feigned, dissembled, false, counterfeit, sham, fictitious, artificial, factitious;
affected, prim, finical;
• «շինծու, ձևացեալ, սուտ». առան-ձին չէ գործածուած հին լեզուի մէջ, բայց արդի գրականում շատ է գործածական. ո-րից են կեղծս ի կեղծս «պէսպէս սուտ կեր-պարանքներով» Եզն. կեղծիք «կեղծաւորու-թիւն, պատրանք, խաբէութիւն» Եզն. Ոսկ. մ. ա. 6. և յհ. ա. I. կեղծաւոր ՍԳր. Վեզօր. կեղծաւորակից Ոսկ. մտթ. և գաղ. կեղծա-տրիլ ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 8. կեղծաւորութիւն ՍԳր. անկեղծաւոր Ա. տիմ. ա. 5. անկեղծիկ Ոսկ. ա. տիմ։-Նոր բառեր են կեղծամ (<*կեղծածամ), կեղծարար, կեղծմաշկ, ան-կեղծօրէն, կեղծել ևն։-Կեղծ բառի բուն նը-շանակութիւնն է «ձև», ինչպէս յալտնի երե-ւում է կեղծս ի կեղծս ասացուածի մէջ։ Այս նախնական նշանակութիւնը պահած է նոյն բառի բացասականը՝ տկեղծ «տձև, անձև, անկազմակերպ» Ոսկ. եբր. 492 (Վասն տկեղծ հասակի), մեկնուած «դժուարատե-սակ կամ թերատեսակ» Բառ. երեմ. 312, սխալ գրչութեամբ էլ տգեղծ «անշնորհք, ան-վայելուչ» Առակ. իե. 26 (յն. ἀϰοσμον «ան-կարգ, անպատշաճ»), Վրք. հց. Ա. 4. Լմբ. իմ. Ոսկ. բ. տիմ. 209, հռովմ. 360, Վրք. և վկ. Ա. 139, որ և «վախկոտ, անարի» Մանդ. 217 (տգեղծ ի մարտի)։ -Արմատի երկ, րորդ ձևն է խեղծ, որ առանձին չէ գործա-ծուած և կայ միայն տ բացասականով. այս-պէս՝ տխեղծ «տձև, անկազմ, տգեղ» Ոսկ. ես. և եբր. Փարպ. «անկատար տիօք, տհաս» Ոսկ. մ. բ. 2. տխեղծութիւն Ոսկ. մ. ա. 17. տխեղծանալ Պիտ. անտխեղծ կամ անտխիղծ Երգ. ը. վերջ. Նար. սխալմամբ գրուած տհեղծ Լաստ։-Սրանց հետ նոյն է նաև տկեղտ, որ մէկ անգամ գործածուած է Ոսկ. պօղ. Բ. 494 (Մարթի ի մանկութեանն զծերութեան միտս ունել, որպէս ծերք ի ծե-րութեան խակք իցեն և տկեղտ).-այս բա-ռը Վարդանեան ՀԱ 1914, 742 սրբագրում է տկեղծ, բայց եթէ ճիշտ է տկեղտ ձևը, կարող է ներկայացնել աւելի նախնական մի ձև, *կեղտ փոխանակ կեղծ. հմմտ. պարձ-հպարտ ևն։
• ՆՀԲ «լծ. ընդ եղծ, զեղծ կամ գեղ եղծ, ստեղծ»։ Ս. Վ. Պարոնեան, Արև. մամ 188Ո. 552 եղծ բառից։ Հիւնք. եղծանիլ բայից։ Meillet MSL 10, 278 համարում է ծ յաւելուածով կազմուած կեղ արմատից, որ գտնում է կեղա-կարծ բառի մէջ (իբր կեղծակարծ)։ Bugge KZ 32, 51 հիռլ. celg «խորա-մանկութիւն», ն. գաէլ. čealg «կեղծա-ւորութիւն» բառերի հետ։ (Այս մեկնու-թիւնը ընդունում են Berneker 166 և
• Pokorny 1, 447 աւելացնելով անգսք. hylc «կորութիւն, ծռութիւն» և լեհ. czolgai sie «սողալ, սպրդիլ» (<հսլ. cilgati). հնխ. արմատը qelg. «ծռիլ»» = Սակայն այս արմատը պիտի տար հյ. *քեղծ և ոչ կեղծ)։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 75, 148 ըստ Meillet համա-րելով արմատը կեղ, այս կեղ ձևը նոյն է դնում երկու բառի հետ, իբր=լտ. bellum, duellum, Անդրիկեան, Բազմ. 1907, 448 և 1908, 392-4 նոյն ընդ կարծ. հմմտ. լտ. credo, creo «կարծել, անել»։ Նևտոն-խան, Բազմ. 1908, 163 արաբ. vils, դան. valsch, գերմ. falsch, լտ. falsus հոմանիշների հետ։ Չօրպա-ճեան, անդ՝ 359 պրս.. ︎ ղէյշ (?), արաբ. [arabic word] γišša «կեղև», լտ. talsus անգլ. false։ Գաբրիէլեան, Բառմ. 1908, 501 կեղ «վէրք» արմա-տից։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1908, 504 կարծ արմատից։ Կեղծ և տխեղծ բադե-րի յարաբերութիւնը վերի ձևով մեկնեց Աճառ. ՀԱ 1909, 160։ Մ. Ս. Գաբրիէ-լեան, Բազմ. 1907, 543 դնում է կեղ արմատից, որից է նաև կեղեւ, իբր կեղև-ած։
• ԳՒՌ.-Առմատր պահուած չէ. գրականից փոխառութեամբ ունինք միայն Վն. կէղծա-վոր, Ջղ. կեղծավոր, Մկ. կէղծmւոր, Ախց. կէղծավօր, Ալշ. Մշ. կէղձավոր, Ննխ. Պլ. Սեբ. գէղձավօր, Սլմ. կեխծավոր, Ոզմ. կեղ-ծավուր, Երև. կէխցավօր, Ղրբ. կէղծա՛վըէր, Գոր. կ'ըղծավօր, Մրղ. կէխծավիր, Տփ. կիխծավուր, Զթ. գէղձmվիւյ, գէղձmվիւր. Շմ. կէխծօօր։
• ՓՈԽ.-Սրերդի արաբախօս քրիստոնեա-ները ունին gəγzavor «կեղծաւոր» (Բիւր. 1899, էջ 116)։
simple-minded.
• տե՛ս Կեղծ։
last, furthest, ulterior, posterior;
lowest, meanest;
extreme, utmost, greatest, utter, uttermost;
—ք, posterity;
— օր, the day of judgment, doomsday;
— չքաւորութիւն, utter misery, extreme poverty;
— կարօտութիւն, extreme need;
— կողմն, cf. Յետակողմն.
• «կտակ». ունի միայն կեղծ-Շապհ. էջ 26. «Եւ հասաւ ախտ հիւանդութեան սըր. բոյն Սահակայ հայրապետին և առեալ գըր-եաց զյետինս իւր այսպէ՛ս»։
watch, ambush;
in watch.
• «դարան, թշնամու դէմ լարուած թակարթ» Սմբ. պտմ. 86, 89. Ուռհ. էջ 25, 32. Զքր. սարկ. Բ. 94. սխալ գրչութիւն է թւում Կեղծ-Շապհ. 32 քիմի։
today, this very day;
— եւ վաղիւ, զ— եւ զվաղիւ, today and tomorrow.
• ԳՒՌ.-Կենդանի է Հւր. իսէկի, իսէրկի «այսօրս», իսկէլի «այժմ» ձևերով, որոնցից երևում է որ յիշեալ սերկ բառը յունաբան։ ների ձեռքով շինուած կեղծ մի ձև չէ, այլ բնիկ ժողովրդական։
well informed, instructed, skilled, versed in, intimately acquainted with, expert;
little place.
• ԳՒՌ.-Ջղ. տեղակ, Ախց. տէղիյակ, Մկ. Շմ. տէղյակ, Ննխ. Սեբ. դէղյագ. նոր ձևեր են տեղակ տալ Լ. Ղրբ. տեղակել Երև. «մէկի մասեն տեղեկութիւն տալ կամ հարցնել». սրանց հետ հմմտ. Կեղծ-Շապհ. էջ 6՝ տե-ղեկացեալ։
rag, tatter;
glass beads, rings;
trifles, toys.
• (սեռ. -ի). անստոյգ բառ. մէկ անգամ գործածուած է Եղիշ. ը. էջ 127 «Ո՜ յիմաստուն վաճառականաց զպատուական մարգարիտն փոխանակիցէ ընդ անարգ թր-րուշայի».-գործածութեան տեղից յայտնի է որ պիտի նշանակէ «կեղծ մարգարիտ, թրք. րչա»։ Ունի նաև Քաջունի հտ. 2. 58։
fortune, luck;
destiny, fate;
wager, bet, stake;
—ս արկանել, to lay a wager, to bet.
• «ապաստանի տեղ». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուա» կեղծ Շապհոյ Բագրատունւոյ պատմութեան մէջ, էջ 43 «Ապա է՞ր է զի նստիս ընդ դրուց քաղաքին. բաստ է. այս քաղաքս քո է և այդ բարձր աշտարակս զի՞՝ է քեզ. ասա ինձ»։
insolent, pert, bold, audacious;
—ս, insolently, pertly.
• ՆՀԲ ապ և առ (չառօղ զխրատ) կամ ապ և թրք. ar «ամօթ» (իբր անառաև. ա-նամօթ)։ Պատկ. Maтepiалы I. 7 պհլ. arārūn «անմաքուր, անկարգ, անբնա-ևան, կեղծ, սխալ, չար» բառի հետ, որ մերժում է Հիւբշ. 104։ Փորթուգալ փա-շա, Եղիշե 235 պազենդ. [arabic word] avarun, որ նախորդի հետ նոյն էս
indocile, morose, disobedient, reluctant, untractable, froward, restive;
austere, rude, harsh, rigorous, severe.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բաւր ա-ռանց վկայութեան) «ըմբոստ, խիստ, բուռն, անսաստ». Ղկ. ժթ. 21, 22, Ագաթ. որիռ ստամբակութիւն Փարպ. ստամբակել Փիլ. իմաստ. Եղիշ. բ. էջ 28, Գ. էջ 54-55, ստամբակերէն Փիլ. ժ. բան. 259. կեղծ ձևեր են խստամբակ Վրք. հց. խստամբակութիւն Մագ. որոնք ձևացած են խիստ բառի զու-գորդութեամու
stable;
drove of horses, horses.
• , ի-ա հլ. «ախոռ», Երեմ. լա. 40. Բուզ. դ. 16 (քանիցս). Եփր. թգ. 423, 426. 457. Պտմ. աղէքս. Փիլ. լիւս. Արծր. Ճա-ռընտ. որից շինուած կեղծ ձևեր են ասպաս-տանի «ախոռ» Մխ. Երեմ. (իբրև թէ մեկնե-լու համար Երեմ. լա. 40 ասպաստան բառը)։ ասաաստանեակ «արածող ձիոց կամ դառ մանող երիվարաց» ՀՀԲ, ասպաստանք «երկ-րորդական ձի ճանապարհորդաց» ՓԲ։
facet;
face, visage, presence;
sort, manner, fashion;
mask;
—ս արկանել, to mask, to put a mask on the face;
բառնալ զ—, to unmask;
— —, several, in several ways or manners.
• , ի-ա հլ. «կերպարանք, պատկեր կամ նկար» Ոսկ. պօղ. 910, 465. մատ. 10, 175, «աչք» Կոչ., «դիմակ, կեղծ երես» Ոսկ. պօղ. 299 (Չտեսանիցե՞ս զազգի ազգի դի-մակսն զոր դնեն երեսաց գուսանքն).-միւս օրինակները տե՛ս Տաշեան, Ուսումն դասա-կան հայերէն լեզուի, էջ 519, ծան. 1.-վերջի իմաստով է նաև արդի գրականի մէջ, ուր ու-նինք դիմակաւոր, անդիմակ, դիմակահանդէս նոր բառերը։
ulcer;
sore, wound.
