ԿԱՇԱՆԱԼ. Պնդանալ որպէս կաշի. բրտանալ. կաշի կապել, կաշի դառնալ.
s. pl. bonds;
hand-cuffs, fetters, manacles;
rope, cord, string;
pass, defile;
censure, excommunication;
տուն —նաց, prison, jail, gaol;
ի կապանս արկանել, to fetter, to put in irons;
to imprison.
· Calfa
Հալեցան կապանքն ի բազկէ նորա։ Խզեցի զկապանս լծոյն ձերոյ։ Կապեցին կապանօք, եւ տարան ի բաբելոն։ Ի տանէ կապանաց։ Երկաթի կամ պղնձի կապանօք։ Ձգեցի զնոսա կապանօք սիրոյ իմոյ.եւ այլն։
Կապանք մեղաց։ Չար կապանաց մարդկան լուծիչ. (Ոսկ. յհ. Շար.։)
Ի ձմերային կապանացն լուծեալք. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Վերստին կապէ յարութեամբ յիւրում ժամանակին անլուծանելի կապանօք. այսինքն զօդիւ, միաւորութեամբ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։)
ԿԱՊԱՆՔ (եկեղեցական), այսինքն Բանադրանք. նզովք.
Զպատիժս կապանաց հեղէ՛ք ի վերայ նորա. (Երզն. մտթ.։)
Կապանք, որ է հոմանութեամբ լծեալ. զի է կապանք երկաթի եւ բանտից, եւ է կապանք քարեայ (այսինքն լերանց), որ ասի՝ կիրճս ճանապարհի. (Երզն. քեր.։)
δεσμός vinculum, ligamen πέδη compes, pedica. Կապ, մանաւանդ կաշկանդիչն եւ պատժականն. պարան. չուան. ոտնակապ. ձեռնակապ. շղթայ. իրօք կամ նմանութեամբ.
cf. Խենեշանամ.
· Calfa
Բառ ռմկ. որպէս Խենեշանալ. թերեւս նոյն ընդ Իշանալ, որպէս գիջանալ. եւ կամ մերձիլ ի կայռին.
pleasantry, jesting, foolery;
mockery, jeering, jeer, scoff, taunting;
opprobrium;
ծաղր եւ այպն կատականաց առնել, to laugh, to scoff or jeer at, to cover with ridicule;
— լինել or — ծաղր եւ այպն կատականաց լինել, to make oneself ridiculous, to render oneself an object of derision;
to be the sport or laughing-stock of.
· Calfa
Լինել ի կատականս։ Ի ծաղր եւ ի կատականս։ Ի նախատինս եւ ի կատականս։ Առնել կամ լինել ծաղր եւ այպն կատականաց. (Երեմ.։ Եզեկ.։ Յոբ.։ Սղ.։)
end, extremity, term;
accomplishment, consummation;
end, close, expiration;
effect;
destiny;
ածել ի —, ի — հասուցանել, to conduct to the end, to put the finishing touch, to accomplish, to perfect;
նորանշան կալաւ նա —, strange was his destiny;
մինչեւ ի — աշխարհի, to the end of time, when time shall be no longer;
այլ չեւ է —, but the end is not yet.
· Calfa
Լայն ճանապարհս, միով կատարածաւ յանգեալ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Եպիկուրոս կատարած ամենայն բարութեան զհեշտութիս դներ. (Նոննոս.։)
Կատարած առաքինութեան կենաց՝ առ աստուած նմանութիւն է. (Նիւս. երգ.։)
τέλος finis ἕσχατον ultimum πέρας terminus, ora. Կատարուած. կատարումն. լրումն. գլխաւորումն. վճարումն. սպառուած. աւարտ. եզր. վախճան. վերջ. ծագ. ծայր. լմըննալը, վերջը.
