justice, equity, right, uprightness, loyalty, fidelity;
rectitude, reason.
· Calfa
Արդարութիւն տեառն ուղիղ է։ Ուսո՛ ինձ զարդարութիւնս քո։ Միոյն արդարութեամբն յամենայն մարդիկ արդարութիւն կենաց։ Դատեցարո՛ւք արդարութեամբ ի մէջ առն եւ եղբօր իւրոյ։ Որ դնայ արդարութեամբ, գտցէ օգնականութիւն։ Արդարութեամբ եւ ամբծութեամբ։ Համարեցաւ նմա յարդարութիւն։ Յորժամ դարձցի արդարն յարդարութեանց իւրոց, եւ արասցէ յանցանս, եւ այլն։ Ապա ԱՐԴԱՐՈՒԹԻՒՆ, որպէս առանձին առաքինութիւն՝ է Հաւասարութիւն իրաւանց.
Ճշմարիտ արդարութիւն յամենայնի կազմ կայ, հարթ հաւասար. վասն այնորիկ արդարութիւն անուանի. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
Ես եւ արդարութիւն ուխտապահութեան ի միասին կռուեմք. (Փարպ.։)
Արդարութեան անուն մի է, բայց զամենայն պարունակէ յինքեան զմասունս բարեաց։ Ամենայն բարեաց անուն արդարութիւնս. (Շ. ընդհանր. եւ Շ. մտթ.։)
Արդարութիւն իմ նուազեալ, մեզանքն յայտնեցեալ։ Ի չարագործութենէ յարդարութիւն. (Նար. ՟Դ. ՟Ժ՟Ա։ Տե՛ս եւ Եզեկ. ՟Գ 20։)
Միոյն արդարութեամբն յամենայն մարդիկ արդարութիւն կենաց. (Հռ. ՟Ե 18։) որ ի ՟Դ 25. թարգմանի,
Ի քէն է քաւութիւն, եւ ի հրամանաց քոց արդարութիւն։ Զարդարութիւնն քո մեզ շնորհեցեր։ Արդարութիւն թլփաթութեանն. (Նար. ՟Թ. ՟Կ՟Գ. եւ Նար. խչ.։)
Եւ ոչ մի շաւիղ կամ ցուցումն գոյ յասացեալսդ, որ զարդարութիւն ակնարկէ. (Խոր. ՟Ա 21։)
unjustness, iniquity.
· Calfa
Կամացս բաղձանքն ասէ՝ արդարութիւնն, բայց նոքա պատրանօք յանարդարութիւնն մոլորեցուցանեն. (Լմբ. սղ.։)
Անարդարութիւն, կամ անուն արդարութեան (Կոչ. ԺԴ. 49.) ըստ յն. է հոմանունութիւն։
worthy, proper, suitable, fit;
cheap;
dignity;
right, equity, justice;
—է, it suits, it befits, it is necessary;
ոչ է —, it is not just, necessary, convenient;
— համարել, to judge worthy;
to deign;
ոչ — համարիլ, to disdain, to judge unworthy;
— ինչ էր, was it necessary ? — եւ իրաւ է, it is just to, fit;
յարժանս ou — տալ կաճառել՝ գնել, to give, to sell, to buy cheap or cheaply.
