air-bubble or water-bubble, globule, froath, foam.
· Calfa
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. bul-«ուռչիլ» ար-մատից. որ երևան է գալիս նաև bol-, bhel-phel-ևն հոմանիշ ձևերով. առաջին ձևև ժա-ռանգներն են՝ յն. βομβυλίς «պղպջակ» (Հե-սիւք.), βολβός «սոխ» (իբրև կոճղէզ), լտ. bulla «պղպջակ, կոճակ», bulbus «սոխ», ւթ. burbulas «պղպջակ», bulbé, bulwis «գետնախնձոր», bumbulys «շողգամ», bulis «յետոյք»=սանս. bulih «բունոց. 2. յե-տոյք», լեթթ. burbulis «պղպջակ», bulbes, bulwas «գետնախնձոր», bumbuls «ու-«ուռչիլ», peul «ընդեղէնների պատիճ», ան-գըլ. pulse «պատճաւոր ընդեղէն», մռեռմ poll «գլուխ», իսկ bhel-ձևից յիշենք յատ-կապէս յն. πομ-φόλυς «պղպջակ», φλυϰτίς «բշտիկ» և ռուս. булкa «փափուկ ուռած հաց, բուլկի» ևն։ Հյ. պղպջակ կրկնական է՝ ինչպէս դող-դոջ, բող-բոջ և կազմւած է պուլ-պարզ արմատից, իբր պուլ-պուջ-ակ > պլպջակ>պղպջակ (լ դարձած ղ յաջորդ բաղաձայնի պատճառաւ)։ Նոյն արմատի ժառանռներից են հայերէնի մէջ և պալար (հնխ. bl-ստորին ձայնդարձից), բողբոջ, բողկ, բող (հնխ. bhel-, bhol-արմատից), նաև գւռ. պլուզ «ուռած՝ դուրս ցցուած (աչ-քեր)» (որից պլզել, պլոզել, պլզացնել «աչ-քերը չռել», պլզան «չռած աչքերով»), պլուզ «այծի կղկղանք» (Սեբ.), (որից պլզել «այ-ծի կղկղել». նմանութեամբ այծու պլուզ «մի տեսակ պտուղ. թրապուզան խուրմասի= Ննխ. թստան խուրմա»). առաջինի հետ նոյն են սերբ. bulǰiti, iz-buljiti «աչքերը չռել, պլզել», buljo-ok «ուռած աչքերով», չեխ. vy-bouliti «աչքերը պլզել» (Berneker 100), երկրորդի հետ յն. βόλβιτος, βόλιτος «այծի թրիք»։ Առանձին տե՛ս պուց (Pokorny 2, 111 և 176-9, Walde 101, Boisacq 126, 803, 1030, Berneker 100)։-Աճ.
fine weather;
heat, caloric, warmth;
warm, hot;
serene, fine, clear.
· Calfa
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. gšher-արմատից. ժառանգներից հմմտ. սանս. [other alphabet] ghar [other alphabet] ghrnōtl «այրել, վառել, լուսաւո-րել», [other alphabet] ghrna-«տաքութիւն», [other alphabet] I ghini, [other alphabet] hára-«կիզիչ տաքութիւն», զն, ǰar «տաք», յն. ϑέρος «ամառուայ տաքր. ա-մառ». ἕλέρμασσα «հնոց», ϑερομαι «ջեռնում», հիռլ. gorim, guirim «այրեմ, տաքացնեմ», gor «տաքութիւն, կրակ», կիմր. gor «թուխս», gwres «տաքութիսն», բրրտ. gor «կրակ», լիթ. gāras «շոգի», լեթթ. gars «տաք գոլորշի. 2. ոգի», հսլ. gorêti «վա-ռել», grčti «տաքացնել», žeravi «կիզիչ», po-žarū «հրդեհ», ռոա. горeть «այրիլ», гope «ցաւ, վիշտ», горячiи «տաք», горяц-кa «ջերմ», горькiи «կծու» (որ է «այրող»), горчицa «մանանեխ», горнъ «հալոց, հը-նոց», жаръ «շոգ, տապ», жаркoe «խռոռ-ված», жарить «խորովել», nо-жаръ «հրը-դեհ», ոպկր. hority, բուլգար. gor'ъ «այրել, վառել», չեխ. horim, լեհ. gorzeje, պոլաբ. guörè-sa «այրել», ալբան. ngroh «տաքաց-նել», zjar «կրակ, տաքութիւն, եռանդ», լտ-fornax «փուռ» ևն ևն։ Հնխ. gkher-արմա-տից -mo-մասնիկով ձևացած է հնխ. g'her-mό-«տաք», որից յառաջանում են յն. ϑερμός առաք», փռիւգ.-թրակ. germo-, ալբան. žjarm «տաքութիմն» և հյ. ջերմ։ Նոյն ար-քատի *gšhor-ձայնդարձից է յառաջանում հնխ. gšhormó-«տաքութիւն», որի ժա-ռանգներն են սանս. [other alphabet] gharmá-«տա-քութիւն, շոգ, եռանդ», զնդ. ❇ garə-ma-«տաք», հպրս. garma-, պհլ. garm, պրս. [arabic word] garm «տաք», աֆղան. γarma, γārma «կէսօր, օրուայ տաք ժամանակը», բելուճ. garm, քրդ. germ «տաք», germik «ջեր-մուկ», օսս. γarm, qarm «տաք» (Horn § 911), լատ. formus «տաք», հպրուս. gorme «տաթութիւն», գոթ. warmjan «տաքացնել», հբգ. նբգ. հոլլ. անգլ. warm «տաք», հհիւս. warmr «տաք» (Walde 308, Boisacq 341, Berneker 334 Trautmann 79, Pokorny I, 687, Kluge 518)։ Հնդևրոպական նախալե-սուի մէջ ձայնդարձը գործածւում էր բառի նեսակը որոշելու համար. այսպէս՝ e ձայն-դարձը ածականի համար էր, o ձայնդարձը գոյականի համար։ Հայերէնի մէջ սակայն երկուսը միանալով e ձևը տարածուած է և o ձայնդարձը ժառանգ չունի հայերէնի մէջ։-Հիւբշ. 486։
great, grand.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. ջ'ոջ՝, Վն. նոչ (սեռ. ճիւ-չիւ), Մրղ. ճուչ, ճէօչ, Սլմ. ճէօչ, Մկ. ճիւ, Ռ. չօչ. բառս գործածական է նաև Ապ. Արճ. Բլ. Բղ. Խ. Խլ. Նփ. Սր. Ոզմ. Տիգ.։ Նոր ռա-ռեր են ջոջանալ, ջոջագլուխ, ջոջիկ, ջոջկիկ, ջոջութ, ջոջպապ, ջոջւոր, ջոջցնել, ջոջնաևt, ջոջահոգի, ջոջագլխանակ։-Հին հայերէնից աւանդուած է մեզ Ջոջիկ անունը. այս անու-նով յայտնի են Ջոջիկ եղբայր Վազգէնի՝ բդեշխի Վրաց. ամուսնոյ ս. Շուշանկայ (Ե դար), Ջոջիկ վաներէց Արամունից (608 թ.) Ջոջիկ իշխանաց իշխան Տայոց (Ժ դար). Այս վկայութիւնները հասցնում են ջոջ բա-ռի հնութիւնը մինչև Ե դար
cf. Ոստայնանկ.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. Սլմ. Տփ. ջուլհակ (Մշ. սեռ. ջուլգի), Շմ. ջիւլհակ, Տփ. ջո՛ւհլակ, Երև. ջուհլագ, Ջղ. ջուխլակ, Ախց. ջ'ուֆլակ, Կր. ջուլֆակ, ջուֆլակ, ջուլֆա, Զթ. ճհալօգ, ջ'հալոգ, Տիգ. չուֆլmգ, չվլmգ, Հճ. ջուլհօգ, չուլհօգ, Չմ. չուվուլագ, Սվեդ. ջ'ըլհիւգ, որոնք բոլոր նշանակում են «ոստայնանկ», բայց նաև լայնաբար «ոստայն» Հմշ, փոխաբերա-բար «սարդ, մամուկ» Զթ. Կ. Կր., «սարդի բատայն» Չմ.։-Նոր բառեր են, ջուլհակա-նոց, ջլկահոր, ջլկուփայտ։
drawing-room, hall, saloon;
curtain;
church-porch, portico, court;
corridor.
· Calfa
= Պհլ. *srāh ենթադրեալ ձևից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց ունինք փոխառութե-ամբ պարսկական հր. [hebrew word] srāh «նա-խասրահ», մանդ. [hebrew word] srādqā «վրանի գլուխը՝ տանիքը», արաբ. [arabic word] ❇ surādīq «վրանի վերի կողմը՝ տանուտէրի բնակարա-նը բաժանող վարագոյրը. 2. առասասա» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 925)։ Սրանզից առաջինը (մեր բառի հետ) ենթադրում է հպրս. *srāδa-, իսկ միւս երկուսը՝ հպրս. *srāδaka->սրահակ։-Հիւբշ. 241։
course;
leap, jump, gambol, caper, antics, gallop;
palpitation;
neighing after;
ի —, — առ —, swiftly, at full speed;
by fits and starts;
—ս առնուլ, to run, to gallop, to gambol, to frisk about, to play antics.