Կատարած օրինացն քրիստոսի է։ Սկիզբն եւ կատարած, առաջին եւ վերջին։ Ոչ սկիզբն աւուրց, եւ ոչ կատարած կենաց։ Յետ կատարածի աւուրցն՝ հրաման ետ թագաւորն ածել զնոսա։ Ի սկզբանէ մինչ զկատարած։ Ի կատարած (յն. εἱς τὸ τέλος , որ եւ Ի ՍՊԱՌ )։ Ի կատարած՝ զամօթ դաւոյն ժառանգեր։ Յետին կատարած համարեցան։ Նստեր՝ տեսանել զկատարածն։ Չեւ է կատարած։ Ապա եկեսցէ կատարած։ Հունձքն կատարած աշխարհիս է.
four;
— անգամ, four times;
ի չորս գնալ, to go upon all fours;
բարձեալ ի չորից, borne by four men;
որ օր — էին ամսոյն, on the fourth, on the fourth of the month.
· Calfa
Չորք անգամ եկին կանայքն ի գերեզմանն. (Սկեւռ. յար.։)
Ի նորոց կտակարանաց չորս աւետարանք միայն. (Կոչ. ՟Դ։)
Անտի բաժանին չորս գետք. (Տօնակ.։)
Առաջնորդք նախանձու .. ի յայտնի եպիսկոպոսաց չորս. (ա՛յլ ձ. չորիս) (Վրք. ոսկ.։)
Յարուցեալ աղեքսանդրոս ի գահոյիցն՝ շիջոյց զճրագն, եւ ի դուրս ելեալ՝ ի չո՛րս գնայր առ գետովն. (ա՛յլ ձ. չորեքյափք գնայր) (Պտմ. աղեքս.։)
Իբրեւ զմանուկս մատաղս եմք, որք ի չորից զեռան, եւ գնալ յոտից ոչ կարեն. (Կլիմաք.։)
եւ նախդրիւ՝ զչորս կամ չորս. ի չորս. ընդ չորս (լծ. եւ նոյն ընդ Քառք. որպէս եւ ընդ պրս. չէհար, չահար, չառ ). τέσσαρες, τέτταρες quatuor չորս. Թիւ՝ միով աւելի քան զերիս. երկիցս երկու.
needy, indigent, necessitous, poor, beggarly;
— եմ յամենայնէ, I possess nothing, I am penniless;
— է, he is in a state of necessity, of want, poverty or need.
· Calfa
Յամենայն պիտոյից չքաւոր։ Չքաւոր ի գիտութենէ. (Ճ. ՟Գ.։ Զքր. կթ.։)
to grow poor, to become needy, to want, to be in need, in extreme want, without resources, in straitened circumstances;
ոչ չքաւորէր անենազօր ձեռն քո արձակել, it was not difficult for Thy Almighty hand to send.
· Calfa
Ոչ չքաւորէր ամենազօր ձեռն քո՝ արձակել ի վերայ նոցա գազանս. (Իմաստ. ՟Ժ՟Ա. 18։)
Բազումք ի յունաց՝ որ զընտրութիւնն այսպիսի ինչ իրաց ուսանել փութային, չքաւորեցան, եւ յանքնինս անկան. (Կիւրղ. ղեւտ.։)
Եւ ռմկ. ոճով, որպէս Զքանալ. աներեւութանալ. պակասիլ.
Երերնայ աստղն ի յունիսի ՟Ժ օրն. եւ սկսանի ինքն չքաւորիլ ի նոյեմբերի երեք օրն. (Վստկ. ՟Ժ՟Բ։)
ἁπορέω, -ομαι inopiam patior, indigeo, deficio. Չքաւոր լինել. աղքատանալ. ցականիլ. կարօտիլ. եւ Տկարանալ. չկարել. յետնիլ. վերջանալ.
cf. Չքանամ.
· Calfa
ἁφανίζομαι evanesco. (գրի եւ ՉՔԱՏԻՄ) Չքանալ. չիք լինել. անհետ լինել.
object serving to contain another or others, trunk, box, case, scrutoire, sheath, scabbard, cover;
*vestry-room;
— նամակի, envelope, cover;
— թղթոյ, pocket-book, portfolio.
