balister;
swing, see-saw;
խաղալ բաբնու, to swing, to see-saw.
· Calfa
, ի-ա հլ. «պարիսպ քանդելու պատերազմական քարընկէց մեքենայ» Լաստ. ժզ. Ուռհ. ճզ. որից բաբանաքար «բաբանով նետելու քար» Մխ. ապար. գրւում է նաև բանբանաքար. -ՀՀԲ գիտէ նոյնպէս բանբա-նախաղաց բարդը, որի վրայ տե՛ս ԳԻՌ։
= Թուրք-թաթարական բառ է, ինչպէս երև-ւում է Լաստիվերտցու վկայութիւնից. «Պա-տերազմական գործի պատրաստեալ, զոր են-քեանք (թուրքերը) բաբան կոչէին». Լաստ. ժզ. տպ. Վենետ. 1844. էջ 69։-Սակայն Буда-говь չունի այսպիսի մի բառ և ուրիշ թուրք-թաթարական բառարանների մէջ էլ չեմ հան-դիպած։-Աճ
ԳՒՌ (dialectal) ՆՀԲ (հտ. Ա. էջ 399 գ), ՋԲ (էջ 267ա) և Նորայր, Բառ. ֆրանս. (տե՛ս bas-cule, balançoire, branloire բառերի տակ) դնում են գաւառական բաբան «գերան՝ որի երկու ծայրերը նստելով տղայքը՝ ճօճւում ևն». աւս ձևը ծանօթ չէ ինձ այլուստ։ Գաւա-ռականներում այս իմաստով ունինք արա-սընգի, լոկէփոկէ, հալաճօճիմ, տնկլհոչի. տնկլհոզի, տռտանկուզիկ, տրնկուզայ, տճկ. տանկալափիշտի, չէօյլէնչէօք. ՀԲԲ էլ կազմել է վերի բառից բաբանախաղաց «բաբան խա-ղացող»։
Պատերազմական գործի, զոր բաբան կոչէին, որ յոյժ ահագին էր. զոր ասէին, թէ չորեքհարիւր սպասաւորք էին նորա, որք զպարանսն քարշէին, եւ վաթսուն լիտր քար եդեալ ի պարսատիկսն՝ ի քաղաքն ձգէին։ Մի ոմն երթեալ մինչեւ ի բաբանն՝ զշիշն եհեղ ի վերայ բաբանացն, եւ նոյն ժամայն բորբոքեալ բոցոյն, եւ այլն. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
Ետ բերել զբաբանն, զոր վասիլ թագաւորն արարեալ էր։ Բաբանով (կամ բաբնով) փլուցին. եւ այլն. (Ուռհ. ՟Ճ՟Զ։)
Արսէն ոմն դպիր զբաբանն մեկնէ Խոյական. բայց Խոյ է այլ մեքենայ, զոր տեսցես ի կարգին։
stone of a balister.
· Calfa
որ իբր ռմկ. գրի ԲԱՆԲԱՆԱՔԱՐ. է մեծ քարն՝ զոր արձակեն բաբանաւ ի վերայ պարսպաց ի քանդել. մէնճէնիգ դաշը.
Առաքէ միշտ բաբանաքար վէմ ադամանդեայ՝ անյաղթելի քարողողս ընդ ամենայն տիեզերս, առ ի կործանել զաշտարակսն սատանայի. (Մխ. ապար.։)
subtility, cavilling, quibble, quirk, sophistry.
· Calfa
Բե՛ր դարձեալ քեզ՝ զոր իւրաքանչիւրում (անկ) ասասցուք նրբաբանութեամբ. (Մեկն. ղեւտ.։)
singing the Trisagium.
· Calfa
Սրբաբանիցըն համաձայն՝ տո՛ւք օրհնութիւն քրովբէանակ. (Շ. տաղ.։)
Միասնական աստուածութեան, որում սրովբէքն են սրբաբան. (Պտրգ.։)
Սրբաբանն եւ պայծառախօսն յովհան՝ ոսկիբերան ասացաւ. (Վրդն. լուս.։)
to sing the Trisagium, to sanctify, to hallow, to laud.
· Calfa
Սրբաբանեսցո՛ւք որ յղեացն զնա. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Սրբաբանել զերեքանձնեան մի աստուածութիւն. (Մաքս. եկեղ.։)
Զիսկակիցն հօր եւ հոգւոյն սրբաբանէին. (Տօնակ.։)
Քերովբէից դասքն գովէին, եւ սերովբէք սրբաբանէին. (Գանձ.։)
Որ ի հրեղէն լեզուացն եռահիւսակ սրբաբանիս։ Ի հրեղէն երեքսրբեան լեզուացն սրբաբանիս. (Շար.։ Եփր. ծն.։)
Ընդ սրբասաց սրովբէսն սրբաբանօղ. (Երզն. լս.։)
Իսկ սրբաբանեցաւ ի նշանագրութենէն քերթողական արուեստիւ ի յապահով անապատս. (Լմբ. յիշատ. յայտն.։)
Trisagium, hymn.