• Կեղակարծ բառը հետևեալ ձևով են մեկնում.-ՀՀԲ կաղ բառից։-ՆՀԲ խեղ կամ կաղ բառից։ Ս. Վ. Պարոնեան Արև. մամուլ 1880, 552 յեղակարծ բա-ռից։ Meillet MSL 10, 278 արմատը դնում է կեղ, որի ծ-ով աճած ձևը հա-մարում է կեղծ։ Վերի ձևով մեկնեց Ա-ճառ. ՀԱ 1909, 160։ Գաբրիէլեան Բազմ. 1909, 109 կեղ-համարում է նոյն ընդ գելուլ, գլորել, գալարել, գայ-թա՛կղ'իլ։
impure, unclean, profane;
filthy, foul, dirty, abominable, detestable, execrable;
— առնել, cf. Պղծեմ.
• , ո հլ. «անմաքուր, գարշելի, կեղ-տոտ» ՍԳր. Կիւրղ. Գնձ. «կեղծ, նենգեալ (դրամ)» Գէ. ես. որից պղծել ՍԳր. Կիւրղ. ղևտ. պղծաբան Ոսկ. մ. գ. 8. Եփր. բ. տիմ. պղծագործ Ագաթ. Կոչ. 235. պղծալից Բ. պետ. բ. 10. Եզեկ. ե. 11. Ագաթ. Եփր. ծն. Կիւրղ. ղկ. պղծախօս Ոսկ. ես. եղծա-պիղծ Կղնկտ. պղծաշուրթն Ես. զ. 5. մկ՛նա-պիղծ Շնորհ. ընդհ. չարապիղծ Վրք. ոսկ. ևն։ Գրուած է նաև պեղծ Անսիզք 29, պիւղծ Ոսկ. ես. 351, 388, պիւծ։
• Տէրվ. Նախալ. 93 ղ մասնիկով պիծ արմատից (պիծղ>պիղծ). որ փիծ բա-ռի հետ հանում է հնխ. pig «ներկել» արմատից, իբր սանս. pinj «ներկել», pingala «գորշ», լտ. pingere «ներկել»։ Bugge, Btrg. 33 իբր բնիկ հայ՝ յն σπίλος «կեղտ» բառի հետ։ Մառ, Արաքս 1890 Ա. էջ 109 փոխառեալ սեմակա-նից. հմմտ. հր. և ասոր. bis, արաբ. baisa։ Վերի ձևով մեկնեց Pedersen (տե՛ս Պղտոր)։ Հիւնք. հանում է կեղծ
overturning;
ի — or —ս լինել, to upset, to overturn.
• Peterm. 62 լծ. հյ. կորուսանել։ Սէ» 1861, 158 լծ. գործ։ Հիւնք. կարծել բայից։ Meillet MSL 10, 278 -︎ ածան-ցիչով կազմուած կոր «կորչիլ» արմա-տեց. ბ-ի համար հմմտ. կեղծ և կե-ղ(ա-կարծ)։ Նոյնը նաև Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 148։ Մառ ЗВO KIx, 070 լա-բեթական krs արմատից. հմմտ. վը. կերձոյ «կող, կողմ», գուերդի «կող, կողմ», մոգվերդի «ըմբշամարտիլ», գուր. մեգորդիա. հայերէն բառը նշա-նակում է բուն «կողին զարնել»։
vain, useless, neglected, slighted, forgotten;
— առնել, to neglect, to forget, to slight, to violate, to infringe, cf. Արհամարհեմ, cf. Խոտեմ;
— լինել, cf. Անպիտանամ.
• «անսուրբ, պիղծ» Ղևտ. է. 18 «անվաւեր» Ոսկ. Եփես. 795. «ապերախտ» Ածաբ. կարկտ. «խարդախ, կեղծ» Պռատ. օրին. որից ապախտ առնել «խօսքը չլսել, արհամարհել, երախտամոռ լինել» ՍԳո. Ա. գաթ. Ոսկ. յհ. ա. 2. ապախտ լինել «անկար-գանալ. խանգարուիլ, փճանալ» Ոսև. ա. տիմ. ապախտաւոր «ապերախտ, երախտա-մոռ» Սեբեր. Ոսկ. մ. բ. 18. ա, տիմ. ժե. և ես. ապախտիք «ապերախտութիւն» Բուզ. գ. 14. ապախտաւորագոյն Ոսկ. մ. ա. 13. ա-ղախտասէր «ապերախտ կամ կեղծարար» Կնիք հաւ. 367 ևն։
cf. Ճաւշ.
• «բամբասանք» Կեղծ-Շապհ. էջ 59 Քուչ. 110. որից ճօշալ «չարախօսել, թշնա-մանել, բամբասել» Կոստ. Երզն. 135 (Ես ղպնահար եմ և ամօթով, վասն անգիտաց կմեզ ճօշալով). յգ. սեռ. ձև է ճօշնաց, որ Սմբ. դատ. էջ 37 մէկ ձեռ. ունի միւսների նախատանաց բառի տեղ։ Կենդանի է ար-դի գաւառականների մէջ. այսպէս՝ ճօշք Տփղիս), ճօշանք «բամբասանք» (Մշ.), ճօ-շել, ճօշալ «բամբասել, վատաբանել» (Մկ. Մշ. Սեբ. Շշ. Վն. Տփ)։-Տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. էջ 59, Նորայր, Բառ. ֆր. 6։
luxurious, lascivious, lewd, lecherous.
• Այս մեկնութիւնը տուել է նախ Աւետի-քեան, Քերակ. 1815, էջ 207. նոյնը ՆՀԲ, հտ. Ա. էջ 399 ա, որ իբրև օրինակ բ մասնիկի՝ յիշում է ոլոր-բոլոր, ողջ-ամ-բողջ, ուղխ-բուղխ, ողոք-բողոք, ուտ-բուտ, արի-բարի. բոլորն էլ կեղծ ու անճիշտ. իսկ բղջախոհ բառի տակ դը-նում է՝ «իբր ապողջախոհ, ոչ ողջախոհ կամ պղծախոհ»։ Ակինեան ՀԱ, 1930, 498 մեկնում է պղծախոհ>բղձախոհ ձևից՝ ձ վերածելով ջ. ինչպէս որ կայ գրականութիւն> քերականութիւն։ (Սխալ է. քերականութիւն կազմուած է քերել բայից և ո՛չ թէ այլափոխուած գրակա-նութիւն բառից)։
cf. Կասի.
• = Յն. ϰασία «դարիճենիկ», որ աւելի հա-րազատ ձև է քան ϰασσια, որից նաև լատ. časia, cassia, իտալ. cassia, ֆրանս. cas-se. յոյն բառն էլ փոխառեալ է արևելքից հմմտ. եբր. [hebrew word] qəsī'ā, հր-արամ [hebrew word] kəsiyā, ասուր. kasū (Gesenius17 721, Boisacq 419)։ Ըստ վերջինիս յոյն բառը նշանակում է «laurier-cassa, faux cannelier, կեղծ դարիճենիկ, laurus cassia L», իսկ ըստ Aнненковъ-ի բուսաբանական բառարանի՝ laurus cassia L=cinnamo-mum zeylanicum N. ab. E, որ բուն դար-չինն է. Ս. Գրքի կասիան հաւանաբար է «cinnamomum aromaticum» (տե՛ս անդ էջ 99 և էջ 188)։
round loaf, bread;
honeycomb;
hen-bane.
• = Յն. πάνις «հաց», որ փոխառեալ է լտ. panis (>ֆրանս. pain) «հաց» բառից։ Շատ կարևոր են մեր բառի փոխառութեան հան-գամանքները. պան յունարէնից կազմուաձ կեղծ կամ գիտական տառադարձութիւն չէ, որովհետև՝ նախ մինչև այժմ էլ կենդանի է բարբառներում, երկրորդ՝ ըստ Sophocles 836 յն. πανις քիչ գործածական մի ձև է և բնաւ չի գտնւում Ս. Գրքի յոյն թարգմանու-թեան մէջ։ (Ստուգեցի որ այն բոլոր դէպքե-րում, ուր հյ. օրինակն ունի պան, յոյնը դնում է αρτος սովորական ձևը)։ Այս բոլո-ռիզ կարելի է հետևցնել, թէ հյ. պան յունա-րէնից չէ՛ փոխ առնուած, այլ ուղղակի լա-տիներենից։
inexpert, unskilled, unpractised, ignorant;
new wine, must.
• «անփորձ, անվարժ» Ոսկ. եբր. փի-լիպ. 396 և մ. գ. էջ 54, բ. տիմ. էջ 193, Ուխտ. բ. 106. «կեղծ, շինծու (ակունք)» Կոստ. երզն. 82. Վրդն. Տօնակ, որից խա-մանալ Ոսկ. փիլ. 436. խամութիւն «անվար-մութիւն» Ոսկ. փիլիպ. Պիտ. Երզն. քեր. ի խամուց «յանգէտս, չգիտենալով» Կիւրղ. ծն. (որովհետև խօսքը գինու համար է, ուստի և ՆՀԲ մեկնում է «դեռ չհասած, դեռ չեփուած». իսկ Թոռնեան, Հատընտիր 1891, էջ 316 և Տաշեան, Ուսումն դաս. հայերէնի 614 ռնում են վերի ձևով. ունինք նաև պրս. ❇ xam «մի տեսակ գինի», բայց մեր բառի մակբա-յաձև գործածութիւնը ցոյց է տալիս՝ որ սրա հետ կապ չունի)։
effort;
— գործեմ՝ դնեմ, — ի վերայ դնեմ, to study, to devise, to strive, to try, to labour, to intrigue.
• նալ», հյ. ջանալ և սանս. կունա «ոյժ, ռօրութիւն»։ Չուբինով համեմատում է վրաց. գոնի, թուշ. գոն «բանականու-թիւն, ծանօթութիւն»։ Հիւնք. քուն բա-ռից։-Թիրեաքեան, Հայ-երան. ուսու-մըն. էջ 141 պհլ. kūnišn «գործ» բառի հետ։ Petersson. KZ, 47, 255 սանս. vánati «ցանկալ, սիրել, շահել, ձեռք բերել», հիսլ. vinna «աշխատիլ, շահիլ, նուաճել», անգսք. winnan «կռուել, շա-հիլ», հբգ. winna «կռիւ», wān «յոյս» ևն բառերի հետ։ [Գուն. գործածուած է նորագիւտ կեղծ Շապհոյ Բագրատունւոյ Պատմութեան մէջ, էջ 63 «Հեծի՛ր, որդեակ Դերէն, ինչի՞ գուն ես» -հասարակ ձեռագրական սխալ է և պէտք է կարդալ քուն «քնած, քնացած»։ Հմմտ. նոյն ձեռագրի մէջ այլուր գրուած գնար՝ փոխանակ քնար։
opinion;
conjecture, hypothesis, supposition;
ի —, by conjecture, by guess, hypothetically;
ի — դատել, to conjecture, to judge by conjecture, to suppose.
