cf. Յստակեցուցանեմ.
Պարտի զմիտս յստակել, եւ զխորհուրդս սրբել։ Յայտնաբանական յստակել զուղղափառութիւնն. (Եզնիկ.։ Պիսիդ.։)
articulation, joint, juncture;
bond, tie, link, connexion;
article.
Մինչեւ ցորոշումն շնչոյ եւ ոգւոյ, եւ յօդից եւ ուղղոյ. (Եբր. ՟Դ. 12։)
articulate, surrounded with articulations, corporeal;
well, tersely, elegantly composed or written.
Յարմարեալ է թուղթս այս (եբրայեցւոց) յօդապատ զարդագիր բանիւք (յն. շարադրութեամբ եւ բառիւք) իւրովք ըստ յոյն լեզուի առաւել քան զայլ թուղթս առաքելոյ. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 25։)
cf. Յօդեմ.
Ոչ ուղղակի զանուանս կենդանեացն յօդաւորեալ. (Երզն. քեր.։)
to fashion, to adapt, to fit to, to adjust;
to arrange, to dispose, to organize;
to get ready, to prepare, to provide with, to furnish, to order;
to form, to trim, to adorn, to embellish;
to compose, to write;
to make, to construct, to build;
— պարս, to dance;
— երգս, նուագս, to sing, to modulate, to tune;
թատրոնական քերթուածս —, to write a dramatic composition.
ἀρμόζω, εὑαρμόζω concinno κατεργάζω conficio, elaboro κατορθόω erigo, dirigo ἑπιτίθημι, συντίθημι appono, compono οἱκονομέω dispenso διαγράφω describo διατάσσω, κατατάσσω dispono, ordino եւ այլն. Օրինօք՝ ըստ օրինի՝ բարւոք օրինակաւ կազմել, առնել. յարդարել. յերիւրել. յարմարել. յօդել. կարգաւորել. ուղղել. տնօրինել. կարգել. յարադրել. յեղանակել. շարագրել. շարադրել. օրինած կերպով շինել, շտկել, շտկտել, բանիլ.
he, she;
that, it;
ուտէ նա, he or she eats;
ուտեն նոքա, they are eating;
խնդրեմ զնա, I am looking for him, her or it;
ասեն նոքա, they say;
նա է, it is he or she;
անուն նորա, his, her or its name;
ետու նոցա, I have given them;
նոքա նոքին, they;
նմա, to him or her;
նորա, to him or to her;
նոցա, to them;
but, however, nevertheless, yet;
indeed, really, in fact;
նա՛ է, that is, that is to say, i.e.;
նա աւանիկ, նա աւասիկ, look there, look here;
but, yet;
նա եւ, also, even, likewise, again;
moreover, besides;
նա զի, նա մանաւանդ թէ, above all, the more;
rather;
նա եւ ոչ, neither, nor;
not even;
նա եւ արդ իսկ ոչ, not even now;
նա ուրեմն, certainly;
perhaps, it may be that;
well;
now, then.
Առեալ իշխանին Ագրիկողայոսի զթուղթն, եւ տեսեալ զ՝ի նմայսն՝ զայրացաւ. (Ճ. ՟Գ.)
Նա՛ ես տեսի։ Նա երանի ժողովրդեան։ Նա երանի այնոցիկ է՝ որ լսեն զբանն աստուծոյ, եւ առնեն։ Նա՛ նոցա՛ ճանապարհն չէ ուղիղ. (Յոբ. ՟Ե. 3։ Սղ. ճխե. 15։ Ղկ. ՟Ժ՟Ա. 28։ Եզեկ. ՟Լ՟Գ. 17։)
reverence, respect, homage.
Եգիպտացիք ի ձկանց կա՛մ զամենայն մարմինս, եւ կա՛մ մասունս ի նոցանէ աստուածացուցին. իսկ որք յուղիղ խրատուէ ճաշակեցին, ընդ պանծալի իրսն նազարարութիւն հիանալով՝ գթան, ողորմելով այնոցիկ որք այնու վարին, թշուառագոյնս կարծեցեալք ել նոցա քան զպատուեալսն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Նախաբուղխ.
"cf. Յառաջագահ;
— արքեպիսկոպոս, primate;
— նստել, բազմել, լինել, to preside, to be the president, to hold the first place;
—ք, cf. Նախաթոռք."
