cf. Ճանգ.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ։ Նոյնը և ՆՀԲ, Böttich. Arica 85, 410 ևն։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին չին. ❇
hook, tenter;
drag-hook, cramp-iron;
grapnel, grappling-iron;
claw, talon, paw, fang.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ։ Նոյնը և ՆՀԲ, Böttich. Arica 85, 410 ևն։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին չին. ❇
cf. Ճանդի.
• = Պրս. [arabic word] čandān կամ [arabic word] čandan. որ և [arabic word] čandal, նոյն նշ. փոխառեալ է սանս. [other alphabet] čandana հոմանիշից, որ պատկանում է čand-«պսպղալ, փայլիլ» ար-մատին (տե՛ս հլ. խանդ)։ Սրանցից են նաև արաբ. [arabic word] sandal, ասոր. [syriac word] candal, լտ. sandalum, santalum, յն. οάνταλον (Boisacq 405), գերմ. Sandel, ֆրանս. sandal, santal ևն։-Հիւբշ. 187։
fly;
եղանակ, ծիրտ, սատակիչ —ից, — time;
— blow;
— bane;
զ— փիղ գործել, to exaggerate, to make mountains of mole-hills.
• = Փոխառեալ է կովկասեաններից. հմմտ. մինգր. ճանջի, ճանդի, լազ. ჯაჯი ջաջի կամ მφაჯი մջաջի, მჭაჯი մճաջի, տաբ. համճու. բոլորն էլ «ճանճ» նշանակութեամբ։ Բառս կայ նաև վրաց. წერი ծերի ձևով, ուր ր համապատասխանում է նախորդների ջ, նջ ձայներին. հմմտ. վրաց. ცვარი ցվա-րի=մինգր. ცუნჯი ցունջի «ցօղ», վրաց. վირი ձիրի=մինգր. ვინჯი ջինջի «արմատ». վրաց. ჭმარი քմարի=լազ. ჭომოჯი tո-մոջի, մինգր. ჭომონჯი քոմոնջի «ամու-սին» ևն։ Կովկասեան ձևերի այս բազմազա-նութիւնը և ընդհանուր տարածումո չի թոյլ տալիս ընդունիլ թէ կովկասեաններն են փո-խառեալ հայերէնից։
cf. Հօփալ.
• ՆՀԲ փալ համարում է «նոյն ընդ լտ. palumba «վայրի աղաւնի»։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին յն. πελεια «վայրի աղաւնի», լեթթ. paipala. լիթ. pütpela, հպրուս. penpalo, ռուս. nepe-neлъ, չեխ. pfepel, լեհ. przepiora ևն «լոր, լորամարգի» (Trautmann 204)։
curved, gibbous.
• (գրուած նաև հրդնի, հնդնի, հնդի) «սապատող, կուզ» Պիտ. 529 (Հըդնի էր թի-կամբք)։-Տե՛ս և հնդրի։
heathen, pagan, paynim, gentile;
infidel, idolater, barbarian;
nation, people;
—ք, the heathen.
• = Ասոր. ❇ h tnos (hetnos կամ hetanos?) քիչ գործածական ձևից, որի մայրն է յն. ἔϑνος «ժողովուրդ, ցեղ», յգ. α ἔϑνη «հեթանոսք», ἐϑνιϰός «հեթանոս, հեթանոսական»։ Հայ ձևը դրւում է ասորե-րէնից՝ նախաձայն h-ի պատճառաւ, որ պա-կասում է յունարէնում. ասորին դրել է այդ յաւելուածը՝ գրաւորապէս ճշտիւ արտայայ-տելու համար յն. ἐ նախաձայնը։ Յոյնից տառադարձուած է նաև լտ. ethnicus «հե-թանոս, հեթանոսական». իսկ գոթ. haiϑnd ձևի համար տե՛ս տակը ՓՈԽ։-(Հիւբշ. 360)։
cf. Հեծութիւն.
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. հէծնիլ, Ալշ. Մշ. Սչ. հէձ-նել, Ննխ. հէձնէլ, հէզնէլ, Տիգ. հէձնալ, Զթ. ճէձնօլ, հէձնոլ, Հճ. հիձնել, հիզնել, հիզնօլ, Սվեդ. հիձնիլ, Ռ. Սեբ. հէզնէլ, Ասլ. Խրբ. հէզնալ, Հմշ. հէզնուշ, Ոզմ. խեծնիլ, Մկ. խէծնիլ, Սլմ. Վն. խէզնել, Մրղ. խէզնէլ.-այն բայաձևերը՝ ուր ծ ընկնելով ն ձայնի մոտ՝ դարձել է զ, խոնարհման ժամանակ ձայնաւորի մօտ պատահելիս՝ վերստանում են նոյն ծ ձայնը. այսպէս կտ. հեծա ևն։-Նոր բառեր են հեծել Վն. «հէն, ասպատակ», Սչ. «զօրք, զօրագունդ», հեծելւոր, Հնգ. Սչ. «զինւոր» (օր. ասւում է ոտքով հեծելար «հե-տիոտն զինւոր, հետևակ». ձիաւոր հեծելտր «ձիաւոր զինւոր»). հեծկան Սրմ. «զրաստ», հեծուև խւ. «հեծեալ», հեծոց Վն. «ձիւնի վը-րայ կոխոտելուց յետոյ՝ խոտ թափելով կազ-մաւած մսուր՝ ոչխարների համառ».
testicle.
• ՆՀԲ լծ. իտալ. coglioni «ամորձիք», որ շատ պատահական նմանութիւն մի, այն ունի։
billow, wave, swell, surge, breaker;
mountain, hill, height, eminence, rising ground;
փրփրադէզ —, foaming billows.
• = Պհլ. *kohak «լեռ. 2. ալիք» բառից։ Սրա արմատականն է հպրս. [other alphabet] kaufa-, զնդ. kaofa-, պլհ. ❇ջ kof, պազենդ. koh և պրս. օ koh, որոնք բոլոր նշանակում են «լեռ». (ծագում են հնխ. qeu-p ձևից, որ տե՛ս Pokorny 1, 372)։ Բառիս վրայ աւեւա-նալով -ak մասնիկը՝ ձևացել է պհլ. kofak, որի «լեռնակ և ալիք» նշանակութիւնները աւան-դուած չեն և կայ միայն «թամբ» նշանա-կութեամբ։ Այնուհետև պհլ. kofak դարձել է *kohak. այս յետին պհլ. ձևից փոխառեալ է հյ. կոհակ և նրա ժառանգներն են պրս. [arabic word] kōha «թամբի բարձը մասը, ևեն-դանիների՝ յատկապէս ուղտի սապատը, ծո-վի մեծ ալիք», [arabic word] kōhak «լեռնակ» (Horn § 875)։-Հիւբշ. 173։
side, rib, flank;
part;
woman;
wife;
ընդ կողաց, aside, awry, sidelong;
առ ի —, cf. Զառ՞՞՞ի՞՞՞կող;
անդէն ի —ի, directly, at once, forthwith;
ի — լինել, to stretch or lay oneself down, to lie down, to go to bed;
—ք գրեանց, cover or binding of a book.
• , ի հլ. (Բ. թագ. ժզ. 13 կայ կո-դաց. յետնաբար ս հլ. կայ նաև Եզեկ. լդ. 21 կողամբք, Զքր. կթ. կողունս, որոնք են-թադրում են *կողն ուղղականը) «կուշտը, ռնակուշտ» ՍԳր. «մի տեղի կամ մի բանի մօտը, քովը, լեռան լանջը ևն» Բ. թագ. ժզ. 13. Ա. մակ. ժգ. 29. Բուզ. դ. 18. «ան-կեան մի կողմը» Եւկլիդ. «կին, ամուսին, կողակից» Եփր. դտ. Վրդ. պտմ. էջ 90. որից զառիկող, զառիկողեալ «շեղ, զառիվայր» Պիտ. Նիւս. ի կողի «կռացած, մինչև կողր կախուած (լուացուելու ժամանակ)» Բուզ. 132. կողաքակ «կուսակցութիւնից բաժա-նուած» Բուզ. կողակից «ամուսինը, կինը» (այսպիսի կազմութեամբ է նաև պրս. [arabic word] hampahlū հոմանիշը) Վրք. հց. (որի երկ-րորդ ձևն է կողաբաղ՝ բաղ «կից» բառից Անյ. քեր. Երզն. նչ.). կողահերձ Նար. կո-ղահոս Շար. Սարգ. կողամայր «մի տեսակ ձուկ» Վրդն. ծն. հարստակող Փիլ. Պիտ. մի-ջակող Նիւս. բն. պատկողանոց «նաւի ներ-քին կողափայտերը» Ոսկ. կողոս. կողեդ «ուժով կողեր ունեցող» (նորագիւտ բառ) Տաթև. ամ. 196. Հարց. 276. կողոսկր, կո-ղիկ (նոր բառեր)։-Կողն հնագոյն ձևից պահուած է՝ բացի գըծ. կողամբք և հյց. կո-դունս ձևերից, նաև սեռ. կողին, որից կազ-մուած են՝ կողինաւոր «կողը զրահապատ» Ոսկ. մ. գ. էջ 66 (Հացունի, Պատմ. տարա-զին 154 արմատը դնում է կողէնք, իբր յն. ϰόλλησις «զօդ, կապ», և համարում է «մի տեսակ զրահ»). անկողին (որ և գրուած է ընկողին, ընգողին, անգողին) «պառկելու տեղ» ՍԳր. և բայաձև ընկողնիլ «պառկիլ» Ոսկ. եբր. որ և կողնիլ «պառկիլ» ԱԲ. (ի-մաստի զարգացման համար հմմտ. ի կող լինել (>Շտ. կողլել) «պառկիլ, ընկողմա-նիլ» ԱԲ. և կողմն բառից՝ ընկողմանիլ «պառկիլ» Փիլ. (երկուսը կողք կողքի գոր-ծածուած ունի Բուզ. դ. 10. «Եւ ինքն ի նիստ եղեալ անկողնին, կամէր լինել ի կողմն»)։ Անկողին բառից է գետնանկողին «գետինը փռուած անկողին» Եղիշ. է. էջ 97։-Նոյն արմատից -մն մասնիկով կազմուած է
flank, side;
side, part, party;
climate;
confine, quarter, canton;
country, soil, region, land;
հակառակ —, the wrong side;
the opposite party;
տկար —, weak side;
ի մի —, aside, apart;
առ ի —, slantingly, awry, sideways, laterally;
ի մի — թողուլ, to set apart, to lay aside;
ի — լինել, անկանիլ, to lean on one's side, to lay oneself down, to repose;
ի — առնել ի վերայ մահճաց, to place in bed, to put to bed;
— տալ, to recede, to retreat, to draw back;
ի — ելանել, to retire from, to withdraw oneself, to stand aside;
ունել զ— ուրուք, to take up the cudgels for, to take one's part, to range oneself on the side of, to side with one;
երկոցուն իսկ կողմանց հաճոյ լինել, to run with the hare hold with the hounds, to contrive, to stand well with opposite parties;
ոչ միում յերկոցունց կողմանցն լինել ձեռնտու, to preserve neutrality, to remain neutral;
նստաւ ի կողմանէ նորա, he sate near him;
յայսմ կողմանէ, on this side;
ի միւս կողմանէ, on the other side;
յերկոցունց կողմանց, on both sides;
ի կողմանց կողմանց, from different parts;
ի միոյ կողմանէ զմիւսն, from one side to the other;
through through, right through;
յամենայն կողմանց, on all sides or hands;
from all quarters, everywhere;
յինէն կաղմանէ, on my side;
on my part, as for me;
ի ձէնջ կողմանէ, from you;
in your name.
