axle, axis, pivot.
• (ՆՀԲ դնում է սեռ. սեռին, բայց չունի վկայութիւն) «անիւի առանցք» Սիր. լզ. 5. Փիլ. լիւս. 154. Պիսիդ. վեց. 341. Լծ. փիլ. որից սռնակ «առանցք» Եսագր. Լծ. փիլ. Արիստ. աշխ. սռնի «առանցք» (չունի ԱԲ) Տաթև. ձմ. խէ (երկիցս). Ճծթ. հարց. 182.-յգ. սեռ. սռանց Վրք. և վկ. 8Ո հմմտ. նաև լիսեռն։
• «զուտ, անխառն, պարզ, մաքուր» Ոսկ. գղ. և մտթ. Սեբեր. Փիլ. որից սեռնու-թիւն «յստակութիւն» Սեբեր. Ոսկ. մտթ. դ Ասող. -նշանակում է նաև «սերտ, հոծ, խիտ, պինդ», որից ունինք սեռնիլ «լցուիլ, խտա-նալ» Սեբ. իդ. էջ 79 (Լցեալ սեռնեցան վայր-քըն բուսով դալարոյ), սեռել «պնդացնել, ամրացնել» Դամասկ.։
clean, pure, clear, limpid;
sincere, true, simple.
• (ՆՀԲ դնում է սեռ. սեռին, բայց չունի վկայութիւն) «անիւի առանցք» Սիր. լզ. 5. Փիլ. լիւս. 154. Պիսիդ. վեց. 341. Լծ. փիլ. որից սռնակ «առանցք» Եսագր. Լծ. փիլ. Արիստ. աշխ. սռնի «առանցք» (չունի ԱԲ) Տաթև. ձմ. խէ (երկիցս). Ճծթ. հարց. 182.-յգ. սեռ. սռանց Վրք. և վկ. 8Ո հմմտ. նաև լիսեռն։
• «զուտ, անխառն, պարզ, մաքուր» Ոսկ. գղ. և մտթ. Սեբեր. Փիլ. որից սեռնու-թիւն «յստակութիւն» Սեբեր. Ոսկ. մտթ. դ Ասող. -նշանակում է նաև «սերտ, հոծ, խիտ, պինդ», որից ունինք սեռնիլ «լցուիլ, խտա-նալ» Սեբ. իդ. էջ 79 (Լցեալ սեռնեցան վայր-քըն բուսով դալարոյ), սեռել «պնդացնել, ամրացնել» Դամասկ.։
close, dense, compact, firm, strait, narrow, compressed, confined.
• Տէրվ. Altarm. 100 սեռն և սերտ բա-ռերի հետ՝ սանս. sara «ամրութիւն»։ Նոյն, Նախալ. 128 վերջաձայն մ հա-մարում է մասնիկ։ Հիւնք. սաղմն բա-ռից։ Գազանճեան, Արև. մամ. 1907, 934-5 թրք. səγ-maq «պարփակուիլ, ամփոփուիլ, տեղաւորուիլ»։
axle-tree;
whirl put to a spindle;
shin or shin-bone, the tibia.
• , ն հլ. (սեռ. լիսռան, լսռան, լգ. լիսռունք, լսռունք) «սրունքի՝ ոտքի՝ ողնա-շարի ոսկոր» Պղատ. տիմ. 150. Յայսմ. դեկտ. 23. Վրդն. պտմ. էջ 9. Միխ. ասոր. Ճառընտ. «իլի ծայրի օղակը» Բռ. ստեփ. լեհ. «սեռն, անուի առանցքը» իբր ռմկ։ (Վեր-ջին նշանակութիւնը՝ որ ՆՀԲ և ՋԲ նշանակում ևն իբրև գւռ. բառ, կասկածելի է։ Ունինք Երև. լիսօռ «կառքի առանցք», բայց այս բառը անշուշտ ռուս. peccopa ձևն է, որ իր հերթևն փոխառեալ է ֆրանս. ressort հոմանիշից)։ Այս բառից է լիսեռնաձև (նորագիւտ բառ) Տաթև. հարց. 243 (ողնաշարի համար է ա-սում)։
• ՆՀԲ դնում է սեռն բառից, իբր նրա հոմանիշը։ Lidén, Arm. Stud. էջ 131 իլ և սեռն «առանցք» բառերից կազ-մուած է համարում. նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. իտալ. fuso «իլիկ», fusolo «սրունքի ոսկոր», fuso dell' asse «սռնիի մէկ մասը», ռում. fus «իլիկ և սռնի», ալբան. bošt «իլիկ և սռնի», նբգ. spindel «իլիկ և առանցք. սռնի»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. լիսեռ, Երև. Կր. Շմ. յիսէռ, Հմշ. լիսէր, Խրբ. լիսmռ, Խտջ. նիսէռ. նշանակում