Մին իշխէ, եւ նախագահ նստի. եւ մինն ածեալ լինի (այսինքն առաջնորդի) եւ ուղղի. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
to set over, to put above, to promote;
to prefer, to give the preference to, to esteem more.
Զբոլոր նախադասեալն սմա (այսինքն զնախընթացն) պարտ է յուղարկել զգիշեր. (Յհ. իմ. ատ.։)
cf. Նախագահ;
—թոռք, first seat, highest place.
to provide, to be the providence of, to take care, to supply, to look, to preserve, to watch.
προνοέω, προμηθέομαι provideo, prospicio, procuro διοικέω rego, administro, guberno. Կանխել ի խնամել. կանխաւ հոգ տանել մեծաւ խնամով. խնամարկել. անտեսել. տնօրինել. ուղղել. ղեկավարել. յառաջատես լինելով հոգալ.
perfect in itself;
finished or accomplished beforehand;
—ք, premises.
Նախակատար սրբութեամբն են բնաւքս ուղղեալք. (Լմբ. պտրգ.։)
Այսոքիկ են աստուածասիրին առաջապտուղք նախակատարք. (Փիլ. իմաստն.։)
colon, the great gut;
rectum.
Կոչեցեալն ի բժշկաց նախաղի՝ ուղղակի նոյն ժամայն անկանէր ընդ տեղի նստոյն. (Սոկր.։)
preferable, better, preferred, most esteemed;
— առնել, ընտրել, համարել, to prefer, to like better, cf. Նախամեծարեմ.
Մի՛ ինչ նախամեծար քան զնա եւ զնորա օրհնութիւնս համարեսցուք։ Զպտուղ փայտին ճաշակել՝ նախամեծար քան զաստուածականն համարեցաք. (Խոսր.։)
envy, jealousy;
rancour, hatred;
emulation, rivalry;
zeal, fervour, warmth;
տիրասէր —, attachment, affection;
zeal;
առ —ու, enviously, invidiously;
— կրել յումեքէ, to be envied;
—ու մաշիլ, to pine away with envy, to be eaten up with;
ի —բարկութեան բրդիլ, to burst with envy;
ի — բարկութեան բրդիլ, to burst with envy;
առնուլ, բերել, ի — բերիլ, մտանել, to envy, to be envious of, to grow jealous, to bear envy, cf. Նախանձեմ;
to rival, to vie with;
— արկանել յոք, ի — ածել զոք, to fill with jealousy or envy, cf. Նախանձեցուցանեմ;
to move, excite or provoke to emulation;
ի — գրգռել զոք, to arouse the jealousy of, to create envy;
խնդրել զ—, to revenge, to take vengeance;
վառիլ —ու ընդ, to become jealous;
ի — վառիլ ընդ ումեք, to be jealous of;
— դնել, to emulate, to rival;
ի — նմանութեան ուրուք կրթիլ, to emulate a person, to desire to imitate him;
— առաքինութեան դնել ընդ ումեք, to desire to emulate a person's virtues;
— առնել, to fascinate, to charm, to bewitch, to cast a spell on;
ո՜ անմիտ գաղատացիք, ո՞ — արար զձեզ, o foolish Galatians, who hath bewitched you?.
Խնդրեաց սաւուղ հարկանել զնոսա, նախանձ առեալ վասն որդւոցն իսրայէլի եւ յուդայ. (՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Ա. 2։)
fore-runner, precursor;
preliminary, introduction.
ՆԱԽԱՇԱՒԻՂ. Նմանութեամբ. Եղեալն որպէս ուղի եւ ուղեցոյց նախկին. յառաջընթաց հորդիչ ճանապարհի. առաջնորդ. կարապետ. հեղինակ. հաւակ. ախոյեան. սկզբնապատճառ.
Որք նախաշաւիղ ճանապարհորդեն ի ճշմարիտ բարիսն։ Ոտք ուղղեալ հաւատով նախաշաւիղ ճանապարհորդէ ըստ աւետարանին ի հանդերձեալսն յօթեւանս արդարոց. (Յճխ. ՟Ժ։)
archdeacon.
Աթանասիոս նախասարկաւագն քո՝ նա՛ հովուեսցէ ուղղաափառութեամբ զժողովուրդն աղեքսանդրացւոց. (Ճ. ՟Բ.։)
insulter, offender, abuser, reviler, affronter, scoffer.