• , ն հլ. (-ման, -մանք, -մանց) «կողմ, գաւառ, երկիր, կող, կողքին, եզեր-քը» ՍԳր. Եփր. ծն. Սեբեր. Եւս. քր. ածանց-ման մէջ մտնում է երեք ձևով. կռղման-. հնադոյն ձևն է, որից կողմանոց «շէնքի կողմնական մասը» ՍԳր. կողմանիլ «պառ-կիլ» Ես. կե. 4. Ոսկ. մտթ. էջ 133. Տիմոթ. կուղ, էջ 218, 227, 235 (հմմտ. ի կողմն լի-նել կամ անկանիլ «պառկիլ» Բուզ. դ. 10 և ննջել ի կողմն «պառկիլ» Եզեկ. դ. 9). կող-մանեցուցանել Դ. թագ. դ. 32. ընկողմանիլ Փիլ. ընկողմանեցուցանել Բ. մն. ժզ. 14 միակողմանի Մտթ. ժե. 30, 31. Ոսկ. ես ևն։-Կողմճ, միջին շրջանի ձևն է, որից կողմնիլ «պառկիլ» էր ընդ եղբ. 51, «մէկ կողմ ծռուիլ», յետս կողմնիլ «յետ քաշուիլ» Պտրգ. 577. կողմնապահ Բ. մակ. ժբ. 32, կողմնակի Կոչ. կողմնափակ Ագաթ. կողմ-նեցուցանել Դ. թագ. դ. 21, Բարուք. զ. 26. ընկողմնեցուցանել Կանոն. կողմնակալ Խոր. կողմնառիլ «մէկ կողմը ամբողջ բռնուիլ՝ գօ-սանալ» Եփր. վկ. արև. 3. կողմնացոյց, անկողմնակալ, անկողմնապահ (նոր բառ).-միակ ձևն է՝ որ կարող է գտնուիլ բառավեր-ջին. ինչպ. լեռնակողմն ՍԳր. միակողմն Մծբ. արևելակողմն Եզեկ. խր. 1, 2. Եւս. քր. նարաւակողմն Վեցօր. լերդակողմն Առակ. է. 23. լանջակողմն Փարպ. ծովակողմն ՍԳր. դաշտակողմն Յուդթ. ժե. 3. Եփր. ծն. գա-ւառակողմն Բուզ. խոնարհակողմն Եփր. յետ ևն։ (Այստեղ է պատկանում նաև կողման տալ նորագիւտ ոճը, որ մէկ ագամ գտնում եմ գործածուած Օրբել. էջ 21 «Իսկ Ան-գոկայ 1700 արամբք ընտրելովք, ժիր և քաջ տաճիկ նժուգօք զինքն կողման տուեալ, և ապա զզօրսն աստ և անդ նկանախոր դաւաճանութեամբ թաքուցեալ շուրջ զար-քայանիստ շահաստանաւն Տիսբոնիւ»։ Ոճիս իմաստը երևան է գալիս Կղնկտ. Բ. ա. գլխից, որ նոյնպէս ունի Անդոկ Սիւնու պատմութիւնը և համապատասխան տեղում գրում է. «Իսկ Անդոկայ չար խորհեալ ան-ձին և աշխարհի իւրում՝ խրամ հատանէր տանն արքունի դաւաճանել զօրօքն իւրովք 12Ո0 արամբք, ժիր և քաջագնաց երիվարօք հառանէո ի քաղաքն Տիզբոն և զօրսն թա-զուցանէր արտաքոյ քաղաքին»։ Այստեղ կողման տուեալ ձևի դէմ իբրև համապա-տասխան գալիս է խրամ հատանել, որով նրա իմաստը կլինի «ապստամբիլ, բանա-ևեց ինքնագլուխ կերպով բաժանուիլ հեռա-նալ»։ Ճիշտ այս իմաստով է գործածուած նաև նոյնարմատ կողմնիլ բառը՝ Թովմա Արծրունու Պատմութեան մէջ, մէկ անգամ. «Սիրտք իւրեանց հեռացեալ մեկուսի են յի-նէն և կողմնեալք ի սիրոյ աստուածու-թեանն» (հրտր. Պատկ. էջ 157)։-Կողմ արծր. ձախակողմեան Փարպ. աջակողմեան Վրք. հցր
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ (կող բառի տակ). Justi, Dict. Kurde 351 կցում է քրդ. kulimek «ազդր», որ բնաւ կապ չու-նի։ Ուղիղ է մեկնում նաև Bugge IF, I. 442։ Հիւնք. հողմ բառից։ Պատահական նմանութիւն ունի թրք. [arabic word] qol «թև, կողմ»։
worm, wood-fretter;
maggot;
rottenness, putridity, corruption.
• Հներից Գէ. ես. մեցամէս մեկնում ե մէց «գիջութիւն» բառից՝ -ամէս յօդով կազմուած։ (Մէցն գիջութեան անուն է.. իսկ ամէսն թուի թէ իբրև յօդ իմն ըստ պատշաճի անուանցդ, որպէս յիմով-սանն և յիւրեանցայոցն)։ ՆՀԲ յիշում է յն. μόςα, լտ. mucus «խլինք, շողիք»։ Canini, Et. etym. 165 իտալ. mezzo «լխկած»։ Հիւնք. մեծ բառից։ Հացունի, Պատմ. տարազի 12 մեցամես դնում է
we;
us;
— ինքնին, — մեզէն, ourselves;
զի՛նչ — ողորմելիքս, what poor creatures we are!.
• Klaproth, Asia polygl. 106 հսլ. mу. սիրյ. և վոտյ. mi, պերմ. mjas ձևերի հետ։ Windisch. 33 մեօք կցում է սանս. asmābhis ձևին։ Boрp, Gram. comp. 2, 276 asma ձևի smā մասն է, իբր պրս. mā։ Հնդևրոպական զանազան ձե-ւերի հետ են համեմատում Bottich. Muller ևն։ Հիւբշ. Arm. Stud. 42 չի պատկանում յն. ήμεῖς=ἄμμες, սանս. a-sma-<*m-sm?) ձևերին, այլ սանս-զնդ. ma-, յն. μέ, լտ. me ևն։ Տէրվ. Նախալ. էջ 121 հնխ. ma ձևի տակ, իբր ն, μέ, ἐμε, լտ. me են։ Meillet MSI. 8. 161 հյ. մեք, լիթ. mḗs, պրակր. mo դնում է հնխ. mes ձևից (աւելի ընդար-ձակ տե՛ս MSL 23, 141 շար.)։-Հիւնք. իբրև միւք (մի «մէկ» բառի յոգնակին)։ Bugge, Lуk. Stud. 2. 105 և 106 մեք,
• մեր=լիկ. mire «սեպհական, բնիկ» և ma «մեր», որոնցից առաջինը մերժում է ինքը անդ, 2, 113։ Մառ, Яз. и Лит. I. 245 վրաց. მე մե «ինձ», չուվաշ. ebé «ես», ebīr «մենք»։ Autran. Sumér. et ind. էջ 107 սումեր. -meš «մենք» ձևի հետ։ Պատահական է հունգ. mink «մենք», ինչպէս և հունգ. tik' «դուք». որ Karst, Gesch. d. Arm. Phil. էջ 11 ցեղակցական է համարում։
machine, engine;
machination, cabal, plot, device, intrigue;
բազմահնար —ք, sly, crafty dealings, intrigues, machinations;
—ս հառնել, cf. Մեքենայեմ;
— երկանիւ, վեցանիւ կամ ութանիւ, two-wheeled, six-wheeled or eight-wheeled machine;
շոգեշարժ —, steam-engine;
տեղափոխ —, locomotive engine;
— պարզ կամ կրկին արդասեօք, single or double-acting engine;
— ջրեղէն սիւնակաւ, water-pressure engine;
— վերամբարձ, jack, lifting-jack or screw-jack;
— ցցահար, steam pile-driving engine;
— օդահան, air-pump, pneumatic engine;
գործարան —ի, engine-building;
լուծել, քակել զ—, to take an engine to pieces, to dismount;
յարդարել, կազմել զ—, to fit or put an engine together again, to mount;
ի գործ արկանել զ—, to work an engine.
• , ի հլ. (սովորաբար յոգնակի գործածուած) «գործիք, կազմած, մանաւանդ պատերազմական գործիք» ՍԳր. «խորաման-կութիւն, նենգութիւն» Ոսկ. մ. բ. 16. Ագաթ. գրուած է նաև մենքենայ, մենքանայ Սոկը. 446, 502, մքնայ Ուռհ. էջ 355. արդի ոռա-կանի ընդունած ձևն է միայն մեքենայ։ Այս բառից են մեքենայել «խորամանկութեամ» հնարել, նենգել» ՍԳր. Բուզ. (որ և մեքենել Կնիք հաւ. 315), մեքենայագործ Իմ. ժե. 4. մեքենայանալ Եւագր. Եփր. աղ. սեքենաւոր Սեբեր. 193. Եփր. եփես. 151. Իգնատ. թղ. 68. մեքենայաւրութիւն Ոսկ. մ. բ. 24 կամ մեքենատրութիւն «հնարք, վարպետութիւն» Ոսկ. մ. բ. 12. Բուզ. բազմամեքենայ Լմբ. մատ. 97. անմենքենայ Ոսկ. յհ. ա. 45։ Նոր գրականում մեքենաբար, մեքենագէտ, մեքե-նագիտութիւն, մեքենագործ, մեքենականու-թիւն ևն։
cf. Խարիսխ.
• (սեռ. -այ, յգ. -սց, -ից) «խարիսխ, մոյթ, պատուանդան, նեցուկ» Գ. թգ. է. 27-43, Դ. թագ. ժզ. 17, իե. 16, Բ. մնաց. գ. 14, Երեմ. իէ. 19. Նորագիւտ բ. մնաց. դ. 14. որից Մխ. դտ. մեքենովթ՝ էջ 238 և մեքենովթեայ՝ էջ 239 (երկիքս).-Բռ. երեմ. էջ 210 վերի իմաստներից դուրս դնում է նաև «խորու տեղ կամ կարաս» նշանա-կութիւնները։
• = Եբր. [hebrew word] məkōnōϑ «տեղ, խա-րիսխ, պատուանդան» բառից, որ յոգնակի ձևն է [hebrew word] məkōnā բառի (արմատը [hebrew word] kvn «հաստատուիլ»=արաբ. [arabic word] kan «լինել»). գործածուած է բնագրի նոյն հա-մառներում և անցած է մեզ յոյն թարգմա-նութեան μεχωνωϑ (Sophocles 756) տառա-դարձութեան վրայից. հայերէնը ենթադրում է յն. *μεχενωϑ տարբերակը։
urine, water, piss;
stale;
մրուր միզոյ, urinary sediment.
• նախ Windisch. 21 համեմատեց սնս. mih, լտ. mingo ձևերի հետ։ Նման հա-մեմատութիւններ ունին Böttich. ZDMG 1850, 358, Lag., Müller ևն։ Canini, Et. étym. 55 պրս. maz։ Հիւնք. գումէզ բառից։ Tomaschek, Die alten Thrak. II. 27 թրակ. μόζουλα «ծոթրին» բառի հետ! Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] maδ' (օսմ. արտասանու-
middle, midst;
inside, interior, heart, bosom;
loins, reins;
ցաւք միջաց, lumbago;
—ք or պորտ ընդոց, hilum of beans;
հացի միջաւ, with the crum;
ի — or ի միջի, in the midst or middle of, among, between, in, into, within;
ի միջոյ, through, out of, from;
between, among;
in, into;
through the medium of, by means of;
— ընդ —, from time to time, now and then, ever and anon;
ց-ս, down or up to the waist;
ի միջի ձերում, among you, in the midst of you;
— գիշերոյ, midnight, twelve o'clock;
— ի գիշերի, at night, in the night, by night;
ընդ — իւր, upon his loins or side;
միջովք չափ ի վեր or ի միջոյն եւ ի վեր, from the loins upwards;
միջովք չափ ի խոնարհ or ի միջոյն եւ ի խոնարհ, from the loins downwards;
յապականութեան ի միջի, from or in the midst of corruption;
պնդել զ—ս, to gird up one's loins, to put on a belt;
խորտակել զ—ս, to break one's back;
գօտի ածել ընդ — իւր, to wear a belt, girdle or sash;
արկանել քուրձ զմիջովք, to put or gird sackcloth on one's loins;
սուսեր ընդ — ածել, ածել սուր ընդ —, to gird on a sword;
— ընդ — հերձուլ, հատանել, to cut in halves;
to split into two parts;
բառնալ ի միջոյ, to annihilate, to utterly destroy, to exterminate;
անցանել, կալ ի —, to come forward, to show or present oneself;
ի — բերել, to produce, to bring forward or out, to cite, to expose;
ի անկանել, to interpose;
փոյթ ի — առնուլ, to endeavour, to study, to try, to make any effort, to be solicitous;
դաշինս ի միջի հաստատել, to make an alliance;
արի՛, ա՛նց ի —, arise, get up, come here;
քերթացք նորա չեն ի միջի, his poems are lost;
ընդ — բանից մի՛ անկանիր, do not interrupt another's discourse;
cf. Խորհուրդ;
ի մէջ, cf. Մէջ;
ի միջի, in the middle, between, among;
ի միջոյ, from the middle.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի-ա հլ.) «մէջտեղը» ՍԳր. «մարդու մէջք» ՍԳր. Ոսկ. եփես. «մէջը, կէսը» ՍԳր. Ագաթ. «արգանդ» Ոսկ. ես. էջ 365 (եզակի գործածութեամբ). որից ընդ մէջ, ի մէջ, ի միջի, ի միջոյ ՍԳր. Ոսկ. Կիւրղ. ել. Եզն. միջամուխ Ոսկ. Վեցօր. Կորիւն. Սեբեր. միջամուտ Բ. մակ. պ. 15. միջապատ «գոգնոց» Ոսկ. ես. միջավայր Վեցօր. միջատ Վեցօր. միջին ՍԳր. միջնանիւ Կոչ. միջնաշխարհ Բուզ. միջնորդ ՍԳր. մի-ջոց ՍԳր. Եւս. պտմ. միջօրեայ ՍԳր. Եւառր. ընդ-միջել ՍԳր. Եզն. Եւս. պտմ. ընդմիջաշա-ւիղ Ես. ծը. 12. միջնաբերդ Բուզ. բերդամէջ Ագաթ. բանակամէջ Բուզ. աչամէջք Պիտ. լեռնամէջ Խոր. արծր. խորամիջոց Վեցօր. թիկնամէջք Սղ. կէ. 14. երկնամիջակ Զքր. կթ. Միջագետք ՍԳր. և սրա հակառակը՝ գե-տամէջք Եփր. եբր. (ՀԱ 1912, 554, ինչպէս կայ բերդամէջ, աշխարհամէջ, փողոցամէջ, քաղաքամէջ)։ Առանց ձայնաւորի փոփոխու-թեան ունինք՝ մէջօրեայ ՍԳր. Մծբ. Կոչ. մէջերկրեայ Խոր. մէջափայտ Տօնակ. մէջ-գետին Ագաթ. Բուզ. ե. 24. Ոսկ. կող. 619. Մանդ. իզ. 191 (նորագիւտ բառ, որի վրայ տե՛ս Նորայր, Կոր. վրդ. 245), մէջքաղաք «հրապարակ» Բ. մակ. ժ. 2 (Վարդանեան, Բառաք. դիտ. Բ. 72)։ Նոր բառեր են միջազ-գային, ազգամիջեան, միջամասնիկ, միջա-մասնկաւոր, միջամտել, միջամտութիւն, միջանկեալ, միջանցք, միջարկութիւն, միջ-կուսակցական, միջնադարեան, միջնարար. միջնորդաբար, միջնորդչէք, անմիջական, անմիջապէս, ընդմիջում ևն։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მიჯნა միջնա «սահման», მემიჯნავე մեմիջնավե «սահմանակից, հա-րևան».-բոշայ. մանջը «մէջը», մանջուել «ապրիլ», մանջուած «յղի».-Թրք. գւռ. Կր. Kar-meς «Քարմէջ» (յատուկ անուն է. «Նի-խախէն 5 վայրկեան հեռու ապառաժի մը մէջ գտնուած խոռոչն, որ ժամանակաւ բաւական երկայն ճամբայ մըն է եղեր, բայց ետքէն գոցուեր է քարերուն իյնալովը». Բիւր. 1898, 627)։ -Կովկասեան լեզուներից ունինք խունս. և ջար. māčo, անցուգ. maç «մէջք». որոնք պատահական կարող են լինել։
index of scales;
weight, heaviness;
moment, instant;
oscillation;
inclination, propensity;
inclined or prone to, bent on;
— առ —, — ի —, oscillating, balancing;
undulating, floating;
— ի — խոնարհել, to float, to undulate, to wave;
— լինել, to be inclined, prone, to bend, to tend towards.
• Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 130 պրս. մէհէթ, մէհթ(?)։ Brosset JAs. 1834, 377 (որից և Չուբինով) վրաց. մե-տեբա «չխնայել, աճիլ, աւելանալ», մե-տի «աւելի, աւելորդ»։ ՆՀԲ լծ. հյ. մէջ։ Lag. Urgesch. 136 mā արմատից։ Պատկ. Շիր. 28 յն. μέτρον «չափ» բառի հետ։ Müller, Armen. VI զնդ. mit «կը-ցել, մերձենալ» կամ սանս. m'ira «բա-րեկամ»։ Հիւնք. միտք բառից։-Kluge MSL 16, 335 վրաց. մետի «աւելորդ, յաւելուած, ուժեղ»։
an ounce and a half.
• (գրուած նաև մտղալ, մթղալ, մըտղալ) «փոքր մի կշիռ է, մէկ և կէս դը-րամ» Վրք. հց. Պտմ. աղէքս. 167. Շիր. Բժշ. Վստկ. 145, Տաթև. ձմ. ճլթ.-նոր ձև է մըս-խալ Կալիսթ. 167 (ըստ մի ձեռ.)։ Այս բառն էլ չի գտնւում Աղեքսանդրի վարուց նախա-կեչառուական օրինակում. ահա հատուածը՝ ըստ հաղորդագրութեան Հ. Ն. Ակինեանի (նամակ 1935 մայ. 12). Եւ իմ ոչ հաւա-տացեալ թէ իցեն սեղանք կռածոյք, կամ եղև ինձ զոհս մատուցանել Հերակղեաւ Ե։ հրամայեցի ծակել զմի յարձանաց անտի. և էր համակ ոսկի. և ապա լնուլ հրամայեցի զծակն. և տարաւ լտերս ՌՇ։ Եւ անտուստ ռնառեաւ մեր ընդ անապատս և ընդ ահու։ վայրս (ձեռ. Վիեննայի, л 947, էջ 106բ)։ Սրա դէմ տպագիրը (էջ 167) ունի. Եւ ոչ հա-ւատացեալ թէ իցեն սեղմք կռածոյք, կամ եղեւ ինձ համակ ոսկի. կամ եղեւ ինձ դար-ձեալ լնուլ զծակն, և գտաւ ծակուածն զի տարաւ ոսկիս հազար և հինգ հարիւր մտղալ, որ է դրամ մի։ Եւ աստուստ դարձեալ ընդ անապատն և ընդ վախուտ վայրս։
cf. Մժղուկ.
• Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 22 հանում է ժ ոնաձայնից։ Peterm. 22, 29 լտ. mus-ca, սանս. makšikā, որ է «ճանճ»։ Lag Urgesch. 783 -եխ համարելով մասնիկ՝ մժ կցում է սանս. makšikā, պրս. ma-nas լտ. musca, յն. μυῖα «ճանճ» բա-ռերին։ Müller SWAW 38, 592 և 595 սանս makš̌ikā։ Pott Kurdische Stud. ZKM 4, 36 աֆղան. mičan «ճանճ», քրդ. meš, պրս. magas, magaz, բու-խար. mekes, սանս. maksika, լտ. mus-ca ևն։ Նոյնը Justi, Zendsp. 222 զնդ. maxši ձևի տակ։ Lag. Arm. St. § 1498 -եխ մասնիկով մժ
first, firstly, in the first place;
մի աստուած, one God, one only God;
ի մի, in one, together;
առ մի սիւնակ, at, or by each column;
առ այր մի, to each person, a-head, a-man;
մի առ մի, մի ըստ միոջէ, one by one, successively, from hand to hand;
bit by bit, piece by piece, in detail, minutely, exactly;
particularly, specifically, individually, distinctly;
մի ըստ միոջէ ասել, նշանակել, to specify, to go into detail;
ժողովել ի մի, to collect, assemble or unite together;
մի ոմն, one, one person;
մին ի նոցանէ, one of them;
մին կամ միւսն, either, either one or the either;
մէն մի նոցանէ, every one of them;
ոչ մին եւ միւսն, neither;
neither one nor the other;
ընդ մի, ընդ մի համար, conjointly with, together, at once;
in one, like on and the same thing;
մի եւ նոյն, the same;
մի զմիոյ կնի, one after the other;
մի՛ զի կոյր էր եւ մի or երկրորդ զի աղքատ էր, in the first place he was blind, in the next poor;
մի մի, միոյ միոյ, միում միում, each;
every one;
one another;
one by one;
ըստ միոյ միոյ ամսոյ, monthly, month by month;
մի առ միոջ, one after another, one on the other;
մի զմիով, with emulation, surpassing one another, outvying;
մի մի տարի, annually, every year, year by year;
մի ընդ միով, one under another, in a subordinate state;
մի մի իշխան մի մի օր մատուսցէն զընծայս, all the chiefs make daily offerings;
մի ըստ միոջէ, cf. Մի.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ համեմատե-լով պրս. ma ձևի հետ։ ՆՀԲ սանս. mā, յն. μη և արաբ. մա «ոչ»։ Պատկ. Из-cлъд. 6 սանս. mā, պրս. ma ևն։ Տէրվ. Altarm. 31, Նախալ. 121, Lag, Arm. Stud. § 1499 ևն վերինների հետ։ Մորթ-ման ZDMG 26, 549 բևեռ. ma։ Ենսէն ՀԱ 1904, 271 հաթ. mia։ Karst, Յու-շարձան 421 թրք. բացասական -me մասնիկի հետ։ Պատահական նմանու-թիւն ունի չին. ❇ mei2 «ոչ, չէ»։
• , ո հլ. (նաև միոջ, միում, ի միոջէ) «մի, մէկ». գործածւում է իբր թուական, իբր անորոշ յօդ կամ անորոշ ածական. այլ և այլ ձևերով ասւում է՝ մի մի, մի առ մի, առ մի, ընդ մի, մի ըստ միոջէ, մի ոմն, մի ոք, մի ինչ, ինչ մի ևն. ՍԳր. Ոսկ. Եփր. Եւս. քր. ևն ածանցման մէջ ներկայանում է հետևեա։ ձևերով. ՄԻ, որից միաբան ՍԳր. Եւս. քբ. միագոյն Կոչ. Բուզ. Ագաթ. միագործ Վե-ցօր. միագունդ ՍԳր. Վեցօր. Եփր. թգ. միա-զօր Եւագր. միամիտ Մտթ. ժ. 16. Եւս. քը. և պտմ. Եփր. թգ. միահաղոյն Ագաթ. Բուզ. Ոսկ. յհ. ա. 37. միականի ՍԳր. Բուզ. միա-լարի (նորագիւտ բառ) Լծ. պրպմ. 748. մհա-կին «մինակ» (-կին մասնիկով) Ոսկ. հերոդ. միական Եւագր. Նանայ. միանալ «միանալ» Ա. եզր. դ. 21. Խոր. «սրտումը տպաւորուիլ» Փարպ. 20, 181, Թղթ. 200, Պտրգ. 230. մեա-ցուցանել «միացնել» Պարպմ. Յճխ. «սրր-տումը տպաւորել» Փարպ. 35 (այս նորա-գիւտ նշանակութիւնները դնում է Գաթըր-ճեան, Պտրգ. 230). ի միասին ՍԳր. Եզն. միաւոր ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Եւագր. միանգամ. միանգամայն ՍԳր. Ոսկ. Եւս. քր. անմի Բուռ. Մծբ. էջ 335 (հմմտ. ՀԱ 1911, 748). նոր բառեր են միակին, միահատոր, միանձ-նոմի, միասապատ, միացում, միդասեան ևն.-ՄԵ-, որ գտնւում է բարդութեանց սկիզբը, երբ երկրորդ եզրը բաղաձայնով է սկսում, և յառաջացած է հին միա-ձևից. (մի բառի ի ձայնաւորը միանալով ա յօդա-կապի հետ՝ տալիս է ըստ օրինի ե. հմմտ. *այգիակութ>այգեկութ, գարիահաց>գա-հեհաց). այսպէս են՝ մետասան ՍԳը. մեկու-սի ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Եւս. քր. Ոսկ. Սեբեր. մեկողմանի Կոչ. մեկին «մէկ, միակ» Կոչ. «պարզ, յայտնի» Եւս. պտմ. Սեբեր. Վեցօր. «լոկ, միայն, ևեթ» Ոսկ. Եւս. պտմ. (կազ-մուած է -կին մասնիկով, ինչ. կր-կին, երեք-ւով՝ մէկին, մեկն «պարզ» Լմբ. ներբ. համբ. 1865, էջ 269), որից էլ մեկնել «բաժանել, ջոկել, զատել» ՍԳր. «պարզաբանել, բա-ցատրել, պարզել» ՍԳր. «պարզել, տարա-ծել, սփռել» Բրս. մրկ. Վստկ. առմեկնել «բաժանել» Կոչ. 366. մեկնեցուցանել Ծն. լ. 36. մեկնոց «վերարկու» Եզեկ. ե. Յ. Հռութ. գ. 15. Եփր. թգ. 374. Բուզ. մեկնակ Վեցօր. Կոչ. Եւս. պտմ. «վերարկու» (նորագիւտ բառ) Լմբ. մատ. էջ 84, մեկնակազէն ՍԳր. անմեկն ԱԲ. մեկնակէտ (նոր բառ) ևն. այս ձևերը իրապէս արժեն *միատասան, *միա-կուսի ևն. ինչպէս որ ունինք էլ միակուսե-ցուցանել Մծբ. միակողմանի Մտթ. ժե. 30, 31. միակին Ոսկ. հերոդ.-ՄՈՒ (սեռ. մոյր, տր. մում) «մէկ». յունաբան դպրոցի հնա-րած ձևն է՝ իբրև իգական, մինչդեռ մի չե-զոք է, և եզ՝ արական. հմմտ. Եփես. դ. 5. «եզ Տէր, մու հաւատ, մի մկրտութիւն» ըստ թարգմանութեան Տիմոթ. կուզի, էջ 213, 256 (յն, εἰς ϰόριος, μία πίστις, ἔν βάπτιομα.) -ՄԻԱԿ. ի-ա հլ. «մէկ» Փիլ. Խոր. կազմուաձ է մի բառից՝ -ակ մասնիկով. որից միակօրէն Փիլ. իմաստ. և սղմամբ մէկ, որի հնագոյն վկայութիւններն ունին Պղատ. օրին. գ. Մխ. դտ. Տօնակ. հիմայ տարածուած է գրեթէ բոլոր գաւառականներում։-ՄԻԱՅՆ, ո հլ. «մինակ, առանձին, լոկ» ՍԳր. Ոսկ. Եւս քր. որից միայնանալ ՍԳր. միայնուկ Մծբ. Եփր. թգ. միայնեակ Փիլ. միայնակ Խոր. միայնաւորական Ագաթ. միայնաստան Ա-գաթ. միայնանոց «մենաստան» Փիլ. միայ-նագործ Կորիւն. միայնակեաց Կոչ. Եւագր. Ագաթ. կազմուած է -այն մասնիկով. ինչ. գիշերայն, զճանապարհայն, ամենայն, մի-անգամայն ևն.-ՄԵՆ-. գործածւում է պ-ծանցների սկիզբը. ինչ. մենամարտ Եւս. քր. մենաւոր Կոչ. մենաստան Ագաթ. մենակեաց Բուզ. Վեցօր. մենանալ Ողբ. ա. 1. Ա. տիմ. և 5. մենանոց Եղիշ. մենութիւն Ոսկ. ա տիմ. Ագաթ. մենաշնորհ, մենավաճառ, մե-նավաճառութիւն (նոր բառեր). առանձին գործածուած պարագային դառնում է մէն Սիր. ը. 19, Կոչ. 191, Ագաթ. մէն մի ՍԳը. Ագաթ. Բուզ. որին հետևելով և սխալ գըր-չութեամբ՝ նախորդներն էլ գրւում են նաև մէնամարտ, մէնաւոր ևն, որոնք չեն ընդուն-ուած մեր գրական ուղղագրութեան մէջ, մեն-կամ մէն գալիս է միայն ձևից՝ եա ռառնա-լով ե կամ է (միայն>*մեյն>մեն, մէն). ուստի վերի ձևերը իսկապէս արժեն միայ-նամարտ, միայնաւոր, միայնակեազ ևն, ինչ-պէս որ իրօք էլ գործածուած են մատենա-ռի էր ունեցած Ոսկեդարից էլ առաջ, այնպէս որ Ե դարուն գործածւում էր իբրև գաւառա-կան ձև.-ՄԻՆ «մէկ» Լմբ. Նար. Առ որս. ծագում է մի բառից՝ ն յօդի կցմամբ. ունինք նաև մինաւոր Ագաթ. Եւթաղ. 116. Ոսկիփ. Մաշտ. մինութիւն Սեբեր. 196. Վրք. հց. որոնք կարող են թէ՛ մէն ձևից ածանցեալ լինել և թէ մին բառից ձևացած՝ առանց սղման.-ՄԻՄԵԱՆՔ. գործածական է միայն հոլովեալ ձևով. սեռ. տր. միմեանց «իրա-րի», հյց. զմիմեանս «իրար», բցռ. ի մի-մեանց, գրծ. միմեամբք (հին և ընտիր). ածանցների մէջ ունինք զմիմեանսզրկու-թիւն. Բուզ. միմեանցասէր Ոսկ. յհ. ա. 9. ընդմիմեանսհարութիւն Փիլ. ել. ի միմեան-սայար Փիլ. քհ. ևն. կազմուած է մի բառի կրկնութեամբ, ճիշտ այնպէս, ինչպէս ունինք գւռ. մէկզմէկ, մէկմէկու, մէկզմէկու, մէկմէ-կէ, մեկզմէկե, թրք. biribirimiz «մենք իրար մեք զմիմեանս» ևն. հին լեզուի մէջ է։ ու-նինք Եզեկ. լգ. 30. Եւ ասեն մի ցմի (փո-խանակ ասելու ցմիմեանս).-ՄԻՒՍ, ո հլ. (հնագոյն գրչութեամբ մեւս) «մէկէլ» ՍԳր. Եւս. քր. Ագաթ. որից միւս ևս Եփր. միւսան-գամ ՍԳր. կազմուած է մի+ևս բառերից։ Ճիշտ այնպէս, ինչպէս աշխ. մէկ-ալ, մէկ-ել «միւս» (որ և հմմտ. թրք. obir «միւս», բուն 5-bir «ա՛յն մէկ»)։