• Հիւնք. կարծր բառից։ Մառ (անձնա-կան) արաբ. [arabic word] qarδ «ենթադրել» արմատի հետ։ Նևտոն-խան, Բազմ. 1908, 163 արաբ. farδ և xars «ենթա-դրել»։ Չօրպաճեան, Բազմ. 1908, 359 անգլ. guess «ենթադրութիւն», դան. 81sაeՈ, արաբ. [arabic word] xalš, [arabic word] qiyās, պրս. [arabic word] payus «կարծիք», էջ 360 նոյն է դնում կեղծ բառի հետ։ Մառ ИАН 1920, 106 նոյն ընդ կայծ. Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 95 կրկնում է նոյնը, աւելացնելով «ըստ իս»։ Pedersen KZ 39, 379 յն. γοργός «ուժգին, սոսկալի, սաստիկ, վայրենի» ևն բառերի հետ, որոնց ցեղակիցն է հյ, կարծր. -մեկնում է կարծել «ենթա-դրել, վախենալ» առումից (Pokorny 1, 537)։
false, untrue, lying, deceitful, fallacious;
falsehood, untruth, story, lie, fib;
falsely;
թեթեւ —, white lie;
innocent falsehood;
— երդումն, perjury, false oath;
— վկայ, false witness;
— քրիստոսք, false christs, antichrists;
ամենեւին —, absolutely false;
— խօսել, ասել, to tell untruths, to lie;
— առնել or ի — հանել, to contradict most flatly, to give the lie to, to shew the falsehood of, to deny, to gainsay, cf. Ստացուցանեմ;
ի — հանել զկայսրն, to deny the accusation made before the emperor;
եդաք — զյոյսն մեր, we trusted in lies.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ. «ո՛չ-ճշմարիտ, կեղծ» ՍԳր. Եփր. ծն. Եղիշ. Փարպ. «ստութիւն» Սղ. ե. 7. «սուտ տեղը» Ես. իը. 15. Փարպ. որից ստել «սուտ խօ-սիլ» ՍԳր. սուտակ «ստախօս, ստող» Բուզ. գ. 5. սուտակասպաս «կեղծաւոր, շողոքորթ» ՍԳր. Ոսկ. եփես. սուտակասպասութիւն Ոսկ. բ. կոր. և մ. ա. 10, գ. 8. Եւս. պտմ. (գրու-ած սուտապասութիւն Տիմոթ. կուզ. էջ 256). սուտերդմնութիւն Բուզ. սուտապատում կամ ստապատում Ագաթ. Կորիւն. սուտքրիստոս ՍԳր. ստաբան Ա. տիմ. դ. 2. ստագիր Վե-սօր. ստադատ Բուզ. ստախօս իմ. ա. 11 Եփր. ծն. անսուտ Տիտ. ա. 2. Ագաթ. հա-նաաազասուտ Տիտ. ա. 2. Ոսկ. տիտ. եր-դըմնասուտ Յճխ. չսուտ Մեկն. ղկ. բանսուտ Յհ. ևթ. կրկնութեամբ՝ սուտմուտ Կոչ. 325 և սաստկական նախամասնիկով՝ սափասուտ Եզն. (տե՛ս առանձին)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. სუტი սուտի «սուտ, лож-ныи» (Չուբինով 1202).-բայց պատահա-կան պէտք է համարել լազ. ցուդ «ստել, խաբել», մցուդի «խաբել», ցուդի «սուտ, ի զուր», ցուդոբա «ստութիւն, կեղծիք», մըտ-ցուդի «խաբեբայ», որոնց դէմ նշանակու-թեան տարբերութեամբ՝ թուշ. ցուդաթ «ծոյլ, անգործ, վրաց. ցուդի «վատ, անօգուտ, պարապ», ցուդի կացի «պարապ մարդ», ցուդադ «պարապ, անգործ»։
hare, puss;
Lepus, the hare;
արու —, buck-hare;
մատակ —, doe-hare;
ձագ —ի, levret;
հետք —ի, form, prick;
գետնափոր —, rabbit, cony;
cf. Ճագար;
• ԳՒՌ.-Սեբ. նաբասդագ, Պրտ. լափուս-տագ, Զթ. լափուսդօգ, լափուսդոգ, Սլմ. Վն. լապըստրակ, Բլ. լապըստրագ, Տփ. լապուս-տրակ, Ոզմ. լապըզտըրակ, Մշ. լաբըստըրագ, Ալշ. լաբըզդըրագ, Ախց. լափըստրակ, Մկ լըպըստրակ, լըպըզտրակ, Երև. ալապըս-տրակ (Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. 1788, էջ 159 ունի ալապաստրակ ձևը), Ագլ. ըլըպա՛զտրակ, Գոր. Ղրբ. ըլըբա՛ստրակ, ՀՋղ. ալապօստրակ (Kiggs, A vocabulary 96 իբր ժողովրդական ձև ունի նապստակ).-սրանց ներկայացուցիչն է լապըստկանք «նապաստակներ» կեղծ-Շապհ. 75, ուր ան-շուշտ յետին ձևափոխութիւն կայ։ Այս բո-լորի մէջ եղած ր ձայնը և ն>լ ձայնափո-խութիւնը ցոյց են տալիս, որ բառի հնագոյն ձևն էր *նապարստակ, ուր ր շչականից առաջ ջնջուեցաւ հայերէնի մէջ, իսկ բարբառնե-րում՝ տեղափոխութեամբ հեռանալով շչա-կանից՝ անկումից ազատ մնաց. միևնոյն ժամանակ՝ ն-ր տարանմանութեամբ դար-ձաւ լ-ր։
deceit, fraud, cheating, knavery;
fraudulent, deceitful;
deceived, cheated, defrauded, duped;
— գործել, տալ, to cheat, to defraud, to dupe, to swindle;
ի —ս անկանել, to be deceived, to fall into error;
ի —ս ինչ լինել, to be in fault;
ընդ —ս գտանել, to detect in fraud;
ընդ խաբս, ընդ խաբ, fraudulently, deceitfully, knavishly, roguishly;
cunningly, astutely;
— շրթանց, the spell of eloquence;
գուցէ ընդ —ս ինչ իցէ, perhaps it was done by mistake.
• , ի հլ. «խաբէութիւն, սխալանք» Ոսկ. ես. Մանդ. որից խաբ գործել «նենգութեամբ դարան լարել» Եւս. քր. ա. 241, 345. ընդ խաբս «սխալմամբ» ծն. խգ. 12. Ոսկ. մ. բ. 5. Ոսկ. ես. 72 (տպ. ընդ խափս). խաբել «խաբել. 2. ծաղրել» ՍԳր. Եզն. խաբանք Դ բագ. ժ. 19. Յուդթ. թ. 15. խաբեայ «ռաւա-ճան» Եփր. Գ. կոր. Ոսկ. գաղ. «խաբէական, կեղծ» Ոսկ. ա. տիմ. 160. խաբեբայ Ես. գ. 4. Ոսկ. եբր. (գրուած է խաբեբեայ Եփր. Բ թես. Ոսկ. կողոս), խաբեութիւն (արմատը *խաբեայ) ՍԳր. խաբկանք Ոսկ. ես. և կող. խաբկիլ Փիլ. լին. խաբկոտ Իրեն. 10. խաբու Վեցօր. 184. խաբուսիկ Կոչ. 135. խաբողիկ Կոչ. անխաբ «ամուր, անառիկ» Բ. մակ. գ. 12 արառախաբիկ Ոսկ. ես. մտախաբ Տիտ ա. 11. Ոսկ. մ. բ. 12. Բուզ. ճարտարախաբ *Լանակ. հց. որսորդախաբ Վեցօր. 163. զրա-խաբ Գնձ. դիւախաբ Գե. ես. դիւրախաբող մանդ. են.
ancient, old, former;
anciently, formerly, once on a time;
early, betimes, soon, quick;
tomorrow;
— քաջ, very early;
— քաջ ընդ առաւօտն, at the break of day or of dawn, at the peep of day, very early in the morning, at dawn;
— ուրեմն, in bygone times, of old, long ago, a long time ago;
ի — ժամանակս, anciently, formerly;
ի — ժամանակաց, time out of mind;
— ընդ փոյթ, soon, quick;
forthwith, directly;
— կամ անագան, եթէ — եթէ անագան, sooner or later;
ոչ կարի — ոչ յոյժ անագան, neither too soon nor too late;
ո՞չ — իսկ ասացի քեզ, did I not tell you before ?.
• «առաջ, հին, շատոնց. 2. շուտ, շուտով» ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Սեբեր. Եւս. քր. «յաջորդ առաւօտ կանուխ» Ղկ. իդ. I. Գնձ. Վրդն. սղ. որից վաղագոյն ՍԳր. վաղահաս Ոսկ. և եփր. Բ.թես. վաղու ևս Մտթ. ժա-21. վաղուց, ի վաղուց, ընդ վաղուց ՍԳր. Ոսկ. ես. Ագաթ. (յետնաբար կայ ի վաղեաց կեղծ-Շապհ. 73), վաղիւ «վաղը, յաջորդ օրը» ՍԳր. Սեբեր. (իմաստի զարգացման համար հմմտ. այգ-ուց, կազմութեան համար տե՛ս Meillet BSL 21, 33), վաղնջուց ժղ. ը. 12. Փաոա. Եղիշ. Խոր. Պիտ. ի վաղնջենէ Ագաթ. վաղորդայն ՍԳր. վաղուեան Գծ. իգ 11. վաղ-վաղ Սղ. հր. 8. Ճխէ. 5. Բուզ. Կոչ վաղվաղել «շտապել» ՍԳր. վաղվաղակի ՍԳր. վաղվաղկոտ Սիր. ժդ. 4. Եւագր. վաղ-վաղուն Վեցօր. կանխավաղ Արծր. նախա-վաղ Պղատ. օրին. Նանայ. 402. Նոնն. մա-ղեմի=վաղի-ամի «շատ տարիների, վա-ղուցուայ, հին» Յայսմ. վաղաժամ, վաղա-ծանօթ (նոր բառեր) ևն։
consent, persuasion;
*cf. Սանդ;
consenting, persuaded, convinced;
— գտանիլ ընդ, to consent, to assent;
ի — ածել, cf. Հաւանեցուցանեմ;
ի — գալ, cf. Հաւանիմ;
— հաճութեամբ, willingly, with pleasure;
—ք եւ հաւասարք, agreeing together, unanimous.
• ՆՀԲ «արմատն է այո՛, հա, թրք. էվ-վէթ «այո՛», լծ. ընդ. հաւատ, դաւան ևն»։ Տէրվ. Նախալ. 65 հնխ. av «յագիլ, հա-ճիլ, հաւանիլ» արմատից է դնում սանս. av, յն. ἀω «կշտանալ» և հյ. յագել, լա-գենալ, հաւանիլ, հաւատ, հաւաստիք։-Meillet MSL 8, 165 հաւան և հաստ դնում է հաւ «թռչուն» բառից, ինչպէս և ւն. ὄfομαι «հաւատալ, կարծել»՝ օίա-νός «թռչուն» բառից. հաւ բառի այս առումը Meillet հնդևրոպական է հա-մարում՝ կապելով հաւահմայութեան արուեստին։ Հիւբշ. 465 կեղծ է համա-րում այս մեկնութիւնը, որովհետև յն. ὄfομαι < *ὄfιοyομαι = լտ. omen (տե՛ս Solmsen, Studien zur lat. Lautge-schichte 93, Walde 539)։ Հիւնք. յա-ւանակ բառից է հանում հաւանակ և սրանից էլ հաւան։ Pedersen, Նպաստ 8 նոյն է դնում հաւատ բառի հետ։ Karst, Յուռառձան 421 հաւ-ան, հաւ-ատ և հաւ-աստի դնում է հաւ ընդհանուր ար-մատից, որ կցում է այո՛ և այս էլ թրք. evvet «այո՛» բառին։ Մառ տե՛ս հա-ւատ։
seed-pod of the rose.
• ՓՈԽ.-ինձ թւում է թէ մի կապ կայ քրդ. masur «ուռեցք», թրք. [arabic word] mayasəl «սրբանից արիւներթութիւն» (Հաճինի թրք. mayasər) և հյ. մասուր բառերի միջև։ Ի-մաստի զարգացման համար հմմտ. հյ. թութ «պտուղը» և թութք «արիւներթութիւն»։ Ժո-ղովրդական բժշկութեան մէջ մասուրը գոր-ծածւում է իբր դեղ արիւներթութեան. շատ տեղ էլ մասուրի համար կարծիք կայ թէ շատ ուտելով սրբանի քոր է յառաջ բերում. հմմտ. նաև ֆրանս. gratte-cul «մասուր», որ ստուգաբանօրէն նշանակում է «յետոյք քորող»։ -Թրք. բառի աղբիւրն է արաբ։ ❇ bavāsīr «թութք, արիւներթու-թիւն», որ դարձել է նախ թթր. [arabic word] babasir (Будaговъ 1, 272), վերջաձայնի փոփոխութեամբ թթր. և Ատրպտ. թրք. [arabic word] babasil, որ յետոյ հյ. մասուր բա-ռի ազդեցութեամբ դարձել է mayasər կամ maуnsəl։ Պէտք է նկատի ունենալ որ ժողո-վուրդը երբեմն կեղծ ստուգաբանութեամբ մի բանի անունից դեղ է հնարում. օր. լտ. as-trutium «օճառախոտ»ը փռշտալու դէմ դեղ դարձաւ. Իտալացիք սամիթի խաշուն աչքի հիւանդութեանց իբր դեղ են գործածում, ստուգաբանելով finocchio «սամիթ» բառը fino occhio «վասն աչաց» (Ernout-Meillet 77-8).
much, several, considerable, abundant, plentiful, copious, in great quantity;
"much, too much, very, most;
enough, sufficiently, as much as necessary;
— անգամ, often, frequently, cf. Բազում անգամ;
— իսկ, sufficiently;
— կամ սակաւ, more or less;
ընդ — եւ ընդ սակաւ, in all about;
փոքր ի —է, somewhat, partly, a little;
more or less;
ոչ ընդ — եւ ընդ փոքր, in no wise, in no way;
"
— է այդ, that is enough;
— է զի, it suffices that;
provided that;
— ասել, to be content;
— համարիլ, to content oneself with;
—ք յայնցանէ, most of them, the greatest part of them;
դեռ աւուր — կայ, much time still remains;
ո՞չ իցէ քեզ — զի..., does it seem to you a little thing that."
