barley;
grain;
of barley.
• (-ւոյ, -եաւ կամ -ւով, -եաց) «գա-րի, արփա» ՍԳր. Եւս. քր., որից՝ գարեղէն «գարիէ շինուած» ՍԳր., գարեդիւթ «գարիի նաւելով հմայող» Մխ. Երեմ. Տօնակ., գարե-հատ «մէկ հատ գարիի ծանրութիւնը» Շիր. Երզն. քեր., գարեհաց Վրք. հց., գարեջուր Ճառընտ. Յայսմ. Մխ. բժշ., գարընկէց Կիւրղ. ղկ. Ոսկիփ., գարեջրանոց, գարեջրա-տուն (նոր բառեր)։
• = Ծագումն անստոյգ է, հնդերոպական լեզուների մէջ գտնում ենք յն. ϰρī, ϰριϑή, լտ. hordeum (գւռ. fordeum), հբգ. gersta. գերմ. Gerste «գարի», անգլսք. gratan, անգլ. groats «կորկոտ» (պհլ. ǰurtak «արմը-տիք» և պրս. [arabic word] zurd «մի տեսակ ոլոռ»), որոնք կարող են մէկ արմատից ծագած լի-նել։ Սրանցից յոյնը ծագում է հնխ. ghčrz-dā ձևից, գերմանականը՝ հնխ. gherzdā ձևից, լատինը՝ հնխ. ghrzd-ձևից (անգլե-րէնը՝ ghroidhn-). սրանց դէմ սպասելի էր հյ. *գարստի և հարց է, թէ կարո՞ղ էր այս ձևից էլ յառաջանալ զարի, ինչպես որ յունարէնի մէջ ϰρւϑή >*ϰριϑ ձևից յառաջա-ցել է ϰρί. (Walde, 969, Boisacq, 517, Horn, § 657 և Kluge, 176)։ Կայ նաև ալ-բան. driϑ «գարի», որ ըստ Jokl, I 30 202 հաստատում է նախաձևի ք'h նախաձալ-նը (տե՛ս Pokorny, 1, 611՝ որ հայերէնը համարում է ոչ-հնդևրոպական. հմմտ. վրազ. քերի, բայց հայերէնի ցեղակցութիւնը ըն-դունում է Meillet, Dict.-étym. lat. 438)։-Հիւբշ. 432։
• Առաջին անգամ Աւգերեան, Բազատր. Հփ. և կշռ. 62 համեմատեց յն. ϰριϑή բառի հետ։ Klaproth, Asla polygl. 1823 էი 114 օսս. chor, վրաց. keri լտ. hordeum և էջ 101 գերմ. Gerste, օսս. chor բառերի հետ։ Pictet. 1, 270 օսս. chor, վրաց. քերի ձևերի հետ կցում է պրս. [arabic word] xwār «ուտելիք» բառին։ Kuhn, KZ, 11, 387 հանում է *ghars, ghvars արմատականից։ Հիւբշ. KZ, 23, 30 կցում է լտ. hordeum «գա-րի» բառին, իբր հնխ. ghardha ձևից։ Canini, Et. etym. 238 պրս. kar «բը-րինձ» և սանս. gäritra «գարի» բառե-րի հետ։ Տէրվ. Լեզու. 1887. 119 հա-նում է նոյնպէս հնխ. ghardha ձևից, ուր «ր-ի քով dh ինկած է»։ ՀԲուս. § 430 յն. ϰρει։ Հիւնք. գերի բառիզ։-Bugge, KZ, 32, 5 ենթադրում է ghrid նախաձևը, որից վերջաձայնի անկումով յառաջանում է հյ. գարի, բայց կաս-կածում է նաև, որ մի գուցէ բառս կովկասեան լեզուներից փոխառեալ լի-նի։ (Կովկասեան լեզուների մէջ ունինք վրաց. մինկ. լազ. սվան. թերի, ինգ. քեր, ափխազ. ակեր, բոլ որն էլ «գարի» նշանակութեամբ և ձևով այնքան մօ-տիկ հայերէնին)։ Scheftelovitz, BВ, 29, 50 յոն. οῦλαί, ատտ. όλαί «գարիի ա-ղանձ» բառին ցեղակից։ Patrubány, SA, 2, 13. և ՀԱ, 1908, 187 սանս.
• vār «ջուր» բառի հետ՝ իբր «գարեջուր շինելու յատուկ բոյս»։ Մառ, Ocнов. таблиць, էջ 4, կցում է վերի կովկաս-եան ձևերին և արաբ. [arabic word] ša'īr և եբր. [hebrew word] sə'ōra «գարի» բառերին, սեմական արմատը դնում է škr, իսկ յաբեթական արմատը՝ akr, որից առա-ջանում են վրացական ու հայկական ձևերը։ Նոյն հեղինակը ՀԱ, 1921, 81 աւելացնում է և բասկ. gari «ցորեն»։ Dštir, Btrg. Alarod. 55, 110 բասկ, gari, ափխազ. aker, վրաց. քերի «գա-րի», ալբան. kaδ-«աչքի գարիկ» ևն։ Pictet, բ. տպ. Ա. 341 երկար խօսում է յն. ϰρὶ, կելտ. ceri համեմատութեան վրայ, իսկ Բ. էջ 410 զարօղի միազ-նում է ևեւտ. ceria, գալլ. cerevisia, յն. οϊνοσ ϰρίϑινος, «գարեջուր» բառե-րին։
• ԳՒՌ.-Պլ. (հին լեզուով), Տփ. գարի. Ալշ. Ախց. Ասլ. Երև. Խրբ. Կր. Մշ. Ննխ. (գիւղերը), Սեբ. Սչ. գ'արի, Ռ. քարի, Հմշ. կարի, Զթ. գ'արը՛, գ'այը՛, Հճ. գ'այի, Շմ Սլմ. Վն. կ'mրի, Ղրբ. կ'm՛րի (Թաղոտ գիւղ՝ կ'եօ՛րէ), Մրղ. կ'mրի՛, Մկ. կ'mրը՛, Տիգ. քmրի, Ոզմ. գ'mրե՛, Ագլ. գե՛րի, Ջղ. գ'ո-րի։-Նոր բառեր են՝ գարետուն, գարիկ, գարուկ, գարուկեր, զարնագարի, զարենոց, գարեփշբուկ ևն։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից փոխառեալ է երևում արաբ. [arabic word] ja'ra «մի տեսակ գարի, որի հատիկները խոշոր և շատ սպիտակ են լի-նում» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 799)։ Աւս բառը կարելի չէ որևէ արաբ արմատով մեկ-նել, կայ արաբ. ǰer արմատը, բայց սրա նշանակութիւնները (աղբ, կղկղանք, յետոյք ևն) բոլորովին անյարմար են նախորդին։
leafy branch.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. youo-ձևից, որ միջին ձայնդարձն է *yeuo-բառի. նշանա-կում է «ցորեն, գարի, կորեկ կամ նման մի բոյս, խոտ, արօտ». ժառանգներիո հմմտ սանս. [other alphabet] yava-«ցորեն, գարի, կորեկ». [other alphabet] yavasa «խոտ, արօտ, մարգ», զնդ. սι︎ уava-«ցորեն», yəvīn-«արտ», ya-vañha-«արօտատեղի», պհլ. jav, yav, պրս. [arabic word] ǰav, քրդ. je, jau, yo «գարի», օսս. yau, yáu, yeu «կորեկ», բելուճ. ǰo, jav «գարի», յն. ζειαί, ζεαί «կարմրահատ ցորեն», լիթ. ǰavai «ցորեն», ǰaviena «ցորենի արտ», iauja «ցորենի չորանոց», ռուս. овинъ, ուկր. бvyn «ցորենի որաները չորացնելու յարկ». միջին ձայնդարձն է ներկայացնում յն. φυσί-ζοος «ցորենաբեր, պտղաբեր, սնուցիչ» բարդի երկրորդ եզրը (Pokorny 1, 202, Boī-sacq 307, Walde 400, Trautmann 107, Horn § 428)։-Աճ.