• կը գցել է, իսկ մինո՝ վերջին վանկը. մինո-ից յառաջացաւ միո և յետոյ մի. ամէնից աւելի կտրատուածն է մու, որ manāka բառի առաջին վանկը միայն պահել է՝ ձայնաւորն էլ շրջելով ու. թւում է թէ յն. μία ազգական է հա-յերէնի։-Յն. μία ձևով են մեկնում նաև Հիւբշ. Arm. Stud. 13, Տէրվ. երկրա-գունտ Ա 17, Լեզու 166 և Նախալ. 131 ևն։ Canini, Et. etym. 241 մի կցում է ամերիկեան այմարա լեզւով maia բա-ռի հետ։ Bugge, Etr. u. Arm. էջ 23 և 123 միակ=ետր. max հոմանիշի հետ. (այսպէս էր արել նաև K. Ellis, The Asiatic affin. of the old Ital. 51)։ Են. սէն դնում է հաթ. mi(á) «մի, միայն» ձևից։ Deecke BВ 14 (1889), էջ 210 հյ. մու=լիւկ. mo-։ Patrubány SA 1, 193 հնխ. mevk'os ձևից. հմմտ. լտ. mu-to։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 51 լիւկ. mupuim-«պարզ» բառի մէջ և 2, 47 miyedi բա-ռի մէջ գտնում է լիւկ. mi= «մի», որ ինքը մերժում է 2, 110, համարելով լիւկ. mi «վերաբերեալ»։ Pedersen, Յուց. դեր. 37 միաս-ին բառի մէջ գըտ-նում է մի բառի յգ. հյց. ձևը՝ -ին մաս-նիկով։ Patrubány IF 14, 58 մին «մէկ» ո՛չ թէ մի բառից է, այլ մնամ բայից։ Հացունի, Պատմ. տարազին 142 մեկնոց մեկնում է «մեկնելու. տնից դուրս գա-յու ժամանակ հագած զգեստ»։
no, not, none;
մի՛ ասեր ինչ, say nothing about it;
մի՛ արդեօք, is it not ?
մի՛ արդեօք դու իցես եգիպտացին, art not thou that Egyptian ? is it not you ?
մի՛ գուցէ, lest, for fear that;
that it may not;
մի՛ երբեք, մի՛ բնա, never, not at all;
մի՛ եւ մի՛ or մի՛ եւ մի՛ իւիք, beware ! not at all, by no means, never;
մի՛ եւս, never, not again, no more;
մի՛ եւս առներ, take care not to do so again;
մի՛ իւիք, by no means;
մի՛ եղիցի, մի՛ լիցի, may it never be ! God forbid ! never;
մի՛ ոք, nobody;
մի՛ perhaps ?
կերիցէ մի՛, neither should he eat;
մի՛, մի՛ վշտացուցանէք զիս, no, no, do not afflict me.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ համեմատե-լով պրս. ma ձևի հետ։ ՆՀԲ սանս. mā, յն. μη և արաբ. մա «ոչ»։ Պատկ. Из-cлъд. 6 սանս. mā, պրս. ma ևն։ Տէրվ. Altarm. 31, Նախալ. 121, Lag, Arm. Stud. § 1499 ևն վերինների հետ։ Մորթ-ման ZDMG 26, 549 բևեռ. ma։ Ենսէն ՀԱ 1904, 271 հաթ. mia։ Karst, Յու-շարձան 421 թրք. բացասական -me մասնիկի հետ։ Պատահական նմանու-թիւն ունի չին. ❇ mei2 «ոչ, չէ»։
• , ո հլ. (նաև միոջ, միում, ի միոջէ) «մի, մէկ». գործածւում է իբր թուական, իբր անորոշ յօդ կամ անորոշ ածական. այլ և այլ ձևերով ասւում է՝ մի մի, մի առ մի, առ մի, ընդ մի, մի ըստ միոջէ, մի ոմն, մի ոք, մի ինչ, ինչ մի ևն. ՍԳր. Ոսկ. Եփր. Եւս. քր. ևն ածանցման մէջ ներկայանում է հետևեա։ ձևերով. ՄԻ, որից միաբան ՍԳր. Եւս. քբ. միագոյն Կոչ. Բուզ. Ագաթ. միագործ Վե-ցօր. միագունդ ՍԳր. Վեցօր. Եփր. թգ. միա-զօր Եւագր. միամիտ Մտթ. ժ. 16. Եւս. քը. և պտմ. Եփր. թգ. միահաղոյն Ագաթ. Բուզ. Ոսկ. յհ. ա. 37. միականի ՍԳր. Բուզ. միա-լարի (նորագիւտ բառ) Լծ. պրպմ. 748. մհա-կին «մինակ» (-կին մասնիկով) Ոսկ. հերոդ. միական Եւագր. Նանայ. միանալ «միանալ» Ա. եզր. դ. 21. Խոր. «սրտումը տպաւորուիլ» Փարպ. 20, 181, Թղթ. 200, Պտրգ. 230. մեա-ցուցանել «միացնել» Պարպմ. Յճխ. «սրր-տումը տպաւորել» Փարպ. 35 (այս նորա-գիւտ նշանակութիւնները դնում է Գաթըր-ճեան, Պտրգ. 230). ի միասին ՍԳր. Եզն. միաւոր ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Եւագր. միանգամ. միանգամայն ՍԳր. Ոսկ. Եւս. քր. անմի Բուռ. Մծբ. էջ 335 (հմմտ. ՀԱ 1911, 748). նոր բառեր են միակին, միահատոր, միանձ-նոմի, միասապատ, միացում, միդասեան ևն.-ՄԵ-, որ գտնւում է բարդութեանց սկիզբը, երբ երկրորդ եզրը բաղաձայնով է սկսում, և յառաջացած է հին միա-ձևից. (մի բառի ի ձայնաւորը միանալով ա յօդա-կապի հետ՝ տալիս է ըստ օրինի ե. հմմտ. *այգիակութ>այգեկութ, գարիահաց>գա-հեհաց). այսպէս են՝ մետասան ՍԳը. մեկու-սի ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Եւս. քր. Ոսկ. Սեբեր. մեկողմանի Կոչ. մեկին «մէկ, միակ» Կոչ. «պարզ, յայտնի» Եւս. պտմ. Սեբեր. Վեցօր. «լոկ, միայն, ևեթ» Ոսկ. Եւս. պտմ. (կազ-մուած է -կին մասնիկով, ինչ. կր-կին, երեք-ւով՝ մէկին, մեկն «պարզ» Լմբ. ներբ. համբ. 1865, էջ 269), որից էլ մեկնել «բաժանել, ջոկել, զատել» ՍԳր. «պարզաբանել, բա-ցատրել, պարզել» ՍԳր. «պարզել, տարա-ծել, սփռել» Բրս. մրկ. Վստկ. առմեկնել «բաժանել» Կոչ. 366. մեկնեցուցանել Ծն. լ. 36. մեկնոց «վերարկու» Եզեկ. ե. Յ. Հռութ. գ. 15. Եփր. թգ. 374. Բուզ. մեկնակ Վեցօր. Կոչ. Եւս. պտմ. «վերարկու» (նորագիւտ բառ) Լմբ. մատ. էջ 84, մեկնակազէն ՍԳր. անմեկն ԱԲ. մեկնակէտ (նոր բառ) ևն. այս ձևերը իրապէս արժեն *միատասան, *միա-կուսի ևն. ինչպէս որ ունինք էլ միակուսե-ցուցանել Մծբ. միակողմանի Մտթ. ժե. 30, 31. միակին Ոսկ. հերոդ.-ՄՈՒ (սեռ. մոյր, տր. մում) «մէկ». յունաբան դպրոցի հնա-րած ձևն է՝ իբրև իգական, մինչդեռ մի չե-զոք է, և եզ՝ արական. հմմտ. Եփես. դ. 5. «եզ Տէր, մու հաւատ, մի մկրտութիւն» ըստ թարգմանութեան Տիմոթ. կուզի, էջ 213, 256 (յն, εἰς ϰόριος, μία πίστις, ἔν βάπτιομα.) -ՄԻԱԿ. ի-ա հլ. «մէկ» Փիլ. Խոր. կազմուաձ է մի բառից՝ -ակ մասնիկով. որից միակօրէն Փիլ. իմաստ. և սղմամբ մէկ, որի հնագոյն վկայութիւններն ունին Պղատ. օրին. գ. Մխ. դտ. Տօնակ. հիմայ տարածուած է գրեթէ բոլոր գաւառականներում։-ՄԻԱՅՆ, ո հլ. «մինակ, առանձին, լոկ» ՍԳր. Ոսկ. Եւս քր. որից միայնանալ ՍԳր. միայնուկ Մծբ. Եփր. թգ. միայնեակ Փիլ. միայնակ Խոր. միայնաւորական Ագաթ. միայնաստան Ա-գաթ. միայնանոց «մենաստան» Փիլ. միայ-նագործ Կորիւն. միայնակեաց Կոչ. Եւագր. Ագաթ. կազմուած է -այն մասնիկով. ինչ. գիշերայն, զճանապարհայն, ամենայն, մի-անգամայն ևն.-ՄԵՆ-. գործածւում է պ-ծանցների սկիզբը. ինչ. մենամարտ Եւս. քր. մենաւոր Կոչ. մենաստան Ագաթ. մենակեաց Բուզ. Վեցօր. մենանալ Ողբ. ա. 1. Ա. տիմ. և 5. մենանոց Եղիշ. մենութիւն Ոսկ. ա տիմ. Ագաթ. մենաշնորհ, մենավաճառ, մե-նավաճառութիւն (նոր բառեր). առանձին գործածուած պարագային դառնում է մէն Սիր. ը. 19, Կոչ. 191, Ագաթ. մէն մի ՍԳը. Ագաթ. Բուզ. որին հետևելով և սխալ գըր-չութեամբ՝ նախորդներն էլ գրւում են նաև մէնամարտ, մէնաւոր ևն, որոնք չեն ընդուն-ուած մեր գրական ուղղագրութեան մէջ, մեն-կամ մէն գալիս է միայն ձևից՝ եա ռառնա-լով ե կամ է (միայն>*մեյն>մեն, մէն). ուստի վերի ձևերը իսկապէս արժեն միայ-նամարտ, միայնաւոր, միայնակեազ ևն, ինչ-պէս որ իրօք էլ գործածուած են մատենա-ռի էր ունեցած Ոսկեդարից էլ առաջ, այնպէս որ Ե դարուն գործածւում էր իբրև գաւառա-կան ձև.-ՄԻՆ «մէկ» Լմբ. Նար. Առ որս. ծագում է մի բառից՝ ն յօդի կցմամբ. ունինք նաև մինաւոր Ագաթ. Եւթաղ. 116. Ոսկիփ. Մաշտ. մինութիւն Սեբեր. 196. Վրք. հց. որոնք կարող են թէ՛ մէն ձևից ածանցեալ լինել և թէ մին բառից ձևացած՝ առանց սղման.-ՄԻՄԵԱՆՔ. գործածական է միայն հոլովեալ ձևով. սեռ. տր. միմեանց «իրա-րի», հյց. զմիմեանս «իրար», բցռ. ի մի-մեանց, գրծ. միմեամբք (հին և ընտիր). ածանցների մէջ ունինք զմիմեանսզրկու-թիւն. Բուզ. միմեանցասէր Ոսկ. յհ. ա. 9. ընդմիմեանսհարութիւն Փիլ. ել. ի միմեան-սայար Փիլ. քհ. ևն. կազմուած է մի բառի կրկնութեամբ, ճիշտ այնպէս, ինչպէս ունինք գւռ. մէկզմէկ, մէկմէկու, մէկզմէկու, մէկմէ-կէ, մեկզմէկե, թրք. biribirimiz «մենք իրար մեք զմիմեանս» ևն. հին լեզուի մէջ է։ ու-նինք Եզեկ. լգ. 30. Եւ ասեն մի ցմի (փո-խանակ ասելու ցմիմեանս).-ՄԻՒՍ, ո հլ. (հնագոյն գրչութեամբ մեւս) «մէկէլ» ՍԳր. Եւս. քր. Ագաթ. որից միւս ևս Եփր. միւսան-գամ ՍԳր. կազմուած է մի+ևս բառերից։ Ճիշտ այնպէս, ինչպէս աշխ. մէկ-ալ, մէկ-ել «միւս» (որ և հմմտ. թրք. obir «միւս», բուն 5-bir «ա՛յն մէկ»)։
• կը գցել է, իսկ մինո՝ վերջին վանկը. մինո-ից յառաջացաւ միո և յետոյ մի. ամէնից աւելի կտրատուածն է մու, որ manāka բառի առաջին վանկը միայն պահել է՝ ձայնաւորն էլ շրջելով ու. թւում է թէ յն. μία ազգական է հա-յերէնի։-Յն. μία ձևով են մեկնում նաև Հիւբշ. Arm. Stud. 13, Տէրվ. երկրա-գունտ Ա 17, Լեզու 166 և Նախալ. 131 ևն։ Canini, Et. etym. 241 մի կցում է ամերիկեան այմարա լեզւով maia բա-ռի հետ։ Bugge, Etr. u. Arm. էջ 23 և 123 միակ=ետր. max հոմանիշի հետ. (այսպէս էր արել նաև K. Ellis, The Asiatic affin. of the old Ital. 51)։ Են. սէն դնում է հաթ. mi(á) «մի, միայն» ձևից։ Deecke BВ 14 (1889), էջ 210 հյ. մու=լիւկ. mo-։ Patrubány SA 1, 193 հնխ. mevk'os ձևից. հմմտ. լտ. mu-to։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 51 լիւկ. mupuim-«պարզ» բառի մէջ և 2, 47 miyedi բա-ռի մէջ գտնում է լիւկ. mi= «մի», որ ինքը մերժում է 2, 110, համարելով լիւկ. mi «վերաբերեալ»։ Pedersen, Յուց. դեր. 37 միաս-ին բառի մէջ գըտ-նում է մի բառի յգ. հյց. ձևը՝ -ին մաս-նիկով։ Patrubány IF 14, 58 մին «մէկ» ո՛չ թէ մի բառից է, այլ մնամ բայից։ Հացունի, Պատմ. տարազին 142 մեկնոց մեկնում է «մեկնելու. տնից դուրս գա-յու ժամանակ հագած զգեստ»։
buffoonery, drollery.