· Calfa
, ի հլ. «պատշաճ և վայելուչ բա-նը» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. մ. ա. 1. «արժանիք, արժանաւորութիւն» Սիր. լը. 18, Իմ. ժգ. 15. «իրաւունք, արդարութիւն» Եզն. որից արժան է «վայելուչ է, յարմար է» ՍԳր. Ագաթ. տռ-ժանանալ Ագաթ. արժանապէս Իմ. ժզ. 1. Ա. թես. բ. 12. Կոչ. ժզ. արժանաւոր ՍԳր. Ագաթ. Իւս. պտմ. Վեցօր. արժանաւորել Առաթ. ար-ժանաւորութիւն Ագաթ. Վեցօր. արժանի ՍԳր, Բուզ. Սեբեր. Ոսկ. Վեցօր. անարժան, ի և ի-ա հլ. ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. Կորիւն. Բուզ. Եզն. անարժանութիւն ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. յետին և յունարէնի վրայ ձևուած են՝ արժանահաւատ =յն. ἀέιότιστος, արժանապատիւ= ձέιá. τιμος, արժանապարտ= αζιόγρεως, արժանա-յաղթ= ἀζιόνιϰος և նմաններ։ Նոր բառեր են արժանայիշատակ, արժանապատւութիւն ևն։-Բառես երերորդ առումը դրամական է. որից ունինք արժանք «դրամի վրայի կնիքը» և արժանել «դրամը կնքել և արժէքը որոշել» Ոսկ. մ. ա. 11. արժան է «կարժէ, գին ունի» Ծն. իգ. 9. Ա. մնաց. իա. 24. արժանի «գին ու-նեցող, արժող» Սեբեր. արժան «դիւրագին, է-ժան» Ճառընտ. Ոսկ. յհ. բ. 14 ևն. այս միև-նոյն բառն է՝ որ ր-ի յապաւումով դարձել է խժան, յաժան, աժանք. ինչ. Լմբ. ժբ. մարգ. էջ 113 (Յովել. գ. 6) «Զմանկունս եբրայեցիս ոնէին յաժան»։ Նոր գրականում բառիս երկու առումների համար առանձին տարբերութիւն ռնելով՝ գործածւում է արժան «վայելուչ» և աժան (արևմտեան գրական), էժան (բայց նաև արժան՝ արևելեան գրական) «դիւրա-գին»։ Ըստ այսմ ունինք (ա կամ է նախաձայ-նով) էժանագին, էժանանոց, էժանանալ, է-ժանութիւն ևն։
Իրաւունք. օրէնք. արդարութիւն. Եւ այն յԱստուծոյ արժանիցն յիրաւ լինի. Եղնիկ։
visitor;
inspector, bishop.
· Calfa
Եւ այս ստացուած ընչից նորա յայցելութենէն։ Տաց զայցելուս քո յարդարութիւն։ Այցելու եւ վերակացու ի վերայ նոցա. (Յոբ. Ի. 29։ Ես. Կ. 17։ Նեեմ. ՟Ժ՟Ա. 9։)
cf. Անաչառութիւն.
· Calfa
Ո՞ւր արդարութիւն իցէ, ո՞ւր անակնառութիւն. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
impregnable, inexpugnable
· Calfa
Իբրեւ աշտարակ հզօր, կամ ամրոց անառիկ է արդարութիւն. (Լծ. կոչ.։)
to throw ones self, to fall;
to dress one's self.
· Calfa
Առեալ ձորձս՝ արկաւ զիւրեւ։ Արկաւ տեռ, եւ զարդարեցաւ զիւրեւ։ Արկաւ սեռ, եւ զարդարեցաւ։ Արկաւ զիւրեւ հանդերձ եւ պատմուճան վրէժխնդրութեան։ Արկայ հանդերձ գերութեան։ Արկան զիւրեամբք զամպարշտութիւն եւ զանիրաւութիւն իւրեանց։ Զարդարութիւն զգեցեալ էի, եւ արկեալ զիրաւունս հանգոյն կրկնոցի.եւ այլն։
virility, manhood;
courage, valour;
fortitude, virtue;
male sex;
seed of man.
· Calfa
Զարդարութիւն եւ զարւութիւն (կամ զարութիւն). (Իմ. ՟Ը. 7։)
Խորհականութիւն եւ ողջախորհութիւն, արութիւն եւ արդարութիւն։ Եզերացեալ է խոհականութիւն առնելեօքն, իսկ արութիւնն համբերելեօքն. (Փիլ. այլաբ.։)
to utter, to pronounce.
· Calfa
Արտաբերեցեր զյաւիտենական արդարութիւն. (Թէոդոր. խչ.։)
adj. adv. exceeding, superfluous;
more, ahove, beyond;
աւելեաց բանք, exaggeration;
աւելեաց, the five epagomene days of the Armenian calendar.
· Calfa
Ոչինչ աւելի է իմ քան զաւուրս երկոտասան։ Եթէ բանտիւ, աւելի քան զնոսա։ Աւելի զերկոտասան բիւր մարդիկ։ Եթէ ոչ առաւելուցու արդարութիւն ձեր աւելի քան զդպրացն.եւ այլն։
stork.