· Calfa
Ասէ եւ Պղատովն պահարան գոլ զմարմին բանականին անձին. (Սարկ. հանգ.։)
Իբրեւ լուսին յարեգակնէ (լուսալիր եղեալ). զի տայ՝ մինչ լնու զպահարանն, եւ առնու՝ մինչ հանէ զամենայնն. (Վրդն. ծն.։)
φυλακή, φρουρά custodia. Տեղի պահելոյ եւ պահեստի, կամ պահպանարան.
ՊԱՀԱՐԱՆ. θήκη theca. Ընդունարան իրաց պահելեաց, արկղ, տապան, դարան. տուփ.
defence, protection, guard, auspices, patronage, stay, support, favour;
apology, intercession;
service, office;
ընդ պաշտպանութեամբ օրինաց, under the aegis of the Law.
· Calfa
Ոչ անտես արարեր յամենայն ժամանակի եւ յամենայն տեղի քոյով պաշտպանութեամբ Տէր. (Իմ. ՟Ժ՟Թ. 20։)
Առ Աստուած յարձակելն՝ նոցա իմանալւոյն յօժարութեանն է. իսկ միշտ ի յայս պահպանելն՝ է պաշտպանութեանն Աստուծոյ. (Մաքս. ի դիոն.։)
Ընդ լուսնովս վայրք ... մտերմաբար յանբանս եւ ի բանաւոր կենդանիս՝ բերովք զիւրաքանչիւրն կատարեն արժանաւոր պաշտպանութիւն. (Պիտ.։)
ὐπερασπισμός protectio, defensio ἁντίληψις opitulatio, patrocinium παρίστασις assistentia. Պաշտպանելն. պաշտպանն գոլ. հովանաւորութիւն. պահպանութիւն. օգնականութիւն. ջատագովութիւն. զօրավիգն.
dropsy;
— որովայնի, ascites, common dropsy;
— գլխոյ, hydrocephalus;
- աչաց, hydrophthalmia;
— պորաց, hydrophalus;
— սրտակրանաց, hydrocardy;
— փամփշափ, hydrocele;
— կրծից, hydrothorax;
— ականջաց, hydrotite.
· Calfa
Անհնարին ջրգողւթեամբ զգածեալ։ Մահկանացու ջրգողութեամբ անկեալ վախճանեցաւ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
to plunge into water, to submerge, to drown;
— զնաւ, to launch.
· Calfa
Ոչ զիջեալսն ի ջուր, այլ զնոսա՝ որ ի վերն նստիցին, եւ՛ս չար քան զնոսա՝ որ ընդ տիղմն գայցեն, ջրմխէ։ Զի մի՛ ջրմխիցի նաւ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 7։ Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Գ։)
few in number, inconsiderable, moderate, small, slender;
"somewhat, less;
—, առ —, little by little, by degrees, by little and little, insensibly;
— անգամ, — երբեք, rarely, seldom;
ոչ —, many, much, not less;
— ինչ, —ս, առ — մի, few, not very, somewhat, rather, a little, cf. Փոքր մի, cf. Փոքր ինչ, cf. Խուն մի;
առ — մի, ի — ժամանակի, յետ —ուց, shortly, in a short time, for a moment;
յետ — միոյ, shortly after;
—ուք, with few attendants;
in few words, briefly, in short;
ոչ —ք ի նոցանէ, many of them;
ճաշակեցի — մի մեղր, I ate some or a little honey;
մարթի եւ ի —էն՝ — տալ, a little may be offered even of a little;
cf. Շատանամ."