pearl barley;
malt;
chestnut.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «կեղևեալ՝ մանաւանդ եփուած գարի կամ հերիսայ» Եւագր. 7=Վրք. հց. Ա. 322. Լծ. եւագր. որից կասկաջուր «ռա-րեջուր» Վրք. հց. Ա. 322, Վրք. ոսկ. Եւագր. Z. Մագ. թղ. էջ 115. հմմտ. նաև քաջկէն։
• = Պհլ. *kask «գարի» բառից փոխառեալ, որ թէև աւանդուած չէ, բայց մինչև այսօր էլ պահուած ենք գտնում մի քանի իրանա-կան բարբառներում. ինչպէս՝ մինջանի käsk «գարի» (MSL 19, 147). եազգուլա-մի käsk «գարի» (JAs, 1916, էջ 251)։ Պհլ. ձևից է ածանցւում պրս. *kašk «գարի», որ թէև նախորդի նման չէ աւանդուած, բայց պահուած է պրս. մի քանի ածանցներում ինչ. [arabic word] kaškāb «կասկաջուր, գարե-ջուր», [arabic word] kaškēn «քաչկէն, գառե-հաց», [arabic word] kaško «զարեջուր» և [arabic word] keškek «հերիսայ»։ Իրանեանից է փոխառեալ նաև արաբ. [arabic word] kašk «կասկաջուր, գարիի խաշու՝ որ գործածա-կան է բժշկութեան մէջ» (Կամուս, թրք թրգմ. Գ. 110)։-(Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան 111 ունի պհլ. kazk «գարիի և ցորե-նի աղանձ» բառը, որ այլուստ անծանօթ է)։-Հիւբշ. Arm. Gram. 51ə։
• ՆՀԲ «լծ. պրս. քէշկէք. քէշէք «հերի-սայ», ի ǰav՝ որ է գարի»։ Ուղիղ մեկ-նեց նախ Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 219։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 111 պհլ. kazk բառի հետ։
wheat-meal;
— գարի, pearl barley.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «խաշած ու խոշոր աղացած ցորեն, հաճար կամ գարի» Վստկ. 207, 210. որից գարեձաւար Վստկ. 203, 213։
• Böttich. ZDMG 1850. 357 և Arica 79, 310 սանս. զնդ. yava, պրս. ǰav «գարի», յն. čειὰ «ցորեն», լիթ. ja-wai «ցորեն»։ Müller SWAW 38, 579 սանս. yava և պրս. ǰav։ Pictet 1, 276 ցորեան բառի հետ։ Justi, Zendsp. 244 զնդ. yava «գարի» բառի տակ։ Այսպէս ունին նաև Տէրվ. Altarm. 54. Նախալ. 100, Bopp Հմմտ. քեր. 2, էջ 276։
• ԳՒՌ.-Տփ. ձավար, Այշ. Երև. Մշ. ձ'ա-վար, Ոզմ. ձ'mվար, Մկ. ծmվար, Մրղ. Սլմ. Վն. ბmվmր, Սեբ. զավառ. (առաջինները նշանակում են «ձաւար», վերջինը «կովերին կեր տալու համար աղացած գարի»)։ Սրա-նից են ձաւար անել «շատախօսել, դատար-կաբանել», ձաւար հաւաքել «բամբասել» ձաւար ձաւար դուրս տալ «ղնդաբանել», ձաւ-րել «ցնորիլ», ձաւրտել «մեծ մեծ խօսիլ»։
sorech, choicest, most excellent;
Indian millet.
• ԳՒՌ.-Բոլորովին տարբեր բառ է սորեկ (Երև. սօրէկ), որ և սորոկ, սորի, սօրըք (տե՛ս Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 508) «մի տեսակ բոյս, որից իւղ են հա-նում». ըստ Տիրացուեան, Contributo § 25 սորեակ կամ գաւարս «holcus lanatus L», որ մի տեսակ վայրի գարի է։
child, son, blood, infant;
descendants, descent, generation, posterity.
• Klaproth. Asia polygl. 102 աֆղան. suai, օսս. sewellom։ Müller, SWAW 38. 580 սանս. yava, պրս. jay. յն. čέa «գարի, ցորեն» բառերի հետ։ Pictet, 2, 361 սանս. sava. sūnu, յն. υίος «որդի»։ lusti, Zendsp. 117 զնդ. ǰu «ապրիլ», աֆղան. zavāk «կեանք»։ Lag. Arm. Stud. § 766 յիշում է հյ. ճաւակ բառը։ Boрp, Gram. comp. 1, 14 սանս. çāva-ka «ձագ», çvi «աճիլ» արմատից։ Տէր-
• ԳՒՌ.-Կայ կրկնութեամբ փաղաղել Ալքս. Դվ. Ղրբ. «ալիւրը շաղուել», որի հին ձևերն են փաղաղ «շաղաղուած ալիւր» Մխ. բժշ։ 148 և կաւափաղաղ «կաւով շաղախուած» Յհ. կթ. 277. հմմտ. գւռ. փաղաղ «խմորի մեծ մեծ շաղախներ. հատածներ, որոնց հատ հատ թերակատար ունցելուց յետոյ, դնում են սաւանի վրայ. ապա բոլորը տաշ-տի մէջ դնելով ունցում են. 2. տաւարի հա-մար գարի ալիւրից պատրաստած կերակուր» (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 647)։
friable.
• ԳՒՌ.-Կայ կրկնութեամբ փաղաղել Ալքս. Դվ. Ղրբ. «ալիւրը շաղուել», որի հին ձևերն են փաղաղ «շաղաղուած ալիւր» Մխ. բժշ։ 148 և կաւափաղաղ «կաւով շաղախուած» Յհ. կթ. 277. հմմտ. գւռ. փաղաղ «խմորի մեծ մեծ շաղախներ. հատածներ, որոնց հատ հատ թերակատար ունցելուց յետոյ, դնում են սաւանի վրայ. ապա բոլորը տաշ-տի մէջ դնելով ունցում են. 2. տաւարի հա-մար գարի ալիւրից պատրաստած կերակուր» (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 647)։
grass, herbage, turf, verdure;
pasture;
չոր —, bay, forage.
• ՓՈԽ.-Հիւնք. հայերէնից փոխառեալ է համարում թրք. [arabic word] ot «խոտ» բառը, որի չաղաթայերէն ձևը նոյնպէս [arabic word] ot է։ Pe-dersen ևս (անդ) հայերէնից է համարում օսմ. եաքուտ. ot «խոտ», որից otarmaq «արածել, ճարակիլ, թունաւորել», մոնգոլ. bta-č̌i «բժիշկ» (տ. դեղ բառի տակ)։-Այւ բոլորը կասկածելի եմ համարում։-Կով-կասեան լեզուների մէջ էլ կայ մի ամբողջ խումբ, որ մեր ձևին շատ մօտիկ է հնչում այսպէս՝ արչ. xotu, անդ.. xordo «խոտ», xotte «արմատ», ուտ. xod, ավար. guet, վրաց. xe, լազ. xe «ծառ», ռուտ. xütՋ, ցախ. xuta «գարի». դժուար է սակայն այս ամ-բռոջ խումբը՝ զանազանակերպ նշանակու-թիւններով՝ դնել հայերէնից փոխառեալ, մա-նաւանդ որ հայերէնը չունի հնդևրոպական ծագում. ուստի աւելի յարմար եմ կարծում մեր բառը փոխառեալ դնել հիւսիսային կով-կասեան լեզուներից։-Աճ.
pottage, soop;
nourishment;
cf. Ապուռ.