Զնախատիչ բարեկամաց զբանս ուղղէ. (Իսիւք.։)
fore-running;
progress, advancement.
Որ եւ զառաջին՝ նախընթացութեամբ՝ ընկալար դաս։ Զնախընթացութիւն այսպիսեաց ուղեգնացութեան ըմբերանեալ պարսաւեն (վասն գլորման ի խորխորատ). (Մագ. ՟Ժ՟Դ. ՟Ի՟Ե։)
tripe, gut, chitterlings.
Թո՛ղ թէ զմիս կամ զգինի ճաշակել. որ զնախճամէջ պարն յուղացուցեալ մաճկացուցանէ, եւ զճարպն եւ զերիկամամբքն պատեալ. (Բուզ. ՟Դ. 3։)
letter, epistles;
— առնել, to write letters.
Նամակք. թուղթք.
to cause to look at.
Տալ նայել. ուղղել զնայեցուած. հայեցուցանել.
to look at, to cast the eyes on;
to gaze at, to stare at;
to view, to gaze on, to behold;
to mind, to take care.
νοέω, κατανοέω, βλέπω specto, aspicio, inspicio, cerno, considero προσέχω (յորմէ պռոսխոմէն), attendo. սանս. նայանա, ակն։ Հայել (որպէս թէ ընհայել, ներհայել). նկատել. դիտել. ուղղել ղաչս. ակնարկել. ակնկառոյց լինել. ուշ ունել. անսալ. զգոյշ լինել. ... (իսկ յն. նօէ՛օ, նշմարել աչօք մարմնոյ կամ մտաց).
cf. Նաւագնացիկ.
Աստեղք սպասաւորեն ի գիշերի նաւագնացաց։ Զնաւագնացս նաւապետեալ յուղարկես. (Յճխ. ՟Ի՟Բ։ Զքր. կթ.։)
to navigate.
to sail together.
Որոց նաւենն՝ նաւակցեա՛, որոց ճանապարհորդեն՝ ճանապարհակցեա՛։ Նաւորդացն նաւակցեա՛, ուղեգնացացն ճանապարհակցեա՛. (Ոսկ. եւ Բրս. պտրգ.։)
sea-faring;
navigator, voyager.
πλωτῶν navigans. որ եւ ՆԱՒԱԼՈՒՂԱԿ, ՆԱՒԱԼԻՒՂ. Որ լուղի նաւաւ, այսինքն նաւէ. (զի ըստ յն. նաւելն նշանակէ եւ լուղիլ). նաւօղ. նաւորդ.
Ամենայն նաւաղօղակն (կամ նաւալուղակն) ի մի վայր ժողովեալ՝ ոչ բարձցեն թեփ մի ի տանոյ նորա, եւ ի նաւս ձկնորսաց խալամ նորա. (Յոբ. ՟Խ. 26։)
way, passage, ferry;
cf. Նաւագնաց.
Գալ Կիւրղի նաւաչու ուղեւորութեամբ ի ժողով սուրբ հարցն. (Սանահն.։)
captain, commander.
ՆԱՒԱՊԵՏ. κυβερνήτης gubernator. Նաւուղիղ. ղեկավար. որ ասի եւ ՃԱՐՏԱՐԱՊԵՏ. եւ է ըստ տեղւոյն միանգամայն պետ նաւուն.
Որպէս իմաստուն նաւապետ ուղղելով զնաւ մարմնոյս ի ծովածուփ աշխարհական ալեացս. (Յճխ. ՟Ժ։)
Նաւ մի՝ անգիտութեամբն գնայ զուղեւորութիւն ի ձեռն հմուտ եւ ճարտար նաւապետին. (Եղիշ. ՟Ը։)
to command, to steer or guide a vessel;
to pilot.
եւ չ. κυβερνάω, διακυβερνάω guberno, rego. Ղեկավարել. ուղղել զնաւ. առաջնորդել ումեք. վարել ճարտարութեամբ.
Զկեանս մեր նա ուղղեալ նաւապետէ. (Վրք. հց. ձ։)
Ընդ ծով աշխարհիս հոմով հոգւոյն ուղղակի նաւապետեալ (կր). (Շ. ընդհանր.։)
sailor seaman, mariner, sea-faring man, tar, jack-tar;
—ք, seamen, sea-faring people, crew.