· Calfa
Սակաւ մի ջուր կամ մեղր։ Աւորք սակաւք։ Մնասջիք թուով սակաւք։ Բաժանեսցեն ի մէջ բազմաց, եւ սակաւուց։ Ժողովեցին՝ որ շատ, եւ եւ որ սակաւ. որոյ շատն էր, ոչ յաւելաւ, եւ որոյ սակաւն էր, ոչ պակասեաց։ Սակա՞ւք իցեն (բնակիչկքն), եթէ բազումք։ Եւ յուդա ընդ առաջ նորա սակաւուք։ Եւ թէ սակաւ իցէ, յաւելից քեզ դոյնչափ։ Եւ անդ լինէր ոչ սակաւ ջան եւ վտանգ. եւ այլն։
Ուստի սակաւ մի կասկած ունէր, անտի աներկիւղ հաստատէր։ Փոխանակ սակաւ աշխատութեանս մեր բազմապատիկ հանգիստ ունելոց եմք։ Դադարեալ աւուրս ինչ սակաւս։ Մի ի սակաւում այսմ ժամանակի զանվախճանելի զփառսն չափեր. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Ը. Խոր. ՟Ա. 14։ Նար. ՟Հ՟Ը.)
Զամենայն մատնեաց հեշտութեան սակաւի. (Բրս. արբեց.։)
Այսորիկ ցայսքան ասացեալ ըստ խորհրդոյ սակաւ Մի շատէ բաւականասցի. (Տօնակ.։)
Մի՛ զամենայն միանգամայն խնդրեր ուսանել, այլ մեղմով եւ սակաւ սակաւ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Առ սակաւ սակաւ մեծանան զօրութիւնքն. (Իգն.։)
Ի ձեռն այսոցիկ ամենայնի իբր դրան բացելոյ՝ ըստ սակաւ սակաւ մտանէ ի բանն, որ վասն յարութեանն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 40։)
Վատառողջ օդն միշտ շնչելովն վնասէ զսակատն. (Ի գիրս առաքին.։ 13)
ὁλίγος, -η, -ον, μικρός, -ρά, -ρόν paucus, -a, -um ὁλιγοστός perpaucus, paucissimus ἑλάττων, -σσον, ἤττον, ἤσσον minor, minus βραχύς, -χύ brevis, -ve, parum. Որ ինչ է սակով եւ չափով. նուազ. դոյզն. դուզնաքեայ. սուղ.
water-fall, cascade, cataract;
cf. Սահանափակ;
water-fall of a weir;
sheet of water.
· Calfa
Սահանք երկնից բացան, կամ խցան։ Եթէ սահանս յերկինս արասցէ տէր։ Խորք խորոց կարդացին ի ձայն սահանաց քոց։ Որպէս սահանք ջրոց, նոյնպէս սիրտ թագաւորի ի ձեռս աստուծոյ. (Ծն. ՟Է. 11։ ՟Ը. 2։ ՟Դ. Թագ. ՟Է. 17։ Սղ. ՟Խ՟Ա. 8։ Առակ. ՟Ի՟Ա. 1։)
Ուստի՞ անձրեւացն ի վայր սահանք։ Զելեւէջս տարաբեր (կամ տարուբեր) անդադար սահանացն (ալեաց ծովու). (Առ որս. ՟Բ։ Ագաթ.։)
Ծով զմիտս անդադար գոզմամբ ձայնի սահանացն խռովեցուցանէ։ Սահանք տրտմութեան, աշխարհածուփ խռովութիւնք. (Պիտ.։)
καταράκτης, καταρράκτης cataracta ὀρμή impetus ἑπίχυσις effusio եւ vectis, obex, porta. Սահեցումն ջուրց ի բարձանց. հոսանք՝ վազք՝ յորդութիւնք. քարավազք. կարկաջահոսանք. դրունք եւ պատուհանք՝ զորս փակեն եւ բանան յարդելուլ եւ ի թողուլ զհոսանս ջրոց.
to bound, to limit, to set bounds to, to circumscribe;
to define, to determine, to fix, to decree, to establish, to institute;
to regulate, to decide, to resolve, to propose, to deliberate, to stipulate, to prescribe;
to destine, to design, to affect;
to consist, to measure, to weigh;
յառաջագոյն or յառաջ —, to predestine, cf. Նախասահմանեմ;
— սահմանս զանձնէ իւրմէ, to bind oneself by an oath to;
— անդր քան, to confine, to banish, to exile.