• ԳՒՌ.-Կր. Մկ. Սլմ. Վն. ապուր, Ալշ. Ախց. Ակն. Զթ. Խրբ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Ռ. Սեբ. աբուր, Մրղ. ապուռ, Տիգ. mբուր, Ոզմ. ա՛-պօր, Ասլ. աբիւր, Հճ. աբույ. այս բոլորը նը-շանակում են «սուպ, շօռվա». իսկ Այն. Արբ. Մրշ. «փլաւ», Ղրբ. «անասուններին տրուած կերը (յարդ, գարի, թեփ, հաճար ևն)։ Պլ. կայ միայն «պաղա՜ծ տբուր» և «կերած ա-բուրը նայէ» ոճերով, իսկ Երև. թանապուր բարդի մէջ։-Ապրիլ բառը պահուած է Ջղ. Սլմ. Վն. ապրել, Ագլ. Կր. Մկ. Շմ. Ոզմ. Տփ. ապրիլ, Գոր. Երև. Ղրբ. ա՛պրէլ, Ալշ. Ախց. Ակն. Խրբ. Մշ. Պլ. Ռ. աբրիլ, Սչ. աբրել, Ննխ. աբրէլ, Զթ. աբրըլ, Տիգ. mբրիլ, Հմշ. աբռիլ, Մրղ. աբռէլ, Սեբ. ափրիլ, Ակն. Ասլ. արբիլ։ -Ապրսւստ բառի դէմ գտնում ենք Մկ. Ջղ. Սլմ. ապրուստ, Մշ. աբրուստ, Ագլ. Երև. ա՛ պրուստ, Պլ. աբրուսղ, Ասլ. արբիւս ։-Ապրանք բառի դէմ Ագլ. Գոր. Երև. Ղրբ. Ջղ. Սլմ. Տփ. ապրանք, Ալշ. Ախց. Խրբ. Մշ. Պլ. Սչ. աբրանք, Մկ. Վն. ապրանք, Ոզմ. հաբ-րանք, Հմշ. աբրօնք, Զթ. աբրօնք։ (Այս բա-ռը Գոր. Երև. Ղզ. Ղրբ. նշանակում է նաև «արջառ, տաւար, եզ ու կով». հմմտ. արաբ. [arabic word] ︎ māl «ապրանք, ինչք. 2. արջառ»)։ Նոր բառեր են ապրուցք, ապրոտ, ապրիկ, ապըր-ցու, ապրուիլ, ապրտրկուիլ և ապուրի զանա-զան տեսակների անուններ. ինչ. թանապուր. ճիտապուր, փշրուկապուր ևն։ Ատանայի թրքախօս հայոց բարբառով ունինք ապուր «կերակուր», ճիտապուր «հերիսայ», ապրիս «կեցցե՛ս»։ Պօլսոյ մանկական բարբառով աբիս «համբուրել, ձեռք համբուրել» (ըստ որում ձեռք համբուրողին պատասխանում են ապրի ս)։
to become crazy, to go mad, to lose ones senses, to be mad.
to be deprived of sight;
to be blind.
to have a great itching to talk, to be all tongue, to let one's tongue run on, to chatter, to prattle.
to be out of order, to be spoiled;
to give one's self up or over to, to addict one's self to.
causing disorder, spoiling, corrupting, disorganizing;
disturber, corrupter, destroyer;
perverter, seducer;
perturber.
margaret, pearl;
daisy;
margarine;
շարք —րտաց, string of pearls;
pearl necklace;
ծածկեալ —րտօք, pied with daisies;
մի՛ արկանէք զ—ս առաջի խոզաց, don't cast pearls to swine;
cf. Ընդելուզանեմ.
• , ո հլ. (կայ նաև ի-ա հլ.) «մարգարիտ» ՍԳր. Փարպ. որից մարգար-տեայ Ոսկ. եբր. մարգարտազարդ Բուզ. մարգարտատող Յհ. կթ. մարգարտահուռն Վրք. հց. ոսկեմարգարտեայ Կաղանկտ. մարգարտանման (նոր բառ). ամենահին վը-կայութիւնը տալիս է Խոր. վիպասանական մի երկտողի մէջ.
• Տեղ ոսկի տեղայր ի փեսայութեանն Արտաշիսի, Տեղայր մարգարիտ ի հարսնութեան Սաթինկանն. (Խոր. Բ. ծ.)։
• ՓՈԽ.-Justi, Dict. Kurde, էջ 404 (տե՛ս և իր Kurd. Gram. 95) հայերէնից է դնում քրդ. [arabic word] magrit «մարզարիտ», որ ան-ռուշտ ծագած է գւռ. մարգրիտ ձևից՝ ր-ի անկումով։ Բնիկ քրդ. ձևերն են mirari, mrá-ri. mervar։ Հայերէնից են թերևս նաև վրաց. მარვარიტი մարգարիտի, მარგალიჯი մար-գալիտի, թուշ. მარგალიჯ մարգալիտ, ավար. margal, բոլորն էլ նոյն նշանակութեամու
• ԳՒՌ.-ՀԲուս. § 1920 առանց յիշելու հին ձևը՝ դնում է Սեբ. մագարիկոն «ստեպղին, թրթնջուկ». ըստ իս շատ կասկածելի։-
cf. Լեզուագարիմ.
to go, to march, to repair, to follow a road;
— առ հարս՝ զճանապարհ ամենայն երկրի, to sleep with one's fathers, to die;
— զիւրովին, to kill ones self;
— զիւիք, to give ones self up to, to apply ones self;
— զջրոյ, to go to fetch water;
to make water;
— հետի or հետիտս, to go on foot, to walk;
— հետի յօչ կամս, նեղութեամբ or դժուարաւ, to trudge along;
— հեծեալ ի ձի, to go on horseback, to ride;
— կառօք, to go or ride in a carriage;
— սուրհանդակաւ, to travel post;
— չոգեմուղ կառօք, երկաթուղեաւ, to go or travel by rail;
— (ելանել) ի կարիս որովայնի, to go to the water-closet, to stool, to the privy;
երթայ (դիմէ) ի կոտուստ իւր, he hastens to his ruin;
այս ճանապարհ երթայ ի ..., this road leads to ...;
զհետ, զկնի —, to follow;
փախստեայ —, to flee, to take to flight;
յագարի —, to be sacked or plundered;
ի գլուխ —, to finish, to come to an end;
յերդումն —, to swear, to take oath;
զուլամբ — ձիոյ, to trip, to fall headlong as a horse;
երթ ի բաց, ե՛րթ յետս իմ, begone, go away, get you gone, get away, or off with you, be off;
ե՛րթ խաղաղութեամբ, part in peace! Adieu! ողջ երթ, երթ ողջամբ, adieu! God be with you! luck be with you!
to fall;
to chance, to happen;
to descend, to flow;
to steal away, to slip away, to escape;
to fall to ruin, to decay, to be impaired, to decline, to fail;
to place one's self, to fix one's self, to belong, to have relation to;
to put down, to deposit;
to pass away;
— ընդ, to undergo;
to sink under;
— երեսաց, to be put out of countenance, to be abashed;
— զբանիւք, to hold a long discourse;
— յոք, to associate with (any one), to be intimate with, to confide in;
— ի միտս՝ զմտօք՝ ի սիրտ, to remember, to recall, cf. Յիշեմ;
— ի ճանապարհ՝ իչու՝ յուղի, to voyage, to travel, cf. Ուղեւորեմ;
— ի վերայ, to come upon unawares, to attack, to surprise;
— ի մտաց, to become made, to lose one's reason, cf. Խելագարիմ, cf. Յիմարանամ;
— ի կենաց, to die, to lose one's life;
— ի յուսոյ, to lose hope, to become desperate;
— ի վերայ երեսաց, to fall upon one's face, to prostrate;
— յոտս ուրուք, to throw one's self or fall at the feet of some one;
— ի ձեռս ուրուք, to fall in the bands or power of some one;
— ընդ ումէք՝ ընդ միմեանս՝ այր ընդ այր, to come to blows, to fight, to combat, to quarrel, to dispute;
— յիշխանութենէ, to lose one's authority, to fall from one's power.
to measure;
to examine, to ponder, to weigh;
to judge, to conjecture;
to reward, to return like for like;
to versify, to make verses;
չափեաց նմա վեց չափովն գարի, he gave him six measures of barley.
to set, to mount, to enchase, to stud;
to fit in, to mortise;
to connect, to join, to link, to concatenate, to tie, to attach;
to insert, to interpolate, to intercalate;
to compose, to weave, to entwine;
— մարգարիտս, to string pearls;
— ընդ պատուհանն, to loll out of window;
— առ եղբայր իւր, to visit one's brother, to pay him a visit.
style;
phrase;
method, system, formula;
rank, order, manner, fashion, form;
behaviour, conduct;
dogma, doctrine;
culm or stalk of gramineous plants;
pannier, basket;
— լեզուաց, the character or genius of a language;
— սուրբ գրոց, language of the Scriptures;
ճեմական, բանաստեղծական, ճարտասանական, արձանական, գոթացի, լակոնական, մարոտեան, մեղրածորան ոճ, academical, poetical, oratorical, lapidary, gothic, laconic, marotic, mellifluent or honied style;
բարձր, վսեմ, վայելուչ, յարդարուն, պարզ, կորովի, քաղցր, հեշտ, բարեխառն ոճ, elevated or high, sublime, elegant, florid, simple, nervous, mellifluous, fluent or easy, temperate or moderate manner or style;
ընտանի, կատակաբան, երկայնաբան, անհարթ, խիստ, թոյլ or տկար ոճ, familiar, burlesque, prolix o diffuse, harsh or rough, hard, languishing style;
մաքրել զոճ, to purify, to refine the style;
յոճ եւ ի կարգ մուծանել, to reduce to method, to put in order;
ոճով մանր հայել, to fix, to rivet the attention;
մանգաղ արկանել յոճ ընկերին, to put a sickle unto one's neighbour's standing corn;
գարին յոճ կայր, the barley was green;
cf. Բաղշտակ;
acre (measure of lands);
ոճով, methodically;
distinctly, precisely;
continuously, in detail;
suitably, properly, to the purpose;
նովին ոճով, in the same style.