• . անստոյգ բառ, որ մէկ անգամ գործածում է Բուզ. Զ. 10. «Զանձն իւր կըր-թէր յագահութեան, որում ծարաւեալ աառ-քեալ փափագէր, սակայն միհանէս։ այն էին նորա»։ Այսպէս Պատկ. և Վենետ. 1889. իսկ Պատկանեանի ձեռագիրը, ՆՀԲ, ՋԲ և ԱԲ ունին միահանէք։ ՆՀԲ մեկնում է «Որպէս թէ միակ հանակ, այսինքն խաղ, կատակ, մի-մոսութիւն կամ կեղծաւորութիւն՝ առ ի հա-նել և քաղել ինչ մի յայլոց. լծ. թրք. միւտա-հանէ» (իմա՛ արաբ. [arabic word] mudāhana «շողոքորթութիւն»)։ Այսպէս նաև ՋԲ և ԱԲ։ Երկուսն էլ ընտրած են միահանէք ընթերց-ուածը։ Բառը անշուշտ յոգնակի է. ինչպէս ցոյց է տալիս էին յոգնակի բայը. եզակին պիտի լինի միահանէ կամ միհանէս։ Ինչ-պէս պէտք է կէտադրել նախադասութիւնը։ Վենետկի և Պատկանեանի հրատարանու-թիւնները վերինին պէս են. մինչդեռ ՆՀԲ «-փափագէր։ Սակայն միահանէք այն էին նորա, ի չորք անկեալ յոտս և ի ձեռս սո-ղէր...»։ Երևի նախկին ձևն է ուղիղ, որով. հետև երկրորդ պարագային սպասելի էր «զի ի չորք...»։ Առաջին ձևով կէտադրելով նա-ևառառութիւնը, անյարմար է գալիս «կա-տակ» նշանակութիւնը և աւելի յարմար է գալիս «փորձանք, վտանգ, փորձութիւն»։ Բուզանդ ուզում է ասել թէ «Յովհանը ագա-հութեան ծարաւի էր. սակայն այդ ագահու-թիւնը իր գլխին փորձանք էր բերում» (ինչ-պէս այգեպանի դէպքում. հմմտ. Բուզ. Զ. 9)։
mud, mire, dirt;
puddle.
• Scheftelowitz BВ 28, 300 հայ. մէզ բառը դնելով իրանական փոխառութիւն, բնիկ է համարում մձութիւն. իսկ BВ 29, 30 կցում է անգսք. smitta «կեղտ, ա-րատ», հբգ. smiz «բիծ, արատ» ևն բա-ռերին. և դարձեալ BВ 29, 46 սանս. mih «մէգ», meha «մէզ», զնդ. miz, լիթ. mižu, լտ. mingere, գոթ. maihstus, գերմ. mist ձևերին։ Pokornv 2 685 այս երեքից ընդունելով երկրորդը, միծ դնում է հնխ. smeid-«քսել, կեղտոտել» արմատի տակ։ Պատահական նմանու-թիւն պէտք է ունենայ վրաց. მიწი միծի «հող, աճիւն, արտ, նկարի մէջ ստուեր». მიწური միծուրի «գետնատուն, խըր-ճիթ», შემიწება շեմիծեբա «լաճիւն դառնալ», სამიწო սամիծո «հողային»։
mind, intellect, understanding;
sense, judgement, reason, intelligence;
thought, idea;
intention, design, project;
opinion;
advice, counsel;
meaning, intent;
maxim;
ըստ մտի, ըստ —ս, at one's will or pleasure;
according to one's fancy, liking, desire;
ըմբռնումն մտաց, apprehension, idea;
մարդկեղէն —ք, human reason;
հասարակաց —ք, good sense;
—ք անմտութեան, foolish thoughts;
—ք անարգութեան, reprobate sense;
—ք առակիս, the moral of the fable, or of the apologue;
ուղիղ մտօք, in good faith;
պարզ մտօք, frankly, sincerely, without artifice;
սրտի մտօք, with all one's heart;
ազնուական —ք, noble sentiment;
արդարակորով, խորախորհուրդ, վսեմ, հաստատուն or անյողդողդ, լուսաւորեալ, ընդարձակ, եռանդուն, սուր, թափանցող, արգասաւոր, հնարագիւտ —ք, upright, profound, elevated, firm, enlightened, vast, lively, sharp or piercing, penetrating, fertile, inventive wit, mind or intellect;
թեթեւ, անարգասաւոր, շփոթ, ցրուեալ, տկար —ք, frivolous or light, barren, confused, distracted, weak mind or intellect;
ունել ի մտի, to have the design or intention, to propose to oneself, to project;
ի —ս լինել, գալ, —ս ուսանել, to regain one's intellectual faculties, to be restored to one's senses, to awake;
դնել ի մտի, հաստատել ի —ս, to form a resolution, to take into one's head, to be determined, to resolve, to project, to propose, to presume, to imagine;
— դնել, to be attentive, to apply or devote oneself to, to observe, to regard, to consider with care, to think, to reflect;
ի —ս առնուլ, to understand, to comprehend, to perceive, to conceive, to know, to remark;
to study, to learn by heart;
զմտաւ or ընդ — ածել, to consider, to regard attentively, to meditate, to recollect, to imagine;
աշխատ առնել զ—ս, to fatigue the mind, to rack one's brains;
անկանել ի մտտաց, to be out of one's mind or senses, to lose one's senses, to be crazy;
անկանել or ելանել ի մտաց, to escape or slip from one's memory;
to forget;
—ս դնել, to admonish, to warn, to apprise of;
դնել ի մտի ուրուք, to suggest, to insinuate, to hint, to intimate, to entangle, to involve;
ընդ — մտանել, ըստ մտի լինել, to please, to gain one's affection or good will, to conciliate one's favour, to insinuate oneself in the good graces of, to win one's favour;
ընդ — տանել, to take offence at, to be offended, to take ill, to take a pique, to be nettled;
արկանել ի —ս, to suggest, to inspire;
տալ ի — առնուլ, to cause to understand;
փոխել զ—ս, շրջիլ ի մտաց, to think better of, to change or alter one's mind or intention;
ի չար կամ ի բարւոք —ս առնուլ, to take well or ill;
գերել զ—ս, to captivate one's understanding;
ընդ —ս անկանել ուրուք, to occur to mind, to enter the imagination or thoughts;
հանել ինչ ի մտաց ուրուք, to drive out of one's head, to persuade to the contrary;
—ս ունել, to be witty;
ասել ի մտաց, to say to oneself;
ընդ — արկանել, to think, to recollect, to conceive;
բարգաւաճել, կրթել զ—ս, to cultivate, to form the mind, to improve;
այսր անդր մաղել զ—ս, to distract the mind;
անխիղճ —ս ունել, to keep a clear conscience;
ի մտի պահել, to keep in memory;
բարձրանալ ի —ս իւր, to become proud, vain, puffed up;
— առնել, to listen to, to mind, to agree with;
ընդ —ս հարկանիլ, to occur, to come to mind or memory, to recollect;
առնել ի մտաց իւրոց, to do without intention, to do unintentionally;
առ ի —ս առնուլ, to understand allegorically;
իսկ առ ի —ս, and in mystic or allegorical sense;
բազումք ի —ս ունողաց, the generality of intelligent persons, most witty people;
ոչ ոք ի —ս ունողացն, one of good sense, no sensible person;
եդեալ էր ի մտի, he decided, he was resolved;
չառնում ինչ ի —, I understand nothing of it, I don't understand it, I am quite at a loss;
անմարթ է ի — առնուլ զայն, nothing can be known about it, it is impenetrable, it's marvelously obscure;
—ք իմ առ իս դարձան, my mind was restored;
եւ ոչ ի —ս անգամ անկեալ էր նորա, he never even dreamed of it;
խորհէի եւ ասէի ընդ —ս, I thought and said to myself;
յորմէ ի — առնուլ է, whence it follows that;
բազում անգամ եղեւ ինձ ի մտի, I was more than once tempted to, I several times intended to;
գայ ի —ս իմ, it has just come into my thoughts, mind or head;
ստէպ ի մտի իմում յեղյեղեմ զայն, I often repeated it to myself;
յաս են —ք բանիցս, this is the sense of the passage;
նա չառնու ինչ ի —, he understands nothing of it, he knows nothing about it, it is Chinese to him;
այսպէս եցոյց զչարութիւն մտաց իւրոց, thus he betrayed his malicious intention;
զմտաւ ածեմ, to think, to regard, to consider.