· Calfa
(ի հլ. յետնաբար) «ցատկելը, ու-տիւն, արշաւ, արագ հոսիլը» Երգ. բ. 8. Յոբ. լթ. 25. Եւս. քր. Վեցօր. Սեբեր. «սրտի թըր-թըռում» Նիւս. բն. Ոսկիփ. որից վազել «ցատ-կել, արշաւել, վրան վազել» ՍԳր. Ագաթ, Սեբեր. «ապստամբիլ» Ովս. է. 13. «սիրտը տրոփել» Փիլ. նխ. բ. «վերանալ երիվարի ի զամբիկն» մհյ. բառ (Նորայր, Բառ. ֆր. 826 ա), վազվազել Գծ. գ. 8. ժդ 9. վա-զեցուցանել Յայսմ. վազումն Բրս. բարկ. անվազ Կոչ. քաջավազիկ Մագ. վազք «զու-գաւորութիւն ձիոց» մհյ. բառ (ըստ Նորայր, Բառ. ֆրանս. 825բ). արագավազ, ագեվազ (նոր բառեր)։-Վազ գործածուած է նաև «անդունդ» նշանակութեամբ՝ Ուխտ. Ա. էջ 6. բայց սա հյ. վախ «անդունդ» բառն է, որ սխալմամբ գրուած է վաղ և այս էլ երկրորդ խալով վազ (տե՛ս իմ Հայ նոր բառեր հին մատ. Բ. 132)։
board, plank, shelf, table, tablet;
tables;
book;
cf. Երկնացոյց;
— երկաթի;
iron-plate, sheet-iron;
— մետաղեայ;
plate of metal;
—ք վկայութեան, the tables of the decalogue;
— դատաստանաց, breastplate, pectoral, rational;
— նկարուց, canvass, wood;
— ճատրակի, chess-board;
— զստի, the hollow of the thigh;
— խոհանոցի, trencher.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Ախց. Գոր. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. տախտակ, Ալշ. Երև. Մշ. տախտագ, Ննխ. Հմշ. Ռ. Սեբ. դախդագ, Ասլ. դախդագ, դախդայ, Սչ. դախդ'ագ, Խրբ. դ'ախդագ, Պլ. Ռ. թախդագ, Տիգ. թmխթmգ, Հճ. դախդօգ, Զթ. դախդօգ, դախդոգ, Սվեդ, դmխդիւգ.-սրանցից նախաձայն թ կամ դ՝ ունեցողները ձևացած են թրք. taxta բառի նմանութեամբ (այս մասին տե՛ս Աճառ. MSL 10. 324, թրգմ. Բազմ. 1897, էջ 260)։-Գա-ւառականների մէջ տախտակ նշանակում է նաև «ածու» և այս իմաստով նոյն է թրք. taxta [arabic word] ︎ բառի հետ (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 682)։ Նոր բառեր են տախտակագլուխ, տախտակամէջ, տախտակաշէն, տախտակել, տախտկուն։
imperious, high, haughty, supercilious, arrogant, proud, superb;
— առ հանդերձ, fond of dress, smart, spruce, dandy;
— առնուլ, cf. Սիգամ.
· Calfa
ՆՀԲ լծ. սոնք, շուք, շքեղ։ Karst, Յուշարձան 407 սումեր. sag «գլուխ, գլխաւոր», 415 մոնգոլ. tsik, բուրեաթ. seke «ուղիղ», թրք. čun, čin «ուղիռ» ևն։ Պատահական նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] šaǰī' «քաջ», ասոր. [syriac word] səga «մեծ, շատ», եբր. [hebrew word] sgā «աճիւ»։
column, pillar;
— չորեքկուսի, pilaster;
անջրպետ սեանց, intercolumnation;
չարք սեանց, colonnade;
— ամպ or ամպոյ, pillar of cloud;
cf. Շրջանակ.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Գոր. Ղրբ. սիւն, Ալշ. Ախց. Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Սլմ. Վն. Սեբ. Տիգ. Տփ. սուն, Երև. սուն, սին, Խրբ. սօն, Հճ. սին. Սվեդ. սայն.-նոր բառեր են սնա-տակ, սնափայտ, սնագդակ, սնգլուխ, սըն-դուրա, սնքար։
cf. Սողոխ.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Բլ. Բղ. Մշ. սղոխ, սխոխ «ջրի երե-սը կապած բարակ սառոյց», Մկ. սխուխ «խոնաւ հող՝ որ ցրտից սառել է». և սրա միջոցով էլ՝ սղոխ Վն. «խոնաւութիւնից մըշ-րուած թափուած՝ շինութեան հող ու ծեփ» (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 594)։ Սրանից սխոխիլ Բլ. Վն. «հողէ ամանի կաւը խոնաւութիւնից թափուիլ», Բլ. «ցրտատար լինել, սառչիլ (սոխ, շողգամ, գետնախնձոր, մարդու ոտք ևն)»։
cf. Սնարք.
· Calfa
, ի հլ. (Ոսկեդարում անեզական) «գլխի ետևը, ծոծրակ, գլխի վերևը» ՍԳր. «անկողնի բարձ» Եղիշ. Ճառընտ. «սարի գը-լուխ» Ագաթ. որից սնարնոց «գլխի բարձ» Տիմոթ. կուզ. էջ 95. անսնար «առանց բար-ձի» ԱԲ։
Հիւնք. քնար կամ սրունք բառից Scheftelovitz BВ 28 (1904) 284 հբգ. hnol, անգսք. hnoll, մբգ. nol «սնար, գլուխ, ծոծրակ» բառերի հետ՝ հնխ. k'nəl-ձևից։ Patrubány ՀԱ 1908, 227 հնխ. kε-«սուր լինել» արմատից։-Karst, Յուշարձան 409 սոսմեր. zana, zanaru «վեր, վերին»։
ardent, burning, inflamed, on fire;
shining, brilliant;
fire, ardour, brilliancy, splendour;
— ի —, glittering, sparkling, resplendent, cf. Փայլուն, cf. Շողշողենի, cf. Պայծառ.
· Calfa
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ვარვარი վարվարի «վառ ի վառ փայլիլ, բոցավառիլ, առանց ծուխի վառիլ»։
standard, banner;
purple, royal mantle, veil, tulle, gold brocade, royal robes.
adj. mus. grave;
bass;
— ձայն, the sixth metre in the Armenian hymnal;
cf. Խաչվառ.
· Calfa
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ვარვარი վարվարի «վառ ի վառ փայլիլ, բոցավառիլ, առանց ծուխի վառիլ»։
tillage, ploughing, tilth, husbandry;
ploughed land;
culture;
use, employment;
down, below;
common;
—ս վարել, հարկանել, ցելուլ, կակղել, to plough, to furrow, to dig, to cultivate land;
ի — առնուլ, արկանել, to use, to make use of, to practise, to exercise;
ի — երկոց մտանել, to apply oneself to work, to labour;
ի — տալ, to lend, to loan.
· Calfa
«հողը հերկելը, վարուցան կամ հեր-կած հող» Ծն. խե. 6. Ագաթ. Պսկ. ես. և մ. Վեցօր. «գործածութիւն, կիրառութիւն» Փիլ, Լմբ. (մանաւանդ ոճերի մէջ՝ ի վար արկա-նել, ի վար առնուլ, ի վար տալ «գործածել» Պիտ. Փիլ. Նիւս. կազմ.), «կեանքի ընթացքը, կեանք» (ու հլ. և միայն անեզաբար) Յոբ. է. I. Ա. պետ. բ. 12. Ոսկ. մ. բ. II. Եւս. պտմ. որից վարել «հերկել, մշակել» ՍԳր. Ագաթ. «քշել, տանիլ» ՍԳր. «ուղղել, ղեկա-վարել, գործը առաջ տանիլ» ՍԳր. Եզն. «ապ-րիլ, կեանք անց կացնել». Ա. կոր. է. 31. Ա. տիմ. բ. 3. «գործածել, հետը այնպէս շար-ժիլ» Եւս. քր. «վռնտել, դուրս քշել» Տաթն. ամ. 424. վարելիք «ձիու սանձը» Ոսկ. եբր. 564. վարիչ ՍԳր. Վեցօր. Եզն. Եւս. քր. վար-չաւոր Ոսկ. բ. կոր. ժէ. վարչապետ (նոր բառ). վարուն «բանուկ ճանապարհ» Առակ ժե. 20. վարոց Սոկր. Յհ. կթ. վարոցաւոր Ոսկ. մ. ա. 23. գ. 13. խաչագլուխ վարոց «եկեղեցական մի սպաս» Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 81. վարոցել «ծեծել» (չունի ՆՀԲ) Վրք. և վկ. Բ. 313. վարոտել «բոլորն էլ քշել» (նո-րագիւտ բառ) Սիւն. քեր. 213. վարնորդ «վարուցանք անող» (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 234. կառավար ՍԳր. Եզն. Ոսկ. փիլիպ. բըո-նավարել Ագաթ. գերեվար ՍԳր. գիշերավար ՍԳր. Կոչ. գործավար ՍԳր. զօրավար ՍԳր. ժողովրդավար Կոչ. ամբոխավարութիւն (նոր բառ). իշավար Ոսկ. Վեցօր. խառնա-վար Կոչ. 415. խոշորավար Եւագր. մարոա-վար «մարդածախ» Եզեկ. լզ. 13, 14. Եփր. յես. ևն ևն։ Բոլորի հիմնական նշանաևու-թիւնն է «քշել»։ Իմաստների զարգացման համար հմմտ. լտ. colo «մշակել. 2. ապրիլ» (ինչ. colere agros հող մշակել, colere vi-tam կեանք վարել, ապրիլ), թրք. surmek «քշել. 2. մղել. 3. դուրս վտարել. 4. աքսո-րել. 5. հերկել, հող վարել. 6. տևել. 7. բուսնիլ, աճիլ» (որից surgún աքսորեալ, suru հօտ, surúnmek թշուառ կեանք վարել, suruǰi ձիապան, surtúk դատարկաշրջիկ ömr surmek լաւ կեանք վարել, լաւ ապրիլ։ = Իրան. vaδ-«վարել, քշել» ձևից, որ թէև յետոյ կորած է, բայց կայ զնդ. vāδayeiti «վարել, քաշել, քաշ տալ»։ Պատկանում է
comb;
— նեղատամն, small-toothed comb;
— լայնատամն, large-toothed -;
— փղոսկրեայ, ivory -;
խոզանակ սանտեր, comb-brush;
քսակ սանտեր, comb-case;
— ոստայնանկաց, weaver's -;
— կանեփի, վշոյ, hatchel, flax comb, hemp comb;
— բրդոյ, card to comb wool.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Գոր. Երև. Ղրբ. Մկ. Մշ. Շմ. Ջղ. Վն. Տիգ. Տփ. սանդր, Սչ. սա՛նդրը, Ախց. Կր. Ննխ. Սլմ. սա՛նդըռ, Մրղ. սան-դը՛ռ, Հմշ. սօնդռը, Զթ. սօ՛նդռը, սո՛նդռը, Ագլ. Սվեդ. սո՛ւնդր, Պլ. սանր, սmնր, սար. սանրը, սանրը, սարը, Սեբ. սանյ, Ռ. սա՛ն-յը, Խրբ. Պրտ. սայր, Հճ. սօր, Ասլ. սէ՝օրյը, Ակն. սօյը.-բայական ձևով՝ Ագլ. սա՛նդրիլ, Սվեդ. սmնդրիլ, Պլ. սանրէլ, սանրէլ, Հճ, սարվել, Ասլ. սէօրյէ՝լ, Ակն. սօյէլ։-Նոր բա-ռեր են սանտերք, սանտրէք, սանտրատուն, սանտրեգլուխ, սանտրգործի, սանտրօձ, սան-տըրսապոև ևնք
trunk, coffer, safe;
basket;
cf. Զուգեմ;
— ուղտու, camel's hump;
— ողին, hump, humpback, gibbosity.