• , ի հլ. «առատ, բազում» ՍԳր. Ոսկ. բ. տիմ. ա. Փարպ. Եղիշ. «ստէպ, յաճախ, շատ, խիստ» ժղ. ե. 11. Ագաթ. Եւս. պտմ. Բուզ. ե. 44. որից ընդ ըատ և ընդ սակաւ կամ ընդ շատ և ընդ փոքր «աւելի կամ պա-կաս, մօտաւորապէս» Եւս. պտմ. շատ է «բա-ւական է» ՍԳր. շատաւ «գոհանալով, գոհ լի-նելով» Խոսր. պտրգ. շատ անգամ Փարպ. փոքր ի շատէ ՍԳր. Եղիշ. շատանալ «բաւա-կանանալ» ՍԳր. «բաւել» Վրք. հց. «կարող լինել, ձեռնհաս գտնուիլ» Ոսկ. գծ. «շատա-նալ, բազմանալ» Յայսմ. շատիլ «բաւաևան համարել» Ոսկ. բ. կոր. Կոչ. Եւագր. շա-տախօս Մտթ. զ. 7. շատակեաց Ագաթ. շա-տատես «աչքը լաւ տեսնող» Եփր. համաբ. 182. շատխօսել Ոսկ. մ. ա. 9. շատխօսութիւն ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. մ. ա. 19. ամենաշատ Ոսկ. ա. թես. ճարակաշատ Ոսկ. ես. արիւ-նաշատ Եփր. թգ. 417. մարդաշատ Բ. մկ. թ 14. Ոսկ. ա. տիմ. երիվարաչատ Սեբեր. 199. րնչաշատ Վեցօր. 85. շատօրաց «վաղուց, zա-տոնց» կեղծ-Շապհ. 39 (նորագիւտ բառ. տպ. շատորաց). ստացուածաշատութիւն Բուզ. խորհրդաշատ Վրդն. դան. խորանաշատ Կիր. պտմ. հրաշատ Վրդն. ծն. (շատ բառի հին գործածութեան վրայ տե՛ս Այտնեան, Քննակ. քեր. էջ 64)։
force, strength, power, vigour, energy, virtue, valour;
effort;
weight;
յուժոյ, strongly, vigorously;
— տալ, to force, to make efforts;
to give power, to authorize, to favour;
— առնուլ, to gather strength;
նոր — առնուլ, to gain new strength, to recover one's strength;
յուժի լինել, to be in full vigour, in the prime of strength;
անկանել յուժոյ, to feel one's strength failing, to lose strength, to become weakened or enervated;
cf. Թափեմ.
• , ո հլ. (յետնաբար ի հլ.) «զօրութիւն, կարողութիւն, ուժ» ՍԳր. Ագաթ. Եփր. ծն. («Ճշդագոյն մատենագրական ոճոյն մէջ զօ-րութիւն նոյնանշանին հետ համեմատելով՝ հազիւ գուցէ հարիւրին մէկ գործածութիւն ունի, և քիչ տեղ առանց անոր կը բանի՝ կամ թէ նոյնը չկրկնելու կը ծառայէ»։ Այտնեան, Քնն. քեր. էջ 66). ռամկաձև գրուած է ուժ, որ արդի գրականի մէջ նախորդից աւելի գործածական ձև դարձաւ։ Որից յուժոյ «զօ-րեղ կերպով» Ոսկ. ես. ի յուժ ձգել «նեղը գցել, նեղել» Յիշատ. 1531 թ. (Դիւան ժ, էջ 24), ուժգին ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. Փարպ, ուժգնագոյն Ոսկ. յհ. բ. 22. Եւս. քր. ուժեղ Փարպ. ուժել «տոկալ, դիմանալ» Եփր. են. 92. «զօրել» Պտրգ. 227. Լմբ. ներբ. հոգեգլ. 298. Տեսիլ դան. 123, 124. Անկ. գիրք Հին կտ. 242-3. վատուժ Մխ. դտ. Յայսմ. վա-տուժել Կեղծ-Շապհ. 30. ուժնդի «ուժգին» Յհ. իմ. միաշ. էջ 101. հաստոյժ Ոսկ. մ. բ. 24. շատոյժ Ոսկիփ. հուժկու (գրուած նաև հաւժկու, հօժկու, հժկուն) «շատ ուժեղ» Կիւրղ. ծն. Սեբեր. Բուզ. (հուժգոյ ձևով՝ Սամ. անեց. 46). (մասնիկի համար հմմտ. յաղթ-կու Նեմես. բն. էջ 37, 91, 98, 136, Փիլ. 135). ուժանակ «դինամիտ», անուժութիւն, ուժասպառ (նոր բառեր). այստեղ են պատ-կանում նաև յոյժ և ժոյժ, որոնց վրայ տե՛ս առանձին։
who, which, what, that;
որ միանգամ, որ ոք, who, whoever, whosoever;
որք միանգամ, all they who;
որ ինչ, what;
which;
all that;
whatever;
այրն որ գայ, the man who is coming;
զոր դու գտեր, what you have found;
եւ որ չար եւս է, որ չար քան զամենայն է, and what is worst of all;
այրն զոր եմ սիրեմ, the man whom I love;
չգիտէ զոր գործէն, he does not know what he is doing;
յորմէ, whence, therefore;
որ եւ իցէ, whoever, whosoever;
any thing whatever, aught;
որ զինչ եւ իցէ, whatever or whatsoever it may be;
be that as it may;
ընտրեա զոր եւ կամիս, choose which you please;
որոյ աղագաւ, for this reason;
որ բարիս գործէ, գտցէ զբարիս, who acts well will be rewarded;
որ խնդրէ՝ առնու, he who asks will receive;
ժողովեցին որ շատ եւ որ սակաւ, some have gathered much, some little;
հանապազօր մեղանչեմք՝ որ խորհհրդով, որ բանիւ, we continually sin either in thought or word.
• , ո հլ. (հոլովւում է որոյ, որում, յոր-մէ, որով, որք, որոց, զորս, յորոց, որովք) «որ, ով որ» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. ես. («զի» նը-շանակութեամբ հին, բայց անկանոն գոր-ծածութեան վրայ տես Այտնեան, Քնն. քեր. էջ 67). որից զոր օրինակ ՍԳր. Եփր. ծն. որ որ «այն օրը որ» Ոսկ. յհ. ա. I. Եղիշ. որ... որ «մէկը (այսպէս), մէկը (այնպէս)» ՍԳր. յորոց «որովհետև» Իմ. ժե. 17. որ և, որ ինչ, որ զինչ և, որ և իցէ ՍԳը. որ միանգամ, որ հք ՍԳր. ո՞ր ոք Վրք. հց. որով «քանզի» Յճխ. (ստէպ), Վրք. հց. յորմէ Վրք. հց. յորմէ հե-տէ ՍԳր. յորոց հետէ Վրք. հց. ըստ որոյ, ըստ որում Դիոն. ածայ. ըստ որմէ Պիտ. և որ այլ, և որ ի կարգին Խոր. Պիտ. որ զի «իբր թէ» եփղ. ծն. որովհետև ՍԳր. որչափ (ռմկ. որ-չաք, որչան Թր. քեր.) ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ։ որչափ ևս, որչափ ևս առաւել ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. որպէս ՍԳր. Ոսկ. ես. Եզն. որպէս զի ՍԳր. Սեբեր. որպիսի ՍԳր. Ագաթ. որքան 2ϰ. ժա. 13. Գաղ. դ. 1. որպէտ Շիր. Կանոն որբար «ինչպէս» Արիստ. առինչ. որգունակ Եւս. քր. Ոսկ. յհ. բ. 21. Կիւրղ. ղկ. որգոն. որգովն, որկէն «ինչպէս» Պիտ. որզան Փիլ. Խոր. Նոնն. յորման «երբոր» Կեղծ-Շապհ. 60 այստեղ է պատկանում նաև որակ «տեսակ, որպիսութիւն» Յհ. իմ. երև. Փիլ. (նշանա-կութեան զարգացման համար հմմտ. յն ποῖος «ո՞րր. 2. որակութիւն», ποιὄτης «որակ, յատկութիւն», լտ. qualis «ո՞րը, ո՞ր, որակ», nualitas «յատկութիւն». ձևի համար հմմտ. քանի, քան-ակ). որից որակութիւն Կիւրղ. գնձ. որականալ փիլ. Մաքս. ի դիոն կանաչ-որակ Մագ. յոգնորակական Մագ. որական «պատուական, ընտիր» (նորագիւտ բառ. Պարականոն շար. 1911, Վղրշպտ. էջ 4). նոր բառեր են լաւորակ, վատորակ, որակաւոր, որակաւորել, անորակելի ևն։
that;
որ զի, that, in order that, so that;
since, as;
կարծեմ որ գայ, I believe that he will come;
որ թէպէտեւ նոքա վեհք են, although they are superior.