· Calfa
Սահմանիցէ ինչ անձին իւրոյ։ Ամենայն սահմանքն՝ զոր սահմանէաց զանձնէ իւրմէ։ Ի ժամանակ սահմանեալ պատրաստեցաւ։ Որ հաստատեաց զերկիր, որ սահմանեաց զնա։ Որդի մարդոյ ըստ սահմանելոյն երթայ.եւ այլն։
Եկեսցուք եւ սահմանեսցուք զիմաստասիրութիւն։ Եւ սահմանել անհնար է, եթէ ոչ նախ առաջին ուսանիմք, եթէ զինչ է սահման, զի՞նչ է յոռութիւն, եւ զի՞նչ առողջութիւն սահմանի։ Անունն սահմանէ զբնութիւն ենթակայիրի. (Սահմ. ՟Բ. եւ այլն։)
ὀρίζω (լծ. ընդ որոշել). διορίζω termino, determino, praescribo, statuo, constituo, decerno μετρόω metior. որ եւ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԵԼ. Որոշել. բացորոշել. դնել ի մտի. կարգել. կարգպւորել. ամփոփել ընդ սահմանաւ իւիք. չափել.
cf. Սահմանաբար.
· Calfa
cf. Սահմանաբար.
Բնաւորեալն ի նմա բարկութիւն բնութիւն եղեւ երկրորդ անգամ սահմանօրէն, (Թղթ. հաղբատ. առ գր. տղ.։)
cf. Սաղարթանամ.
· Calfa
cf. Սաղարթանալ.
Բազմուք ի ծառոց նախ քան զթզենին ծաղկին եւ սաղարթաւորին, որպէս նշին. (Տօնակ.։)
Յոքունք նախ քան զթզենին սաղարթաւորեալք. (Կիւրղ. ղկ.։)
Ծաղկէր եւ հաւատն քրիստոնէից, եւ սաղրթաւորել զուարճանայր նահատակութեամբ վկայից. (Ճ. ՟Ա.։)
Քառահոլով վտակօքն արբուցանէ զտիեզերս սաղարթաւորեալ։ Թզենի սաղարթաւորեալ. (Տօնակ.։)
cf. Սաղարթանամ.
· Calfa
cf. Սաղարթանալ.
Բուրաստան ամենածաղիկ սաղարթեալ։ Ծառովք պտղաբերովք սաղարթեալ։ Տեսանիցէք զթզենին սաղարթեալ. (Ճ. ՟Գ.։ Արծր. ՟Է. 6։ Տօնակ.։)
Անահտական դից մատուցեալ՝ ըզդափնայինըն սաղարթեալ. (Շ. վիպ.։)
Նոր են ծաղկեալ նռնենիք, նոր սաղարթեալ թզենիք։ Կանաչաբոյս սաղարթեալ բողբոջախիտ վարդաթուփ. (Տաղ.։)
cf. Պարուկանամ.
· Calfa
ՊԱՐՈՒԿԱՆԱԼ ՊԱՐՈՒԿԻԼ. իբրեւ պարուկաւ ոլորտանալ ձայնի յառոգանութեան. Եւ արդ պարուկանայ ձայն ըստ այսքան յեղանակս։ նախ բնութեամբ պարուկին՝ է՛ եւ ո՛վ. իսկ երկրորդ անգամ՝ պատահմամբ պարուկին ամենայն երկբարբառք ... իսկ երրորդ անգամ՝ պարուկանայ ձանն եւ ի սուր ձայնորդս ... չորրորդ անգամ՝ պարուկանայ ձայնն ի զօրութենէ ենթադատութեանն. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։) Տ։ եւ Պարոյկանալ։
instrument, tool, apparatus, harness, furniture;
նաւ կազմեալ ամենայն սարութեամբ, ship complete in stores and rigging.
· Calfa
Եւ նաւ թէ կազմեալ իցէ ամենայն սարութեամբ. (Բրսղ. մրկ.։)
cf. Սեղանակից.
· Calfa
cf. Սեղանակից.