· Calfa
Հներից Երզն. քեր. այսպէս է մեկ-նում բառս. «Ստուգաբանութեան գիւտք. սապատ, գլխապատ. յիրէն ունելով զա-նունն»։ (Այս բացատրելով ՆՀԲ՝ «որ-պէս սա պատօղ և կատ գրելի է սար. պատ՝ որպէս նոյն ընդ գլխապատ», պրս. sar «գլուխ» բառից)։ Նորերից ու-ղիղ մեկնեց նախ Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 157, որ համեմատում է պրս. սէփէթ։ ՆՀԲ նոյն ընդ ռմկ. սէբէդ։ Lag Arm. Stud. § 1946 ասոր և արաբ. ձե-ւերը։
wand, stick, rod.
· Calfa
= Պհլ. ❇ varz «լախտ», պազ. vazra, պրս. [arabic word] gurz «մեծ լախտ երկաթի, զոր ի հնումն ե գործ ածէին քաջամարտիկք ի պա-տերազմի», օ︎ gurza «լախտ. 2. արական անդամ. 3. օձ մեծագլուխ», քրդ. gurz «կո-պալ, լախտ», որ է զնդ. ❇ varza-«լախտ»=սանս. [other alphabet] vajra-«Ինդրայի շան-թաքարը» (Horn § 906)։ Ծագում են հնխ. veg-«ուժ» արմատից. հմմտ. սանս. vaja-«ուժ, արագութիւն, կռիւ, մարտ» (Pokorny 1, 246)։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև մանդ. gurzā, արաբ. ❇ ǰurz «լախտ»։-Հիւբշ. 244։
cf. Շոճի.
· Calfa
«վայրի պիստակենի, pinus» Արիստ. i-204s աշխ. Մագ. թղ. 221. որ և շոճ Ագաթ. շոնի նոնն. էջ 81. Ածաբ. կարկտ. և կիպր. Պղատ. օրին. 118. Պտմ. վր.-շոճի ձևի մէջ շ ծա-գած է նախաւոր ս-ից՝ յաջորդ ճ-ի ազդեցու-թեամբ. հմմտ. աստուճ>աշտուճ, աստի-ճան>աշտիճան, *պատսաճ>պատշտհ. և մինչև անգամ գւռ. սուջուխ>շուջուխ։
mourning;
grief, sorrow, affliction, weeping, sadness;
աւուրք սգոյ, time of mourning;
հանդերձ սգոյ, mourning clothes;
— առնուլ, ունել, to go into mourning, to wear mourning, cf. Սգամ;
to be sunk in grief, to be desolate, afflicted;
ի — մտանել, լինել, նստիլ, to be in mourning;
— զգենուլ, to put on mourning, to be clad in mourning;
թողուլ զ—, to leave off mourning, to go out of mourning;
— առնուլ ի վերայ ուրուք, to mourn for, to weep over, to bewail;
ի — համակեալ կալ ընդ, to be inconsolable for;
ի — դառնութեան ընկղմեալ կայր, he gave himself up to bitter grief;
cf. Ընկղմիմ.
· Calfa
Հներից Շնորհ. մտթ. էջ 90 հանում է զգալ բառից. «Սգոյդ անուն յայտնի ունի զտեսութիւն ասացելոցս. սուգ ա-սի վասն զգալոյ զիրս՝ զոր երբեմն յան-զգայութեան գոլով ո՛չ զգայր»։ Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ համեմատում է պրս. սուկ, սուք ձևերի հետ։ Brosset JAs 1834, 369 ևն սանս. cuč և վրաց. ծուխի «սուգ, տխրութիւն», ՆՀԲ պրս. ձևև հետ։ Windisch. էջ 7 սանս, cōka-Bottich. ZDMG 1850, 361 սանս. cōka, թերևս նաև զնդ. saoka «հաճոյք»։ Նոր-
cup, mug;
bowl, basin;
vat, trough;
tub, bucket, wash-tub or lye-tub;
basket;
— խմորոյ, kneading-trough, hutch;
— խնկոց, bed of spices;
cf. Խնկանոց;
— որմածուաց, hod, tray;
layer, slip, offset;
vine-branch, vine-shoot.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Սլմ. Վն. Տփ. տաշտ, Սչ. դաշդ, Խրբ. դ'աշդ, Հմշ. Ռ. Սեբ. դաշդ, Ասլ. դաշդ, դաշ*, Ագլ. տօշտ, Զթ. դmյդ՝, դmրդ՝։-Հա-նազան բարբառներում տարբերւում են փայ-տէ տաշտը (խմորի համար) և պղնձէ տաշ-տը (լուացքի համար). այսպէս. Լ. Ախց. Ղրբ. տաշտ «փայտէ տաշտ» և Ախց. թmշտ, Ղրբ. թէշտ և Լ. տաշտակ «պղնձէ տաշտ»։ (Առա-ջին երկուսը նոր փոխառութիւն են. այսպէս նաև Ջղ. թաշտ, Տիգ. թաշդ, Շմ. թէշտ)։-Նոր բառեր են տաշտագլուխ, տաշտադրէք, տաշտադրօնք, տաշտածհան, տաշտաքանդ, տաոտաքեր, տաշտաքերանք։
age;
century;
ոսկի՝ ոսկեղինիկ —, the golden age;
միջին —, the middle ages;
ի մերում դարու, in our times;
դարուց ի դարս, from age to age, for ever and ever.
· Calfa
, ու հլ. «հարիւր կամ հաղար և կամ անորոշ թուով տարիների մի մեծ շրջան» ՍԳՐ. Առաթ., «մէկ սերունդ, մի պորտ» Եփր. ծն. նոր գրականում սովորաբար «10Ո տա-րի», բայց Հին դար, Միջին դար, Նոր դար ասելով՝ հասկացւում են աւելի մեծ շրջան-ներ.-որից՝ դարագլուխ Ոսկ. ամբակ. Նչ. եզեկ., եօթնդարեան Վրդն. ել., վեցդարեան Ագաթ., դարագրութիւն Համամ. առկ. նոր գրականում՝ դարապատում, դարաւոր (սխալ-մամբ ոմանք դարևոր), դարադարձ, դարա-շրջան, հնադարեան, միջնադարեան, յետ-նադարեան, երկդարեան, ոսկեդար, ոսկե-դարեան, դարավերջ, դարավերջիկ։
Ուռեղ մեկնեց նախ Schroder, Thesaur. 45ւ-ՆՀԲ կապում է դար «բարձրաւան-դակ» բառի հետ, առաջինը իբր «գլուխ ժամանակի», երկրորդը իբր «գլուխ տեղւոյ»։ Windisch. 11 սեմականից է դնում։ Müller, SWAW, 41, 11 արամե-րէնից։ Karolides, Γλωσσ. συγϰρ. 99 կապադովկ. ταρὸς «ժամանակ» և սանս. tar «վրայից անցնել»։ Հիւնք. արաբ. [arabic word] dahr «դար, յաւիտեանք»։
ԳԴ պրս. [arabic word] tār «գլուխ, դագաթ»։-ՆՀԲ սրա հետ նաև նուազականը՝ [arabic word] tārak։ Windisch. 11 սանս. tr։ Bö̈ttich. ZDMG, 1850, 352 և Lag. Ges. Abhd 34 սանս dhara-«բլուր», dhāra «բարձ-րութիւն»։-Տէրոյենց, Երևակ, 1857, 99 լտ. terra «երկիր, հող», սանս. dara «խոռոչ»։ Justi, Dict. kurde քրդ. der «լեռնակող» բառի հետ Հիւնք. դար< պրս. թար, իսկ դարիւ և դարիւ < պրս. զարի զարի «հեծեծելով»։-Buzge, Lyk. Stud. 1, 9 սանս. dhārā «սայր, լեռան եզերք»։ Scheftelovitz, ЗВ, 29, 20 հիսլ. ϑurs «հսկայ»։ Յակոբեան, Բիւզանդիոն, թ. 743 ասոր. թուրա. արաբ. [arabic word] tur, եբր. ցուր «լեռ, ժայռ» և հյ. սար, ժայռ բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան, 408 սումեր. tur «բարձ-րութիւն»։ -Չգիտեմ թէ կապ ունի՞ պրս. [arabic word] dar «է այն հարթ և դուր տեղին, որ է ի միջոցս լերանց կամ ստորոտ լերին»։ Եթէ այո՛, հայերէնը փոխառե-ալ է պահլաւական ձևից։ Պատահական նմանութիւն ունի սանս. dhara «սար, լեռ», որ ծագում է dhar «կրել, ունե-նալ» բայից (Böhtlingk. Սանս. բառ. հտ. ԳԴ. էջ 877)։ Իսկ սանս. dhāra «բարձ-րութիւն», որ յիշում է Lag. Ges. Abhd. 34 գոյութիւն չունի անդ՝ էջ 944։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Երև. Մշ. Սչ. դ'ար «թեք տեղ punte», Խրբ. դ'ար «բարձրաւանդակ, բլուր» (իբրև յատուկ անուն, ինչպէս նաև Սեբ. Հող-դար), Մկ. Սլմ. Վն. տmր «բարձր տեղ», Զթ. դ'այ, դ'ար, դ'ը՛յ «դաշտ». ունինք նաև իբր ած. Վն. տmր «բարձր». օր. ճակատը դար. հմմտ. հնից դարաճակատ։ Ուրիշ տեղեր պա-հուած է մի քանի բարդութեանց մէջ. ինչ. Ախց. Կր. դ'արիվար, դ'արիվէր, դ'արուփօս, Սեբ. դ'արվար, դ'արվէր, Պլ. դարվար, դար-վէր, Սչ. դ'արնիվար, ղ'էրիվար «ղառիվայր», դ'էրիվեր «զառիվեր», Ջղ. դ'արվեր, Խրբ. դ'արուփօս, Հմշ. տարիվիր, Ասլ. դ'արվէ՛ր, դարվար, Ննխ. դէրվէր, դէրվար, Տիգ. թmր-վmր, թmրվիր, Տփ. դէվէր «դարիվայր», դի-վիր «դարիվեր», դարիդուս «ներքև», Հճ. դ'այվեյ.-Նոր բառեր են՝ դարուխոր, դարու-դարաւի, դարատակ, դարախաղ, դարիվան։
, ի հլ. «զոյգ, ջուխտ» Կիւրղ. գանձ. Պղատ. օրին. 266. Սահմ. Փիլ., որից՝ դար և կոճատ «իրար չբռնող, հակասական» (իբր «զոյգ և անզոյգ») Գր. տղ. էջ 70. որ և դա-րակոնատ Փիլ. Վրդն. ծն. (Բառ. երեմ. էջ 74 սխալմամբ մեկնում է «հինգ»)։
height, hill, eminence, precipice;
դարիւ եւ դարիւ գալ, to come, to flow in many waves or surges.