· Calfa
Արագլաց՝ որ ծերունիքն են, ձագք ամենայն ուստեք պաճարեն շահ ծնողացն ի պէտս։ Ի թռչունս բուն զվերին զարդարութիւն արագիլ ցուցանէ, զծնողս փոխանակ կերակրելով. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լիւս.։)
action;
work, deed;
an act of theatre.
· Calfa
Սորին գիտութեան արարուածոյ (տալի է) զարդարութիւն. (Լմբ. սղ.։)
just, upright, faithful, honest, loyal, well disposed, worthy, equitable, reasonable, legitimate;
justly, equitably, truly.
· Calfa
just, equitable, upright;
justifying.
· Calfa
δικαιοπραγῶν. juste agens. Որ գործէ զարդարութիւն. արդար. արդարագնաց.
justice, equity, integrity, probity;
justification, act of justifying.
· Calfa
δικαιοπραγία juste factum Գործելն զարդարութիւն. գործք արդարութեան. արդարութիւն.
just, equitable, upright, innocent.
· Calfa
τὸ δίκαιον, δικαίωμα justum, jus, justitia Որ ինչ է արդարացի. եւ Իրաւունք. պարտք. արդարութիւն. հատուցումն արդար. հագգ.
adj. adv. just, equitable, legitimate;
justly, legitimately.
· Calfa
δικαίος, -ον justus, -um Որ ինչ իցէ ըստ կարգի արդարութիւն եւ իրաւանց. արդար. իրաւացի.
to favour, to advantage;
to increase, to augment, to enlarge, to grow, to multiply, to accumulate, to amass;
to raise, to enhance.
· Calfa
Եթէ ոչ առաւելուցու արդարութիւն ձեր աւելի քան զդպրացն։ Ոչ՝ եթէ ուտեմք, առաւելումք ինչ։ Դիտեմ նուազել, գիտեմ առաւելուլ։ Առաւելուցուք յամենայն գործս բարութեան։ Որ բազումն առ, ոչ առաւելաւ։ Եթէ ճշմարտութիւնն աստուծոյ յիմում ստութեանս առաւելաւ։ Տոհմն նորա ոչ առաւելաւ իբրեւ զորդիսն յուդայ։ Առաւելեալ եմ ուրախութեամբ։ Այլ իմ առեալ զամենայն, եւ առաւելեալ եմ. եւ այլն։
cf. Առաքինանամ.
· Calfa
Առաքինեալք յարդարութիւն եւ ի սրբութիւն։ Որ զկնի նորա առաքինեցան անարատ մտօք. (Յճխ. ՟Թ. ՟Ժ՟Գ։)
valour, bravery;
virtue, probity;
goodness;
politics, government;
conduct, behaviour.
· Calfa
Առաքինութեան նշանակ ոչ կարացաք ցուցանել։ Եթէ զարդարութիւն ոք սիրէ, վաստակք նորա առաքինութիւնք են. (Իմ. ՟Ե. 13։ ՟Ը. 7։)
earnest, earnest money;
pledge, essay, token, sign, testimony.
· Calfa
Յուսով հաստատեալ կան յառհաւատչեայ կեանսն։ Յուսով արքայութեանն առնուլ աստ զառհաւատչեայ արդարութիւնն։ Տայ աստ զառհաւատչեայ երանութիւնն։ Զի զառհաւատչեայն բերցեն զպտուղ։ Առհաւատչեայ զառհաւատչեայ աւետիսն. (Յճխ.։)
to make, to do, to form, to produce, to compose, to fabric, to operate, to act, to render, to commit, to effectuate, to execute, to cause;
— յոչնչէ, to create;
— վերստին, to remake;
կին —, to marry;
ատելի —, to make odious;
բարւոք չարւոք առնէք, you do well, — ill;
բարի՝ չարիս՝ վնաս — ումեք, to do good, ill, wrong to some one;
ինչ ոչ արարի քեզ, I have done nothing to you;
զի՛նչ — իցէ զայս, what to do with that ? չգիտեմ որպէս —, I do not know how to do that;
չգիտեմ զի՛նչ —, I know not what to do;
ձայն — հաւուց, the singing of birds;
— ողջակէղ, to sacrifice, to immolate;
խնդիր, մոռացումն, յիշատակ, ծառայութիւն, զյարձակումն, դատաստան, վախճան —, to seek;
to forget;
to remember;
to serve;
to assail;
to judge;
to finish or end.