• , ո հլ. (հոլովւում է որոյ, որում, յոր-մէ, որով, որք, որոց, զորս, յորոց, որովք) «որ, ով որ» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. ես. («զի» նը-շանակութեամբ հին, բայց անկանոն գոր-ծածութեան վրայ տես Այտնեան, Քնն. քեր. էջ 67). որից զոր օրինակ ՍԳր. Եփր. ծն. որ որ «այն օրը որ» Ոսկ. յհ. ա. I. Եղիշ. որ... որ «մէկը (այսպէս), մէկը (այնպէս)» ՍԳր. յորոց «որովհետև» Իմ. ժե. 17. որ և, որ ինչ, որ զինչ և, որ և իցէ ՍԳը. որ միանգամ, որ հք ՍԳր. ո՞ր ոք Վրք. հց. որով «քանզի» Յճխ. (ստէպ), Վրք. հց. յորմէ Վրք. հց. յորմէ հե-տէ ՍԳր. յորոց հետէ Վրք. հց. ըստ որոյ, ըստ որում Դիոն. ածայ. ըստ որմէ Պիտ. և որ այլ, և որ ի կարգին Խոր. Պիտ. որ զի «իբր թէ» եփղ. ծն. որովհետև ՍԳր. որչափ (ռմկ. որ-չաք, որչան Թր. քեր.) ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ։ որչափ ևս, որչափ ևս առաւել ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. որպէս ՍԳր. Ոսկ. ես. Եզն. որպէս զի ՍԳր. Սեբեր. որպիսի ՍԳր. Ագաթ. որքան 2ϰ. ժա. 13. Գաղ. դ. 1. որպէտ Շիր. Կանոն որբար «ինչպէս» Արիստ. առինչ. որգունակ Եւս. քր. Ոսկ. յհ. բ. 21. Կիւրղ. ղկ. որգոն. որգովն, որկէն «ինչպէս» Պիտ. որզան Փիլ. Խոր. Նոնն. յորման «երբոր» Կեղծ-Շապհ. 60 այստեղ է պատկանում նաև որակ «տեսակ, որպիսութիւն» Յհ. իմ. երև. Փիլ. (նշանա-կութեան զարգացման համար հմմտ. յն ποῖος «ո՞րր. 2. որակութիւն», ποιὄτης «որակ, յատկութիւն», լտ. qualis «ո՞րը, ո՞ր, որակ», nualitas «յատկութիւն». ձևի համար հմմտ. քանի, քան-ակ). որից որակութիւն Կիւրղ. գնձ. որականալ փիլ. Մաքս. ի դիոն կանաչ-որակ Մագ. յոգնորակական Մագ. որական «պատուական, ընտիր» (նորագիւտ բառ. Պարականոն շար. 1911, Վղրշպտ. էջ 4). նոր բառեր են լաւորակ, վատորակ, որակաւոր, որակաւորել, անորակելի ևն։
horse;
մատակախազ, որձի —, stallion, stone -;
մալեալ, որձատ —, a gelding;
մատակ —, mare;
ռազմամուղ —, war horse, charger;
որսոյ —, hunter;
ասպարիզական —, race horse;
լծաբարձ, կառաձիգ —, draught horse, carriage or coach horse;
ազատ —, blood horse;
հեծելութեան —, riding horse, saddle horse;
պալարակապ —, prancer;
բեռնաբարձ —, led, packhorse;
սայլաձիգ —, cart horse;
— հեծանելի կամ կառայց, a — fit to ride or drive;
— մեքենական, horsepower;
մատաղ —, — փոքրիկ, (բռչոյ), nag, pony;
քուռակ ձիոյ, colt, foal, filly;
ահիպարանոց, աշխոյժ, խրոխտ, եռանդուն, աներկիւղ, ուժեղ, հլու, հնազանդ, փափկերախ —, fiery or superb, highmettled, prancing or frisky, spirited, bold, mettlesome, tractable, well-bitted or well-broken, easy upon the hand -;
խստերախ, ախտաւոր, անհլու, կատաղի or խենդ, կիցընկէց, խրչան —, hard-mouthed, vicious, untractable, furious or moon-eyed, restive or kicker, skittish horse;
անպիտան —, jade;
դեղձան, գորշ or մողոշիկ, պիսակ, ճանճկէն or ճանճաճերմակ, ճարտուկ, աշխէտ, ճարտուկ-ճանճկէն, շիկակարմիր or շառատ —, yellow-dun, grey, dappled, flea-bitten, piebald, chestnut or sorrel, roan, light-bay -;
միս ձիոյ, horse flesh;
գաւակ ձիոյ, rump, croup, hind-quarter;
բաշ ձիոյ, horsehair;
խար, կեր ձիոյ, forage, provender, horse-meat;
ջրարբ ձիոց, horse-pond;
աղբ ձիոյ, horse-dung;
պայտ ձիոյ, horse-shoe;
քերոց ձիոց, curry-comb;
ողնուլար ձիոյ, crupper;
տապճակ ձիոյ, horse-blanket or horse-cloth;
վարաւանդ, կազմածք ձիոյ, horse-trappings;
ընթացք ձիոյ, the paces of a -;
ճախր ձիոյ, caracol, wheeling about;
զբօսանք ձիոյ, a ride (on horseback);
դարմանել զ—, to groom, to curry, to comb a;
պայտել զ—, to shoe a -;
վարժել զ—, to break in a -;
սանձել զ—, to master a -;
ի — ելանել, վերելակել, աշտանակել, —ի ներքս տանել, առնուլ, to ride, to get or mount on horseback, to take horse;
երթալ ի —, to ride, to go on horseback;
զգնալ, զբօսնուլ ձիով, to take a ride, to go on a party of ride, to go out for a ride;
ճախր առնուլ ձիոյ, to caracole, to move in caracols, to wheel about;
արձակերասան զ—ն առնել, to give a — the bridle, to gallop, to run full speed;
խոպալ եւ ընդվղել ձիոյ, to prance, to rear;
կատաղել ձիոյ, to run away, to take the bit between the teeth;
իջանել, թափել զինքն ի ձիոյ, to dismount, to alight, to to get down;
շրջածել երախաձգութեամբ զ—, to lead a — hither and thither, to and fro;
լծեալ ի չորից ձիոց, drawn by four horses;
—ն զուլամբ չոգաւ, թալալեցաւ or նստաւ ընդ նովաւ, his horse fell under him, fell heels upwards;
խխնջէ, վրնջէ —ն, the — neighs;
որ ձրի էառ զ—ն՝ ոչ սպասէ սանձին, you must not look a gift — in the teeth.
• >ol. 104 ձի=լէզգ. ču «ձի»։ Ինճիճ-եան, Հնախ. Գ. 21 ձի հանում է ի բնա-ձայնից։ Ճիշտ մեկնութիւնը տուաւ նախ Windisch. 13. նոյնը նաև Gosche 72, Böttich. ZDMG 1850, 357, Arica 65, Lag. Urgesch. 737, Müller SWAW 38, 578, Տէրվ. Նախալ. 81, Եազրճեան, Մա-սիս 1885, 863։ Վերջինս կարծում է թէ ձի բառի նախնական հնչումն է դզի. իսկ սրա տեղ թի, դի, դիւ ձեռագրական ձևերը կեղծ են։ Մորթման ZDMG 31, 417 բևեռ. zikuni «ձիական»։ Karoli-des. Րλ. συγϰρ. 81 սանս. acva, լիթ. aszva, հսաքս. ehu և մանաւանդ կա-պադովկ. ἔϑιο «ձի» բառի հետ։ Հիւնք. հեծանել բայից։ Jensen ՀԱ 1904, 183 հաթ. dēio, dyio։ Թիրեաքեան, Կար-նամակ, ծան. 25, 38, 50 պհլ. սուսիա «ձի» բառից (որ է սակայն ասոր. [syriac word] ︎ sūsyā «ձի»). իսկ ձիա-ւոր= [arabic word] asūbār կամ ❇ suvār «հեծեալ» պրս. ձևից։ Erckert, Die Spr. d. kauk. Stammes, էջ 112 հյ. ձի փոխառեալ է համարում հիւս. Կով-կասեան լեզուներից։ Τ'apaя, Oбъ oт-нощ. aбхазcк. яз. (1912), էջ 49 ափ-խազ. աչը «ձի»։ Մառ, ИАН 1913, 328 և 1917, 329 վրաց. զխենի, ափխազ. աչը, ավար. չի «ձի», որոնց նախա-պատմութեան վրայ տե՛ս իր Cpeд. ne-peдвиж. էջ 19։ Նոյն ЗВО (1925), էջ 682 չեչէն. din, ինգուշ. də «ձի»։ Պա-տահական նմանութի։ն ունին կովկաս-եան մի խումբ նմանաձայն հոմանիշ-ներ. այսպէս՝ ավար. լակ. չու, վար. ու-չի, ուրչի, կուբ. ուչա, ուչէ, չէրքէզ. չը, կայ. իրչի, ուրչի, ակ. խիւր. ուրչի, աբ. կաբ. շասր. šu, šu, šəy, ši, ափխազ. աճ. աչչիւ, սվան. čaz, čaaž (յգ. čaar «ձիեր»), վրաց. լազ. մինգր. ցխենի. ինգիլ. ցխեն։ Pictet բ. տպ. Ա. 427 ձիաւոր = սանս. açvavā̄ra հոմանիշի կրճատ ձևն է, որից էլ փոխառեալ է արաբ. uswar «ձիաւոր»։ ՒՌ.-Ալշ. Ակն. Ախց. Ասլ. Երև. Կր. Հճ.
who hides or dissimulates his nationality.
sincere, candid, frank, ingenuous;
true, loyal, faithful;
sincerely, ingenuously, candidly.
cf. Անկեղծ.
cf. Անկեղծ.
cf. Անկեղծ.
sincerity, candour;
loyalty, fidelity;
honour, truth.
false hair;
cf. Ծամ.
double-faced, double-dealing, dissembling;
hypocrite, dissembler.
hypocritically, dissemblingly, like a hypocrite.
hypocritical, dissembling, fallacious, feigned, simulated.
fellow cheat, companion in imposture.
to play or act the hypocrite, to feign, to dissemble, to counterfeit, to simulate, to pretend to, to affect, to look demure, to assume a borrowed air, to counterfeit another;
կեղծաւորեալ բարեպաշտ, false devotee, canting rascal, bigot, hypocrite.
cf. Կեղծաւորանամ.
cf. Կեղծաւորանամ.
hypocrisy, dissimulation, duplicity, pretenoe, fiction, imposture, falsehood;
— ի բարեպաշտութեան, bigotry, affected devotion, false piety, cant.
to feign, to dissemble, to mask, to disguise, to hide, to conceal, to cloak, to cover;
to counterfeit, to simulate;
to pretend, to forge, to invent;
չ— ինչ, to conceal nothing, to deal all fair & above-board;
խօթութիւն —, to sham illness, to play the invalid;
մեռանել —, to counterfeit death.
dissimulation, feint, sham, fiction, counterfeit, forgery, fable, idle fancy, crotchet, fantasy, chimera;
կեղծեօք, fictitiously.
fallacious, deceitful.
shirt-collar, false-collar.
friend;
familiar, dear;
մտերիմ՝ անկեղծ՝ ճշմարիտ՝ անձնանուէր՝ սիրելի սուտ —, intimate, sincere, true, devoted, dear, false friend.
friendship, familiarity, attachment;
սերտ —, intimacy;
անկեղծ —, cordiality.
to carry, to bring, to bear;
to produce;
to conduct, to lead back, to drag along;
to provoke;
to refer;
to render;
to suffer, to support;
— զնմանութիւն, to imitate;
to resemble, to be like;
յինքեանս — զկեղծիս, to feign, to dissimulate, to pretend;
— ընդ միոյ երեսուն, to give thirty for one;
— զվճիռ, to give sentence;
— զլռութիւն, to be silent, to hold ones tongue;
ոչ բերէ ատել կարդ բանիս, the order of mine discourse does not permit me to say;
— ատելութիւն ընդ ումեք, to hate, to dislike some one;
նախանձ — ընդ ումեք, to envy some one;
— սրամտութիւն ընդ ումեք, to be angry with some one;
to be offended;
ի գործ —, to make use of;
խորհուրդ — ընդ ումեք, to consult, to take counsel with some one;
ոգի —, to strengthen one's self, to become strong;
ոչ — զփառս ուրուք, to envy the glory of some one;
ի համար, ի հաշիւ, to count, to enumerate, cf. Համարեմ, cf. Հաշուեմ;
տալ —, to cause to be conveyed, to despatch;
ի միտս, ի յուշ —, to remember;
օտարացուցիչս իմն բերես ի լսելիս մեր, you tell us strange things.
cunning, sly, crafty, knavish, wily, roguish, artful;
fraudulent, deceitful, rascally, villanous;
malicious;
— կեղծաւորութիւն, profound hypocrisy.
to weep, to shed tears, to cry;
— դառնապէս, to weep bitterly, to shed bitter tears;
— վայրապար, զ— կեղծաւորիլ, to have tears at command;
— ի ծաղուէ, to cry with laughing;
— զմեղս իւր, to mourn for, or bewail one's sins;
— զոք or ի վերայ ուրուք, to weep, to bewail, to deplore some one;
cf. Լալիւն.
hair, head of hair;
կեղծ —, wig, periwig, peruke.
indisposition, ailing, illness, sickness, infirmity, disease, complaint, disorder, malady, distemper;
passion;
թեթեւ, դժնդակ, վտանգաւոր, մահացու, ծանր —, slight, painful, dangerous, serious, fatal illness;
հիւանդանալ —, անկանել ի —, to catch, to contract a disease;
ախտանալ — անբուժելի, to be seized with an incurable malady;
զայրացուցանել կամ մեղմացուցանել զ—, to increase, to alleviate pain or sickness;
բժշկալ զ—, to cure;
անցուցանել զ—, բժշկիլ, կազդուրիլ ի —թէնէ, to get well, to be cured, recovered from illness;
կեղծել զ—, to feign sickness;
cf. Թօթափիմ, cf. Հինօրեայ.