some, certain, some one, one;
այր —, a man;
կին — անուն մարգարիտա, a woman named Margaret;
ոմն քաղցեալ եւ ոմն արբեալ, one is dying of hunger while another is drunk;
ոմանք մեծատունք եւ ոմանք աղքատք, some are rich and others poor;
ցրուեցան ոմն յայս եւ ոմն յայն կոյս, they are scattered here and there;
զոմանս տեսի անցանել ընդ գետն, ոմանք ի լուղ, եւ ոմանք ի նաւակի, I saw several crossing the river, some swimming, others in a boat.
to range, to arrange, to set or put in order, to dispose;
to marshal;
— զմարգարիտս, to string pearls;
— զնշանագիրս, to compose.
to cause to rain heavily, to open the windows of heaven;
to shower down, to rain abundantly;
to shower, to rain hard, to pour;
նետս — ի վերայ ուրուք, to send a shower of arrows;
տեղաց ի նոսա մանանայ, manna rained down upon them;
տեղայր մարգարիտ ի հարսնութեան սաթինկան, pearls were showered round at the nuptials of Sathinig;
նետք տեղային, arrows fell in showers;
զեւս, տեղա ի մեզ փորձութիւն, o great Jupiter, load us with evils!
կայծակունք տեղացին, thunderbolts fell.
latten, brass.
• ՓՈԽ.-Հայերէնից առնուած է վրաց რვალი բվալի «պղինձ, արոյր», որի հին ձևը պիտի լինի *րվարի. հմմտ. Գրիգոր>վրաց. Գրիգոլի, մարգարիտ >մարգալիտի։
mite, farthing, obole.
• , ի-ա հլ. «խիստ փոքր մի դրամ է» Ղուկ. ժբ. 59. Ոսկ. ես. և ա. տիմ. էջ 119 (յգ. սեռ. բնիոնաց), 160. Եւս. պտմ. 428. Եւառռ. 182. Վրդն. աւետ. Սկևռ. աղ. 95. Երզն. մտթ. 243, 396. Սասն. 26. թւում է թէ այս դրամը փայտէ կամ կապարէ էր. հմմտ. Ոսկ. ես. 129 «Եւ դու զիա՞րդ կամի-ցիս, բիւր բնիովն փայտեայ կամ կապա-րեա՞յ գտանել, եթէ մի մարգարիտ պատուա-եան»։
oil olive-oil;
butter;
ointment, salve, ungnent;
pomatum;
essence, essential oil;
perfume;
—ք անուշունք, անուշից, perfumery;
— օծութեան, extreme unction;
holy oil;
chrism;
— ողորմութեան, alms, charity;
օծանել զերեսս անոյշ —ով, to anoint one's face with precious ointment;
առնուլ զհոտ —ոյ, to smell of oil;
զտել զ—, to clarify oil;
խանութ —ոյ, oil-shop;
հնձան —ոյ, oil-press;
վաճառականութիւն —ոյ, the oil-trade;
շիշ —ոյ, oil-bottle, or cruet;
— սեղանոց, salad-oil.
• lurk-orient. Paris 1870), Կաշգարի և Եար-խանդի բարբառով՝ [arabic word] ︎ yaγ «ճարպ, իւղ», [arabic word] ︎ yaγlanmaq «գիրանալ», [arabic word] уaγlamaq «իւղոտել», [arabic word] yaγləq «իւղ սրբելու շոր» (տե՛ս R. B. Shaw, A Sketch of tbe turki language as spoken in eastern Turkistan, Kashghar and Varkand, Calcut-ta 1880), չաղաթ. ❇ կամ [arabic word] ︎ yāγ «իւղ, ճաոա», [arabic word] yaγlik «ճաշից յետոյ ձեռք սրբելու թաշկինակ» (տե՛ս Vambery, caga-taische Sprachstudien, Leipzig 1867). ույ-գուր. [arabic word] ︎ уax, կիրգիզ. [arabic word] ǰau (այս լեզուի մէջ բառասկզբի y դառնում է միշտ ǰ. ինչ. պրս. yabān «աւերակ, անշէն» և yar «բարե-կամ, սիրելի»>կիրգիզ. ❇ jaban., [arabic word] jar), ալթայ. yu, կարագաս dyaz, կոյբալ. tyak, սոյոթ. tyax, կանդակով tyag, եաքուդ. aga «իւղ, ճարպ»։ (Պատահական նմանու-թիւն ունի չին. [other alphabet] yu2 «իւղ, պարարտու-թիւն, կարագ»)։-Այս բոլոր բառերը ժԳ դա-րուն՝ թաթարական տիրապետութեան ժամա-նակ՝ անցել են թաթարներին։ Հայերը կարա-գի պատրաստութեան համար առանձին մի ձև ունին. փոխանակ կաթից կամ սերից հանելու կարագը, ձձումով կամ խնոցիով մածունից են հանում։ Թաթարները Հալաս-տանի մէջ սովորելով հայերից կարագի պատրաստութեան այս եղանակը, տարին և տարածեցին Թաթարիստանում, նիւթի հետ բառն էլ փոխ առնելով։ Իւղի բնիկ թաթարա-կան բառերն են՝ թաթար. šalγan, կոյբալ-կարագաս. salgan, արևել. թրք. tosum, մոն-գոլ. [hebrew word] tosun «կարագ, իւղ», եա-կուտ. səa կամ sāl, չուվաշ. sǰu, չաղաթ. may «իւղ, ճարպ», maxlik «իւղոտ», may-lamaq «կեղտոտել», ույգուր. mayunmaq «կեղտոտիլ», խըրղըզ. mayluq «թաշկինակ անձեռոց», հունգար. vay «կարագ» ևն։ Vam-bery (Etymologisches Worterbuch der Turko-tatarischen Sprachen, Leipz. 1878) հայերէն ձևին ծանօթ չլինելով՝ չէ կարոռա-ցել ուղիղ մեկնութիւն տալ յիշեալ թաթարա-կան ձևերին.-էջ 109, ❇ 120 jag, ag դրել է իբրև բնիկ բառ, իսկ էջ 213, N 231 դրել է maǰ, jagh արմատը և այս երկուսը ուզում է իրար կապել հունգար. vaǰ «կարագ» բառի միջնորդութեամբ, առանց մտածելու թէ may և yaγ ձևերը միևնոյն լեզուի մէջ և միև-նոյն ժամանակ գտնւում են կողք կողքի և հետևաբար չեն կարող իրարից յառաջացած լինել։-Օսմանեան թուրքերէնից փոխ առ-նուած ւենելով՝ անուղղակի մեզանից են փո-խառեալ սերբ. jag «իւղ, ճարպ», jaglek «թաշկինակ», քրդ. [arabic word] ︎ yaγ «կարագ», kere-yaγi «կարագ-եղ», լազ. yaγi «իւղ», վրաս. იაღლუ իաղլու «մի տեսակ խմորեղէն, аладья», იაღლავამი իաղլավաշի «իւղով ու խմորով շինուած խառնուրդ՝ որ վէրքի վրայ են դնում կամ ուռեցքի» (հյ. իւղալա-ւաշ ձևից)։-Սակայն ուղղակի հյ. իւղ ձևից է վրաց. იუღი իուղի «իւղ» (ըստ Մառ, Teкe-ть и paзcк. IV յաւել.)։
rag, tatter;
glass beads, rings;
trifles, toys.