· Calfa
Արա՛ այսօր մտանել (այսինքն մո՛յծ)։ Արարից՝ զի յարդարութիւնս իմ գնայցէք (այսինքն գնացուցից)։ Առնել՝ զի եւ սա մի՛ մեռցի։ Արարից զնոսա, զի եկեսցեն եւ երկիր պագցեն առաջի ոտից քոց. եւ այլն։
abundance, plenty, superabundance, exuberance, copiousness;
fulness, repletion;
fertility, fecundity;
անչափ —, profusion.
· Calfa
Ճարտարին համարձակեաց արդարութիւն արուեստագիտութեան. (անդ. ՟Ժ՟Դ. 18.) իմա՛ պատուասիրութիւն եւ փոյթ պնդութեան։
to divide, to separate;
to share, to distribute;
to cut, to decompound, to disjoin, to uncouple, to disunite, to split, to cleave, to scatter, to behead, to make an incision;
— վիճակաւ, to allot.
· Calfa
Ըստ ձերո՞ց կամաց պարտիցիմ զանձն ինչ բաժանել, եւ ըստ ձերոց հաճոյից վաճառել զարդարութիւն. (Սեբեր. ՟Թ։)
thing;
cf. Բան.
· Calfa
Զսա ի բան ձգել, եւ պատմել՝ անարդարութիւն է շնորհին. (Լմբ. պտրգ.։)
"speech, word, term, saying, dictate, expression, oration, discourse, language, history;
proposal, treaty, promise;
thing;
reason, intellect;
understanding, intelligence;
oracle;
the Word;
ի —ի առնել, to interpose, to employ;
ընդ բանիւ առնել, to excommunicate, cf. Բանադրեմ;
— առ —, word for word;
միով —իւ, in a word;
զբանիւք առնել, to converse, to speak;
ի բանս արկանել, ի —ի առնել to persuade, to convince, to gain;
զ—իւք անկանել, to converse with, to hold a conversation;
ի բանս հրապուրանաց արկանել, ի —ս ելու առնել, to charm or to allure with one's words;
—ս ընդ իրեարս դնել, ի բանի լինել ուրուք, —ունել ընդ ումեք, — կապել առ ոք, to understand, to be understood, to come to an understanding;
ըստ իմունս —ի, որպէս իմ —ս է, according to me;
ի — տանել, արկանել, to employ, to serve one's self;
—ել, կալաւ, it is said;
զոյզ ընդ —իցս, at these words;
ասել — չարութեան զումեքէ, —ս բարեաց խօսել վասն, to speak ill or well of some one;
զի՞նչ է —ս այս, what is this ?
— տալ, to promise, to give one's word, cf. Խոստանամ;
թողէք ի բաց զ—երդ, leave these things;
—ի գործ առնել, to begin to speak;
վախճանել զբանս իւր, to finish one's discourse;
— վճարել, to do some thing;
ոչ եւս ընդ —ս ինչ ածեալ, without any hesitation;
— ինչ է ինձ ընդ քեզ, I have a word to say to you;
ըստ —ի ամենեցուն, according to every body;
վասն քո բանիդ, upon your word;
ըստ —ի քո, according to what you have said;
գիտես ընդ ում է —դ, you know well with whom you have to do;
մինչգեռ —քն ի բերան նորա կային, hardly had he spoken;
—ք ինչ են իմ ընդ ունեք, I have a suspicion of some one;
I have intrigues or connections with some one;
—ք ինչ ոչ էին, ոչ գոյին նոցա ընդ ումեք ի մարդկանէ, they have neither society nor commerce with other men;
առանց —ի պոռնըկութեան, except for cause of adultery;
բան առնել՝ կապել՝ ունել, cf. Ուխտ դնել."
myrobalan (fruit, tree and oil);
acorn (fruit).