Միումն հաւանեալք հրամանի առաջիկայի տեառնն՝ իբրեւ նաւաստւոյ վարչի։ Իբրեւ նաւաստի ի նաւի, եւ իշխան ի քաղաքի, զօրավար ի պատերազմի։ Նաւաստւոյն տանել եւ բերել զմակոյկն, եւ ուղիղ վարել։ Թողեալ նաւաստւոյն զքեղիսն, եւ նաւազքն զայլ եւս զգործիս, զձեռսն յաղօթսն պարզեալ տարածանէին. (Փիլ.։)
Նաւաստին հմուտ տեղեկութեամբն զ՝ի վերայ լոյծ մկանացն ճանապարհորդելով, եւ այլն։ Նաւաստին արիացեալ՝ զնաւն ձգէ ի խորագոյն ծովուն, եւ մեքենայաւոր արհեստիւն իմաստութեան զնաւին ուղեգնացութիւն, եւ զվաճառաշահութիւն գործէ. (Պիտ.։)
cf. Նաւապետեմ.
եւ չ. Լինել նաւավար. նաւապետել. վարել զնաւ. ղեկավարել. ուղղել. եւ Նաւարկել.
cf. Նաւատորմիլ.
Արգիացւոց նաւատորմիղքն, իմա՛ նաւարկութիւն արգոնեան նաւու ուղեկցութեամբ այլոց նաւաց։
Զուղտն՝ մալուխ կոչէ արաբացին (այսինքն կամալ, ճամալ, կիմմէլ). եւ այլք զնաւատորմիլ նաւու ասեն մալուխ. (Երզն. մտթ.։)
Նաւատորմիլ. ձիակ, կամ ձիական նաւ. երեւի իմանալ նաւ որպէս տրմուղ։
cf. Նաւատորմիլ.
Արգիացւոց նաւատորմիղքն, իմա՛ նաւարկութիւն արգոնեան նաւու ուղեկցութեամբ այլոց նաւաց։
Զուղտն՝ մալուխ կոչէ արաբացին (այսինքն կամալ, ճամալ, կիմմէլ). եւ այլք զնաւատորմիլ նաւու ասեն մալուխ (Երզն. մտթ.։)
Նաւատորմիլ. ձիակ, կամ ձիական նաւ. երեւի իմանալ նաւ որպէս տրմուղ։ (cf. ՏՈՐՄԻՂ. որ է լծ. ընդ հյ. Տող, թել. ընդ յն. սդօլօս. եւ ընդ լտ. դու՛րմա, որ է ամբոխ)։
cf. Յաչաղիմ.
Նախանձելով յաչաղեմք զորս առ միմեանս ուղղութիւն։ Զիրերաց պատիւ յաչաղեն. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. սղ.։)
to prosper, to make prosperous, to favour, to second, to facilitate;
to direct, to govern;
to do, to operate, to act;
—եաց մեզ ըստ բաղդի տեսանել, we were so fortunate as to see.
եւ չ. ՅԱՋՈՂԵՄ εὑοδόω prospero, prosperum facio κατορθόω, κατευθύνω, εὑθύνω dirigo. որ եւ ԱՋՈՂԵԼ. որպէս Աջով ուղղել, առաջնորդել, կամ յաջ կողմն՝ ի լաւ անդր ուղղել. դիւրել. յարմարել. օգնել.
Իսկ ըստ յն. ասի, ի լաւ ճանապարհ տանել, կամ ուղղել զուղին, եւ այլն.
to prosper, to be prosperous, successful or fortunate, to have great success, to thrive, to succeed in, to contrive to, to get on prosperously, to reach or attain one's aim, to come to a good issue, to terminate propitiously;
— ի վեր քան զակնկալութիւն or զկարծիս, to succeed against all probability;
ոչ-, չ-, to be unsuccessful, to fail, to miss one's aim, to be baffled, to miscarry, to be greatly disappointed;
յաջողեսցին, յաջողեսցի քեզ, you will fully succeed;
all will be well with you.
cf. ՅԱՋՈՂԵՄ. եւ դիմազ. Յաջողութիւն գտանել ուրուք կամ իրիք. յառաջ խաղալ. ուղղիլ. ի դէպ գալ. յարմարիլ.
prosperity.
prior, placed before, having the precedence;
pre-eminent;
foregoing, precedent.