· Calfa
, ու հլ. «հարիւր կամ հաղար և կամ անորոշ թուով տարիների մի մեծ շրջան» ՍԳՐ. Առաթ., «մէկ սերունդ, մի պորտ» Եփր. ծն. նոր գրականում սովորաբար «10Ո տա-րի», բայց Հին դար, Միջին դար, Նոր դար ասելով՝ հասկացւում են աւելի մեծ շրջան-ներ.-որից՝ դարագլուխ Ոսկ. ամբակ. Նչ. եզեկ., եօթնդարեան Վրդն. ել., վեցդարեան Ագաթ., դարագրութիւն Համամ. առկ. նոր գրականում՝ դարապատում, դարաւոր (սխալ-մամբ ոմանք դարևոր), դարադարձ, դարա-շրջան, հնադարեան, միջնադարեան, յետ-նադարեան, երկդարեան, ոսկեդար, ոսկե-դարեան, դարավերջ, դարավերջիկ։
Ուռեղ մեկնեց նախ Schroder, Thesaur. 45ւ-ՆՀԲ կապում է դար «բարձրաւան-դակ» բառի հետ, առաջինը իբր «գլուխ ժամանակի», երկրորդը իբր «գլուխ տեղւոյ»։ Windisch. 11 սեմականից է դնում։ Müller, SWAW, 41, 11 արամե-րէնից։ Karolides, Γλωσσ. συγϰρ. 99 կապադովկ. ταρὸς «ժամանակ» և սանս. tar «վրայից անցնել»։ Հիւնք. արաբ. [arabic word] dahr «դար, յաւիտեանք»։
ԳԴ պրս. [arabic word] tār «գլուխ, դագաթ»։-ՆՀԲ սրա հետ նաև նուազականը՝ [arabic word] tārak։ Windisch. 11 սանս. tr։ Bö̈ttich. ZDMG, 1850, 352 և Lag. Ges. Abhd 34 սանս dhara-«բլուր», dhāra «բարձ-րութիւն»։-Տէրոյենց, Երևակ, 1857, 99 լտ. terra «երկիր, հող», սանս. dara «խոռոչ»։ Justi, Dict. kurde քրդ. der «լեռնակող» բառի հետ Հիւնք. դար< պրս. թար, իսկ դարիւ և դարիւ < պրս. զարի զարի «հեծեծելով»։-Buzge, Lyk. Stud. 1, 9 սանս. dhārā «սայր, լեռան եզերք»։ Scheftelovitz, ЗВ, 29, 20 հիսլ. ϑurs «հսկայ»։ Յակոբեան, Բիւզանդիոն, թ. 743 ասոր. թուրա. արաբ. [arabic word] tur, եբր. ցուր «լեռ, ժայռ» և հյ. սար, ժայռ բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան, 408 սումեր. tur «բարձ-րութիւն»։ -Չգիտեմ թէ կապ ունի՞ պրս. [arabic word] dar «է այն հարթ և դուր տեղին, որ է ի միջոցս լերանց կամ ստորոտ լերին»։ Եթէ այո՛, հայերէնը փոխառե-ալ է պահլաւական ձևից։ Պատահական նմանութիւն ունի սանս. dhara «սար, լեռ», որ ծագում է dhar «կրել, ունե-նալ» բայից (Böhtlingk. Սանս. բառ. հտ. ԳԴ. էջ 877)։ Իսկ սանս. dhāra «բարձ-րութիւն», որ յիշում է Lag. Ges. Abhd. 34 գոյութիւն չունի անդ՝ էջ 944։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Երև. Մշ. Սչ. դ'ար «թեք տեղ punte», Խրբ. դ'ար «բարձրաւանդակ, բլուր» (իբրև յատուկ անուն, ինչպէս նաև Սեբ. Հող-դար), Մկ. Սլմ. Վն. տmր «բարձր տեղ», Զթ. դ'այ, դ'ար, դ'ը՛յ «դաշտ». ունինք նաև իբր ած. Վն. տmր «բարձր». օր. ճակատը դար. հմմտ. հնից դարաճակատ։ Ուրիշ տեղեր պա-հուած է մի քանի բարդութեանց մէջ. ինչ. Ախց. Կր. դ'արիվար, դ'արիվէր, դ'արուփօս, Սեբ. դ'արվար, դ'արվէր, Պլ. դարվար, դար-վէր, Սչ. դ'արնիվար, ղ'էրիվար «ղառիվայր», դ'էրիվեր «զառիվեր», Ջղ. դ'արվեր, Խրբ. դ'արուփօս, Հմշ. տարիվիր, Ասլ. դ'արվէ՛ր, դարվար, Ննխ. դէրվէր, դէրվար, Տիգ. թmր-վmր, թmրվիր, Տփ. դէվէր «դարիվայր», դի-վիր «դարիվեր», դարիդուս «ներքև», Հճ. դ'այվեյ.-Նոր բառեր են՝ դարուխոր, դարու-դարաւի, դարատակ, դարախաղ, դարիվան։
, ի հլ. «զոյգ, ջուխտ» Կիւրղ. գանձ. Պղատ. օրին. 266. Սահմ. Փիլ., որից՝ դար և կոճատ «իրար չբռնող, հակասական» (իբր «զոյգ և անզոյգ») Գր. տղ. էջ 70. որ և դա-րակոնատ Փիլ. Վրդն. ծն. (Բառ. երեմ. էջ 74 սխալմամբ մեկնում է «հինգ»)։
even number;
— եւ կոճատ խաղալ, to play at even or odd.