Սա զայն խնդրէ՝ որ ինչ օգուտն իցէ սեղանորդացն, եւ նա՝ որ ինչ վնաս իցէ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 17։ 1)
to sow, to disseminate, to spread or cast the seed;
to procreate;
— սերմն, to seed;
ժամանակ սերմանելոյ, seed-time or sowing-time.
· Calfa
Ըստ յն. ոճոյ ասի եւ զկենդանւոյ, որպէս Սերել, ծնանել.
necessaries, the necessary, the needful;
need, want, necessity, indigence;
exigence, necessity;
use, employ, business;
concise narration;
— or — մարմնոյ, needs, jobs, going to stool;
ի պէտս, for use or service;
for;
յի՞նչ պէտս, for what use or purpose ? why ?
— կենաց;
the necessities of life;
— են, — է, ի պէտս է, it must, it is necessary;
չեն —, it must not, it is not necessary;
յոչինչ պէտս, in vain, uselessly;
յանձին ունել, to have care, to be concerned, to reck;
պէտս ունել, to want, to need, to be or to stand in want of;
ի պէտս գալ, to be useful or serviceable;
պէտս առնել, պիտօք վարիլ, to use, to make use for, to avail oneself of;
պէտս ունել զիմեքէ, to devote or apply oneself to;
զպէտս հոգւոյն հատուցանել or վճարել տեառն, to breathe one's last, to die;
պէտս ունիմ or — են ինձ երթալ, I must go;
նստիլ ի պէտս, վճարել զպէտս մարմնոյն, to go to stool, to evacuate the bowels.
· Calfa
Մի բանակռիւ լինել յոչինչ պէտս ի կործանումն լսողաց. (՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 14։)
Փոխանակեցին զպէտս բնականս ի պետս անբնականս. (Հռ. ՟Ա. 26։)
Լնու զպէտս պիտոյից ամենայն արարածոց. (Յճխ. ՟Դ։)
Զորոց եւ ոչ մի ոք ի նոցանէ պետք յանձին կալաւ մատենադրել. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Մի եղելոյ հինգերորդ բաղկացութեանն՝ առ ամենայն. (աշխարհ՝) աստուած սորա պիտօքն վարիւր . այսինքն զաս ի պէտս վարէր, ի կիր արկանէր. (Պղատ. տիմ.։)
Ո՞ր պետք էին պահելոյ մարմնաւորապէս՝ որք բանիւք էին սրբեալ. (Առ որս. ՟Է։)
Անցաւոր կենացս ի պետք է գործակալութեան. (Վրդն. ղեւտ.։)
ՊԷՏՍ. որպէս Պէտք. պիտանաւորութիւն.
Նա անուանեցաւ առ ի պէտս ժամանակին. եւ դուք ճշմարիտ ծնունդք սուրբ հոգւոյն. (Եղիշ. ՟Է։)
Պետք են բացայիշատակք համառօտ քաջադիպութեամբ ի դէմս ինչ վերաբերեալ. եւ ասացեալ է այսպէս, յորոց եկաց կենցաղոյս օգտակարագոյնն ... Պիտոյիցս ոմանք են բանականք, եւ ոմանք գործականք ... Արդ զանազանութիւն այս է պիտոյից. եւ այլն։
χρεία, χρῆμα, χρῆσις , ἁσχολία necessitas, indigentia, negotium, sus, vacatio τὸ χρείσιμον, δέοντα utile, debita, necessaria. Որ ինչ պիտի կամ պիտոյ լինի, պիտանի գտանի իրք կարեւորք կենաց. եւ ի կիր արկանելիք կարիք. տես եւ ՊԻՏՈՅՔ. Պիտանաւորութիւն, պետք եղած բանը, պիտոյքը.
ՊԷՏՔ ԵՆ. ՉԵՆ ՊԵՏՔ. χρή, δεῖ opus est, necesse est. Գոյ կամ չիք պիտանաւորութիւն, հարկ. պիտոյ է, պիտի. չէ պիտոյ. պետք է.
coquettish, foppish, spruce, dandy;
cf. Պճնասէր.