· Calfa
Զսուրբ երրորդութիւնն փառաւորելով զուգաձայն սրբաբանութեամբ։ Օրհնութիւնք երգոց, սրբաբանութիւնք սաղմոսաց. (Նար. ՟Լ՟Դ. ՟Ղ՟Գ։)
Սրբաբանութիւնն սրովբէից ելից զայս տաճար։ Սերովբէքն բարբառէին զսովորականն իւրեանց սրբաբանութիւն. (Լմբ. ատ.։ Ճ. ՟Ժ.։)
cf. Սրբաբանեմ.
· Calfa
ՍՐԲԱՁԱՅՆԵԼ. Զսուրբ սրբոյն վերաձայնել. սրբաբանել.
cf. Սրբաբան.
· Calfa
Որ ասէ զսուրբ սուրբն, կամ զերեքսրբեան օրհնութիւն. սրբաբան. օրհնաբան. եւ Օրհնաբանական. իբր յն. ἀγιόλογος, ἀγιολογικός.
engine of war, machine.
· Calfa
, ի հլ. «պա-տերազմական գործիք, բաբան կամ նման-ներ» ՍԳր. Սեբ. 145։ Տե՛ս և մանգանայ։
ՄԱՆԳՂԻՈՆ ՄԱՆԳՂՈՆ. μηχανή machina, praesertim bellica. Նոյն է ընդ Մենքենայ. մեքենայ. յն. միխանի՛. լտ. մա՛քինա. պ. մէնճէյնիք. Գործի արուեստական՝ մանաւանդ պատերազմական, որպէս բաբան, նետակալ, սանդուղք, էշք փայտաշէնք, եւ այլն.
fruit of cypress, plane-tree;
— շերամոյ, cocoon.
· Calfa
(բաբանի) տե՛ս Կոզակ։
Խոզակբաբանի. (Ուռհ.։)
cf. Փիլիկկոն.
· Calfa
«մի տեսակ պատերազմական մեքենայ, բաբան» Վանակ. յոբ. որ և փի-լիկկոն Երզն. մտթ. 407, փիլիկուան Լաստ. ժո, էջ 69, փիլիկպան Ուռհ. 191, 196, 250 (փիլիպան, փլիպան, փիլապան, փիլիպոն ըստ այլ ձձ). փլաւան Դրնղ. 225։
= Պրս. [arabic word] palkan «բաբան, մանգղիոն», որի երկրորդ մասն է [arabic word] -kan (արմատ [arabic word] kandan «փորել, քանդել» բայի) և նշանակում է «փորող, քանդող». բայց ան-յայտ է pal-։ Պրս. բառը բոլորովին չի ծած-կում հայ ձևը, որին աւելի նման է հնչում վրաց. ფილაკანი փիլականի, որ և փիլա-գանի, փիլակոնի, փիլեկոնի (Մառ, տ. Teксть հտ. Ix, էջ 16)։ Երկուսը միասին մի երրորդ աղբիւր են ենթադրում։-Աճ.
ՓԻԼԻԿՈՆ կամ ՓԻԼԻԿԿՈՆ կամ ՓԻԼԻԿՈՒԱՆ. ֆէլախէնշ ֆէլախուն. Պարսատիկ, կամ պարս մեծ. բաբան. մեքենայ պատերազմական ի ձգել զքարինս մեծամեծս. որպէս եւ բաղիստր ի ձգել զնետս.
that ruins, destroys the world.
· Calfa
Ի ոյն ամին ասպատակեաց սեւադայ աշխարհաւերն։ Ձերբակալ արաեալ զապստամբն բաբան զմարդախողխող՝ աշխարհաւեր՝ արիւնբու գազանն. (Կաղանկտ.։)
that consists of three things or words;
— նուագ, trisagion.
· Calfa
Որ ի հրեղէն լեզուացն եռահիւսակ սրբաբանիս». տպ. եռահիւսեակ. (Շար.։)
cf. Երեքանձնեայ.
· Calfa
Սրբաբանել զերեքանձնեան մի աստուածութիւն. (Մաքս. եկեղ.։)
cf. Երեքանձնեայ.