· Calfa
, ու հլ. «հարիւր կամ հաղար և կամ անորոշ թուով տարիների մի մեծ շրջան» ՍԳՐ. Առաթ., «մէկ սերունդ, մի պորտ» Եփր. ծն. նոր գրականում սովորաբար «10Ո տա-րի», բայց Հին դար, Միջին դար, Նոր դար ասելով՝ հասկացւում են աւելի մեծ շրջան-ներ.-որից՝ դարագլուխ Ոսկ. ամբակ. Նչ. եզեկ., եօթնդարեան Վրդն. ել., վեցդարեան Ագաթ., դարագրութիւն Համամ. առկ. նոր գրականում՝ դարապատում, դարաւոր (սխալ-մամբ ոմանք դարևոր), դարադարձ, դարա-շրջան, հնադարեան, միջնադարեան, յետ-նադարեան, երկդարեան, ոսկեդար, ոսկե-դարեան, դարավերջ, դարավերջիկ։
Ուռեղ մեկնեց նախ Schroder, Thesaur. 45ւ-ՆՀԲ կապում է դար «բարձրաւան-դակ» բառի հետ, առաջինը իբր «գլուխ ժամանակի», երկրորդը իբր «գլուխ տեղւոյ»։ Windisch. 11 սեմականից է դնում։ Müller, SWAW, 41, 11 արամե-րէնից։ Karolides, Γλωσσ. συγϰρ. 99 կապադովկ. ταρὸς «ժամանակ» և սանս. tar «վրայից անցնել»։ Հիւնք. արաբ. [arabic word] dahr «դար, յաւիտեանք»։
ԳԴ պրս. [arabic word] tār «գլուխ, դագաթ»։-ՆՀԲ սրա հետ նաև նուազականը՝ [arabic word] tārak։ Windisch. 11 սանս. tr։ Bö̈ttich. ZDMG, 1850, 352 և Lag. Ges. Abhd 34 սանս dhara-«բլուր», dhāra «բարձ-րութիւն»։-Տէրոյենց, Երևակ, 1857, 99 լտ. terra «երկիր, հող», սանս. dara «խոռոչ»։ Justi, Dict. kurde քրդ. der «լեռնակող» բառի հետ Հիւնք. դար< պրս. թար, իսկ դարիւ և դարիւ < պրս. զարի զարի «հեծեծելով»։-Buzge, Lyk. Stud. 1, 9 սանս. dhārā «սայր, լեռան եզերք»։ Scheftelovitz, ЗВ, 29, 20 հիսլ. ϑurs «հսկայ»։ Յակոբեան, Բիւզանդիոն, թ. 743 ասոր. թուրա. արաբ. [arabic word] tur, եբր. ցուր «լեռ, ժայռ» և հյ. սար, ժայռ բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան, 408 սումեր. tur «բարձ-րութիւն»։ -Չգիտեմ թէ կապ ունի՞ պրս. [arabic word] dar «է այն հարթ և դուր տեղին, որ է ի միջոցս լերանց կամ ստորոտ լերին»։ Եթէ այո՛, հայերէնը փոխառե-ալ է պահլաւական ձևից։ Պատահական նմանութիւն ունի սանս. dhara «սար, լեռ», որ ծագում է dhar «կրել, ունե-նալ» բայից (Böhtlingk. Սանս. բառ. հտ. ԳԴ. էջ 877)։ Իսկ սանս. dhāra «բարձ-րութիւն», որ յիշում է Lag. Ges. Abhd. 34 գոյութիւն չունի անդ՝ էջ 944։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Երև. Մշ. Սչ. դ'ար «թեք տեղ punte», Խրբ. դ'ար «բարձրաւանդակ, բլուր» (իբրև յատուկ անուն, ինչպէս նաև Սեբ. Հող-դար), Մկ. Սլմ. Վն. տmր «բարձր տեղ», Զթ. դ'այ, դ'ար, դ'ը՛յ «դաշտ». ունինք նաև իբր ած. Վն. տmր «բարձր». օր. ճակատը դար. հմմտ. հնից դարաճակատ։ Ուրիշ տեղեր պա-հուած է մի քանի բարդութեանց մէջ. ինչ. Ախց. Կր. դ'արիվար, դ'արիվէր, դ'արուփօս, Սեբ. դ'արվար, դ'արվէր, Պլ. դարվար, դար-վէր, Սչ. դ'արնիվար, ղ'էրիվար «ղառիվայր», դ'էրիվեր «զառիվեր», Ջղ. դ'արվեր, Խրբ. դ'արուփօս, Հմշ. տարիվիր, Ասլ. դ'արվէ՛ր, դարվար, Ննխ. դէրվէր, դէրվար, Տիգ. թmր-վmր, թmրվիր, Տփ. դէվէր «դարիվայր», դի-վիր «դարիվեր», դարիդուս «ներքև», Հճ. դ'այվեյ.-Նոր բառեր են՝ դարուխոր, դարու-դարաւի, դարատակ, դարախաղ, դարիվան։
, ի հլ. «զոյգ, ջուխտ» Կիւրղ. գանձ. Պղատ. օրին. 266. Սահմ. Փիլ., որից՝ դար և կոճատ «իրար չբռնող, հակասական» (իբր «զոյգ և անզոյգ») Գր. տղ. էջ 70. որ և դա-րակոնատ Փիլ. Վրդն. ծն. (Բառ. երեմ. էջ 74 սխալմամբ մեկնում է «հինգ»)։
cf. Դարապան.
· Calfa
, ի-ա հլ. «դռնապան» Նոռաս ա. մնաց. ժե. 24. ժզ. 42, Կոչ. էջ 289, Մծբ. էջ 371, 391. Եփր. տնընդ. 43. Թէոդոր. խչ. 163, սրից՝ դարապետական «դժոխքի դռնապա-նին պատկանող, սանդարամետական» Թէո-դոր. խչ. 161։-Դարապետ բառը յետոյ գոր-ծածութիւնից ընկնելով՝ տեղ տեղ սխալմամը գրուած է դարանապետ և կարապետ (սրանց սրբագրութիւնը տե՛ս Վարդանեան և Նո-րայր, ՀԱ, 1913, 296)։-Բառ. երեմ. էջ 74 մեկնում է «հարիւրապետ», հետևցնելով ղար «հարիւր տարի» բառից! իր աղբիւրն է անշուշտ Փիլ. ել. 500 «Եթէ զօրագլուխն ոչ իցէ ընդ նոսա, երկրորդ իշխանք և դարա-պետք և դասապետք լինելով՝ զերկրորդսն մատուզանեն պէտս»։
cure, dressing;
culture;
remedy, reparation;
refreshment;
provender, provision, victuals;
subsistence, nourishment, maintenance;
— տամ, cf. Դարմանեմ.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) ՒԻՌ.-Պահուած է «1. դեղ, ճար» և 2. «լարդ» իմաստով. -առաջին իմաստով են՝ Երև. Տփ. դարման, Ախց. Մշ. Ջղ. դ'արման, Ալշ. Մկ. Վն. դmրման, Հմշ. դէրմօն, իսկ երկրորդ իմաստով են՝ Ննխ. Տփ. դարման, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մշ. դ'արման, Ոզմ. դ'mր-ման, Ագլ. դm՛րմmն, Մկ. տmրման, Գոր Շմ. Սլմ. տmրմmն, Ղրբ. տե՛րման, Մրղ. տmռմmն, Հմշ. տարմօն։ Նկատելի է սրանց մէջ յատկապէս նախաձայնի տարբերութիւ-նը. «դեղ» իմաստով դ, իսկ «յարդ» իմաս-տով դ՝ կամ տ. սրանից հետևում է, որ դար-ման «դեղ» նոր փոխառութիւն է գաւառա-կաններում, իսկ դարման «յարդ» բնիկ է։ Նոր բառեր են՝ դարմանագող «յարդգող, ծիր կաթին», դարմանանոց «յարդանոց», դար-մանել «ձիին յարդ տալ»։ Բառի այս նշանա-կութեան հնագոյն վկայութիւնները հետև եալներն են. «Իբրև ոչ գտաւ խար երիվարաց զօրուն բազմութեան դարման կերակրոյ մին-չև ի մէջգիշեր» Ագաթ. § 42 (Meillet, JAs. 1910, 465 դարման կերակրոյ բառերը հա-մարում է յետին միջարկութիւն, իբրև բառա-տրութիւն խար երիվարաց բառերի. յունարէ-նում այս միջարկութիւնը չկայ).-«Ի խոտոյ է դարման չորքոտանեաց» Վեցօր. 83.-«Որ ռարօտն արմոջ նախ ինքեանք ուտէին... և զմնացեալն յինքեանց զընդ գետինս հարեալ-սըն զդարմանսն... թողուին հօտին» Նար. երգ. 330.-«Եւ զդարման երիվարացն, զոր ընկենոյր» Ուխտ. Ա. էջ 82։ Այս իմաստից է նաև դարմանոց «յարդանոց» Անկ. գիրք ա-ռաք. 125, 127։
remedy, medicine, medicament, purgative, potion, draught;
spice, drug;
cure, dressing;
poison, venom;
ink;
die, colour;
amulet, talisman;
— դալար, grass, herbage, green;
nacea;
dress;
verdure;
ամենաբոյժ —, panacea;
— մատուցանել, to physic, to dress;
— առնուլ, to take a remedy;
to take poison;
անոյշ՝ դառն՝ սաստիկ՝ գօրաւոր՝ ազդու —, sweet, bitter, violent, powerful, efficacious remedy.