• (սեռ. -ի). անստոյգ բառ. մէկ անգամ գործածուած է Եղիշ. ը. էջ 127 «Ո՜ յիմաստուն վաճառականաց զպատուական մարգարիտն փոխանակիցէ ընդ անարգ թր-րուշայի».-գործածութեան տեղից յայտնի է որ պիտի նշանակէ «կեղծ մարգարիտ, թրք. րչա»։ Ունի նաև Քաջունի հտ. 2. 58։
• Բառարանները մեկնում են զանազան ձևերով. այսպէս՝ Հին բռ. «թրօշակ կամ թրուշակ. անարգ կամ անգէտ, և կարթ. կամ թրուանշա, անաետան»։-Բառ. երեմ. էջ 122 թրուանշայ «անպի-տան» և թրուշակ «անարգ»։-ՀՀԲ չունի թրուշայ, այլ սրա փոխարէն թրու՝ որ տես առանձին։-ՆՀԲ. «թուի դրօշ, պրս. տիրէֆշ, իբր փերթ կտաւոյ... որպէս և տիւրիյշէ՝ է ազգ թաշկինակի»։-ՋԲ «փերթ կտաւոյ, քուրջ. կամ տաշեղ և կամ ուլունք»։-ԱԲ «քուրջ, ուլունք, որ և իցէ չնչին՝ հասարակ բան».-իսկ ՀՀԲ-ի հաւատարիմ հետևորդ ՓԲ ան-գիտութեամբ նշանակել է թէ՛ թրու և թէ՛ թրուշայ ձևերը։-Հիւնք. ուղիղ է հասկանում «սուտ, շինծու մարգարիտ», սայց սխալ է մեկնում իբրև պրս. duiri sāh «թագաւորական մարգարիտ», ծաղ-րական մտքով (durr արաբերէն բառ է, ուստի մեզ հետ գործ չունի)։ ԳԲ էջ 534 ունի թրուշայ «քուրջ, ուլունք, որևիցէ չնչին հասարակ բան», իսկ էջ 397 դը-րուշայ «ադամանդի նմանող բաղադրու-թիւն, սրչայ, strass» իբրև գաւառական բառ, վերջինը շատ հետաքրքրական պի-տի լինէր, բայց կարծեմ սխալման ար-դիւնք է։ Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ 421 պազենդ. տարեօշ, յգ. տարեօ շա՛ «աղ-քատ, տնանկ»։-Բոլորովին տարբեր է Երև. թրիշա «կտոր, մաս», որ փոխա-ռեալ է պրս. [arabic word] tiraša «տաշեղ» բառից։
disorder, confusion, disturbance;
waste, ruin, corruption;
perversion, depravation;
overthrow;
disordered, confused, spoiled;
— առնել, cf. Խանգարեմ.
• (գրուած նաև խանկար) «շփո-թութիւն, խռովութիւն, կռիւ» Ոսկ. մ. գ. 6. Բուզ. «աւերեալ, եղծուած» Ոսկ. մ. ա. 11, որից խանգարել «եղծել, ապականել» ժզ. է. 14. Գ. թագ. ժը. 18. Ոսկ. մ. ա. 15, բ. 8 միջին հյ. խանգրել «թշնամուն յաղթել» Սամ. անեց. 128. խանգրիլ «յաղթուիլ» Ան-նիզք 61. խանգարիչ Գ. թագ. ժը. 17. խան-գարումն Դիոն. երկն. Յճխ. դիւախանգարիլ «այսահարիլ» Ոսկ. մ. ա. 18. անխանգար Փիլ. լին։
farthing.
• = Պրս. [arabic word] tasu «չորս գարիի կշիռ» կամ «օրուայ 24-րդ մասը», որ գալիս է պհլ. [other alphabet] ︎ tasum «չորրորդ» բառից (-umι դասական մասնիկով). նոյն բառի պհլ. ձևն էր [other alphabet] tasuk, որ յետոյ դարձաւ tasūg և որից փոխառեալ են արաբ. [arabic word] lassūi «դանկի 1/։ մասը», ասոր. [syriac word] tisusa «մի կշիռ»։-Հիւբշ. 266։
megrim.
• (սեռ.-ի) «համարելը, մի բանի տեղ դնելը». մէկ անգամ ունի Եզն. էջ 287 «Եթէ յայն միտս ուխտաւորք էին, ապա. և կուսութիւնն չէր յանգարի կուսութեան» (այ-նինքն «ի համարի, ի կարգի». աշխ. կուսու-թեան հաշւում չէր, կուսութեան տեղ չէր կա-րող դրուել. հմմտ. Եզն. 286, Եւ ոչ ուխտա-ւորութիւնն. նոցա յուխտաւորութիւն համա-ոէր). որից անգարել «համարել, սեպել» Սեբ 138. անգարիլ «համարուիլ, սեպուիլ» Շիր. 16, 18։-Սխալ է ՋԲ անգար «վայելչութեւն».
• = Պհլ. angārtan «համարել, պատմել», պաղենդ. angārdan «ենթադրել, հաշուել, պատմել», angird «եզրակացութիւն, ամփո-փումն», angāra «համարելը, ենթադրութիւն» պրս. [arabic word] ︎ angaštan «կարծել, համարել». հրամ. [arabic word] ︎ angār «համարի՛ր, կարծի՛ր». angārānīdan «կարծեցուցանել, տալ համա-րել», angāra «համարան, մատեան գործոց պատմութիւն անցից անցելոց», angāridan «կարծել, վարկանիլ», angārda «պատմութիւն առասպել», իրանեանից փոխառեալ վրաց. ანგარიმი անգարիշի և թուշ. ანგრიმ ան-գրիշ «հաշիւ»։ Այս իրանեան բառերը ծագում են ham մասնիկով kar «անել, կատարել» արմատից. հմմտ. զնդ. hankārayēmi «գոր-ծադրել, լրացնել», hankərətay-«վերջաւո-րութիւն, վերջին հաշիւ» (Bartholomae, Al-tir. wört. 447 և 1770)։-Հիւբշ. 97։
avaricious, stingy, grasping, sordid;
դժոխային —, very greedy or insatiable avaricious.
• ՓՈԽ -Անգահ գաւառական ձևից փոխա-ռեալ է թւում վրաց. անգարի, անգաարի «շա-համոլ, ընչաքաղց», անգաարեբա «ընչաքաղ-ցութիւն». մեր հ ձայնի դէմ ր ենք գտնում նաև վրաց. զորվա «զոհել» և բարի «բահ» (հին *զորհել, *բարհ) բառերի մեջ, ըստ Մառ. Иռოიռ. 61 կալ և վրաց. անգահրի ձևը։
basket, pannier;
cf. Կայթիւն;
—ք դրուատեաց, rounds of applause, plaudits;
—ս հարկանել, տալ cf. Կայթեմ.