· Calfa
Սրբաբանել զերեքանձնեան մի աստուածութիւն. (Մաքս. եկեղ.։)
of three persons.
· Calfa
Սրբաբանել զերեքանձնեան մի աստուածութիւն. (Մաքս. եկեղ.։)
cf. Երեքանձնեայ.
· Calfa
Սրբաբանել զերեքանձնեան մի աստուածութիւն. (Մաքս. եկեղ.։)
correspondent, equal, unanimous;
joining in accord;
of one accord;
— գտանիլ, to come to terms, to agree, to be of one mind;
to be in tune.
· Calfa
Զսուրբ Երրորդութիւնն փառաւորելով ... զուգաձայն սրբաբանութեամբ. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
to speak truth;
to plead;
to practise law.
· Calfa
զիրաւաբաբանել դատաւորին ի դատաստանին, եւ զմեր անպատասխանի լինելն։ Սկսանի դատաւորն իրաւաբանել, եւ մի ըստ միոջէ ըզյանցանսն ցուցանել. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ե. ՟Թ։)
balista;
arbalet, crossbow;
catapult.
· Calfa
βελόστασις (նետակայք). locus ad tela explodenda constitutus, machina bellica, balista, aries. որ եւ ասի ՆԵՏԱՁԻԳ ԱՇՏԱՐԱԿ. Մանգղիոն. բաղիստր. Տեղի ի մարտկոցի կամ ի բանակի ի պէտս նետաձգութեան. եւ Գործի ձգելոյ զմեծամեծ նետս եւ զքարինս, որպէս խոյ. բաբան.
level, levelling, planing, smoothing;
equality.
· Calfa
Ոչ հաւասարէ այնր հարթութեամբ համազուգակցել։ Զուգաձայն սրբաբանութեամբ՝ հանգունատիպ հարթութեամբ. (Նար. ՟Թ. եւ ՟Լ՟Դ։)
cf. Մարդախոշոշ.
· Calfa
Ապստամբն բաբան՝ մարդախողխող աշխարհաւեր արիւնարբու գազանն. (Կաղանկտ.։)
slaughtering or massacring man, murderous, killing, bloody, sanguinary, cruel;
cut-throat, homicide.
· Calfa
Ապստամբն բաբան՝ մարդախողխող աշխարհաւեր արիւնարբու գազանն. (Կաղանկտ.։)
concordant, consonant, conformable;
in unison;
unanimously.
· Calfa
Սրբաբանիցըն համաձայն՝ տո՛ւք օրհնութիւն քովբէական. (Շ. տաղ.։)
sling;
cross-bow, arbalist.
· Calfa
ՊԱՐՍԱՏԻԿ ասի եւ Մեծ եւ ահագին քարընկէց ընդունարան բաբանի.
missive weapon, sling.
· Calfa
Գործի հանելոյ կամ ձգելոյ զվիրգս. որպէս մեծ պարսատիկ, բաբան, բաղիսար. կամ մուրճ, կռան քարահատաց.
cf. Սրովբէ;
focus of love.
· Calfa
Երկրակոխ հիւթաւոր առ սերարփին սրբաբան. (Նար. մծբ.։)
to grant favours, to endue or adorn with favours;
to congratulate, to felicitate, to wish joy, to pay compliments.
· Calfa
Ուրա՛խ լեր մարիամ սրբաբանեալ, կո՛յս շնորհաւորեալ. (Ճ. ՟Գ.։)
throwing, flinging or casting stones;
ballista, catapult;
— բարբառ, biting words;
իբրեւ — մի, a stone's cast or throw;
— առնել, to precipitate;
— լինել, to throw stones;
to fling at one.
· Calfa
ՔԱՐԸՆԿԷՑ. λιθοβόλον instrumentum bellicum ad jaciendos lapides. Գործի քարաձիգ. բաղիստր. բաբան. պարսատիկ մեծ.
legal, legitimate, lawful, permitted, conformable to the law or to custom;
legal, juridical, canonical;
valid, efficacious, in due form;
legist, doctor in law;
— ցուցանել, կացուցանել, to legitimate, to authorize, to sanction.
· Calfa
Օրինաւոր ամուսնութիւն, կամ չափ հասակի. կամ այր կնոջ։ Օրինաւոր երկրպագութիւն կամ սրբաբանութիւնք. (Ածազգ.։ Յճխ.։ Մխ. դտ.։ Փիլ.։ Պտրգ.։ Ճ. ՟Բ.։)
ἀγιολογία, τρισάγιον, ἀγιασμός hagiologia, trisagium, cantus ter sancti, sanctificatio. Սրբաբանութիւն. սրբերգենութիւն. երեքսրբեան երգ սրովբէից, ըստ տեսլեանն եսայեայ եւ յովհաննու.
wall;
partition;
— զորմայն, from wall to wall;
in groping, groping along;
քանդել զ—, to unwall, to dismantle.