• , ի-ա հլ. (շատ անգամ անեզաբար՝ միտք, մտաց) «խելք, բանականութիւն, ու-շադրութիւն, իմաստ ևն» ՍԳր. Ոսկ. Սեբեր. Կիւրղ. ծն. ել. որից բազմաթիւ ոճեր ու դարձուածներ. ինչ. միտ դնել, ի մտի դնել, ի միտ առնուլ, ի միտս գալ, զմտաւ ածել, ընդ միտ մտանել ևն. մտած է շատ բառմա-թիւ ածանցների մէջ, որոնցից յիշենք մի քանի հնագոյնները. այսպէս՝ մտաբերել ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. Եւագր. Եփր. թգ. մտացի Ոսկ. ես. և մտթ. մտադիւր ՍԳր. Ոսկ. Եւս. քր. մտախաբ Բուզ. մտաւոր ՍԳր. Եզն. մը, տացածին Բ. պետ. Բ. 3. մտացծնոյց Նխ. յուդ. = Եւագր. անմիտ ՍԳր. ընդմտատար Առակ. ժդ. 10. երկմտիլ ՍԳր. Եզն. սրբա-մտիլ Ագաթ. ծածկամիտ Եփր. դտ. բարե-միտ Ոսկ. բ. կոր. գազանամիտ Ագաթ. դըժ-րամիտ Մծբ. կարճամիտ ՍԳր. Ոսկ. թեթևա-միտ Ոսկ. ես. խղճամիտ Սիր. է. 9. միամիտ Եփր. թգ. Եւս. պտմ. սրտմտիլ ՍԳր. ևն ևն։ Նոր բառեր են՝ մտազբաղ, մտածելակերպ, մտածողութիւն, մտային, մտածմունք, մո-տայնութիւն, մտապատկեր, մտավախ, մտա-վախութիւն, մտացիր, մտորում ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. med-արմատից. հմմտ. յն. μῆδος, յգ. μήδεα «հոգ, խնամք, մտածմունք, մտադրութիւն», μήδομαι «խո-կալ, մտածել, ենթադրել», μήστωρ «խո-հեմ», μέδομαι «խորհրդածել, մի բանի մա-սին մտածել, հոգ տանիլ, զբաղուիլ, մաղ-թել», լտ. meditāri, meditor «մտածել, խո-կալ, ուսումնասիրել», meditātio «խոկմունք. մտածմունք», moderare «չափաւոռեւ». mo-destus «համեստ», modus «չափ, քանակ, կերպ, եղանակ», գոթ. mitan «չափել», mi-tōn «դատել», us-mēt «վարմունք», հբգ. mezzōn «չափել, մտածել», māza «չափաւռ-րութիւն», մբգ. māz «չափ, եղանակ», գերմ. messen «չափել», Mass «չափ», անգսք. me-tan, հոլլ. meten «չափել», հհիւս. mát «գնա-հատութիւն», moetr «նկատելի, արժէքա-ւռո», իոլ. midiur, ro midar «մտածել, կար-ծել», mod «կշիռ», կիմր. meddwl «հոգի, միտք» ևն։ Այս բառերի մի մասը պատկա-նում է med-արմատին, միւսները՝ երկար mēd-կամ միջին mod-ձևին։ Հայերէնը պա-հում է միայն mēd-ձևը։ Արմատի իմաստն է «չափել, կշռել և այստեղից էլ՝ դատել, խորհրդածել»։ Ունեցել է նաև. «բժշկել» ի-մաստը, ընդունելով բժիշկը իբրև իմաստուն. որից էլ ծագում են զնդ. vī-mad-«բժիշկ», լտ. medeor «բժշկել», medicus «բժիշկ», յն. Wῆδος, Mῆδη «Բժշկութեան աստուած» ևն (Pokorny 2, 259, Boisacq 619, Walde 471, Ernout-Meillet 568, Kluge 329)։-Հիւբշ. էջ 474։
• ՆՀԲ լծ. հյ. մէտ, մուտ, լտ. mens, ետալ. mente, սանս. mati, manas,-Windisch. 23 կա՛մ սանս. manas, լտ. mentis և կամ յն. μῆδος, μήδομαι, μήτις բառերի հետ։ Gosche 26 սանս. mid, mith, mēdh, meth, զնդ. miϑ, նոյնպէս և փռիւգ. Midas, Mida, իգ. Midia յա-տուկ անունները։ Böttich. ZDMG 1850, 358 զնդ. mati կամ սանս. miti, զնդ. miti «չափ» և կամ սանս. mith։ Lag. Urgesch. 438 զնդ. maiti, լտ. mens. ինչպէս և զնդ. upamaiti=պրս. ummēd «յոյս» ձևերի հետ՝ man արմատիցս Müller SWAW 42, 250 զնդ. maiti, սանս. mati։-Justi, Zendsp. 219 զնդ. maiti ձևի տակ։ Lag. Beitr. baktr. Lex 45 զնդ. maiti ևն։ Հիւբշ. KZ 23, 34 եւ-րոպական menti-արմատից։ Նոյն Arm. Stud. § 203 մերժելով սանս. ma-ti «միտք», զնդ. maiti, լտ. mens (men--ti-s), գոթ. ga-munds, լիթ. at-minti-e, հսլ. pa-meti ձևերը, որոնց նախաձևը mn-ti-s համապատասխան չէ հյ. միտ բառին, տալիս է վերի մեկնութիւնը։ Canini, Et. étym. 39 միտք=յն. μῆδος։ Տէրվ. Նախալ. 98 հնխ. ma, man ար-մատի տակ՝ հնդ. զնդ. հպրս. man, յն. μαντις, μέμονα, լտ. memini, mens, գոթ. ga-mun-an, գերմ. meinen և հյ. իմա-նալ, իմացայ, իմաստ ձևերի հետ։ Հիւնք. յն. μήτις, μήτις, զնդ. մատ, սանս. մաթիս, լտ. meditatio։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მეამიტი մեամիտի «միա-միտ», მეამიტობა մեամիտոբա «միամտու-թիւն». այս բառերը չունի Չուբինովի բա-ռարանը, բայց գործածական են Վրաց նոր գրականութեան մէջ. ինչ. օր. Վ. Կոտետիշ-վիլի, Պատմ. վրաց ԺԹ դարու գրականու-թեան, էջ 189։ (Այս տեղեկութիւնը հաղորդեց Գ Ասատուր. Վրաց լեզուի և գրականու-թեան պատմութեան դասախօս՝ Երևանի հա-մալսարանում)։
cf. Մեռոն.
• Հներից Նար. ղգ. էջ 261-2 տալիս է այլ ընդ այլոյ մեկնութիւններ. «Միռոնս այս օրհնաբանեալ... ըստ քերթութեանն բառի որ ըստ խտրութեանն Հոմերոնի, թարգմանեալ իմանի «ինձ մայր»... Իսկ մառնամուտ՝ որ և այս միւռոն՝ ըստ այլում բառի ցուցանի, այսինքն է «մը-թին», որ և խաւարչուտ գոլ և ծածկե-ռեալ կամ անտեսական... Մեռայ՝ որ է «ռառնութիւն»... որ և միւռոն ստուգա-բանեալ մեկնապէս ըստ մեզ՝ «մեռելու-թեան ազգականութիւն»։ (Սրանց մեկ-նութեան փորձերը տե՛ս Աւետիքեան, Մեկն. Նար. Վենետիկ 1859, էջ 531)։-Սարգիս Շնորհալի, Մեկն. թղթուն Յա-կոբայ, Գլ. ժա (էջ 166) մեկնում է մե-ռանել արմատով. «Զոր միւռոնն սուրբ անուանեմք, այսինքն մեռուցիչ բոլոր ախտից. որով և մարդիկ մեռեալք ի մեղաց՝ ի մեծ պատիւն ի վեր ելանեն և որդիք Աստուծոյ անուանին»։ -Ուղիղ մեկնեցին նորերից նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։-ՀԲուս. § 2065 միւռոնածառ բառի տակ յիշելով Դիոսկորիտէսի աւանդածը՝ թէ հայերը mуuron են կոչում Հռովմայե-ցոց majorana կոչած բոյսը, ենթադրում է որ «ի Հայոց բառէն առած ըլլան արև-մըտեայք majorana անունը»։
simple;
serene, calm;
pure, clear, clean;
simple, sincere, genuine;
clear, evident;
simply;
ի —ի, ի —ոյ, with a clear sky;
serenity, sereneness, fine weather, clear sky, serene atmosphere;
evening stillness;
morning freshness.
• = Պհլ. գւռ. *pā̄rz «զուտ, մաքուր» ձևից, որի համապատասխանն է մանիք. պհ։ p'rvd «զտուած, մաքրուած» և rd>l սովո-րական ձայնափոխութեամբ էլ՝ պազ. pā̄li-dan, պրս. [arabic word] pālūdan «քամել», [arabic word] pālāyidan «պարզել, քամել, զտել»։ Իրան-եան d=z համապատասխանութեան համար տե՛ս MSL 17, 244︎
• Klaproth, As. pol. 103 յն. φῶς, վօ-գուլ. pos, bos, անգսք. beorte ձևերի հետ։ Peterm. 23 սանս. mrǰ «մաքրել» արմատի հետ։ Müller, Kuhns u. Schl. Btro. 4. 255 սանս. brh «փայլիւ» և թերևս յն. βρέχειν «թրջել»։ Նոյն, Ben-feys Orient u. Occ. 3, 348 աֆղան. barçēr «պարզ, յայտնի», սանս. bhrāj և յն. φλεγ-«այրել, վառել»։ Հիւնք. զա-նազանում է պարզ «ցուրտ»=պոս. իպիրզէ, իպիրտէ «ցուրտ» և պարզ «մաքուր» =պրս. իպրիյզ, բէրիյզէ «զուտ ոսկի»։ Müller WZKM 9. 370 ուղիղ համեմատեց պրս. palūdan «մաքրել» ձևի հետ, որ չի ընդունում Հիւբշ. 514 և IF Anz. 8, 49, հայերէնի մէջ սպասելով 'պարզայել ձևը։-Փառ-նաև. Անահիտ 1903, 730 սանս. bhras, հսլ. bliske, գոթ. bairnts «փայլուն» բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Սոգդ. ձևի գիւտով վերի մեկնութիւնը տւաւ Meillet MSI I, 244, որ ընդունում է նաև Bartholomae IF 38, 13։ Մառ ИАН 1920. 106 նոյն ընդ պայծառ։ Պատա-հական նմանութիւն ունին ասոր. ❇ parres, եբր. pāras «պարզել, տարա-ծել, մեկնել»։
ephor;
— տրովացի, Paris.
• Հիւնք. յն. πάρεδρος «աթոռակից» բա-ռի հետ։ Պատահական նմանութիւն ունի պրս. [arabic word] barēd «սուրհանդակ թղթա-բեր»։
siren, mermaid;
fairy;
tom-tit, tit-mouse, mesengia, muskin.
• Müller SWAW 42, 251, Justi Zendsp. 180, Տէրվ. Altarm. 95 տալիս են ուղիղ մեկնութիւնը։ Պալասանեան Պատմ. գրակ. 199 իբր «պար եկող»։ Հիւնք. յուշկապարիկ բառի վերջին կէ, սը կտրելով կազմուած։ Ալիշան, Հին հաւ. 185 պրս. փէրի և հյ. պարել, իբր «պարող ոգի»։
sack, bag, purse, budget, wallet, satchel;
— զօրաց, knapsack;
— թղթաբերի, courier's bag.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ. -ի) «տոպրակ» ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. որից պարկուճ «թրթուրի պատեան» Վստկ. 79. «տղընդերք» Վստկ. 76. «ընդեղէնների դրսի կեղևը» Վստկ. 20. (վերջին իմաստի համար հմմտ. յն. ϑὸλαϰος «պարկ, տիկ, ընդեղէննե-րի կճեպը», գւռ. պարկուճ «տոպրակ», պար-կուիկ «իւղի տիկ»)։
• Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 152 պրս. պէրխ (իմա ❇ [arabic word] barx «սակաւ ինչ»)։ ՆՀԲ լծ. յն. πὴμα, լտ. pera «պարկ»։ Karolides, Γλ. συγϰρ. 95 կա-պադովկ. παγρί «սափոր»։ Հիւնք. պրս. barg «պատրաստութիւն պիտոյից ճա-նապարհի, պաշար»։ Թիրեաքեան, Ա. րիահայ բռ. 319 պրս. [arabic word] barak «ուղ-տի բրդից գործուած կտոր, որից դար-վիշները գլխանոց կամ կապայ են շի-նում. 2. մի տեսակ կարճ հագուստ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მარკი պարկի «պարկ. 2. ընդեղէնների դրսի պատեանը», քրդ. berika, barīk, bārúk «գրպան» (վերջին քրդ. ձևերը, որոնք կասկածելի են, համեմատում է Justi, Dict. Kurde էջ 48 հյ. և վրաց. ձևերի, ինչ-պէս նաև bī̄r «կողմնակի գրպան» բառի հետ)։
modest, virtuous, chaste, pudic, maidenly, pure;
sober, moderate, temperate, frugal;
discreet, well-behaved.
• պրս. parda kašīda «վարագոյր քա-շած»։ Հիւնք. հյ. պատրուակ, վարտիք, պրս. parda և pardagī ձևերի հետ։ ԳԲ պրս. պէրկէշթէ «յետ դարձած»։
trench, moat, ditch.
• = Պհլ. *pārken ձևից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց նոյնն են հաստատում նորագիւտ մանիք. պհլ. [hebrew word] pargīn (Salemann ЗAH 8(1908), 109), պրս. [arabic word] ︎pārgīn կամ, [arabic word] pārgī «նշանակէ զայն փոսն, զոր առնեն ի խոհանոցս և ի բաղանիս, զի աղտեղի ջուրք անդր երթիցեն. 2. անձրևաջուր, որ իցէ ժո-ղովեալ ի փոսորակ տեղիս». [arabic word] bārgīn «տեղի ուր ժողովեալ իցէ անձրևաջուր»։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև ասոր. [arabic word] oarqīnā «քաղաքը շրջապատող փոսր» (Brockelm. Lex. syr. 292), «աղտեղութեւն թափելու փոս» (Noldeke), արաբ. [arabic word] ︎ lāriqīn «ջրամբար»։-Հիւբշ. 228։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Հիւբշ. ZDMG 36 (l882), 132, որից յետոյ Պատկ. Ma-тen. II, էջ 1 (1884)։
cf. Ծիրան.