dexterous, handy, industrious, ingenious, skilful, adroit, able, clever, expert;
artful, cunning, sharp, sly, shrewd, crafty;
artisan, mechanic, artificer, master;
ad. well, wisely, thoroughly, to the bottom;
— ի քանդակագործութիւն, excelling in sculpture;
— ի կեղծաւորել, adroit at dissembling, crafty;
— գիտել, to know perfectly, thoroughly.
cf. Սուտակասպասու;
սուտակասպաս լինիմ, cf. Կեղծաւորանամ.
hair;
hair, horse-hair;
nap, shag;
թուխ, սեաւ խարտեաշ, շագանակագոյն, կարմիր, աղեբէկ, սպիտակ —, dark, black, light, chestnut-coloured, sandy, grey, white hair;
գեղեցիկ, գանգուր, բարակ, կակուղ, երկայն —, beautiful, frizzled, fine, soft, long hair;
յարդարեալ, մանեկաւոր or ոլորեալ, գալարուն, խոպոպի —, dressed, crisped, in ringlets, curled hair;
կարճ, տափակ, դիզացեալ, խառնափնդոր, կարծր, իւղոտ —, short, straight, standing up, dishevelled, stiff, greasy hair;
կեղծ —, false hair;
—ք այծեաց, goat's hair;
—իւ չափ, a hair's breadth farther;
exactly, to a hair;
ի —է ոչ վրիպիլ, to hit the mark;
cf. Հեր.
to love, to be fond of, to have an affection or a liking for, to cherish, to like, to be pleased, to take pleasure or delight in, to delight in;
— զմիմեանս, to love one another, to be fond of each other;
ըստ անձին —, to love as oneself;
— իբրեւ զբիր ական, to love as the apple of one's eye;
— մինչեւ զշունչ վախճանին, to love to one's last breath;
խանդակաթ, տարփանօք, սաստիկ, բոլորով սրտիւ or յամենայն սրտէ, ոգւով չափ, ի վեր քեան զամենայն, անկեղծ սիրով —, to love tenderly, passionately or dotingly, to distraction, with all one's heart, with all one's soul, above all, sincerely;
զմի սէր —, to love with equal affection.
heart;
heart, soul, mind, intellect, memory, intelligence;
courage, spirit, heart;
heart, inmost thought;
heart, centre;
առ սրտի, through anger;
սրտի դիւր, ease, pleasure, contentment, satisfaction;
բարութիւն, խստութիւն սրտի, kindness, hardness or obduracy of heart;
լքումն սրտի, faintheartedness, despondency;
ուղիղ, անկեղծ սրտիւ, sincerely, openheartedly, openly;
բոլորով սրտիւ, ի բոլոր սրտէ, յամենայն սրտէ, սրտի մտօք, with all one's heart or soul, heartily, with good will, willingly, voluntarily;
կրթել զ—, to form the mind or character;
հեռացուցանել յանձնէ զ—ս, to alienate good will;
գերել զ—, to captivate, to gain the heart or affection;
յինքն արկանել զ— ուրուք, to gain a person's good;
յափշտակել զ—ս, to charm or gain all hearts;
գորովել, ժառանգել զ—, to touch, to move, affect or stir, to possess the heart;
իջանել ի խորս սրտին, to descend into one's heart;
թափանցել ի խորս սրտին, to penetrate the inmost recesses of one's heart;
տալ, նուիրել զ— իւր, to give one's heart;
խոտարեցուցանել զ—, to pervert, to deprave the heart;
խօսել ընդ սրտի, to speak to the heart;
ասել ի սրտի իւրում, to say within oneself, to say in one's heart;
սրտի մտօք վաստակել, to labour heartily, to take to heart, to occupy oneself seriously with;
— ի բերան շրջել, to seek painfully for;
սրտի դիւր լինել, to be in a state of contentment or tranquillity, to feel pleased, comfortable, contented;
զեղուլ զ— իւր առաջի աստուծոյ, to open one's heart before God;
հայրական, մայրական, գողտր, զգայուն, խաղաղ or անդորր, խաղաղաւէտ, երախտագէտ, ազնուական, բարի, ազնիւ, վսեմախոհ, վեհ, անվեհեր —, paternal, maternal, tender, feeling or sensible, calm, pacific, thankful, noble, good, excellent, elevated (high-minded), great, intrepid or dauntless heart;
անզգայ, ապերախտ, խիստ, ապականեալ, վատ, անգութ, անողորմ, չար, լքեալ —, unfeeling or insensible, ungrateful, flinty or obdurate, spoilt or corrupt, craven or dastard, hard(hearted), unmerciful or pitiless, cutting, drooping, dejected or despondent heart;
խորհուրդք մեծամեծք ի սրտէ գան յառաջ, great thoughts take their rise in the heart;
—ն բաբախէ, թնդայ, the heart palpitates;
արկ ի — իմ, he placed in my heart, he inspired me;
անկցի գութ ի — քո, let your heart be touched;
նուաղեալ էր — նորա, his heart was weak;
հրճուէր ի սրտի, he rejoiced from the bottom of his heart;
եթէ ուրուք — առնուցու կերիցէ, let him eat it if he has the heart to, if he has courage enough;
— իմ գելանի, my heart is moved;
— ի բերանն էր, he struggled with death;
որ յաչաց հեռացաւ՝ ի սրտէ հեռացաւ, out of sight, out of mind.
little;
— ինչ, — մի, a little, very small quantity, however little;
— ինչ ժամանակ, a short time;
— ինչ իրք են, there is very little;
ի — վայրկենի, in a moment, in an instant.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. qun-կամ qhun-ձևից, որից են նաև ալբան. un՛, hun՛ «ցած-րացնել, ստորացնել, խոնարհեցնել», un'em, hun'em «իջնել, խոնարհիլ, կռանալ, ստո-րանալ», un'εte, hun'εtε «խոնարհ, ցած, փո-քըր, ստոր», գւռ. ul', ul'em նոյն. նշ, ռուս. գւռ. xинить «նախատել, յանդիմանել, կշտամբել», սերբ. hina «խաբէութըւն», hi-niti «խաբել, կեղծաւորիլ», ռուս. xилыи «թոյլ, թօշնած», пօ-xилыи «ծռած, խոնար-հած». ւեհ. chunaç «ծռել», pochyly «ծուռ, կոր, ցածր», սերբ. pri-hil «խոնարհ» ևն (Berneker 413), ռուս. xулить «հայհոյել. պարսաւել, վատաբանել», չեխ. chulostivy «փոքրոգի, թոյլ» (անդ, էջ 406)։-Աճ.
ulceration, suppuration, pus, purulent matter;
hypocrisy;
—ք երկրի, earth-worms;
—ք խոտոց, liquid refuse from putrid vegetation.
• , ի հլ. «վէրքի ու-ռեցք» Ոսկ. հռովմ. 319. «վերքի թարախ» Յհ. կթ. «խոտի փտած հիւթը, արտաթորու-թիւն, որդ» Նար. մծբ. 450. «փխբ. հպար-տութեան փուքը» Ոսկ. հռովմ. 320, 397. «կեղծիք, խարդախութիւն» Ոսկ. Բ. կոր. ո-րից խղխայթիլ կամ խխայթիլ «թարախո-տիլ» Ես. ա. 6. Սարգ. յկ. դ. էջ 40. Յհ. կթ. խղխայթել «թշնամութիւնը ծածկել» Առակ. իզ. 26. (որ Լմբ. սխալմամբ մեկնում է «քրքրել, գրգռել»). խղխայթումն «թարախո-տիլը» Ոսկ. հռովմ. 386. բազմախղխայթ կամ բազմախխայթ Ոսկիփ. Ճառընտ։
cf. Դեգ.
• = Պհլ. *dag ձևից, որ հաստատում են պրս. [arabic word] daγā «կեղծիք, խաբէութիւն, ան-ուղղութիւն», daγa numōdan «կեղծել, խա-բել». սրանից փոխառեալ են թրք. [arabic word] dek «խաղ, խաբէութիւն», dek etmek «գլխուն խաղ խաղալ, խաբել»։-Աճ.
cf. Դրժող.
• = Հպրս. draužana-, draujana-«ստա-խօս» (Bartholomae, 769), պհլ. [other alphabet] ︎ drōžan «ստախօս», drōžanān «չարք, ան-արդարք», պազենդ. drōžan «ապօրինի», drožangar «կեղծութիւն, խարդախութիւն», drōžani նոյն նշ. բոլորն էլ ծագում են իրանեան druj արմատից, որի վրալ տե՛ս նախորդը։ Ածանցումը տեղի է ունեցած ի-րանեանների մօտ և հայերը նոյն բառը պատրաստ ձևի տակ նրանցից փոխ են ա-ռել։-Հիւրշ. 146։
thief, robber, bandit;
sharper.
• = Արտաքին նշաններից երևում է, որ բնիկ հայ բառ է. իր հետ անձուկ կերպով կապուած գաղել «ծածկել» և գւռ. գեղել «ծածկել, թագ-ցընել» բառերի հետ երևան է հանում գող, գեղ, գաղ ձևերը, որոնք մատնանիշ են անում հնխ. vol, vel, vl ձայնդարձները։ Հայե-րէն բառերը՝ իրար հետ կանոնաւոր համա-պատասխանութեամբ՝ աճած ենք գտնում նաև տ աճականով. այսպէս՝ գողտ-(որից գողտուկ), գաղտ և գեղտ (տե՛ս վերը գաղել և գաղտ բառերի տակ), որոնք ցոյց են տալիս հնխ. vold, veld, vld ձևերը։-«Գող» և «գաղտնի» իմաստների առնչութեան համար հմմտ. գերմ. stehlen «գողանալ» և ver, štohlen «ռաղտնի, ծածուկ», գոթ. Biubs «գող» և θiubjo «գաղտնի», գոթ. hlifa «գո-ռանալ» և պրուս. auklipts «գաղտնի, ծա-ծուկ», լտ. fur «գող» և furtim «ծածուկ», հսլ. tati «գող» և tai «գաղտնի», taiti «ծած. կել, կեղծել»։-Բայց հնխ. vol, vold ևն ար. մատները, որ այնպէս գեղեցիկ կանոնաւո-րութեամբ պահուած են հայերէնում, չեն գտնւում միւս ցեղակից լեզուներում. այստեղ են պատկանում թերևս միայն լեթթ. wilt «խաբել», welts «սնոտի, փուճ», լիթ. pri-vilti «խաբել», viltis «յոյս» (որ է «ինքնա-եւառէութեւն»). yeltui «սնոտի, անպէտք», հպրուս. prawilts «խաբել, մատնել», ս-րոնք յառաջանում են հնխ. vel արմատի ա-ճած velt ձևից։ Ըստ Pokorny, 1, 298 նոյն vel-արմատին են պատկանում նաև յն. οῦλος «խաբուսիկ (երազի համար ասու-ած)», իռլ. fell «կեղծութիւն, խարէութիւն», և bh աճականով՝ vele-արմատաձևից՝ յն. ἔλεσαιρομσι «խաբել, պատրել», լիթ. vilbinti «հրապուրել» (Boisacq, 243)։
colour;
complexion, ornament;
tint, dye;
jaundice;
թափել, հատանել or բառնալ զ—, to discolour.