· Calfa
Böttich. Arica 76, 259 պրս. bārū «պարիսպ» և dī-vār «որմ» բառերի հետ։ Նոյն, Wurzelforsch. § 10 var ար-մատից։ Lag. Urgesch. 229 նոյն է դը-նում սանս. *varman, *varma=հյ. գեղմն բառերի հետ՝ իբր «ծածկող»։ Տէով. Նախալ. 106, 128 մ մասնիկով yar «ծածկել» արմատից։ Bugge KZ. 32. 22 հնխ. *sormos ձևից. հմմտ. հսլ. chramu «տուն», յն. ὄρμος «փողպատ, նաւ կապելու ցից»։ Այս մեկնութիւնը բոլորովին անստոյգ է համարում Հիւբշ. 483, որովհետև հսլ. ch այստեղ չի ծա-գում հնխ. s-ից։ (Մերժում են նաև Ber. neker 397 և Pokorny 2, 500), Հիւնք. յն. ὄρμος «ամրութիւն» բառից։ Bittner WZKM 14 (1900), 161 լտ. murus «պատ»? Patrubány ՀԱ 1906, 56 հնխ. or «շարժիլ, վերանալ» արմատից. հմմտ. ւտ. orior «ամբառնալ, վերա-նալ»։ Karst, Յուշարձան 408 սումեր. ur «հիմ, պատ»։ Պատահական նմա-նութիւն ունին լտ. murus և գերմ. Mauer «պատ»։ Պատահական նմանու-թիւն ունի ասուր. arammu «պատ, պատնէշ», որ թերևս աւելի «բաբան» է նշանակում (Muss-Arnolt, Ass. Handwb. 102ա)։
architrave;
lateral construction;
wood-work, frame work, planks, joists;
back of a house.
· Calfa
, ի-ա հլ. «շէնքի պահանգ, կապ. բարաւորների վերնախարիսխը, վերևի շեմ-րը, շինուածքի դուրս կարկառուած մասը» ԱԳո. Եւս. քր. ա. 69. (բառիս իմաստը ման-րամասն բացատրում է Նչ. եզեկ։ Արդի և. կեղեցական լեզւով՝ «Խորանի մեծ կամարի մէջտեղն է, ուր լինում է օծուած մի խաչ». Քննասէր, Օրաց. ազգ. հիւանդ. 1906, էջ 154)։ Գրուած է նաև խոզակ. այսպէս՝ խո-զակ բաբանի Ուռհ. էջ 120, Սմբ. պտմ. էջ 70, խոզակ բերդի կամ բանտի՝ Ուռհ. էջ 338։
impudent, insolent, impertinent, brazenfaced, bold;
immodest, indecent, shameless;
cynic.
· Calfa
(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկա-յութեան) «անամօթ, լպիրշ» ՍԳր. Եղիշ. ո-րից լրբիլ Ոսկ. յհ. բ. 1, մ. բ. 27, Մծբ. լըր-բութիւն Երեմ. խթ. 16. Ոսկ. յհ. ա. 40. լըր-բենի Առակ. է. 13. Սիր. իգ. 6. լրբախօս Ոսկ. ես. լրբաբանութիւն Ուխտ. բ. 88 լըր-բաբանական (ըստ յն. ուղղելի լրբական) Ոսկ. մ. ա. 1. լրբագոյն Ոսկ. յհ. բ. 3, 12, 26. լրբական Փարպ։
shell, bomb, grenade;
—ս արձակել, to shell, to fire shells, to shoot bombs.
· Calfa
(որ և ըռումբ), ի-ա հլ. «նետելու քար, երկաթ. 2. տէգ, նիզակ» Թղթ. դաշ. ժռ. հռոմկլ. Ուռհ. Երազ. Մաշտ. ջահկ. Մխ. դտ. էջ 266 (մեկնում է «նիզակ». այսպէս՝ ռունին նիզակս, որ է ըռումբ»). գրուած ըռում «նիզակ» Թլկր. 53. որից ռմբաքար (գրուած նաև ըռըմբաքար) «բաբան, բա-բանով նետելու քար» Յոբ. խա. 19. Եզեկ. ժգ. 11, 13. Ա. մկ. զ 51. ռմբաւոր «իշխա-նի նիզակաւոր հետևորդ» Ոսկ. յհ. բ. 18 (էջ 713), ռմբափակ «զինւորներով պաշարուած» (նորագիւտ բառ) Առաք. պտմ. 12. ՀՀԲ ունի նաև ըռըմբարտակ, ըռմբկէն։ Արդի գրակա-նում ռումը նշանակում է «թնդանօթի գըն-դակ», որից և ռմբաձիգ, ռմբակոծել, ռըմ-բակոծութիւն նոր բառերը։
sling;
swarm of bees;
քարինս արձակել —իւ, to sling.