· Calfa
, ո հլ. (Ագաթ. ունի գրծ. դեղօք. յետնաբար նաև ի հլ.). առաջին և հիմնական նշանակութիւնն է «խոտ». այս իմաստով տ-ռանձին գործածուած չէ, այլ միշտ ղալար բառի հետ իբր «կանաչ խոտ». այսպէս՝ «Եւ խոտ նորա նուազեսցէ և դեղ դալար անդ մի՛ գտցի» Ես. ժե. 6. «Լիզանիցէ արջառ զդեղ դալար ի դտշտի» Թիւք իբ. 4. «Նուազութիւն խոտոյ և ամենայն դալար դեղոյ լինի» Ոսկ, ես. 163. «Մի՛ ելզէ ի վերայ նորա ամենայն դեղ դալար» Օր. իթ. 23. «Ո՛չ գտցի ի նմա դեղ դալար» Ես. իէ. 10. (այս գործածութեան հետ հմմտ. խոտ դալար դարձուածը. «Ամե-նայն խոտ դալար ի կերակուր» Մն. ա. 30. «Ժողովես զխոտ դալար» Առակ. իէ. 25)։ Բա-ռիս առանձին գործածութիւնը պահում են վրացին և գաւառականները (տե՛ս տակը)։-Խոտերը հին բժշկութեան մէջ կազմելով հի-ւանդութեանց գլխաւոր դարմանը՝ այս դեղ ռառն էլ սկսաւ կամաց կամաց գործածուիլ «բժշկական խոտ» նշանակութեամբ. այս ի-մաստով գտնում ենք գործածուած Լաբուբ. էջ 5 և Իմ. ժզ. 11 «Ջի ոչ դեղովք և արմա-տովք բժշկես դու, այլ բանիւ», «Ոչ դեղք և ոչ սպեղանիք բժշկեցին ղնոսա»։-Այնուհետև աւելի ընդհանրանալով՝ սկսաւ նշանակել «ա-մէն տեսակ դարման, դեղ» ՍԳր. Եզն. Պիտ. Փիլ. և այս ընդհանրացումը պատճառ եղաւ. որ բառի նախկին նշանակութիւնը գործածու-թիւնից դադրի, ասպարէզը թողնելով խոտ հոմանիշին։ Նշանակութեանց այս զարգա-ցումը տեղի է ունեցած Ե դարից շատ առաջ։ Վրացերէն մղելո მდელო «խոտ» բառը, որ հայերէնից է փոխառեալ, հակառակ վրացե-րենի սովորական վերջաձայն ի յանգին, ունի ո, որ ներկայացնում է հյ. բառի ո բունը (դեղ-դեղոյ). այս բանը ցոյց է տալիս թէ բա-ռը փոխ է առնուած ա՛յն ժամանակ, երբ հայ լեզուն իր բուները դեռ կորցրած չէր. հետևա-բար նաև «խոտ» նշանակութիւնը այս ժամա-նակից է։-Դ դարի վերջերում «խոտ» նշա-նակութիւնը կորաւ. և ահա դրա համար է, որ Ե դարուն հազիւ նրա մնացորդներն ենք գըտ-նում, իսկ Ե դարից յետոյ՝ բնաւ։ Բայց դեղ «դարման», ինչպէս Ե դարուն, նոյնպէս և մինչև այսօր սովորական է։-Դեղ «դար-ման, ճար» նշանակութիւնը յառաջանա-լուց յետոյ՝ նոր փոխանցումներով ձևա-ցան հետևեալ նոր նշանակութիւնները.-«թոյն» (իբր վնասակար դեղ կամ խոտ) Բ. մակ. ժ. 13. Իմ. ա. 14. Փիլ. Պղատ. օրին., «յուռութ կամ կախարդանք» (իբրև միջոց բժշկութեան) Սղ. ծէ. 6. Ոսկ. կող. ը., «մար-մինը օծելու անուշահոտ իւղեր» Պղատ. տիմ., «ներկ» Լաբուբ. էջ 6, Ագաթ. Արիստ. աշխ. Յհ. կթ. 5, «աչքի քաշելու ծարիր» Յայտ. գ. 18, «թանաք, մելան» Բ. յհ. 12, գ. յհ. 13. Ե-ղիշ. չրչր., «աբեթ, կպչան» (այս նշանակու-թիւնը չունին բառարանները). Տաթև ձմ. ճզ (Հուրս վառի յերկաթէ և ի քարէ, յոր-ժամ պատրաստ լինի դեղն)։-Նշանակու-թեանց այսպիսի զարգացում գտնում ենք նաև ուրիշ շատ լեզուներում. հմմտ. վրաց. ծամալի «թունաւոր խոտ, դեղ, թոյն, ներկ», թուշ. ծոմալ «բժշկութիւն, դեղ, փոշի», արե-վել. թրք. ot «խոտ, դեղ, լուծադեղ, թոյն, դալար փայտ», եաքուդ. otarmak «արածաց-Kraut «խոտ, դեղ, դարման», ռուս. τραο-«խոտ» և oтpaвa «թոյն», ասոր. [syriac word] samā և ն. ասոր. darmana «դեղ, թոյն, ներկ» ևն ևն։ -Դեղ բառի այս զանազան առումներից են ածանցւում՝ դեղատու Սղ. ծէ. 6. Յայտ. իս-8. Եփր. քրզ., դեղել «բժշկել» Մագ., «թու-նաւորել, կախարդել» Եղիշ. փիլ., «ներկել, Պղատ. օրին., դեղագիտութիւն «կախարդու-թիւն» Նոննոս., դեղագործ «դեղ շինող» Ոս կիփ., «թոյն պատրաստող» Փարպ., «ներկա-րար» Ոսկիփ., «ներկով նկարուած» Վրդն. սղ. դեղագործող «նկարիչ» Բանք իմ. 54, դեղոջ «ներկանկար պատկեր» Հաւաք. 19, դեղա-խունկ Սեբեր., դեղահունդ Ոսկ. եփես., դե-ղաթափ Մեսր. եր. Ճառընտ. Մեծոբ., անղե-ղեայ Ոսկ. փիլիպ. Սեբեր. Բուզ. կամ անդե-ղայ Կոչ. 155 (գրուած նաև անթեղայ, ան-դեղէս Պիսիդ. Վեցօր.), մաղձադեղ Եզն., մկնդեղ Բժշ., դեղուն «թունավորուած» Շշունի ԱԲ) Պտմ. կիլ. 205, սևադեղ Սե-բեր., գրադեղ «մելան, թանաք» Վրք. հց.. կարմրադեղ Փարպ., դառնադեղ Ոսկ. ապաշխ., թմբրադեղ Յայսմ., կապըն-դեղ, հացադեղ, խաշնդեղ, ճակնդեղ բոյ-սերը։ Նոր գրականում՝ դեղագիր, դե-ղատոմս, դեղատուն, դեղավաճառ, դեղա-վաճառանոց, դեղատուփ, դեղափոշի ևն։-Դեղ բառի հետ ծագմամբ նոյն են՝-Դալար «խոտ, կանաչ, մատղաշ». կազմուած է դալ արմատից՝ -ար մասնիկով (տե՛ս և առան-ձին).-Դալուկն «դեղնացաւ», կազմուած է դալ արմատից՝ ուկն մասնիկով (տե՛ս և ա-ձին). նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. տճև. սարը «դեղին» և սարըլըք «դա-ւուկ», ֆրանս. jaune «դեղին» և jaunisse «դալուկ» ևն.-Դաղձն «վայրի անանուխ» կազմուած է խոնարհ աստիճանի դալ ձայն-դարձից, որ աճած է ձ աճականով, բաղա-ձայնի պատճառով լ դառնալով ղ. «խոտ» նախնական նշանակութիւնը պահում է դեղ (տե՛ս և առանձին)։-Դեղին «դեղին գոյնը». կազմուած է դեղ արմատից՝ -ին մասնիկով, նշանակութեան զարգացման համար հմմտ դալար, դալուկն և յաջորդները (տե՛ս և ա-ռանձին).-Դեղբ «դեղին». կազմուածբ ա-ձին).-πեղե, կազմուած դեղ արմատից՝ ձ աճականով. բուն նշանակութիւնն էր «դե-ղին», որ յետոյ կորտւ. գոյնի պատճառով այս բառը յատկացուեց ծանօթ պտուղին. հմմա. պրս. ❇ šaftrang, որ նշանա-կում է բուն «դեղնագոյն», բայց գործածւում է դեղձ պտուղի համար. նոյնպէս [arabic word] saflalu «ռեղձ», որ ստուգաբանօրէն նշանա-կում է «դեղին սալոր». գրեթէ նոյն բանն է նաև պրս. [arabic word] zardālū «ծիրան», որ բուն նշանակում է «դեղնակարմիր սալոր» (տե՛ս և առանձին)։ Դեղձ բառի հին նշանակութիւ-նը յայտնի կերպով ցոյց է տալիս՝ Դեղձան «դեղին», որ կազմուած է դեղ արմատից՝ 3 աճականով և -ան մասնիկով.-Դեղձն «վայ-րի անանուխ». գրականութեան մէջ գործա-ծուած չէ և ենթադրւում է միայն Ղրբ. տէ՛խս-նը ձևից. կազմուած է դեղ արմատիզ ճիշտ այն ձևով՝ ինչպէս կազմուած է դաղձն բա-ռը ղալ արմատից (տե՛ս դաղձն բառի տակ),
demon, devil, evil spirit;
gnome, spirit, genius.
· Calfa
(սեռ. տր. դիւի, դիւաց) «հոգի» Պր-ղատ. տիմ., «բարի ոգի, հրեշտակ» Ոսկ. ես. Եղիշ. մանաւանդ «սատանայ, չար ոգի» ՍԳը, «քուրմ» (այս նշանակութիւնը տեսնում է Եազըճեան, Մասիս. 1885, էջ 1008 Զենոբի հետևեալ տեղում. «Պաշտօնեայք կռոցն ող-ռային չարաչար. ուր և դևքն կոծէին»). վեր-ջապէս ՋԲ դնում է «կուռք» իմաստով։ Այս բառից են՝ դիւաբախ Ագաթ., դիւագին Գ. մակ. ե. 25, դիւախանգարել Ոսկ. մ. ա. 18, դիւակամ Ագաթ., դիւահաղորդ Ոսկ. մ. գ. 11, դիւահար ՍԳր, դիւահարել Տոբ. զ. 8. Ա. գաթ. Եզն., դիւափոխիլ «դեւերը փախչիլ, խելքը գլուխը գալ» Կանոն., դիւացամոլ Ա-գաթ. § 246 (հին տպ. դիւամոլ), դիւանալ «բարկանալ» Ոսկ. ես. և մ. ա. 8. Բուզ., դի-ւապաշտ Եզն., դիւապետ «սատանաների գլխաւորը» Ոսկ. բ. տիմ. 276 (չունի ՆՀԲ), դիւատուր Ոսկ. եբր., անդև Եզն., չարադև Ե-ղիշ. Փիլ., բազմադև Եղիշ. մատն., ծանրա-դիւութիւն Փիլ. ժ. բան., մեծադիւութիւն Փիլ. յին.-արմատի անփոփոխ ձևով բարդութիւնն է ներկայացնում դևպետ «դևերի պետռ» ԱԲ. -Ինչպէս բարդութիւնները և դիւի, ղիւաց ևեռաևանները զոյց են տալիս, բառի առա-ջին ձևն էր *դէւ, ուր յետոյ է ձայնը յաջորդ ւ-ի պատճառաւ դարձաւ ե (այսպէս Տէրվ. Մասիս, 1882 հոկտ' 29 և Աճառ. Բազմ. 1898, 223)։
hard, harsh, austere, vexatious, difficult.