• = Նրաբ. [arabic word] ︎barqūq, birquq, burquq հոմանիշից։ Այս բառի հետաքրքրական պատմութիւնը արել են Diez, Mahn, Dozy, Hehn (Kulturpflanzenδ, 417)։ Բառիս նախ-նական մայր ձևն է լտ. praecoqua, որ բուն նշանակում է «վաղահաս» և մասնաւորա-բար «մի տեսակ վաղահաս ծիրան»։ (Կազ-մուած է prae «առաջ, առջևը»+coquo «ե-փել. 2. հասցնել. կրաւ. հասնիլ» բառերից)։ Այս լատին բառը անցել է յունարէնի՝ πραι-ϰὄϰϰιον, προϰύϰϰιον ձևով և այստեղից էլ արա-բերէնի [arabic word] al-barquq ձևով (al որոշիչ յօդ է)։ Արաբերէնի անորոշ ձևից է հյ. պար-կուկ. իսկ որոշեալ ձևը յետ դառնալով Եւրո-պա՝ տուել է սպան. պորտ. albarcoque, al. varcoque, albaricoque, իտալ. albercocca, albicocca albercocoli, ֆրանս. գւռ. aubri-cot, arbricot, ֆրանս. abricot, անգլ. apri-cot, գերմ. Aprikose, ռուս. aбрикоcъ, հոլլ. ábrikoss (Kluge, էջ 21-22 իբրև միջնորդ գերմաներէն ձևի), բոլորն էլ «ծիրան»։-Հիւբշ. 274։
cf. Պարման.
• (-նւոյ, -նեաց) «պատանի, երիտասարդ» Փիլ. տես. Պիտ. որ և պար-ման Պետր. սիւն.։
• [arabic word] burna «երիտասարդ», որ է պհլ, apurnāyak, զնդ. apərənāyuka-«տղայ. մանչ»)։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. էջ 319 թուրանցի մի կտրիճի անունն է, որ հասարակ անուն է դարձել։ Բառիս վը-րայ խօսում է Ակինեան ՀԱ 1933 509-11, տալիս է վկայութիւնները (Փիլ. տես. 20. Պիտ. Տիմոթ. կուզ. 299 Պետր. սիւն. 20-Աթան. 299) և ստուգա-բանում է պար «շուրջ» ման-ել բառե-րից, իբր յունաբան դպրոցի գործ. հմմտ. պատանի և մանուկ բառերի հա-մար հների տուած ստուզաբանութիւն-ները։
baron.
• «իշխան, մեծաւոր» (Կիլիկեան շրջանի մի տիտղոս) Յայսմ. Հեթմ. պտմ. Վահր. ոտ. Ոսկիփ. Ուռհ. Վստկ. Թլկր. 51. որից պարոնութիւն կամ պարնութիւն Վահր. ռտ. Վստկ. Պտմ. ռուբ. 219. նոր գրականում դարձած հասարակ պատուանուն՝ իբր ֆը-ռանս. monsleur, որ նոյնպէս առաջ նշա-նակում էր «տէր, իշխան» և այժմ հասա-րակ պատուանուն է։ Իշխանական պատուա-նունը սրանից զանազանելու համար արևե-լեան գրականի մէջ ընդունուած է գրել բա-րոն, իսկ պարոնը պահուած է սովորական գործածութեան համար։
• = Հֆրանս. baron բառից. հմմտ. ֆր. ba-гоn. իտալ. barone ևն, որոնք գալիս են մլտ. baro (սեռ. barōnis) «իշխանաւոր, տէր» բառից. այս էլ հբգ. baro «ազատ մարդ» ձևից, որի բուն նշանակութիւնն է «պատե-րազմիկ» և կցւում է հսլ. borya, հիսլ. be-ryask «կռուիլ, մարտնչիլ» բառերին (Walde 84)։ (Սրանց հետ բոլորովին կապ չունի լտ. baro, baronis «տխմար, թանձրամիտ»)։-Հիւբշ. 390։
• ՓՈԽ.-Կիլիկեան շրջանին հայերէնից է փոխառեալ ասոր. [syriac word] bārōn, իբր հայ-կական պատուանուն («baro, apud Arme-nios. Brockelm. Lex. syr. 46)։ Այժմ էլ Պարսկաստանում (Ատրպատական) թուրքե-րը հայոց իբր պատուանուն գործածում են barə'n ձևով։
collection.
• , ի հլ. «հաւաքածոյ, հաւա-ռումն պատմութեանց, ժողովածու» Օրբել. ա. (տպ. պարութայիդս, իմա՛ պարութա-յիկս, ՆՀԲ պարութայիցս). արդի գրականում «մի գործի վերաբերեալ բոլոր թղթերի ամ. փոփոյթը, dossier». որից պարութել «ժողո-վել» Հին բռ.։
cf. Պարուսան.
• «սէզից հիւսուած չուան» Ճառ-ընտ. սրա հետ նոյն է պարուսան «նոյն նշ.» Վրք. հց. (այլ ձ. պատրուսան, տպ. գաւա-զան), պարուսանի «ուղտի պախուրց» Ա-թան. էջ 581, Վրք. հց. ա. 55։
blame, reprehension, injury, outrage, infamy, vituperation, criticism, censure;
blamable;
— լինել, to be blamed, criticized, carped, animadverted.
• ՆՀԲ պարս «պարսաքար» բառից։ Müller SWAW 42, 253 արեմենեան pars, հմմտ. պհլ. pātfrās «պատու-հաս»։ Տէրվիշ. Նախալ. 73 հնխ. çru «լսել» արմատից՝ պա<ապա բացասա-կանով, ինչպէս որ միևնոյն արմատից դ բացասականով էլ ունինք դրսով, դըս-րով։ Հիւնք. բասրել բառի հետ՝ յն. περι-τύρω «քաշքշել, պատառոտել»։ Müller WZKM 6, 184 կապ ունի պհլ. patfrās «պատիժ»= զնդ. *paiti-parəs («հարց. նել» արմատից) բառի հետ և եռևա-ռեալ է իրանեանից։ Pedersen, Հայ. դը. լեզ. 34 ըստ Տէրվիշեանի։
mask, veil, cover.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ. -ի) «ծածկոյթ, ծածկոց» Նեղոս. Z17, «բոյսի արմատը և բունի տակը ծած-կելու լցուածք (հողով, խիճով)» Վստկ. 53. «վրանի պատերը» Ղևոնդ իէ, էջ 127, «առա-գաստ, սենեակ» Գր. տղ. «երամ, գունդ. խումբ» Երզն. քեր. (այս նշանակութիւնը կասկածելի է). որից պարտակել «ծածկել, թաքցնել» Յայսմ. դեկ. 10. Գնձ. Ոսկիփ. ան-պարտակ «ցիրուցան» Վրդն. սղ. հր. էջ 268. պարտակիլ «տեղաւորուիլ, պարտկուիլ, սըղ-խմիլ» Վրդ. առ. 61. ապապարտակեալ Նա-նայ 3։
• ՆՀԲ մեկնում է «ծածկոյթ, թումբ կոյտ, հողակոյտ, բլուր, բանակ, բա-նակետղ» և ըստ այսմ ստուգաբանում է պատրուակ, լծ. թրք. պայըր «բլուռ զառիվայր»։ Müller SWAW 38, 573-75, և 590 պրս. parda «վարագոյր»։
garden;
— բանջարոյ, kitchen garden;
— պտղոց, fruit —, orchard;
տնկաբանական —, botanical -;
գծել զձեւ պարտիզի, to lay out a -;
մշակել զ —, to garden;
cf. Թի.
• = Հահլ. *nardēz հոմանիշից, որի հետ նոյն է պրս. [arabic word] pālēz «պարտէզ». սրա հին ձևն է զնդ. [other alphabet] pairidas̄za, որ կազմուած է pairi «շուրջ»+diz «փորել, շի-նել, դիզել» բառերից և նշանակում է բուն «շուրջանակի ցանկապատ»։ Շատ նշանաւոր էին աքեմենեան պարսիկ իշխանների պար-տէզները. և նիւթի հետ բառը այն ժամանա-կից սկսեալ տարածուել է դէպի Արևմուտք. այսպէս ասուր. pardisu, ասոր. [syriac word] pardāisa «պարտէզ», [syriac word] ❇pardaispānā «պարտիզպան», եբր. [hebrew word] pardēs «պար. տէզ», արաբ. ❇ ︎ firdaus «ծառաստան, պարտէզ, դրախտ» (սրանից էլ ֆիրդուսի բանաստեղծի անունը, իբրև «դրախտաբը-նակ»), [arabic word] fālīz «պարտէզ», յն. παραῦεισος (Boisacq 746, 949), լատ. paradisus «պար-տէզ, երկրային կամ երկնային դրախտ», իտալ. paradiso, ֆրանս. paradis «դրախտ»։ Քռենոփոն վկայում է բառիս ծագման մա-տին՝ հետևեալ հատուածում. ἐπιμελεῖται του-των ὄπως ϰῆποί τε ἐσονται, սί παράδεισοι ϰαλού-μενοι, πάντων ϰαλῶν τε ϰαγαϑῶν μεστοὶ ὅσα ἠ γη φύειν ϑέλει «հոգս է տանում որ լինին այն այգիները, որոնք պարտէզ են կոչւում, բո-լոր այն գեղեցիկ և լաւ բաներով լցուած, որ երկիրը արտադրել կարող է». (տե՛ս Scrip-torum classicorum bibliotheca Oxoniensis, Aenophontis opera, Marchant, Oxonii Բ. գլ. Դ. § 13)։-Հիւբշ. 229։
• Schrōder, Thesaur. 56 ստուռառա-նում է պարտ սէզ (այսինքն պիտանի կանաչներ) և մեզանից փոխառեալ է դնում միւսները։ Ըստ այսմ նաև Վիս-տոնեանք, թրգմ. Խոր. յռջ. էջ 6 հայե-ռէնից են դնում յն. և լտ. ձևերը, որ ուրիշ գիտուններ մար կամ պարսիկ են համարում։ Աւգերեան, Լիակ. վրք. սրը-բոց. հտ. Բ. 221 նոյն է գտնում պրս. և ուրիշ լեզուների հետ։ ՆՀԲ լծ. եբր. ւտ. ւն. և արաբ. ձևերը։ Lag. Urgesch. 634 կցում է յն. և զնդ. ձևերին, բայց հայը իրանեանից փոխառեալ է դնում։ Մ. Մսերեանց, Ճռաքաղ 1859, 430 հա-յերէնից փոխառեալ է դնում բոլորը «Եբրայեցին դրախտին անուն տայ ֆարտէս, բայց Հայդ պնդեա՛ թէ այն մերն իսկ է պարտէզ»։ Ուղիղ են նաև Muller SWAW 38, 594, Justi Zendsn 180, Տէրվ. Նախալ. 87 ևն։ Բառիս վրայ մի գեղեցիկ քննութիւն ունի Meillet MSI 17. 250, ուր ցոյց է տալիս թէ հայր աքեմենեան ժամանակից է փո-խառեալ և այս հնութեան պատճառով է որ իրանեան d ձայնի դէմ ունի տ։
• ՓՈԽ.-Արաբ. [arabic word] ❇bardazba «երկրա-գործ, մշակ». այս բառը Կամուս, թրք, թրգմ. Ա. 77 աարսկերէնից է համարում, բայց յայտնի է որ չի կարող լինել պարսկերէնից, որովհետև պրս. ձևն է pālēzbān. չի կարող նաև լինել ասոր. [syriac word] pardaispānā ձևից՝ միջին s ձայնի պատճառաւ առնը-ւազն. վերջապէս չի կարող պհլ. *pardēzpān ձևից լինել, ըստ որում այդ շրջանի պհլ, *pardēz բառը արաբ. տուած է ❇ firdaus։ Այլ, ինչպէս պ և տ ձայների յե-տին տառադարձութիւնը ցոյց է տալիս, նոր ժամմանաև փոխառեալ է հյ. պարտիզպան բառից (Աճառ. Արրտ. 1910, 269)։
Fasgard, Persian sect and book.
• ցատրութեան վրայ, բառի վերջին մասը համարում է քէշ
biscuit, sea-.
• ԳՒՌ.-Ախց. բ'mքսիմmթ, Ննխ. բաքսը-մադ, բասմադ, բէսմէթ, Սեբ. բէ՛սմէ՝թ, Սը-վեդ. բmքսիմութ, որոնցից ոմանք նոր փո-խառութիւն են թուրքերէնից. յայտնապէս Պլ. փէքսիմէթ.-հետաքրքրական է Արբ. դէս-մէթ «իւղով ու ձուով պատրաստուած պաք-սիմաթ», որ ներկայացնում է վերի տաք-սիմատ ձևը։
chief, commander;
— վարժից, master;
— հարց, patriarch;
— մարց, abbess;
— գաւառաց, prefect, governor.