• , ո, ի հլ. «գոյն, երանգ, ներկ» ՍԳր. Եւս. քր., «դալուկ, դեղնցաւ» Օր. իր. 12. նո-րագիւտ Բ. մնաց. զ. 28, «կերպ, ձև, տեսակ» Եւս. քր., որից՝ գունել «գոյն տալ, ներկել» Բ. մակ. բ. 30, «ձևացնել, կեղծել» Փիլ. լին. Խրսր. պտրգ., գունաւոր Մծբ., գունաւորել Ոսկ. մ. բ. 21, գունատ Ոսկ. եբր., գունատու-թիւն Ոսկ. մ. բ. 9, գունեան Խոր. Յհ. կթ., գու-նեղ Վրդն. դան. Ոսկ. գծ., գոյնագոյն Եսթ. ա Բ Դ. մակ. է. 11. Ադաթ., անգոյն Ոսկ. եբր., բազմագոյն «շատ տեսակ» Կոչ., այնգունի «այնպիսի» Ոսկ. սղ. (նորագիւտ բառ), բազ-մագունի Եզեկ. ա. 4, 27. ը. 2. Փարպ., երկ-նագոյն Ես. գ. 23. Եղեկ. ժզ. 10. Ագաթ., շա-ռագոյն Ծն. իե. 25, կապուտակագոյն Ագաթ., կարմրագոյն Ղևտ. ժգ. 43, կանաչագոյն Կոչ., տգոյն «անգոյն» Ոսկ. եբր. եփես. 631. Սարգ. յկ. դ. էջ 60 բ., տգունիլ Եփր. պհ., գոյնզգոյն (նոր գրականի մէջ) ևն։ Այս-տեղ են պատկանում նաև գոյն «երաժշտա-կան մի խազ» ԱԲ, գոյնիկ «ԳԿ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս (հմմտ. պրս. [arabic word] rang «գոյն» և Կովկասի թրք. [arabic word] rangi «մի տեսակ եղանակ») և -գոյն՝ իբրև սաստկական մասնիկ գործա-ծուած ածաևանների վրայ. ինչ. հեռագոյն, բացագոյն, նեղագոյն, խստագոյն, զօրա-գոյն, ընդարձակագոյն, խոնարհագոյն ևն։ Կրճատուած է գոն ձևով՝ ո՛րգոն «ինչպէս, իբր» բառի մէջ (գրուած նաև որգովն) Պիտ. Պորփ. Թր. քեր. որ կազմուած է ճիշտ պհլ. čygwn>պրս. cigōn, բուն «ի՛նչ գոյն» բա-ռի պէս, որ յետոյ սղուելով եղել է čiūn, cun «իբր, պէս»։ Վերջապէս այս արմատին են կցւում գունակ, դժգոյն, հանգոյն, հանգու-նակ բառերը, որոնք սակայն ո՛չ թէ հայերէ-նի մէջ կազմուած ձևեր են, այլ իրանեանից փոխառեալ պատրաստի ձևեր (սրանց վրայ տե՛ս առանձին)։
as, like;
so, thus, in this manner.
• , ո, ի հլ. «գոյն, երանգ, ներկ» ՍԳր. Եւս. քր., «դալուկ, դեղնցաւ» Օր. իր. 12. նո-րագիւտ Բ. մնաց. զ. 28, «կերպ, ձև, տեսակ» Եւս. քր., որից՝ գունել «գոյն տալ, ներկել» Բ. մակ. բ. 30, «ձևացնել, կեղծել» Փիլ. լին. Խրսր. պտրգ., գունաւոր Մծբ., գունաւորել Ոսկ. մ. բ. 21, գունատ Ոսկ. եբր., գունատու-թիւն Ոսկ. մ. բ. 9, գունեան Խոր. Յհ. կթ., գու-նեղ Վրդն. դան. Ոսկ. գծ., գոյնագոյն Եսթ. ա Բ Դ. մակ. է. 11. Ադաթ., անգոյն Ոսկ. եբր., բազմագոյն «շատ տեսակ» Կոչ., այնգունի «այնպիսի» Ոսկ. սղ. (նորագիւտ բառ), բազ-մագունի Եզեկ. ա. 4, 27. ը. 2. Փարպ., երկ-նագոյն Ես. գ. 23. Եղեկ. ժզ. 10. Ագաթ., շա-ռագոյն Ծն. իե. 25, կապուտակագոյն Ագաթ., կարմրագոյն Ղևտ. ժգ. 43, կանաչագոյն Կոչ., տգոյն «անգոյն» Ոսկ. եբր. եփես. 631. Սարգ. յկ. դ. էջ 60 բ., տգունիլ Եփր. պհ., գոյնզգոյն (նոր գրականի մէջ) ևն։ Այս-տեղ են պատկանում նաև գոյն «երաժշտա-կան մի խազ» ԱԲ, գոյնիկ «ԳԿ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս (հմմտ. պրս. [arabic word] rang «գոյն» և Կովկասի թրք. [arabic word] rangi «մի տեսակ եղանակ») և -գոյն՝ իբրև սաստկական մասնիկ գործա-ծուած ածաևանների վրայ. ինչ. հեռագոյն, բացագոյն, նեղագոյն, խստագոյն, զօրա-գոյն, ընդարձակագոյն, խոնարհագոյն ևն։ Կրճատուած է գոն ձևով՝ ո՛րգոն «ինչպէս, իբր» բառի մէջ (գրուած նաև որգովն) Պիտ. Պորփ. Թր. քեր. որ կազմուած է ճիշտ պհլ. čygwn>պրս. cigōn, բուն «ի՛նչ գոյն» բա-ռի պէս, որ յետոյ սղուելով եղել է čiūn, cun «իբր, պէս»։ Վերջապէս այս արմատին են կցւում գունակ, դժգոյն, հանգոյն, հանգու-նակ բառերը, որոնք սակայն ո՛չ թէ հայերէ-նի մէջ կազմուած ձևեր են, այլ իրանեանից փոխառեալ պատրաստի ձևեր (սրանց վրայ տե՛ս առանձին)։
salt;
— ուխտի, ուխատզի, — կնքեալ, sign of true friendship;
— եւ հաց, commensality, love;
— առնուլ, — եւ հաց ուտել, to eat in company, to be social, to be convivial.
• , ի հլ. «աղ» ՍԳր. Բուզ. Ոսկ. որից աղաջուր Սիր. Ոսկ. աղահում «աղի և հում» Յհ. կթ. 329. աղի ՍԳր. անաղ Շնորհ. ընդհ. կամ լ ձայնով՝ անալի «առանց աղի» Ոսկիփ. Առաք. լծ. սահմ. 234. շրջմամբ՝ ալանահամ «անլի» անդ՝ 288. աղուճակ «աղի փայլուն կտոր» Ոսկ. ես. աղկեր «աղած ձուկ» Եպիփ. յղ. ակ. յաղել «աղով համեմել» ՍԳր. Ա-գաթ. Եփր. ծն. աղահար «աղած» (չունի ԱԲ) Տարօն. էջ 278 (Զիմս աղահար օրհ-նել և ուտել). աղահատ «աղի, շօռ» Նուշր. 81 (չունի ԱԲ). «Ի յաղահատ տեղիք սերմ մի՛ բանէք»։-2. աղի նշանակում է նաև «կծու», որից աղութիւն «կծութիւն» Վեցօր. փխբ. «սրտառուչ». ինչ. «Աղի ողբով զաղէտսն նու-ագէին» Ոսկ. ես. «Ելաց աղի ողբովք» Լմբ. առկ. «Ջաղի աղէտս ողբոցն» Անան. նեն. ռ-րից աղի և ողորմ Ոսկ. մ. բ. 8. Եբր. իգ. կամ միացեալ աղիողորմ «սրտառուչ» Մամբր. Նար. Սրգ.-3. կրկնութեամբ աղաղ «մորթ աղելը» Կանոն. աղաղել «մորթ աղել, ռա-բաղել» Կանոն. աղաղոց «մորթ աղելու ա-ման» Կանոն.-4. աղ՝ իբր նշան բարեկա-մութեան՝ Բուզ. դ. 53, որից աղ ուխտի, ուխտ աղի ՍԳր. Եփր. մն. աղ առնուլ «բարեկամա-նալ» Ոսկ. մ. բ. 7. աղ և հաց ուտել «բա-րեկամանալ սեղանի վրայ» Եղիշ. Ոսկ, աղուփոխ «բարեկամութիւնը նենգող» Եփր. ել. էջ 185.-5. իբր նշան խեղճուկ կե-րակուրի, որից աղիկ Ոսկ. ա. տիմ. (Ի չորաբեկ սեղան մատչին, ոմն հացիկ և աղիկ, և ոմանք իւղիկ ևս յաւելուն). աղուհաց «սակաւապէտ կերակուր» Ոսկիփ. աղուհացք «մեծ պահք», որ և աղհացք, աղցք Արշ. Ճշ. Տօնաց. ժմ. 170. Սամ. անեց. շար. 168. Ճառընտ. (հմմտ. Ննխ. ախացք). նաև աղու-հացք «բաղարջակերք» Եփր. վկ. արև. աղ-ցըմի («յաղուհացսն մի՛ ասեր» ձևից համա-ռօտուած) Շար. Տօնաց. աղապէտ «diδte» Խոսր. Լծ. նար. Բժշ. կամ աղպէտ Վստկ.-6. իբր նշան ապականութեան, որից աղարտ վարել՝ իբր թէ արտը աղ վարելով՝ «քանդել, կործանել, փճացնել» Դատ. թ. 45. աղարտել «նախատել, այպանել, փճացնել» ՍԳր. Ոսկ. Եփր. ա. կոր. 69. աղարտութիւն Սեբեր. ա-նաղարտաբար (նորագիւտ բառ) Պրպմ. 8։. -7. իբր նշան համի կամ քաղցրութեան, փափ-կութեան, սիրունութեան, որից աղու «քաղցր, անոյշ» Խոր. Պիտ. Կար. կամ փոխաբերաբար «կեղծաւոր, քծնող, նենգամիտ» Ոսկ. մ. ա. 4. Պիտ. (-ու մասնիկի համար հմմտ. կծու, թը-թու, հատու), աղուամազ «բարակ և նուրբ մազ» Ղևտ. ժգ. 30. աղուանալ «նենգաւորիլ» Եզն. աղուաջ (սխալ գրչութեամբ կամ յետին՝ աղաւաշ, աղվաշ, աղաշ, աւաղաշ) «յիմար, խենթուկ» Մանդ. Վրք. հց. ա։ 394. Մաշկ. (-ուաշ մասնիկի համար հմմտ. թթուաշ), ա-ղուշ-մաղուշ «սիրունիկ» Քուչ. 59. աղուոր ննորհ. առակ. Սմբ. պտմ. տպ. 1856, էջ 50, 51. աղուորութիւն Տաթև. հրց. 250. աղէկ (<*աղու-եակ). Անկ. գիրք հին կտ. Ա. 174. Տաթև. հրց. 239. Մտթ. ևագր. 124. (-որ մաս-նիկի համար հմմտ. հատոր, բեկոր, արուո-րագոյն «կտրիճ, զօրաւոր»), աղածրի կամ աղարծի «փափուկ, մատղաշ» Գ. մակ. զ. 12 (մասնիկի համար հմմտ. թաւարծի, թաւած-րի, խաւարծի). աղեբար «անուշութեամբ, հանռարտ կերպով» Ոսկ. ճառք 480. աղալեզու կամ աղաւալեզու «կեղծաւոր քաղցրախօս» Մանդ. 121 (Ճառընտ. սրա տեղ գրում է ա-ղուաշ լեզու) և էջ 123 (մի քիչ յետոյ ինքը մեենում է թէ՝ «ցոփոգեացն և աղաւալեզուա-ցըն... ոչ ոք հաւատայ. զի ամենայն ոք ի մտացն հաստատութիւն և յառաքինութիւն հայի, և ոչ յընդվայրած լեզուին աղութիւն»). ալախօսիկ՝ իբր «աղուախօս, քաղցրախօս» Ուռհ. 216. (աղ բառի այս առումը ունի նաև արաբ. [arabic word] malih «աղի. 2. գեղեցիկ», որի համար էլ Այտնեան, Քնն. քեր. 335 կարծած է թէ աղուոր բառը թարգմանութիւն է արա-բականից՝ իբր յաղեալ, աղիւ համեմեալ).-8. ոչխարների՝ աղը շատ սիրելուց՝ նմանու-թեամբ առնուած է նաև երկնաւոր հօտի հա-մար, իբր «փարախ, մակաղատեղ» նշանա-կութեամբ. ինչ. «Դիմեցին ի մահ իբրև խա-շինք սուրբքյաղն երկնաւոր» Եղիշ. «Ձայնեալ կոչեաց յաղն երկնաւոր» Ճառընտ. «Այլ որպէս հօտ հոմուապետին՝ լաղն երկնային գրոհ տայր» Շնորհ. եդես. «Ի քրովբէից աղի հան-գուցար» Նար. կուս. 416. ոճով՝ աղաձայն առ-նել «ոչխարները աղի կապել» Ճառընտ.-Չ. առ ոռոծածուած կայ նաև ուրիշ իմաստնե-րով. այսպէս՝ աղաթաթաւ «մեղքի մէջ թա. թախուած» Ագաթ. § 149. աղութիւն «խօսքի աղեգոյն «աւելի աղօտ»։ Սրանց մէջ աղ ըմ-բըռնուած է իբրև աղտ, աղօտ, արեև (սաս տիկ). սակայն այս իմաստները այլուր գո-յութիւն չունին. աղաթաթաւ կայ Ագաթանգե-ղոսի միայն մէկ օրինակում և նոր տպ. ունի Վեղսաթաթաւ, որով աղաթաթաւ ձևը ջնջւում է։-Աղ բառի միւս ձևերն են աղծ, աղտ, որ տե՛ս առանձին։
buffoonery, drollery.