· Calfa
, ո հլ. (անեզական գործածու-թեամբ) «գեհեն, տարտարոս» ՍԳր, «գերեզ-ման» Ծն. լե. 34. Խբ. 36. Եզն., որից՝ դժոխա-կուլ «դժոխքից կուլ գնացած» Եւագր., դժոխա-կան Եզն. էջ 247 (չունի ՆՀԲ), դժոխաբնակ Թէոդ. խչ., դժոխապետ Ճառընտ., դժոխապե-տութիւն (նորագիւտ բառ) Պտրգ. 261, դժո-խանման (նոր գրականում).-փոխաբերա-բար դժոխ (միայն եզակի և իբր ածական) «դաժան բարքով, անհամբոյր» Փիլ. բագն-բարդութեամբ՝ դժոխաբանել Յհ. իմ. երև., դժոխալուր Լաստ., դժոխերես Ոսկ. յհ. ա. 26, դժոխանալ «խոժոռիլ» Երզն. մտթ.-երկրորդ նշանակութիւնն է «դժուար, դժուարին», բայց այս նշանակութեամբ գտնւում է միայն բար-դութեանց մէջ. ինչ. դժոխահասանելի «դը-ժուարահասկանալի, խրթին» Շիր. հրտր. Պատկ. էջ 64, դժոխագնաց «դժուար երթալու» Ուխտ. Բ. 113 (նորագիւտ բառ), դժոխելանե-լի Խոր., դժոխերասան Բրս. հայեաց., դժո-խագիւտ Մագ., դժոխին «դժուարին» ԱԲ.-գրուած է նաև ճուճաղ (Բառ. երեմ. էջ 199, կամ ճուճաղխք (Ալիշան, Հին հաւ. էջ 423).
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Հճ. դ'ժոխք, Ջղ. դ'ժոխկ. Սլմ. տժոխք, Ագլ. դժօխկ, Սչ. դ'ժօխք, Ախց. Երև. Կր. դ'ժօխկ, Խրբ. դ'ժոխգ, Շմ. տժօխք, Վն. տժոխք՝, Ղրբ. Մրղ. տժօխկ, Դ. թժօխք, Պլ. թժօխգ, Ննխ. թուժօխք, թը-ժօխք, Մկ. տժէօխԲ, Ասլ. դ'ժէօ՝խք, դ'ժէօ՝խ' Սեբ. դ'ժէօխգ, Տփ. դժուխկ, Ոզմ. դ'ժուխք, Զթ. դ'էօժէօխք։
crippled, maimed;
infirm, helpless;
bad, wicked;
ugly;
filthy;
— ձեռօք, crippled in the arm;
— ստիւք, lame, crippled in the feet;
handy-legged.
· Calfa
=Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. sqel-«ծռել, կո-րացնել, շեղել», բարոյական առումով «շե-կել, բարքը ապականել» արմատից։ Այս ար-մատի միւս ժառանգներն են՝ յն. σϰολιός «շեղ, ծուռումուռ, մէկ կողմ դարձած (գլուխ, ոտք ևն)», σϰαληνός «ծուռ, շեղ, կաղ», σϰε-λίς «ետևի ոտքը», σϰελος «սրունք», լտ. scelus «յանցանք, չարագործութիւն, ոճիր», անգսք. sceolh, հիսլ. skialgr. հռռ. sršlah «ծուռ, շեղ», գերմ. scheel, schel «շիլ, աչքը ծուռ». -արմատի qol-ձևից են՝ յն. ϰελλόν «ծուռ, շեղ», ϰολλός «ծուռ (ձեռք), ծուռու-մուր. տձև». ϰλλαίνω «ծռել», ϰυλλω-ποδfων «ոտքերը ծուռ» (Boisacq 873, 533, Walde 685, Kluge 416, Pokorny 2, 598)։ Հայերէնի մէջ նոյն արմատը (տակաւին լաւ չպարզաբանուած ձայնաբանական օրէնքնե-րով) տուել է մի կողմից խեղ և միւս կող-մից շեղ, որի ձայնդարձներն են շաղ և շիլ (տե՛ս այս բառերը). հմմտ. խայտ, խայծ <հնխ. (s)qaid-, (s)qait-։ Տե՛ս նաև կեղ և կաղ բառերը։
part, half;
twin.
· Calfa
«մի ամբողջի կէսը» Ոսկ. կող. էջ 667. Բրս. մրկ. 65. Երզն. մտթ. 226. «մա-զերի երկուսի բաժանուած հիւսքերից ամէն մէկը» Նար. տաղ. 465. «ԳՁ ձայնին պատ-կանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (տե՛ս Ամատունե. Հալոզ բառ ու բան, էջ 273բ). որից խեցխեղեփ «նշանախեց, փոքրիկ ան-նշան տառ» Յերոն. Մանդ. (ՀՀԲ խեղեփ մեկնում է «ճիրան, մագիլ», ԱԲ գիտէ նաև խեղեփ «ջուխտակք, երկուորեակ», որի հեա նոյն է խղեփ «երկուորեակ» Բառ. երեմ. էջ 1411։
a hut & its inhabitants.
· Calfa
«պանդուխտ». մէկ անգամ ունի այս նշանակութեամբ՝ Ճառընտ. «Որպէս ի տաղաւարի եմք ի մարմնի բնակեալք, և ի խիզանի եմք բնակեալ յայս կեանքս»։ Նոյն իմաստով է երևում նաև Սասն. 26 «Յօտա-րըս և յանկայունս, ի խիզանս և յանիրաւս»։ Արևելեան քաղաքավարական ոճով ստացել է յետոյ «կին, աղջիկ» նշանակութիւնը, ինչ-պէս գտնում ենք արդի գաւառականներում և որի աւելի հին գործածութիւնն ունի Դրնղ. էջ 27։
ՆՀԲ մեկնում է «անշուք տուն և ըն-տանիք» և համեմատում է պրս. քեա-զանէ «ձմերոց, տուն ձմերան» բառի հետ։ ՋԲ մեկնում է «հիւղ կամ վրան», ԱԲ «խեղճ տնակ, և ընտանիք, տղաք»։ Աճառ. Գւռ. բառ. էջ 468բ քրդ. qlz'an «աղջիկներ» բառից է հանում, որ թրք. [other alphabet] ︎ qəz «աղջիկ» բառի յոգնակին է։ Բայց այս մեկնութիւնը՝ որ տրուած է գւռ. խիզան «կին, երախայ, գերդաս-տան» ռարին, անյարմար է հնագոյն «պանդուխտ» նշանակութեան պատճա-ռով։ Պատահական նմանութիւն ունին թրք. և քրդ. [arabic word] xəzan «աղքատիկ, թշգւառ»։
cf. Խլայ.
· Calfa
ՓՈԽ (borrowing) Վրազ. ხლა խլա «սուգի ժամա-նակ գլուխը կապելու սև թաշկինակ»։ Ուտ. խիլm «նորածնի ծնօղների կողմից կնքահօր ուղարկուած նուէրը»։
robe of honour.
· Calfa
ՓՈԽ (borrowing) Վրազ. ხლა խլա «սուգի ժամա-նակ գլուխը կապելու սև թաշկինակ»։ Ուտ. խիլm «նորածնի ծնօղների կողմից կնքահօր ուղարկուած նուէրը»։
mole.
· Calfa
նում է թէ արդեօք սեմական ձևերը ընդհակառակը պրս. [arabic word] բառիռ առ-նուած չե՞ն, որ ինչպէս հյ. խլուրդ ցոյց է տալիս, նախապէս էր xluld
sulphur, brimstone;
պտաել, օծանել ծծմբով, to dip in, or to mix with sulphur.
· Calfa
Տէրվ. Նախալ. 89 սանս. dhu, յն. ϑύω, սանս. dhuma, լտ. fumus «ծուխ», ւն, ϑέειον «ծծումբ» ձևերի հետ կը-ցում է հյ. ծուխ և ծծումբ. (վերջինը իբր կրկնուած ծում արմատից՝ բ յաւե-
an oriental ecclesiastical dignity, patriarch of a people;
— Հայոց, Catholicos, Patriarch of the Armenian Church.
· Calfa
, ի-ա հլ. (յգ. ուղ. նաև ա-նինք -ունք) «հայրապետ կամ գլուխ եկե-ղեցւոյ. յատկապէս՝ Հայոց եկեղեցու հոգե-ւոր պետը» Ագաթ. Բուզ. Կորիւն. որից կաթո-ղիկոսութիւն «հայրապետութիւն» Փարպ. Յհ. կթ. «արքունի հազարապետութիւն, համա-րակարութիւն, հարկահանի պաշտօնը» (յն. ոճով) Եւս. պտմ. էջ 642-3. կաթողի-կոսական «հալրապետական» Խոր. Փարպ. կաթողիկոսարան «վեհարան, հայրապետա-նոց» Յհ. կթ. Կղնկտ. Պտմ. վր. անկաթո-ղիկոս «առանց կաթողիկոսի» (չունի ՆՀԲ) Մխ. անեց. 11.-գրուած է նաև կաթաղիկոս Արձ. 867 թ. (Շողակաթ 177). կաթուղիկոս (ող>ուղ ձայնափոխութեան համար հմմտ. Բարթողիմէոս >Բարթուղիմէոս). Դարանաղ-ցին, էջ 307 ևն բառախաղով գրում է կատ-ղիկոս «չկաթողիկոս», իբր կատղիլ, կատա-զիլ բայից։
threshing-floor, barn-floor;
corn-sheaves, rick, stack;
Halo;
արկանել, հոսել, սրբել զ—, to winnow.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Ղրբ. Կր. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Սլմ. Վն. Տփ. կալ. Ակն. Ասլ. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Սեբ. գալ, Տիգ. զmլ, Զթ. գօլ, գոլ, Հճ. գօլ, Ագլ. կօյլ, Սվեդ. գուլ։ Նոր բառեր են՝ կալաթի, կալահաց, կա-լաձև, կալամաս կամ կալմաս (Վն. կալա-մաստ, Մրղ. կալամած), կալամօտ, կալա-մէջ, կալաչափ, կալապան, կալացեխ, կա-լաւել, կալաքաշ, կալաքաշել, կալմուխ, կա-լեկ, կալմաղ, կալոց, կալուկ, կալուկուտ. կալւոր, կալաւուրդ, կալթակ, կալակորկոտ, կալատակ, կալատէր, կալնորդ, կալատիզ (հյց. կալոտիս ձևից). իսկ կալսել կազ-մուած է կալ և կասուլ ձևերի միութեամբ։
cf. Զոհ.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Զթ. զէնիլ, Վն. զինել, Մկ. Ոզմ. զէնիլ «մորթել» (Ոզմ. միայն ծածկալեզուի մէջ), Սվ. զէնլիք «մորթուած եզան կամ կո-վի միս՝ որով ապուխտ են շինում».-Խրբ. կայ զէնիլ «զարնել», որ թուի թե զենուլ և զարնել բառերի միացումից է յառաջացած։
hammer-headed shark.