· Calfa
Որպէս պճնասէր. զարդասէր.
ornament, dress, embellishment;
cf. Պճնանք.
· Calfa
ՊՃՆՈՒԹԻՒՆ ՊՃՆՈՒՄՆ. որ եւ պճն. Պճնանք. պաճուպանք. պճնիլն. զարդարանք. շուք պատկերի դիմաց եւ զգեստուց.
Աստանօր նախահորն կանգնումն կուսից, աճեցումն տղայոց, պարարումն ծերոց. (Մաշտ.։)
Զայն ձեւն փոխեցին ի պճնումն աբեղայից. (Վանակ. հց.։)
cf. Որովայնապարար.
· Calfa
ՊՈՐՏԱԲՈՅԾ ՊՈՐՏԱՊԱՐԱՐ. παράσιτος parasitus, coenarum adsecla, bucco. Որ բուծանէ եւ պարարէ զպորտ. որովայնապարար. որկորամոլ.
cf. Որովայնապարար.
· Calfa
ՊՈՐՏԱԲՈՅԾ ՊՈՐՏԱՊԱՐԱՐ. παράσιτος parasitus, coenarum adsecla, bucco. Որ բուծանէ եւ պարարէ զպորտ. որովայնապարար. որկորամոլ.
diligence, care, study, work;
զուր —, labour lost, labour in vain;
— դնել, տանել, յանձին ունել cf. Ջանամ.
· Calfa
Այս ջան է առ առաջի իմ, մինչեւ մտից ի սրբութիւն աստուծոյ։ Ամենայն բան ջանիւ։ Վասն բազմացն հաճութեան ջան յանձն առաք։ Եւ անդ լինէր ոչ սակաւ ջան եւ վտանգ խռովութեան քաղաքին։ Յիշէր եղբարք, զվաստակն մեր եւ զջան.եւ այլն։
Լինի երբեմն՝ որ առանց ջանի իւովի կարես արտասուել. (Անան. զղջ.։)
Մշակել ի ջանս բարեպաշտութեան։ Առ այս՝ ջան ի մտի կայցէ վերակացուին։ Որ ինչ իմաստութեան ջանք, փոյթ յանձին կալան։ Ոչինչ մնայ յիմ (կամ յիմմէ) ջանից՝ պատմել քեզ զամենայն. (Յճխ. ՟Ղ. ՟Ի՟Գ։ Խոր. ՟Ա. 1։ ՟Բ. 3։)
ՋԱՆ ԴՆԵԼ. ՋԱՆ ՏԱՆԵԼ. ՋԱՆ ՅԱՆՁԻՆ ՈՒՆԵԼ. Ջանալ. գուն գործել. փոյթ տանել.
Ջան առաջին դնել, եւ ելս նեղութեան հնարել։ Յոքունց նախ քան զհոմերոս ջան եդեալ բազում աշխատութեամբ զուղղախոսութիւն սերմանել. (Յհ. կթ.։ Մագ. քեր.։)
Բազում փութով ջա՛նս դիր, եւ ստացի՛ր զշնորհս զղջման. (Անան. զղջ.։)
Ջան տարեալ ուղղել զնա։ Ասացելոցն յայնցանէ ջան տանել, եւ յինքենէ յաւելուլ։ Եթէ ոք ջան տարցի, գտցէ զսա ուղղապէս տրամախոհութեամբ. (Մագ. քեր.։)
(լծ. հյ. գուն. եւ լտ. գօնա՛դուս ). κόπος, μόχθος, κάματος labor, fatigatio κακοπάθεια vexatio, molestia σπουδή studium πεῖρα experimentum, conatus եւ այլն. Ճիգն. փոյթ ոգւով չափ, եւ Աշխատութիւն. երկ.
cf. Ջանասէր.
· Calfa
Փութկոտ. ջանասէր. ջանկոտ.
Ոչ եթէ արշաւողաց եւ փութագնացին ունիմք կարիս, այլ՝ դադարողաց եւ ջանոտից (կամ ջանոտաց՝ հանդերձ խելօք). (Ոսկիփոր.։)