· Calfa
Զսա ի բան ձգել, եւ պատմել՝ անարդարութիւն է շնորհին. (Լմբ. պտրգ.։)
dignity, merit.
· Calfa
Բարեպաշտութիւն եւ արժանաւորութիւն։ Արժանաւորութիւն եւ սրբութիւն։ Արժանաւորութիւն առ Աստուած, եւ արդարութիւն առ մարդիկ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ եւ իմաստն։)
masculine, manly, strong;
valiant, courageous;
— ազդ, the Persian nation.
· Calfa
Իսկ ըստ արիականին մասին այսպէս միաւորի արդարութիւն։ Առաքինութիւն արիական մասին հոգւոյ։ Ի դիմի հարեալ արիականն սրտմտականին. (Տօնակ.։)
supplication, petition, deprecation, entreaty;
— արկանել, — մատուցանել, յ— մատչել, to supplicate, to implore, to pray, to request.
· Calfa
Յաղերս ածեմ վասն իմ անձին՝ զարդարութիւն գործոց նորին։ Յաղերս բանիւ քեզ ընդ բազմին՝ ըզվարս ածեմ զԵղիային. (Յիսուս որդի.։)
incapable, unqualified, insufficient.
· Calfa
Որպէս բնութիւնն անխառն եւ անընդունակ է վատթար կրից, նմանապէս եւ արդարութիւն նորա անընդունակ է չարաչար կրից։ Անընդունակ չարաչար գանձուց բանսարկուին. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)
incontestable, sure, certain, assured, infallible;
assuredly, incontestably, certainly.
· Calfa
Զի անշուշտ լիցի արդարութիւն հաւատոցն։ Զի անշուշտ լիցի կենաց աւետիք. (Ագաթ.։)
that cannot be lost, imperishable;
without loss.
· Calfa
Զի անկորուստ լիցի արդարութիւնն. (Ագաթ.։)
inequality, disparity, disproportion.
· Calfa
Զամենայն անհաւասարութիւն եւ օտարագործութիւն ի բոլորիցս ի բաց արտաքսել։ Զանհաւասարութիւն թէ ոք յառաջ առցէ զբոլորիւ՝ բոլորիցս առ բոլորսն զանազանութիւնս, եւ այսորիկ արդարութիւնն է պահպանողական. (Դիոն. ածայ.։)
selfishness, self-love;
egotism.
· Calfa
Անձնասիրութեանն թշնամի իմաստունն է, սիրելով զարժանիսն սիրոյ՝ զարդարութիւն եւ զճշմարտութիւն. (Փիլ. լին.։)
free, that has freewill, independent.
· Calfa
Անձնիշխանին սիրել զարդարութիւն. (Լմբ. իմ.։)
openly, frankly.
· Calfa
Մերկագլուխ ազատադէմ առանց պաճուճանաց զարդարութիւնն ցուցանէ. (Ոսկ. յհ.։)
to distribute, to share, to part, to divide, to dispense, to assess;
to disseminate.
· Calfa
to take away, to remove, to carry off, to displace;
to retrench;
to derogate, to suppress, to withdraw;
to cause to cease, to destroy, to dispel, to efface, to extinguish, to stifle;
to take away, to ravish, to take, to steal, to rob;
to lift up, to raise;
to bear, to support, to sustain;
— ի վերայ, to put, to put on, to load;
— ի հաշուէ, to discount, to deduct, to abate;
— զօրէնս, to repeal a law, to cancel, to annul;
— զխոչս, to clear, to extricate;
— զցանկն, to unbar;
— զմանուկն յարգանդէ, to deliver a woman;
— թողուլ, բարձի թողի առնել, to abandon, to forsake entirely, cf. Մերժեմ, cf. Լքանեմ;
—ի լուծ կշռոց, to weigh;
— զգլուխ, to behead, cf. Գլխատեմ;
աղաղակ կական՝ կառաչ՝ ձայն՝ ճիչ —, to scream, to cry out;
to weep;
— ի միջոյ, to carry away, to stroy, to annul;
— զամենայն դժուարութիւն, to take away all difficulty;
— զկեանս ուրուք, to take away the life of some one, to kill, to murder;
բաղոք —, to appeal, to invoke, to lament;
— զցաւս, to support pain;
— ուստեք, to go away, to depart;
— զթիւ, to subtract;
— արձակել, to dismiss;
բարձեալ բերել, to carry;
to be carried or brought;
to liken, to compare;
to be taken away;
to be destroyed;
to be estinguished;
բարձիր եւ անկիր ի ծով, be thou removed and cast into the sea;
— մտաց հպարտութեամբ, to be proud of;
արք արգարք բառնիմ, the just perish;
Դամասկոս բարձցի ի քաղաքաց, Damascus will soon be no longer a city;
բարձաւ ուխան, the pact is broken;
— ի կենաց, to die;
նմա բարձին զխանչն, they put on him the cross.