• . անստոյգ բառ, որ մէկ անգամ գործածում է Բուզ. Զ. 10. «Զանձն իւր կըր-թէր յագահութեան, որում ծարաւեալ աառ-քեալ փափագէր, սակայն միհանէս։ այն էին նորա»։ Այսպէս Պատկ. և Վենետ. 1889. իսկ Պատկանեանի ձեռագիրը, ՆՀԲ, ՋԲ և ԱԲ ունին միահանէք։ ՆՀԲ մեկնում է «Որպէս թէ միակ հանակ, այսինքն խաղ, կատակ, մի-մոսութիւն կամ կեղծաւորութիւն՝ առ ի հա-նել և քաղել ինչ մի յայլոց. լծ. թրք. միւտա-հանէ» (իմա՛ արաբ. [arabic word] mudāhana «շողոքորթութիւն»)։ Այսպէս նաև ՋԲ և ԱԲ։ Երկուսն էլ ընտրած են միահանէք ընթերց-ուածը։ Բառը անշուշտ յոգնակի է. ինչպէս ցոյց է տալիս էին յոգնակի բայը. եզակին պիտի լինի միահանէ կամ միհանէս։ Ինչ-պէս պէտք է կէտադրել նախադասութիւնը։ Վենետկի և Պատկանեանի հրատարանու-թիւնները վերինին պէս են. մինչդեռ ՆՀԲ «-փափագէր։ Սակայն միահանէք այն էին նորա, ի չորք անկեալ յոտս և ի ձեռս սո-ղէր...»։ Երևի նախկին ձևն է ուղիղ, որով. հետև երկրորդ պարագային սպասելի էր «զի ի չորք...»։ Առաջին ձևով կէտադրելով նա-ևառառութիւնը, անյարմար է գալիս «կա-տակ» նշանակութիւնը և աւելի յարմար է գալիս «փորձանք, վտանգ, փորձութիւն»։ Բուզանդ ուզում է ասել թէ «Յովհանը ագա-հութեան ծարաւի էր. սակայն այդ ագահու-թիւնը իր գլխին փորձանք էր բերում» (ինչ-պէս այգեպանի դէպքում. հմմտ. Բուզ. Զ. 9)։
mime, mimic, clown, zani, buffoon, merry Andrew, pantaloon.
• = Յն. μϊμος «ծաղրածու, խեղկատակ». ծագում է μιμέομαι «նմանեցնել, մէկի ձայ-նը կամ ձևերը կեղծել» բայից. սրանից են փոխառեալ նաև վրաց. მიმოხი միմոսի, მიმ-მოხი միմմոսի «աճպարար, ձեռնածու», լտ. mimus, ֆրանս. mime և հյ. միմ «միմոս»։ Սւրիշ է յն. μωμος «ծաղը, ծաղրական քըն-նադատութիւն», Νῶμος «Ծաղրի՝ Հեգնու-թեան աստուածը». գալիս է μωμέω, μωμάομαι «ծաղրել, հեգնել» բայից. սրանից են փո-խառեալ հրէարէն [hebrew word] momos, գերմ. Momus (և հայ. մոմոս) «խեղկատակ, ծաղ-րական անձնաւորութիւն՝ յետին յունական կատակախաղերի մէջ»։-Հիւռշ. 365։
simple;
serene, calm;
pure, clear, clean;
simple, sincere, genuine;
clear, evident;
simply;
ի —ի, ի —ոյ, with a clear sky;
serenity, sereneness, fine weather, clear sky, serene atmosphere;
evening stillness;
morning freshness.
• , ո հլ. (յետնաբար ի հլ.) «անա-պակ, մաքուր, անմրուր» Ել. իէ. 20. Փարպ. «բաց, չծածկուած» Ոսկ. ես. «անկեղծ, միա-միտ, պարզասիրտ» Ա. մն. իթ. 17. «պար-ռախօս, համարձակ» Իմ. է. 22. Ես. լե. 6. «ո՛չ-բաղադրեալ, միատարր» Պիտ. Կիւրղ. գնձ. «մեկին, յայտնի, բացորոշ, հասկանա-լի» Եւս. պտմ. Վրք. հց. Շնորհ. ընդհ. «մի-այն, լոկ» Վրդն. ծն. «պարզ՝ անամպ եր-կընքով՝ լուսնի լուսով ցուրտ գիշեր» ՍԳր, Վեցօր. Եփր. վկ. արև. Շիր. որից պարզել «մաքրել» ՍԳր. Սեբեր. Եզն. «բանալ, տա-րածել» Եզեկ. բ. 9. Ես. լգ. 23. «երկարել» Ել. խ. 17. Ոսկ. ա. տիմ. լ. «բացատրել, մեկնել» Վրդն. ծն. և պտմ. «բաժանուիլ, հե-ռանաւ» Բ. մկ. ժբ. 17. Ոսկ. յհ. ա. 2. աար-զախօս Իմ. ժ. 21. Կոչ. պարզական Ագաթ. Եզն. Սեբեր. պարզամիտ Առակ. ժա. 25, պարզկայ Վստկ. պարզուտ «քամոց» Վստկ 114. «ճրագի ձագար» Երեմ. ժբ. 19. պարզ-ուած Ագաթ. քաղցրապարզ Եւագր. նոր բա-ռեր են պարզաբանութիւն, պարզասէր, պար-զասիրութիւն ևն։
insinuating, alluring, enticing, smirking;
unsincere, deceitful, subtile, fraudulent, wicked, malicious.
• (գրուած նաև մեղմեղ, մեխմեխ) «նենգաւոր, կեղծաւոր, շողոքորթ» Առակ. ժբ. 26, Գծ. ը. 22, Ոսկ. որից մեղմեխանք «կեղծաւորութիւն, շողոքորթութիւն» Եզն. Ոսկ. մ. ա. 13, բ. 2, 5. «կոտրատուիլը, նազ-կըռտիլը, պչրանք (աչքերով, ձայնով, շար-ժումնեռով)» Ոսկ. եբր. ա. տիմ. մ. բ. 12 մեղմեխել Եզն. մեղմեխուրիւն Ոսկ. գաղ. մ. ա. 7, 13. մեղմեղիլ «մարդահաճոյ խօսքեր ռնել, կեղծաւորիլ» Ոսկ. եփես. էջ 836։
cunning, wiliness, knavery.
• , ի-ա հլ. (գրւում է նաև մանգ) «նենգութիւն, խորամանկութիւն» Վեցօր. 144. «խորամանկ» Հին բռ. որից մանկաւոր Եւագր. 304. մանկաւորել «մեքենայել, խար-դախել, նենգել» Եւագր. Տիմոթ. կուզ, էջ 158. մանկաւորապէս «խաբեբայութեամբ» Տիմոթ. կուզ, էջ 185. անմանկ «անխարդախ, անկեղծ» Ոսկ. մ. ա. 25. խորամանկ ՍԳը. խորամանկել ՍԳր. չարամանկ Բրս. մախ.։
veil, cover;
mask, cloak, appearance;
fiction, pretext, excuse;
— թղթոյ, envelope;
address;
ընդ —աւ, under the appearance.
• , ի-ա հլ. «երեսի ծածկոյթ, օօղ, դիմակ. 2. որևէ ծածկոց, վարագոյր. 3. կեղծիք, պատճառանք, առիթ» ՍԳր. Ոսկ. ես. տրից պատրուակ թղթոյ «նամակի ծրար» Կղնկտ. հրտր. Շահն. բ. 72 (հրտր. Էմինի՝ պարուակ). Ոսկիփ. պատրուակել «ծածկել, քօղարկել» Եզեկ. լբ. 7. Ոսկ. մ. գ. 30. Եփր. աղ. և ծն. պատրուակիչ «աչքը լուսն կապել, մթագնիլ» Մանդ. անպատրուակ Սկևռ. լմբ։
caressing, coaxing, wheedling;
flatterer, fawner, toadeater, adulator, smooth-tongued fellow, sycophant.
• , ի-ա հլ. «կեղծաւոր, շողո-քորթ» Եւագր. 62. Ոսկ. լս. ղկ. մրգր. «շո-ղոքորթական» Լմբ. սղ. Վրդն. դան. ա, էջ 245. «կեղծաւորութիւն, շողոքորթութիւն» Մագ. քեր. որից փաղաքշել «գգուել, փայ-փայել, շողոքորթել» Եւագր. 62. Ոսկ. մ. բ. 18. փաղաքշանք Ոսկ. մտթ. փաղաքշաբար Յհ. կթ. փաղաքշոտ Վրդն. ծն.։
son of a carpenter.
• կեղծեալ տղայ», [arabic word] pindā̄rā «կարծիք, ցնորք, երևակայութիւն»։]
• , ի հլ. «վէրքի ու-ռեցք» Ոսկ. հռովմ. 319. «վերքի թարախ» Յհ. կթ. «խոտի փտած հիւթը, արտաթորու-թիւն, որդ» Նար. մծբ. 450. «փխբ. հպար-տութեան փուքը» Ոսկ. հռովմ. 320, 397. «կեղծիք, խարդախութիւն» Ոսկ. Բ. կոր. ո-րից խղխայթիլ կամ խխայթիլ «թարախո-տիլ» Ես. ա. 6. Սարգ. յկ. դ. էջ 40. Յհ. կթ. խղխայթել «թշնամութիւնը ծածկել» Առակ. իզ. 26. (որ Լմբ. սխալմամբ մեկնում է «քրքրել, գրգռել»). խղխայթումն «թարախո-տիլը» Ոսկ. հռովմ. 386. բազմախղխայթ կամ բազմախխայթ Ոսկիփ. Ճառընտ։
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «միմոս, խեղկատակ» Ոսկ. մ. ա. 7. Եզն. «խենէշ, մեղկ» Ոսկ. ես. որից հտպտանք «պչրանք, պճնանք. 2. կցկցանք, կեղծիք, միմոսութիւն» Մագ. Սարգ. հտպր-տեալ «կեղծուած, ծածկուած» Մագ. գա-մագտ. (ՀԱ 1911, 379). գրուած է նաև խըտ-տիմ. ը. ժդ. որից պ-ի անկումով ձևացած են՝ հպտիլ «պաճուճուիլ, զարդարուիլ, միմո-սութիւններ անել» Ոսկ. փիլիպ. եփետ տիմ. հպտանք «պաճուճանք, միմոսութիւն» Ոսկ. մտթ. և փիլիպ. եբր. 554. գրուած է նաև շպտիլ Փիլ. տես. էջ 19 (որից յառաջացել և թերևս Բռ. երեմ. էջ 248 այլափոխեալ շպտ. «լկտի» բառը). կասկածելի է հպիտ «ծաղ-րածու, միմոս» ՓԲ։
• «կեղծաւոր, քծնող». մէկ ան-գամ միայն գործածուած է Ոսկեդարեան ռրականութեան մէջ՝ շողոքորթ առնել ումեք ոճով (Ոսկ. սղ. ՀԱ 1917, 27). աւելի լա-ճախական է յետոյ, ինչ. Պիտառ. Նար. Կլի-մաք. (գրուած է շողաւքորթ Սասն. էջ 55), որից շողոքորթել Յճխ. Դիոն. ածայ. Երզն. մտթ. շողոքորթանք Ճառընտ. շողոքորթու-թիւն Ասող. Գր. հր. արդի գրականում ոմանք գրում են շողոքորդ, իբր թէ կազմուած -որղ մասնիկով *շողոք արմատից։