· Calfa
, ի հլ. «քար գցելու փոկ. տճև. սա-փան» ՍԳր. սրա հետ նոյն են (զանազան մասնիկներով կազմուած) պարսետ կամ պարսէտ «նոյն նշ.» Զենոբ էջ 45, Պդատ. օրին. Վանակ. յոբ. պարսատիկ ա հլ. «պարսաքարի փոկ» Ա. թագ. իբ. 29. Առակ իզ. 8. «բաբանի մէջ քար դնելու տեղը» Լաստ. պարսատակ «նոյն նշ.» Յհ. Կթ Արիստ. մկրտ. պարսայակ Արծր. արմատա-կան պարս ձևից են՝ պարսաւոր ՍԳր. պար-սաքար Զաք. թ. 15. պարսաքարել Ա. թագ. ժէ. 49. իե. 29. պարսել «պարսաքարով զարնել» Մազ. Նար. «քարկոծել» Օրբ. հրտր. Էմ. էջ 330 (Պարսել զբերան զրաբան ա-րանց). «ոստնուլ, վեր ցատկել» Պտմ. ա ղէքս. Փիլ.։
Persian;
—ք, Persia.
· Calfa
, ի հլ. «քար գցելու փոկ. տճև. սա-փան» ՍԳր. սրա հետ նոյն են (զանազան մասնիկներով կազմուած) պարսետ կամ պարսէտ «նոյն նշ.» Զենոբ էջ 45, Պդատ. օրին. Վանակ. յոբ. պարսատիկ ա հլ. «պարսաքարի փոկ» Ա. թագ. իբ. 29. Առակ իզ. 8. «բաբանի մէջ քար դնելու տեղը» Լաստ. պարսատակ «նոյն նշ.» Յհ. Կթ Արիստ. մկրտ. պարսայակ Արծր. արմատա-կան պարս ձևից են՝ պարսաւոր ՍԳր. պար-սաքար Զաք. թ. 15. պարսաքարել Ա. թագ. ժէ. 49. իե. 29. պարսել «պարսաքարով զարնել» Մազ. Նար. «քարկոծել» Օրբ. հրտր. Էմ. էջ 330 (Պարսել զբերան զրաբան ա-րանց). «ոստնուլ, վեր ցատկել» Պտմ. ա ղէքս. Փիլ.։
club, staff;
pebble, stone.
· Calfa
«ռմբաքար, քարկոծելու մեծ քար» Բ. մկ. ա. 16. Եղիշ. գ. էջ 44. Ճառընտ. Նար. էջ. 150. որից վիրգահան «բաբան կամ քար-տաշի կռան» Արծր. էջ 131. հաստավիրգ «հաստ քարից» Պտմ. ամաս. 57. վրգուտ «քարոտ» Երզն. քեր. ըստ Լեհ.-Նոյն նշա-նակութեամբ պէտք է առնել վիրգ Բ. մկ. դ. 41, որի դէմ ՆՀԲ գտնելով յն. «փայտից թանձրութիւնս» և լտ. «հաստ բիրս», իբր տարբեր բառ դնում է այստեղ վիրգ «բիր». սրան են հետևում նաև ՋԲ և ԱԲ։
confiding, trusty, unsuspicious;
— լինել, to be sure, reassured;
to trust;
— առնել, to strengthen, to reassure, to remove one's fears, to give one's word for;
— եմ զի, I am sure, I am convinced that, I do not doubt that;
— լերուք յիս, rely, reckon on me;
ոչ էր — յերեւելիսս, he had not placed his hopes in wordily things.
· Calfa
=Հպրս. *vistāhuva-, պհլ. vistāxv «վըս. տահ, անպատկառ», պազ. vastāx «վստահ, ապահով, համարձակ, ինքնավստահ, յանձ. նապաստան, լիրբ, անպատկառ», պրս. [arabic word] gustāx (նաև bustāx, սխալմամբ kustāx, համառօտուած ustāx, ustāx, istāx) «ան-համեստ կերպով խօսող, լրբաբան» (Horn § 920)։-Հիւբշ. 249։