են ճախարակի մասերից մէևռ (Երև. «ճախարակի իլիկի գլխի կլոր կաշին». Խրբ. «շրջանակաձև փայտ՝ որ գտնւում է ճախարակի ականջի կողքին՝ ճաղի վերի մա-սի վրայ և ծառայում է թելը բռնելու», Հմշ «մատմանք իլիկի տակ անցկացրած կապա-րէ կամ ծանր փայտէ կոնաձև ծանրոցը, որ ծառայում է ոլորումը դիւրացնելու»)։ Նոր բառեր են լիսեռնիկ Նբ. «սամիքի վրայի կլոր երկաթը», Բլ. «ծնկան գլխի ոսկորը. rotule», Բլ. «զանազան բաներ բարձրացնելու կամ ի-հեցնելու գործիք», լիսեռենի Ղրբ. «մի տեսակ աափակ ընտիր խնձոր և նրա ծառը». ւոեո-կեան Տր. «մի տեսակ ընտիր տափակ տանձ. աճկ. տէյիրմէն արմուտի» (Ագոնց, Աշխարհ, Ասիա, Ա. հտ. էջ 382)։
wheel;
— մեքենայի, — of a machine;
— յեսանի, grindstone;
— խորտկաց, jack;
— տղայոց, gig;
— առաջակողման նաւին, capstern, capstan.
• , ո կամ երբեմն ի-ա հլ. «կառքի ակ, անիւ» ՍԳր. «սեռն, առանցք» Ել. ժդ. 25. «տանջանքի մի գործիք» Բ. մկ. է. 3. «երե-խայի խաղալիք» Ոսկ. յհ. բ. 25. «երկնային մարմինների գունդը» Եզն. Սեբեր. Վեցօր. «ուղտափուշի սերմը» Վրդն. սղ. ձբ. էջ 278. այս բոլորը փոխաբերաբար ձևառած առա-ջին նշանակութիւնից։ Որից անուագայութիւն Դիոն. Երկն. անուաձև Կիւրղ. յես. և թգ. ա-նուաւոր Խոր. միջնանիւ Կոչ. 90. չորեքանիւ Կղկնտ. նոր բառեր են՝ հեծանիւ, հեծանւորդ, երկանիւ, քառանիւ, անուածաղիկ։
shower, abundant rain;
յամենայն —, every where;
always;
տեղի, տեղային ի ձեզ զ— երկնաւոր շնորհիցն, heavenly graces rained thick upon you;
— ոսկի տեղայր ի փեսայութեանն արտաշիսի, gold fell in showers at the nuptials of Artaxerxes;
spot, place;
post;
ի —, instead, in substitution for, in the place of;
անցանել ի — ուրուք, to stand instead of, to supply the place of, to substitute, to replace.
• = Փոխառեալ է ասորականից. հմմտ. ա-սոր. [arabic word] talā «ցօղ», [arabic word] taltā «թացու-թիւն, խոնաւութիւն», արամ. [hebrew word] tallā, եբր. [hebrew word] tal «ցօղ, անձրև», եթովպ. [hebrew word] tal «ցօղ», արաբ. [arabic word] tall «ցօղ կամ ռա-րակ անձրև. 2. բարակ անձրև տեղալ» (Ge. senius17, 276, Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 277, Brockelm. Lex. syr. 133)։ Հայերէնի տաղ ձևը աւելի համապատասխան է սեմականին, բայց ե-ի համար հմմտ. տերև, կեղև, սեռն։-Աճ.
solid, firm, hard, compact, constant, fix, stable, strong;
true, sincere, close, intimate, cordial;
—, —իւ, firmly, constantly;
voluntarily, willingly;
sincerely, intimately, closely;
— առաքինութիւն, solid virtue;
— սիրով, tenderly, affectionately, cordially;
— սիրել, to love sincerely, with all one's heart, passionately;
— աղօթել, to pray intensely, warmly, earnestly, eagerly.