• , ի հլ. «կողով. 60 լիտր պառունա-կութեամբ մի չափ է» Ա. թագ. իե. 18 (կայթ մի չամիչ). Անան. գիտ. 26, 28 (գարիի հա-մար ասուած). Մխ. առակ. (խստոր կայ-Աեւ). Նիւս. բն. =Կնիք հաւ. էջ 270 (ցորենի կամ գարիի համար). կայ և Եփր. փես. 426 բայց այստեղ պէտք է ուղղել կաթ մի։-Գ Տ-Մկրտչեան՝ Անան. գիտ. 19 Շեռաևառռ թուաբանական խնդիրների ժողովածուի հի-ման վրայ գտնում է որ կայթը պարունա-կում է 60 լիտր. աւելացնում է նաև մի նոր վկայութիւն Խոսրովանոյշ թագուհու արձա-նագրութիւնից. «Հաստատեալ եմ զՏեկորոյ շարյեադն յեղն կայթ մի» (ՆԻ=971 թուից. տե՛ս Շիրակ, էջ 133 և Վիմ. տար. 8)։ Մա-նանդեան (Տեղէկ. Համալս. л 4) գտնում է որ մի կայթը =60 լիտր=191/2 կիլոգրամ։
cord, line, string, packthread, twine;
needlework;
sewing;
seam;
—ս հարկանել, to sew, to seam.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կար, Ասլ. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. գար, Տիգ. գmր. Մրղ. կառ, Ագլ. կօր, Զթ. գօյ, գոր, Հճ. գոյ, Սվեդ. գուր. այս բոլորը նշանակում են «կար». առանձնապէս կարևոր է կար Սեբ. «սայլի վրայի չուանը» (Գործ 1917, Ν 4, էջ 84)։-Բայական ձևով ունինք Ջղ. Սլմ. Վն. կարել, Ախց. Գոր. Կր. Ղրբ. կարէլ, Ագլ. Շմ. Տփ. կարիլ, Սչ. գարել, Ռ. Ննխ. Պլ. զարէլ, Ասլ. գարէ՝լ, Խրբ. գարիլ, Հմշ. գա-րուշ, Մրղ. կառէլ, Տիգ. գmրէլ, Զթ. գայիլ. գարիլ, Հճ. գայէլ,-կրկնականն է՝ Ջղ. կար-կատել, Գոր. Ղրբ. կրկա՛տէլ, Ագլ. կրկա-տիլ, Ախց. Կր. կարկտէլ, Սչ. գարգըդել, Ննխ. Պլ. Ռ. գարգըդէլ, Ասլ. գարգըդէ՝լ, Հմշ. գարգըդուշ, Զթ. գայգըդիլ, գարգդիլ, Վն. կարկտնել, Տփ. կարկտնիլ, Մշ. կարգդնէլ, Խրբ. գարգըդնիլ, Մրղ. կառկըննէլ, Տիգ. գmրգըննէլ, Հճ. գայգը՝ննել, Սլմ. կարկը-նել։-Նոր բառեր են կարկտան, կարաման կարելչէք, կարողչէք, կարկատովի, կարկա-տորել, կարկատոտել, կարկտնուկ, կարկը-տուք, կարկրել, կարովի, կարուկ, կարուձև, ձևկար, կարփակ, դարձկար ևն։
force, vigour;
power;
means, faculty, capacity, ability;
— է, it is possible;
ոչ է —, it is impossible;
ըստ կարի, as much as possible;
ըստ կարի փութով, with all possible speed;
ըստ կարի նուազ, as little as can be;
իւրաքանչիւր ըստ իւրում կարի, every one according to his ability;
որչափ իկարի քում իցէ, as much as you can or as lies in your power;
ըստ իւրում կարի— զօրութեան իմոյ, to the utmost of my power, the best I can, all I can;
ոչ գոյ ի ձեռս մեր —, it is not in our power, we cannot;
իվեր քան զկար իւրեանց, beyond their strength.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կար, Ասլ. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. գար, Տիգ. գmր. Մրղ. կառ, Ագլ. կօր, Զթ. գօյ, գոր, Հճ. գոյ, Սվեդ. գուր. այս բոլորը նշանակում են «կար». առանձնապէս կարևոր է կար Սեբ. «սայլի վրայի չուանը» (Գործ 1917, Ν 4, էջ 84)։-Բայական ձևով ունինք Ջղ. Սլմ. Վն. կարել, Ախց. Գոր. Կր. Ղրբ. կարէլ, Ագլ. Շմ. Տփ. կարիլ, Սչ. գարել, Ռ. Ննխ. Պլ. զարէլ, Ասլ. գարէ՝լ, Խրբ. գարիլ, Հմշ. գա-րուշ, Մրղ. կառէլ, Տիգ. գmրէլ, Զթ. գայիլ. գարիլ, Հճ. գայէլ,-կրկնականն է՝ Ջղ. կար-կատել, Գոր. Ղրբ. կրկա՛տէլ, Ագլ. կրկա-տիլ, Ախց. Կր. կարկտէլ, Սչ. գարգըդել, Ննխ. Պլ. Ռ. գարգըդէլ, Ասլ. գարգըդէ՝լ, Հմշ. գարգըդուշ, Զթ. գայգըդիլ, գարգդիլ, Վն. կարկտնել, Տփ. կարկտնիլ, Մշ. կարգդնէլ, Խրբ. գարգըդնիլ, Մրղ. կառկըննէլ, Տիգ. գmրգըննէլ, Հճ. գայգը՝ննել, Սլմ. կարկը-նել։-Նոր բառեր են կարկտան, կարաման կարելչէք, կարողչէք, կարկատովի, կարկա-տորել, կարկատոտել, կարկտնուկ, կարկը-տուք, կարկրել, կարովի, կարուկ, կարուձև, ձևկար, կարփակ, դարձկար ևն։
decorticated wheat.
• = Թուի բնիկ հայերէն բառ՝ հնխ. g2rod-արմատից, որ կրկնութեամբ տուել է նախ *կոկրոտ և տեղափոխութեամբ՝ կորկոտ. ինչպէս կարկուտ<*կակրուտ<հնխ. gža-g2rodo-. հմմտ. լիթ. grudžiu, grudau, grus. ti «սանդի մէջ գարին ծեծել՝ կորկոտ պատ-րաստելու համար», grudas «հատիկ», լեթթ grúžu, grudu «սանդում ծեծել», grouds «հատիկ», grūdenes «կորկոտ», graúds «հացահատիկ», հսլ. gruda «հողի կոշտ կտոր, գուղձ», ռուս. гpудa «դէզ», անգսք. grut «խոշոր ալիւր», հհիւս. grautr «խա-շած խիւս», հբգ. gruzzi, մբգ. gruz «հա-տիկ (ցորենի, աւազի)», հբգ. grioz «աւազ, խիճ», հիսլ. griōt «քարեր», հանգլ. grcot «աւազ», կիմր. gro «խիճ», նբգ. grutze «կորկոտ», հոլլ. qrut, gort «կորկոտ», գեր-մանականից փոխառութեամբ՝ ֆրանս. gruau «կորկոտ», և վերջապէս գերմ. gross, հոլլ, groot, անգլ. great, անգսք. great, հբգ. gróz ևն, որոնք նշանակում են «մեծ, խո-շոր» (Kluge 191-2, Berneker 357, Trautm. 99)։ Նշանակութեան կողմից այս բառերը բոլորովին համապատասխան են հայերէնին. ձևի կողմից բալթիկ-սլաւական խումբը տա-լիս է grud-, որ նոյնպէս յարմար է հայե-րէնին։ Բայց Walde 661 նոյն խմբին է կր-ցում նաև լտ. rudus(rodus) «քարի կտոր-տանք», և նախաձևը դնում է *ghreu-, gh-reu-d-, որ պահանջում է հյ. գ։ Այս դէպ-քում կա՛մ պէտք է ջնջել լատիներէնի հա-մեմատութիւնը (արդէն չէ՛ յիշում Traut-mann, իսկ Berneker կասկածով) և կամ ընդունել նախաձայնի աստիճանի փոփոխու-թիւն։ Pokorny 1, 648-50 նոյնպէս հա-մեմատուած բառերի նախաձևը դնում է հնխ. ghreu-d, որ չի տալիս հյ. կ, այլ գ. գեր-մանական ձևերն էլ չեն ընդունում g. լտ. rudus թէև յիշում է Pokorny 1, 649, բայց Ernout-Meillet 834 բոլորովին առանց ստուդաբանութեան է թողնում։ Եթէ հնարա-ւոր է կցել հայերէնը այս բառերին, անհրա-քեշտ է ենթադրել g2rod-նախաձևը։-Աճ.
scorpion;
scorpion;
thorny cudgel or stick;
իւղ կարճի, scorpion oil.
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Մկ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կարիճ, Ղրբ. կա՛րիճ, կա՛-րէճ, Ալշ. Մշ. կարիջ, Սեբ. գարիջ Ոզմ. կա-րէ'ճ։-Ղրբ. նշանակում է նաև «խեցգետին», ինչպէս արաբ. էլ ունինք ❇ ︎ 'aq rab-al-ma «խեցգետին» (բուն «ջրի կարիճ»)։
in want of;
needy, necessitous, poor, indigent;
desirous, anxious, eager;
want, need, necessity, poverty, indigence;
desire, wish, longing;
— լինել, to want, to need, to be or stand in want of;
— նմալ, գտանիլ, to be in a state of privation, to be unprovided with, to be without;
— ամենայնիւ, in want of all things, poverty-stricken, destitute;
ոչ իւիք կարօտեմ, I want for nothing.
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Ղրբ. Մկ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. կարօտ, Ալշ. Մշ. կարօդ, Խրբ. ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. գարօդ, Տիգ. գmրօդ, Ագլ. Գոր. Տփ. կա՛րուտ, Ակն. գարէօդ (ո-ոից գարիւննալ «կարօտիլ»), Հմշ. գարէօդ, գարօդ, Մրղ. կարուիտ, Ասլ. գարէօ՝դ, գա-րէ՝օ*, Զթ. գmյիւդ, գmրէօդ (որից գա-յընօլ, գարընոլ «կարոտիլ»), Հճ. գայօդ։
old, aged, stricken or advanced in years;
old man, elder;
—ք ժողովրդեան, քաղաքին, the senate, seniors, elders;
the ancients;
եթէ —ն էր ուժեղ, կամ մանուկն էր ուշեղ, if young folks had experience, and old ones strength;
if youth knew & old age could.