• = Հիւս. պհլ. *pet ձևից, որ հաստատում է մանիք. պհլ. -byd (կարդա՛ bed) (MSL 17, 249). իրանեան միւս լեզուները ցոյց են տալիս a. ինչ. պհլ. pat, յգ. patān, զնդ. ❇ paiti-, սանս. [other alphabet] páti-միջին պրս. (Պրոկոպիոսից տառադարձուած)-βαδης -βέδης, պրս. [arabic word] bad, bud, բոլորն էլ նշանա-կում են «պետ, տէր» և գտնւում են սովորա-բար բարդութեանց ծայրը. ինչ. զնդ. aeϑra-paiti-, zantupaiti-, danhupaiti-, nmano-paiti-, vīspaiti-, baēvarəpaiti-, պհլ. magu-pat, spāhpat, hazārpat, Պրոկոպիոսի մօտ Ἀσπεβέδης, պրս. sipahbad, mōbad, hērbud, հլ. բիւրապետ, հազարապետ, մոգպետ, աս-պահապետ, սպարապետ (տե՛ս առանձին ա-ռանձին), և մինչև անգամ քուչ. (իրանեա-նից փոխառութեամբ) tanāpate «տանու-տէր»։-Այս բոլորը պատկանում են հնխ. poti-«տէր, փեսայ» արմատին. հմմտ. այլ ժառանգ ձևերից՝ սանս. pátyatē «իշխել, տիրել, մասնակից լինել», pátnti, «տիրուհի, հարս», զնդ. paϑnī. «տիրուհի», xvaē-pati «նա ինքն», յն. πόσις «փեսայ», πότυια «տի-ռուհի», δεσ-πότης «տանուտեր» δεσ-ποω օտանտիրուհի», լտ. potis «կարող», potes. las «կարողութիւն», potens «կարող», potior «լաւագոյն, աւելի ուժեղ», potissimus «ա-մենալաւ, գլխաւոր», potissime «գերազան-զապէս», utpote «ըստ որում, իբր այն», hospes, -pitis «հիւր կամ հիւրընկալ» (<*hosti-potis), հլտ. potis sum>possum «կարող եմ», čompos «մասնակից», գոթ. brūp-faps «նշանած, խօսեցեալ», hunda-faps «հարիւրապետ», լիթ. patis, pats «փե-սայ, ինքն», vèsz-patis «ինքնագլուխ տէր», vèszpatni «տիրուհի», լեթթ. päts «ինքն», bati «տնտեսուհի, տանտիկին», հպռուս waispattin «կին, տիկին», pattiniskun «ա-մուսնութիւն», հսլ. gospodi=սլով. gospód = յգ. ռուս. гоcподa «տէր», բրըտ. ozech «տանուտէր», ալբան. pata, patše «ունէի» (=տէր էի) ևն։ Հայ լեզուի մէջ այս արմա-տը չի աւանդուած. (պիտի լինէր *հեյ, *հոյ ձևով՝). առաջ կարծում էին թէ այստեղ է պատկանում հայ ազգի անունը, իբրև «տէր» (նուաճուած ժողովուրդների համար), սա-կայն այժմ այս կարծիքը չի ընդունւում (Po-korny 2, 77, Walde 605, 370, Boisacq 806, 808, 179, Trautmann 208 Berneker 336).-Հիւբշ. 229։
the entire history of the Persian religion.
• «զրադաշտական մի աղանդ՝ ար-տաքոյ մոգական հինգ վարդապետութեանց և անսուրբ ու հերձուածական ըստ Պարսիդ»։ Մէկ անգամ ունի Եղիշ. «Այս հինգ կեղտք են, որ գրաւեալ ունին զամենայն օռէնս մա-գութեանն. բայց արտաքոյ սոցա է միւս ևս այլ վեցերորդ, զոր պետմոգն կոչեն»։ Բառս սովորաբար գրուած է նաև մոգպետ, որ ինչ-պէս յայտնի է՝ պաշտօնի անուն է և ո՛չ դա-ւանանքի. ուստի լաւագոյն է ուրիշ ձեռա-գիրների հետ ընդունիլ պետմոգ (Պատկ. Maтep. I. 26, Բազմ. 1895, 52)։
• Պատկ. անդ կցում է պրս. [arabic word] bid «Վեդաները, գիտութիւն, վարդապեաաւ-թիւն» բառին, որով պետմոգ «վարդա-պետութիւն մոգուց»։
inspector, visitor.
• ՆՀԲ յն. περιείδων կամ ὸπερτίδωνι Brockelmann, Ուս. փոխ. բառից 94 վե-րի ձևով։ Մառ ЗВО 7, 324 ձևի տաս-բերութեան պատճառաւ կարծում է ոս բառս ասորական ճամբով է րառաջա-ցել, ուր ձայնաւորների բացակայու-թեան պատճառով կարելի էր նաև այս-պէս կարդալ։
illustrious, famous, distinguished, celebrated, renowned;
elegant, magnificent, excellent;
pompous, sumptuous, fine, rich, superb;
proud, haughty, stiff and starched;
— or —ս, proudly, haughtily;
pompously;
— եւ պաճոյճ, richly and magnificently;
—ս խօսել, to speak elegantly.
• , ի հլ. «փառաւոր, շքեղ, զարդա-րուն» Խոր. Ճառընտ. Յհ. կթ. Մադ. որիզ պերճանալ «հպարտանալ, ճոխանալ» ՍԳր. պլերճութիւն Յոբ. դ. 10. ժդ. 12. Բարուք դ. 34. պերճանք Ոսկ. ես. և փիլիպ. պերճա-Սանահն. պերնապատիւ Հայել. էջ 212 (նո-րագիստ բառ). նոր բառեր են պերճախօս, պերճախօսութիւն, պերճափայլ, պերճաշուք ևն։
• ԳԴ պրս. varǰ «արժանապատւաւ-թիւն»։ ՆՀԲ լծ. հյ. բարձր, բերձ, պարծ, պրս. պէրժ, արաբ պէրզ։ Հիւնք. պարծ բառից։ Փառնակ, Անահիտ 1903, 130 եբը բնիկ հայ՝ սանս. bhrag, զնդ. ba-rag «շողալ» ևն բառերի հետ։ Մառ ИАН 1909, էջ 1155 հասկանալով «փայլուն»՝ կցում է սեմ. brq «փայլիլ», վրայ. բրկիալի, պրկիալի, բրճղիալի «փայլուն» բառերին. հայերէնը փոխա-ռեալ է վրացական մի լեզուից։ Ղա-փանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 94 կըր-կընում է Հիւնք.։
nag, pony;
courser;
mounted on a courser.
• ՆՀԲ դրում է պէչասպիկ և մեկնում է «ի պրս. բառիցս pača, piča «ձագ, մտրուկ» և asp «ձի», իբր փոքրիկ ձի, նժոյգ և հեծեալն ի նժոյգ»։ ՋԲ ունի «պէչասպիկ կամ պէշասպիկ, պրս. հե-ծեայն յերիվար քաջընթաց»։ Եւրոպա 1852, 123 «բառ առ բառ յառաջաձի... առջևէն ու շուտով ձիավարող սուրհան-դակ», իբր պրս. peš+asb։ ԱԲ մեկնում է «պզտի ձի, քալուկ ձի, քալուկ ձիու վրայ հեծնող» (երեքն էլ անճիշտ մեկ, նութիւն). Պատկ. Բուզ. 56, Սեբ. (հրտր. 1879), էջ 199 և Maтep. I (1882), էջ 12 պրս. pešasbi։ Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), 762 ունի ուղիղ մեկնութիւնը վերի ձևով, բայց առաջին մեկնիչն է Եւ-րոպա։ Տէրվ. Մասիս 1882 լունիս 24 և Լեռու 158 կրկնում է Եւրոպայի մեկնու-թիւնը։-Հիւնք. =ՆՀԲ։
as, like;
— գունակ, as;
— զայս օրինակ, thus, in this manner or way;
almost, nearly.
• = Պհլ. *pēs ձևից, որ աւանդուած չէ. բայց հմմտ. ոնռ. paesa-, paesah-«ձև, կերա եղանակ, զարդարանք». գտնւում է մանա-ւանդ բարդութեանց ծայրը. ինչ. vispopae-sah-«ամենազգի, ամէն տեսակ», stəhrpaē-sah-«աստեղազարդ, աստեղանման» ևն. սանս. péças «կերպարանք, ձև, գույն» ևն։ Այս բառերը պատկանում են հնխ. peik'-«զարդարել, նկարել, նախշել» արմատին, որի ժառանգներն են նաև սանս. pimcáti «զարդարել, ձևել, գրել», զնդ. paes-«ռու-նաւորել, զարդարել», հպրս. ni-pištanaiy «գրեցի», niyapaisam «գրեցի», պհլ. nipiš-tan. պոս. nivistan, քրդ. nəvīsin, օաս. fins-sun «գրել», քուչ. piñkam «գրում է», paiy-katsi «գրել», paykalhe «գրութիւն» (MS։ 18, 422), յն. ποιϰίλος «խատուտիկ, գոյնըզ-գոյն», գոթ. (filu-)fai'is «(բազմա)պիսի», հբգ. fēh, անգսք. iah, fā, «գոյնզգոյն», լիթ. pèsziu, pèszti «ածուխի կտորով գծեր քա-շել, նկարել, գրել», հպրուս. peisāt, հսլ. pisati «գրել», p'istru «գոյնզգոյն», ռուս. пи-caть, nишy «գրել», necтрьи «խայտաբը-ղէտ», լեհ. pstry «խայտաբղետ», բուլգար. bismó=ռուս. nисьмo «նամակ» ևն։ Հնխ. peik'-արմատի հետ կար նաև * peig-, որից յառաջանում են լտ. pingo, pictum «նկա-րել», pictor «նկարիչ» ևն (Pokorny 2, 9 Tτautտann 21l Boisacq 800, Walde 583, Horn § 1051)։ Եթէ բառը բնիկ լինէր հայե-րէնի մէջ՝ պիտի ունենար հէս ձևը, ուստի պէտք է ընդունիլ որ փոխառեալ է իրանեա-նից, թէև ո՛չ պահլաւերէնի և ոչ էլ պարս-կերէնի մէջ չէ պահուած (բացի ni-նախա-մասնկաւոր ձևերից)։-Հիւբշ. էջ 230։
cf. Պէտք;
— առնել, to take care, to care, to do the needful or necessary;
— լինել, to be necessary;
ո եւ — whoever, whosoever;
որչափ —, as much as you will or wish;
չէ —, it need not be, it is unnecessary;
չեն ինչ ինձ — աղօթք, I do not want prayers;
ինձ ոչ է — զայնմանէ, I care not about.
• «հարկաւորութիւն, կարիք», անհոլով և անեզական գործածութեամբ ունին ՍԳր. Եզն. Սեբեր. Եւս. քր. եզակի ձևով ունին Փիլ. լին. Գնձ. Ոսկ. գծ. այս արմատից են պէտ առնել «հոգ տանիլ, խնամք ունենալ» Սեբեր. Խոր. Լաստ. պէտ է «հարկաւոր է, պէտք է» Ոսկ. ա. թես. թէ պէտ իցէ «եթէ աէտք է» Բուզ. Դ. 51. ո՛չ է պէտ «փոյթ չէ» Ագաթ. որչափ պէտ «որչափ ուզես, ուզածիդ չափ» Ոսկ. ա. տիմ. ժե. ո և պէտ «որևէ մէ կը, ինչ լինի լինի» Ղև. ռ և պէտ իսկ ոք՝ նոյն նշ. Ոսկ. եբր. ումպէտ «փուճ, անպի-տան» Ագաթ. յումպէտս «զուր, ի զուր» (ար-դի գրականի մէջ), յուպէտ Եւս. քր. զինչպէտ Կոչ. 304. Փարպ. զինչպիտութիւն Ագաթ. զիարդուպէտ Ոսկ. մ. ա. 6. թեպէտ, թեպէտ և ՍԳր. որպէտ Շիր. Կանոն. չպէտք Ոսկ. մ. բ. 24. չպիտոյ Ոսկ. մ. գ. 6. պիտանի ՍԳռ. Եզն. պիտանութիւն Եզն. Կոչ. Ոսկ. համա-պիտան «ամէնքին էլ պէտք եկող» (նորա-գիւտ բառ) Յիշատ. (Տաշեան, Յուց. 425բ), պիտոյ, պիտոյք, պիտոյ է ՍԳր. Սեբեր. Եզն. Ոսկ. պիտոյանալ, Կոչ. անպէտ Գ մկ. գ. 19 անպիտան ՍԳր. սակաւապէտ Փիլ. պիտակ Սեբեր. պիտակութիւն Սեբեր. պիտառ «վը-կայ» Կղնկտ. Անան. եկեղ. պիտառել «վկա-յել» (թրգմ. յն. χρηματίζω «բանակցիլ, խոր հուրդի դնել, պատասխան տալ, երկնային յայտնութեամբ իմանալ ևն») Թէոդ. մայ-րագ. Անան. եկեղ. Նանայ. պիտի «պէտք է, Բ. թագ. իա. 4. Ագաթ. Ոսկ. պիտևան «պի-տանի» (չունի ԱԲ) Կոստ. Երզն. 149 ևն։
• Lag. Btrg. bktr. Lex. 54 զնդ. paiϑva «տէրութիւն, պաշտպանութիւն»։ Մորթ-ման ZDMG 26, 544 բևեռ. biduni «պի-տանի կամ պատանի»։ Bugge, Beitr. 33 իբր բնիկ հայ՝ լեթթ. špeede «պէտք», špeedu «ճնշել» բառերի հետ. Հիւնք. պոյտն կամ պտուկ բառից։ Patrubany SA 1, 311, ՀԱ 1906. 312 իբր բնիկ հայ կցում է հսլ. beda «վը-տանգ», bediti «ստիպել», գոթ. ga-baidjan, հբգ. ge-beiten «ստիպել. բռնադատել», սանս. bādhatē «նեղը լը-ծել» բառերին. հայերէն պէտ գալիս է հնխ. bheidos-ից, որ դարձած է նախ *բէտ և յետոյ՝ պետ բառի ազդեցու-թեամբ պէտ։ Թիրեաքեան, Ատրաատ-էջ 26 պրս. bāyad «պէտք է» (անորոշն է [arabic word] bayistan, որ է պհլ. apa-yistan=պազ. awāyastan Horn § 179, ուստի շատ հեռու հայերէնից)։ Ղա-փանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 94 պարտ բառից։