Յառաջադասքն ի հետ մեծին Մովսէսի յուղի անկեալք։ Ի ստոյգ բարիս գտաւ բոլորովին յառաջադաս։ Սա իսկ է սկիզբն եւ յառաջադաս ամենայն գեղեցկակարգութեան բարեացն. (Պիտ.։)
advancement, progress, improvement, amelioration.
Փափագեսցէ յառաջադիմութեան, եւ ըստ ոտինն զհետ երթիցէ առաջնորդին եւ ուղղչին. (Ածաբ. աղք.։)
advanced post, sentry, sentinel;
out-post, out-picket;
— դիտաւոր, look-out man, sentry.
Ոչ ուղղիչ նաւին (ղեկավարն) ի թիկանց, եւ ոչ յառաջապահ դիտաւորք. (Ոսկ. ես.։)
to advance, to surpass;
cf. Յառաջատիմ.
Յառաջատելոյն (չեւ եւս կատարելոյ) կեանք ոչ ամենայն մասամբ ուղիղ գնան, այլ կաղ է իւիք իւիք եւ զարկուցեալ. (Փիլ. լին.։)
offered beforehand;
first fruits;
the first proselyte.
Կամ գ. որպէս Առաջնապտուղ. երախայրիք. եւ Նախկին հաւատացեալ.
to hold or stretch out or forth;
to push or drive in, to cause to enter or penetrate, to fix in;
— զաչս or զակն, to look at fixedly, to rivet one's gaze on, to gaze earnestly on, to have the eyes fastened upon;
— զգլուխն ընդ պատուհանն, to face, to come to the window, to look out, to present oneself, to appear;
— զձեռս, to stretch forth one's hand.
ἁποστέλλω mitto, porrigo. որ եւ παρακύπτω (որ թարգմանի եւ Կարկառիլ). (Ի ձայնէս Առ, կամ Յարել. լծ. եւ յեռուլ, եւ կարկառել) Մերձ կացուցանել. ձգել, ձգտել. կցել. երկայնել. ուղղել. ի վերայ բերել.
to rise, to arise, to get up, to rise or stand up, to rise again;
to awake, to be roused, to wake out of sleep;
to resuscitate, to come to life again, to live again;
— ի մեռելոց, to rise from the dead;
— ի վերայ, — ընդդէմ, —ոսոխ հակառակ ուրուք, to rise against, to rebel or stand up against, to revolt, to mutiny;
անդրէն —, to rise anew, to get up again;
յարեաւ միւս եւս խնդիր, another question arose;
արի՛, arise !
;
օ՛ն արիք, get up !
արիք ընդառաջ նրան, go to meet him;
յարեաւ յաթոռոյն, he rose from his seat, he got up from his chair.
Արի՛ շրջեա՛ց ընդ երկիրդ։ Արի՛ք ելէք։ Այժմ յարեայց ասէ տէր։ Սոքա խափանեցան, եւ անկան, մեք յարեաք եւ ուղիղ եղաք։ Յարեան ամենայն կոչնականք։ Յառնէ յընթրեաց անտի.եւ այլն։
jessamine, jasmine.
ՅԱՍՄԻԿ ՅԱՍՄԻՆ կամ ՅԱՍՄԻ. Նոյն ձայն է եւ յայլ լեզուս. ἱάσμη , ἱάμινον (ի ἵον որ է մանուշակ). ՛ jasme, jasminum. իտ. gelsomino. եասէմի, եասըմ եաղը. Տունկ մանրատերեւ՝ երկայն եւ բարակ եւ կակուղ գաւազանօք. եւ ծաղիկ նորա սպիտակ՝ անուշահոտ յոյժ. իսկ իւղն յասմեան ասի կազմեալ ի սպիտակ մանուշակէ.
cf. Յօտոց.
Այգեգործ ժիր եւ արթուն յատոցաւ սպառնական եւ կսկծեցուցիչն բանի զուղէշսն յապաւէր. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
very erudite, learned.
Զպտուղ չար՝ մահ, յարակիր անօրէնութեամբ կրեն. (Պիտառ.։)
to continue, to prolong, to cause to last.
Զժուժկալութեանն զգուշութիւն ուղղել, եւ յարաձգել յամենայն վնասակարացն զ՝ի բաց հրաժարումն։ Պաշտօն յարաձգեալ եւ հանապազորդ. (Բրս. հց.։)