· Calfa
«մի տեսակ ձուկ» ԱԲ, «սեղակաց դասէն աճառուտ ձկանց սեռ, վագերաձկանց և շանաձկանց շատ մօտ, որուն գլուխը մուր-ճի ձև ունի. ֆրանս. marteau» ԳԲ. նոյնը նաև Նորայր, Բառ. ֆր. էջ 787 բ. մէկ ան-գամ գտնում եմ գործածուած Վեցօր. էջ 153 «Որ անուանեալ կոչի քսիփիէ, պրիոնէ և շնջրիք և կեփաղք և զիգն իցեն ահագինքն և ահարկուքն» (ձեռ. զի դնիցեն)։
struck by love, or sadness.
· Calfa
= Պրս. [arabic word] zinhār «անձնատուր լինելը. 2. ուխտ և դաշինք. 3. ահ և երկիւղ. 4. գան-գատ. 5. զգուշութիւն, զգո՛յշ եղիր. 6. ափ-ծոս, աւա՛ղ». նոյնը պհլ. ❇ zinhar (ծագման մասին տե՛ս Horn, § 527)։ Ծագում է եռան. *zǰvan-hār <*ǰīvana-hara «կեան-քի պահպանութիւն» ձևից (Nyberg, Hilfsb. 2. 256)։ Իրանեանից է փոխառեալ նաև վրաց. (ու բացասականով) უზენაარო ուզե-նաարո «անողորմ, անգութ»։ -Աճ.
fruit of cypress, plane-tree;
— շերամոյ, cocoon.
· Calfa
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «նոճիի, սօսիի և նման ծա-ռերի պտուղը» Մխ. առակ. «բամբակի գը-լուխը» Բառ. երեմ. էջ 165։
hanging, dangling, pendent;
hung up, suspended;
ի — ունել, to suspend, to hold in suspense;
ի — մնալ, to remain in suspense.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Սլմ. Վն. կախել, Ախց Կր. Մրղ. կախէլ, Մկ. Ոզմ. Տփ. կախիլ. Հճ. Սչ. գախել, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. գախէլ, Զթ. Խրբ. գախիլ, Ապ. գախէ՝լ, Սվեդ. գ'ա-խիլ, Հմշ. գախուշ, Տիգ. գmխէլ, Երև. Ջղ. կախ տալ, Գոր. Ղրբ. Շմ. կախ տալ, կախ անէլ, Տփ. կախ անիլ, Յղ. կօխ, Ագլ. կօհ «կախ, կախուած»։ Նոր բառեր են կախա-նանոց, կախանատուն, կախանաւոր, կախա-նել, կախգլուխ, կախելատեղ, կախկխել, կախկախոտել, կախդուռ, կախելչուան, կա-խերես, կախլիկ, կախլինկ, կախկալ, կա-խովի, կախուկ ևն։
charmer, enchanter, sorcerer, wizard, conjurer, magician.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. կախարդ՝, Երև. Կր. Մկ. Սւմ կախարթ, Սչ. գախարդ՝, Պլ. գախարթ, Խրբ. դախառդ'. թրքախօս հայերից կախարդ Ատն. (Արևելք, 1888 նոյ. 8-9). Պօլսում նշանակում է նաև «զլուխը առջևը կախած» (օր. Ի՞նչ կախարդ-կախարդ նստեր ես. Կա-խարդ երեսներ). Ռ. գախարթ «խաբեբայ»։
practising sorcery, addicted to cabalistic practices;
magical;
գիրք —աց, conjuring books.
· Calfa
= Իրանեանից փոխառեալ բառ, որ ո՛չ մի իրանական լեզւում աւանդուած չէ. ենթա-դրում է զնդ. *kaxvarəδasarah-, որ կազ-մուած է զնդ. *kaxvarəδa-«կախարդ» և sarah-=պհլ. պրս. sar «գլուխ» բառերից, իբրև «գլուխ կախարդաց». հմմտ հյ. աղան-դասար «աղանդապետ, աղանդաւորների գլուխ»։-Հիւբշ. 236։
soft, tender, delicate;
supple, flexible, pliant;
sweet, mellow;
mild, soft, gentle, meek, affable;
— մետաղ, soft metal.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Գոր. Կր. Ջղ. Վն. Տփ. կա-կուղ, Ղրբ. կա՛կուղ, կակօղ, Մկ. կmկուղ, Ախց. կակուխ, Ալշ. Մշ. կագուխ, Զթ. Խրբ. Հճ. Սեբ. Սչ. գագուղ, Սլմ. կակող, Երև. Շմ. Ոզմ. կակօղ, Ակն. Ննխ. Պլ. Ռ. գագօղ, Տիգ. գmգուղ, Հմշ. գագէօղ, Ասլ. գագէօղ, Սվեդ. գ'ագէօղ, Մրղ. կակուէղ, կօկէղ,-բայական ձևերից հետաքրքրական են Ագլ. կկղիլ և Ասլ. գայղընալ «կակղիլ, կակղանալ»։ Նոր բառեր են կակուղիկ, կակուղերես, կակղան, կակուղկտրան ևն։
garlic.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Գոր. Ղրբ. խստօր, սխտօր, Ասլ. խսդէօ՝ր, սխդէօ՝ր, Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. սխտոր, Ախց. Երև. Կր. Շմ. սխտօր, Ննխ. սխտօր, սուխտօր, Խրբ. Պլ. Ռ. սխդօր, Սչ. սխ'դօր, Տիգ. սխթուր, Մկ. սղտուր, Ոզմ. սղտօւր, Հմշ. Սեբ. սխդէօր, Մրղ. սուխտիր, Զթ. սէօխդիւյ, սէօխդիւր, Ագլ. Տփ. սխտուր։ Նոր բառեր են սխտորաթեր, սխտորահոտ, սխտորաման, սխտորել, սխտորթակի, սըխ-տորգուշ, սխտորճեզ, սխտորջուր, սխտորուկ, սխտործեծ։
cf. Զգայռ.
· Calfa
. անստոյգ բառ. մէկ անգամ ու-նի Փիլ. նխ. բ. (տպ. Վենետ. 1822, էջ 106). «Քանզի ահա զանցեալք շուայտեալք փափ-կութեամբ և զկրկտանօք՝ այն որ ի խրախու-թիւնս անուշաբոյր հոտք զանազանք են»։=-Աւգերեան այս հատուածը թարգմանում է այսպէս. «Excessus enim crapularum, ex-quisitorumque conviviorum sunnetit tum iragrantia odoris diversi generis», ուր զկրկտանք բառի վրայից լռութեամբ է անց-նում. ՆՀԲ մեկնում է «իբր ձգռտանք, զգայ-ռումն, կերածը վեր տալը» (գւռ. զկռտոց)։ Սակայն այս իմաստը յարմար չէ տեղին և սպասելի է «կերուխում, խրախճան, վայելք» կամ նման նշանակութիւն։
cf. Ցոլք, — ցոլալ, to sheen.
· Calfa
«ծխի և շոգու վեր բարձրանայր. 2. փայլ. 3. կրակի գոլ». առաջին իմաստով չէ աւանդուած հնից. երկրորդ իմաստով ու-նինք յետնաբար՝ Նար. երրորդ իմաստով գտնում եմ Վրք. և վկ. Բ. 319՝ Ծաւալեցան շուրջ ցոլն և զբազումս խարշեաց. ելեալ ցոլ փոքրիկ ի հնոցէն։ Սրանից ցոլանալ «ծուխը կամ շոգին վեր բարձրանալ» Ոսկ. մտթ. Եզն. ցոլել «կրակը դուրս ժայթքիլ» Բրս. մրկ. ցոլալ (գրուած ցողալ) «փայլիլ, փայլ-փլիլ» Ածաբ. ցոլական Շիր. ցոլացութիւև, ցոլացումն Յհ. կթ. ցոլումն Փիլ. Յհ. կթ. կայծակնացոլ Մխ. ապար. արտացոլում, արտացոլել, արտացոլութիւն (նոր բառեր)։ Այս բա՞ռն է որ Բառ. երեմ. էջ 318 գրում է ցոլանալ «սլանալ, փութալ, բացիլ» և ցո-ղացեալ «աճապարեալ»։
bull;
— վայրի, ure-ox, urus;
միս, մորթ ցլու, bull-beef;
bull's-hide;
բառաչ, պոչիւն or պոռոչիւն ցլու, bellowing, lowing;
— բառաչէ, the bull bellows;
զոհ ցլուց, taurobolium;
Taurus, the Bull;
· Calfa
, ու հլ. «անմալ եզ, բուղա» ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Եւս. քր. «ցուլ կենդանակերպը» Շիր. Նոնն. «մի կնոջ ապօրինի սիրականը» Սմբ. դատ. 120, 121. որից ցլագլուխ Պտմ. աղէքս. ցլաձև Գնձ. ցլափիղ Սամ. անեց. 67. Շիր. քրոն. ցլիկ Յհ. կթ. ծովացու Եզն. իշացուլ Եզն. Ոսկ. մ. գ. 6. Եւս. քր. ձիա-ցուլ Եւս. քր. մարդացուլ Յայսմ. ցլամարա (նոր բառ)։
shock, shake;
— տալ, to shake, to agitate, to stir.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. ցնցէլ, իսկ Բլ. Մշ. ցօնցել «եզան՝ գլուխը ցնցելը», մարդոց համար էլ՝ «գլուխը վեր նետել՝ իբր բացասական նը-շան»։