• -Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'er-«ծերութիւն, ծերանալ» արմատից, որի միւս ժառանգներն են՝ սանս. [other alphabet] jǰ կամ [other alphabet] jar «հնանալ, փճանալ, ծերանալ», [other alphabet] jarant «ծերու-նի, անկար», ǰirna «ծեր», jira-կամ ǰīrni «ծերութիւն». զնդ. ❇ zaurva «ծեր», ❇ zaurura «ծերութիւնից թուլա ցած», օսս. zärond, պրս. ❇ zar, աֆղան. zor «ծեր», յն. γέ́ρων (γέροντ-) «ծեր» γερας «աւագութեան պատիւ», γεραιύς «ծեր», γερουσια «ծերաժողով», γήραμα «ծե-րութիւն», γηρας «ծերութիւն», τηιαω «ծե-բանալ», γηράσϰω «ծերանալ, հասնիլ». γεργεριμοι «կաթուկ, շատ հասնելով ինք-նին ընկած պտուղ», γραῦς «պառաւ», հսլ. zirčti «հասնել (պտուղի)», su-zori «հա-ռուն». ռուս. зрeть «հասունանալ», зpeлыи «հասուն» ևն (Boisacq 145, Walde 352, Trautmann 372, և Horn § 655, Pokorny 1, 599)։ Այս արմատի գերմանական ժառանգ-ներն են 1 մասնիկով՝ հհիւս. Karl «ծեր մաոռ, ամուսնացած մարդ, ծառայ, սովո-րական մարդ, մարդ», անգսք. ceorl «հա-սարակ դասակարգի ազատ մարդ, ամու-սին», čeorlian «ամուսնանալ», հբգ. karol «ամուսին, սիրական, նշանած», անգլ. churl «գիւղացի, անտաշ մարդ», գերմ. Kerl «տղա-մարդ, կտրիճ» (Pokorny 1, 600)։ Այս ռա-ռը յետոյ դարձաւ յատուկ անուն Karl (ֆր. Charle) ձևով և Կարոլոս Մեծի (742-814) հռչակով՝ որ 789-806 թուերին Սլաւական ցեղերը նուաճել էր, «թագաւոր» իմաստով (շուրջ 800 թ.) անցավ սլաւական լե-զուներին. այսպէս՝ հսլ. kral'ъ, ռուս. ko-гolъ, բուլգ. kral', սերբ. králj, լեհ. król «թագաւոր»։ Սլաւական լեզուներից փոխա-ռեալ են հունգ. király, լիթ. karalius «թա-գաւոր», յն. ϰραιης «թագաւոր Բուլգարիոյ, Սերբիոյ», ալբան. kral', ռում. craīū, տճկ kəral, kəraliča «քրիստոնեայ պետութեանց թագաւոր»։ Այս սլաւ բառից կազմուեց չեխ լատին բառից ձևացաւ գերմ. Kuniglin «ճա-գար», որ ժողովրդական ստուգաբանու-թեամբ könig «թագաւոր» բառից կարծուե-լով՝ ձևափոխուեց և դարձաւ աւստ. kinigl-has, բաւար. konig-hase և սրանցից էլ թարգմանաբար ռուս. крбликъ «ճագար» (Kluge 251, 236, Berneker 572-3)։ Այս-պէսով «ծեր, լխակած պտուղ, Մեծն Կարո-լոս, թագաւոր և ճագար» միևնոյն աղբիւրի ծնունդը դարձան։ -Հիւբշ. 456։
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «սունկ» (ընդհանուր անուն) Մխ. հեր. Մխ. դտ. էջ 326 (որ Բաս-տամեան համարում է «աբեթ»), «փայտի վրայ բուսնող մի տեսակ սունկ» Կամրկպ. «մի տեսակ սունկ, որ թրք. կոչւում է քար-րան կէօպէյի» Ամիրտ. գրուած է նաև խա-րիկոն Բժշ. ագարիկոն Գաբ. բառ։
first, firstly, in the first place;
մի աստուած, one God, one only God;
ի մի, in one, together;
առ մի սիւնակ, at, or by each column;
առ այր մի, to each person, a-head, a-man;
մի առ մի, մի ըստ միոջէ, one by one, successively, from hand to hand;
bit by bit, piece by piece, in detail, minutely, exactly;
particularly, specifically, individually, distinctly;
մի ըստ միոջէ ասել, նշանակել, to specify, to go into detail;
ժողովել ի մի, to collect, assemble or unite together;
մի ոմն, one, one person;
մին ի նոցանէ, one of them;
մին կամ միւսն, either, either one or the either;
մէն մի նոցանէ, every one of them;
ոչ մին եւ միւսն, neither;
neither one nor the other;
ընդ մի, ընդ մի համար, conjointly with, together, at once;
in one, like on and the same thing;
մի եւ նոյն, the same;
մի զմիոյ կնի, one after the other;
մի՛ զի կոյր էր եւ մի or երկրորդ զի աղքատ էր, in the first place he was blind, in the next poor;
մի մի, միոյ միոյ, միում միում, each;
every one;
one another;
one by one;
ըստ միոյ միոյ ամսոյ, monthly, month by month;
մի առ միոջ, one after another, one on the other;
մի զմիով, with emulation, surpassing one another, outvying;
մի մի տարի, annually, every year, year by year;
մի ընդ միով, one under another, in a subordinate state;
մի մի իշխան մի մի օր մատուսցէն զընծայս, all the chiefs make daily offerings;
մի ըստ միոջէ, cf. Մի.
• , ո հլ. (նաև միոջ, միում, ի միոջէ) «մի, մէկ». գործածւում է իբր թուական, իբր անորոշ յօդ կամ անորոշ ածական. այլ և այլ ձևերով ասւում է՝ մի մի, մի առ մի, առ մի, ընդ մի, մի ըստ միոջէ, մի ոմն, մի ոք, մի ինչ, ինչ մի ևն. ՍԳր. Ոսկ. Եփր. Եւս. քր. ևն ածանցման մէջ ներկայանում է հետևեա։ ձևերով. ՄԻ, որից միաբան ՍԳր. Եւս. քբ. միագոյն Կոչ. Բուզ. Ագաթ. միագործ Վե-ցօր. միագունդ ՍԳր. Վեցօր. Եփր. թգ. միա-զօր Եւագր. միամիտ Մտթ. ժ. 16. Եւս. քը. և պտմ. Եփր. թգ. միահաղոյն Ագաթ. Բուզ. Ոսկ. յհ. ա. 37. միականի ՍԳր. Բուզ. միա-լարի (նորագիւտ բառ) Լծ. պրպմ. 748. մհա-կին «մինակ» (-կին մասնիկով) Ոսկ. հերոդ. միական Եւագր. Նանայ. միանալ «միանալ» Ա. եզր. դ. 21. Խոր. «սրտումը տպաւորուիլ» Փարպ. 20, 181, Թղթ. 200, Պտրգ. 230. մեա-ցուցանել «միացնել» Պարպմ. Յճխ. «սրր-տումը տպաւորել» Փարպ. 35 (այս նորա-գիւտ նշանակութիւնները դնում է Գաթըր-ճեան, Պտրգ. 230). ի միասին ՍԳր. Եզն. միաւոր ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Եւագր. միանգամ. միանգամայն ՍԳր. Ոսկ. Եւս. քր. անմի Բուռ. Մծբ. էջ 335 (հմմտ. ՀԱ 1911, 748). նոր բառեր են միակին, միահատոր, միանձ-նոմի, միասապատ, միացում, միդասեան ևն.