• ՆՀԲ լծ. թրք. սէրթ «խիստ, պինդ», լտ. certus «ստոյգ» և հյ. սէր, սիրտ, նեոն։ Տէրվ. Altarm. 100 սեռն և սեղմ ձևեռի հետ՝ սանս. sāra «հաստատու-թիւն, ամրութիւն»։ Հիւնք. սիրտ բառից։ Müller WZKM 5, 269 յն. ϰρατύς «ու-ժեղ, զօրեղ», գոթ. hardus ևն բառա-խմբի հետ, որ մերժում է Հիւբշ. էջ 459։ Karst, Յուշարձան 407 սումեր. sir «կապել»։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 342 թրք. sert «ամուր, պինդ»։ Պատա-հական նմանութիւն ունին. յն. στερρός, գալլ. serth «հաստատուն», իռլ. seirt «ուժ» ևն, որոնց արմատն է հնխ. ster-(Boisacq էջ 910)։
sun;
cf. Արեւ.
• Հներից Սամուէլ Կամրջաձորեցի (Ժ դար) իր Տօնական բանից մէջ «Արե-գակն անուանեցաւ, այսինքն լուսոյ ակն»։ Վանական վրդ. իր Տարեմտի մէջ մեկնում է «Արեգակն, մեծ ակն ասի կամ տուրնջեան աստղ, կամ լուսոյ ակն» (տե՛ս արէկ)։ Վարդան Վոռ. Սաղմոսաց մեկնութեան մէջ դնում է. «Արեգակն, լուսոյ ակն զի լուսոյն սեռն և յստակ լոյսն ի նմա է»։ ՀՀԲ և ՆՀԲ դնում են իբր «արևու ակն»։ ՆՀԲ յիշում է նաև սանս. arka հոմանիշը։ Էմին, Հայ հեթան. կրօնը, հյ. թրգմ. Յոյս հան դէս Արմաշու, 1876, էջ 293՝ դնում է «արեգի աչք». արեգակը այսպէս ըմբըռ-նել Հայոց միայն յատուկ չէր. նոյնն ու-նէին նաև ուրիշ ազգեր. այսպէս՝ Պար-սիկները համարում էին Արամազդի աչ-քը. Եգիպտացիք՝ Տիմիուրղօսին աջ աչ-քը. Յոյները՝ Դիոսի աչքը. հին Գերման-
rolling, circular motion, circulation;
case;
— անուանց, oblique cases.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. qkol-«շարժիլ, դառնալ, պտուտ գալ» արմատից. ցեղա-կիցներն են յն. πέλομαι «շարժիլ», ἔπλετο «դարձաւ», περιπλήμενος «դարձած», πάλιν «դարձեալ, յետս», πόλος «առանցք, լի-սեռն». ϰυϰλος «շրջան, անիւ», πολέυω «շար-ժիլ», πωλέομαι «յաճախել», τελέϑω «եմ, լինել», սանս. čarati «շարժիլ», čakrá-«անիւ», զնդ. čaraiti «դառնալ», čaxra «ճա-խարակ», հսլ. kolo, չեխ. kolo, ռուս. koleso «անիւ», հպրուս. kelan, հիսլ. hvel, hjol, անգսք. hwēol, hwēl «անիւ», անօլ. wheel «անիւ, դարձնել», լեթթ. du-celes «երկ-անիւ կառք», փռիւգ. kikλην «Սայլ կամ Մեծ Արջ համաստեղութիւնը» ևն։ Այս բոլորը ծագում են հնխ. g'el-, g'ol-, g'l-արմատից (Po-korny 1, էջ 514-6, Trautmann 125, Boi-sacq 531, 533 և 743, Walde 178, Berneker 549)։ Հայերէնը ծագում է g'ol>հոլ ձայն-դարձից (-ով մասնիկով), իսկ g' el-ձևը ներկայացնում են յեղ, եղ, որոնց վլայ տե՛ս առանձին։ Պարզ արմատը պահում են գա-ւառականները։
clearness, cleanness, purity.
chickpeas.
• , ն հլ. (սեռ. սիսեռան կամ սիսռան) «սիսեռ, տճկ. նոհուտ» Ագաթ. Գաղիան. Վրք. հց. բ. 367. գրուած սիսառն Վրդ. առ. 193. որից սիսեռնախորով (նոր բառ)։
• ԳՒՌ.-Գոր. Ղրբ. սի՛սէռնը, Ալշ. Զթ. Մշ. Վն. սիսեռ, Սլմ. սիսեռ, սսեռ, Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Տիգ. սիսէռ, Սեբ. սիսէ՛ռ, Հճ. սի-նէր, Մկ. Ննխ. սըսէռ, Տփ. սի՛սիր, Ագլ. սա՛յսmռն։ Նոր բառեր են սիսեռակեր, սի-սեռնոց։-Սվեդ. սիսիռ։