· Calfa
anger, wrath, ire, indignation, passion;
harshness;
disgrace;
զիջանել, ցածնուլ, դառնալ ի բարկութենէ, to be appeased, to allay one's anger;
թափել զ—, to give vent to one's anger;
— or հրացան —, thunder-bolt;
սրտմտիլ բարկութեամբ, to rage, to get into a passion;
— սրտմտութեան, սրտմտութիւն բարկութեան, furry, ire, wrath.
· Calfa
Անցցէ սրտմտութիւն բարկութեան եղբօր քո ի քէն։ Դարձաւ ի բարկութենէ։ Խօսեսցի ընդ նոսա բարկութեամբ իւրով։ Մի՛ բարկութեամբ քով խրատեր զիս։ Բան խիստ յարուցանէ զբարկութիւն։ Տուրք գաղտնիք դարձուցանեն զբարկութիւն։ Բարկութիւն մարդոյ զարդարութիւն Աստուծոյ ոչ գործէ։ Գանձես անձին քում բարկութիւն յաւուր բարկութեան.եւ այլն։
to elevate, to lift up, to raise, to exalt, to raise higher, to raise again, to ascend, to promote, to advance.
· Calfa
very far;
from afar;
out;
cf. Բաց.
· Calfa
Զարդարութիւն իւր ոչ բացէ արար յինէն. (Սղ. ՟Ժ՟Է. 23։)
cf. Բովանդակ.
· Calfa
Ճանաչելն զքեզ՝ բաւանդակ (կամ զբաւանդակ) արդարութիւն է. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 3։)
to produce, to cause;
to spread;
to pour.
· Calfa
Բղխէ (ի սրտէ) զբարի ... բղխէ զչար։ Ի շրթանց բղխէ զիմաստութիւն։ Բղխեսցէ երկիր զողորմութիւն, եւ զարդարութիւն առհասարակ բղխեսցէ։ Բղխեաց երկիր նոցա մուն.եւ այլն։
all, total, entire;
— ոչ, ոչ —, — սիկ ոչ, not, none, never, nothing;
—, — իսկ, totally, entirely, absolutely;
ընդ —, everywhere;
throughly.
· Calfa
Իսկ դու ընդէ՞ր բնաւ պատմես զարդարութիւն իմ. յն. լոկ, ընդէ՞ր. (Սղ. ՟Խ՟Թ. 16։)
elevation, sublimity;
preference;
excellence, advantage.
· Calfa
ὐπέρθεσις transpositio, abundantia, excellentia Վերադրութիւն. յաւելուած, առաւելութիւն, յարդարութիւն. եւ Գերազանցութիւն. (Փիլ. իմաստն.։ Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
Գերադրականքն ունին զերկուս գերադրութիւնս, որպէս քերականն զքերականութիւն, եւ արդարն զարդարութիւն. (Դամասկ. ըստ բագր.։)
timorous, conscientious, scrupulous, pious, religions.
· Calfa
Երկեղած է արդարութիւն. (Փիլ. լին.։)
to send abroad or from home;
cf. Գաղթիմ.
· Calfa
Ոգւոցս մերոց հանդերձեալ գաղթիլ առ արդարութիւն. (Փիլ. ել. ՟Ա. 12։)
who collects or gathers together.
· Calfa
զի թէ արդարութիւն ժողովիչ է առ աստուած, եւ միացուցիչ, ապա ուրեմն մեղքն ցրուիչ. (Երզն. մտթ.։)