-ՄԵ-, որ գտնւում է բարդութեանց սկիզբը, երբ երկրորդ եզրը բաղաձայնով է սկսում, և յառաջացած է հին միա-ձևից. (մի բառի ի ձայնաւորը միանալով ա յօդա-կապի հետ՝ տալիս է ըստ օրինի ե. հմմտ. *այգիակութ>այգեկութ, գարիահաց>գա-հեհաց). այսպէս են՝ մետասան ՍԳը. մեկու-սի ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Եւս. քր. Ոսկ. Սեբեր. մեկողմանի Կոչ. մեկին «մէկ, միակ» Կոչ. «պարզ, յայտնի» Եւս. պտմ. Սեբեր. Վեցօր. «լոկ, միայն, ևեթ» Ոսկ. Եւս. պտմ. (կազ-մուած է -կին մասնիկով, ինչ. կր-կին, երեք-ւով՝ մէկին, մեկն «պարզ» Լմբ. ներբ. համբ. 1865, էջ 269), որից էլ մեկնել «բաժանել, ջոկել, զատել» ՍԳր. «պարզաբանել, բա-ցատրել, պարզել» ՍԳր. «պարզել, տարա-ծել, սփռել» Բրս. մրկ. Վստկ. առմեկնել «բաժանել» Կոչ. 366. մեկնեցուցանել Ծն. լ. 36. մեկնոց «վերարկու» Եզեկ. ե. Յ. Հռութ. գ. 15. Եփր. թգ. 374. Բուզ. մեկնակ Վեցօր. Կոչ. Եւս. պտմ. «վերարկու» (նորագիւտ բառ) Լմբ. մատ. էջ 84, մեկնակազէն ՍԳր. անմեկն ԱԲ. մեկնակէտ (նոր բառ) ևն. այս ձևերը իրապէս արժեն *միատասան, *միա-կուսի ևն. ինչպէս որ ունինք էլ միակուսե-ցուցանել Մծբ. միակողմանի Մտթ. ժե. 30, 31. միակին Ոսկ. հերոդ.-ՄՈՒ (սեռ. մոյր, տր. մում) «մէկ». յունաբան դպրոցի հնա-րած ձևն է՝ իբրև իգական, մինչդեռ մի չե-զոք է, և եզ՝ արական. հմմտ. Եփես. դ. 5. «եզ Տէր, մու հաւատ, մի մկրտութիւն» ըստ թարգմանութեան Տիմոթ. կուզի, էջ 213, 256 (յն, εἰς ϰόριος, μία πίστις, ἔν βάπτιομα.) -ՄԻԱԿ. ի-ա հլ. «մէկ» Փիլ. Խոր. կազմուաձ է մի բառից՝ -ակ մասնիկով. որից միակօրէն Փիլ. իմաստ. և սղմամբ մէկ, որի հնագոյն վկայութիւններն ունին Պղատ. օրին. գ. Մխ. դտ. Տօնակ. հիմայ տարածուած է գրեթէ բոլոր գաւառականներում։-ՄԻԱՅՆ, ո հլ. «մինակ, առանձին, լոկ» ՍԳր. Ոսկ. Եւս քր. որից միայնանալ ՍԳր. միայնուկ Մծբ. Եփր. թգ. միայնեակ Փիլ. միայնակ Խոր. միայնաւորական Ագաթ. միայնաստան Ա-գաթ. միայնանոց «մենաստան» Փիլ. միայ-նագործ Կորիւն. միայնակեաց Կոչ. Եւագր. Ագաթ. կազմուած է -այն մասնիկով. ինչ. գիշերայն, զճանապարհայն, ամենայն, մի-անգամայն ևն.-ՄԵՆ-. գործածւում է պ-ծանցների սկիզբը. ինչ. մենամարտ Եւս. քր. մենաւոր Կոչ. մենաստան Ագաթ. մենակեաց Բուզ. Վեցօր. մենանալ Ողբ. ա. 1. Ա. տիմ. և 5. մենանոց Եղիշ. մենութիւն Ոսկ. ա տիմ. Ագաթ. մենաշնորհ, մենավաճառ, մե-նավաճառութիւն (նոր բառեր). առանձին գործածուած պարագային դառնում է մէն Սիր. ը. 19, Կոչ. 191, Ագաթ. մէն մի ՍԳը. Ագաթ. Բուզ. որին հետևելով և սխալ գըր-չութեամբ՝ նախորդներն էլ գրւում են նաև մէնամարտ, մէնաւոր ևն, որոնք չեն ընդուն-ուած մեր գրական ուղղագրութեան մէջ, մեն-կամ մէն գալիս է միայն ձևից՝ եա ռառնա-լով ե կամ է (միայն>*մեյն>մեն, մէն). ուստի վերի ձևերը իսկապէս արժեն միայ-նամարտ, միայնաւոր, միայնակեազ ևն, ինչ-պէս որ իրօք էլ գործածուած են մատենա-ռի էր ունեցած Ոսկեդարից էլ առաջ, այնպէս որ Ե դարուն գործածւում էր իբրև գաւառա-կան ձև.-ՄԻՆ «մէկ» Լմբ. Նար. Առ որս. ծագում է մի բառից՝ ն յօդի կցմամբ. ունինք նաև մինաւոր Ագաթ. Եւթաղ. 116. Ոսկիփ. Մաշտ. մինութիւն Սեբեր. 196. Վրք. հց. որոնք կարող են թէ՛ մէն ձևից ածանցեալ լինել և թէ մին բառից ձևացած՝ առանց սղման.-ՄԻՄԵԱՆՔ. գործածական է միայն հոլովեալ ձևով. սեռ. տր. միմեանց «իրա-րի», հյց. զմիմեանս «իրար», բցռ. ի մի-մեանց, գրծ. միմեամբք (հին և ընտիր). ածանցների մէջ ունինք զմիմեանսզրկու-թիւն. Բուզ. միմեանցասէր Ոսկ. յհ. ա. 9. ընդմիմեանսհարութիւն Փիլ. ել. ի միմեան-սայար Փիլ. քհ. ևն. կազմուած է մի բառի կրկնութեամբ, ճիշտ այնպէս, ինչպէս ունինք գւռ. մէկզմէկ, մէկմէկու, մէկզմէկու, մէկմէ-կէ, մեկզմէկե, թրք. biribirimiz «մենք իրար մեք զմիմեանս» ևն. հին լեզուի մէջ է։ ու-նինք Եզեկ. լգ. 30. Եւ ասեն մի ցմի (փո-խանակ ասելու ցմիմեանս).-ՄԻՒՍ, ո հլ. (հնագոյն գրչութեամբ մեւս) «մէկէլ» ՍԳր. Եւս. քր. Ագաթ. որից միւս ևս Եփր. միւսան-գամ ՍԳր. կազմուած է մի+ևս բառերից։ Ճիշտ այնպէս, ինչպէս աշխ. մէկ-ալ, մէկ-ել «միւս» (որ և հմմտ. թրք. obir «միւս», բուն 5-bir «ա՛յն մէկ»)։
no, not, none;
մի՛ ասեր ինչ, say nothing about it;
մի՛ արդեօք, is it not ?
մի՛ արդեօք դու իցես եգիպտացին, art not thou that Egyptian ? is it not you ?
մի՛ գուցէ, lest, for fear that;
that it may not;
մի՛ երբեք, մի՛ բնա, never, not at all;
մի՛ եւ մի՛ or մի՛ եւ մի՛ իւիք, beware ! not at all, by no means, never;
մի՛ եւս, never, not again, no more;
մի՛ եւս առներ, take care not to do so again;
մի՛ իւիք, by no means;
մի՛ եղիցի, մի՛ լիցի, may it never be ! God forbid ! never;
մի՛ ոք, nobody;
մի՛ perhaps ?
կերիցէ մի՛, neither should he eat;
մի՛, մի՛ վշտացուցանէք զիս, no, no, do not afflict me.
• , ո հլ. (նաև միոջ, միում, ի միոջէ) «մի, մէկ». գործածւում է իբր թուական, իբր անորոշ յօդ կամ անորոշ ածական. այլ և այլ ձևերով ասւում է՝ մի մի, մի առ մի, առ մի, ընդ մի, մի ըստ միոջէ, մի ոմն, մի ոք, մի ինչ, ինչ մի ևն. ՍԳր. Ոսկ. Եփր. Եւս. քր. ևն ածանցման մէջ ներկայանում է հետևեա։ ձևերով. ՄԻ, որից միաբան ՍԳր. Եւս. քբ. միագոյն Կոչ. Բուզ. Ագաթ. միագործ Վե-ցօր. միագունդ ՍԳր. Վեցօր. Եփր. թգ. միա-զօր Եւագր. միամիտ Մտթ. ժ. 16. Եւս. քը. և պտմ. Եփր. թգ. միահաղոյն Ագաթ. Բուզ. Ոսկ. յհ. ա. 37. միականի ՍԳր. Բուզ. միա-լարի (նորագիւտ բառ) Լծ. պրպմ. 748. մհա-կին «մինակ» (-կին մասնիկով) Ոսկ. հերոդ. միական Եւագր. Նանայ. միանալ «միանալ» Ա. եզր. դ. 21. Խոր. «սրտումը տպաւորուիլ» Փարպ. 20, 181, Թղթ. 200, Պտրգ. 230. մեա-ցուցանել «միացնել» Պարպմ. Յճխ. «սրր-տումը տպաւորել» Փարպ. 35 (այս նորա-գիւտ նշանակութիւնները դնում է Գաթըր-ճեան, Պտրգ. 230). ի միասին ՍԳր. Եզն. միաւոր ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Եւագր. միանգամ. միանգամայն ՍԳր. Ոսկ. Եւս. քր. անմի Բուռ. Մծբ. էջ 335 (հմմտ. ՀԱ 1911, 748). նոր բառեր են միակին, միահատոր, միանձ-նոմի, միասապատ, միացում, միդասեան ևն.-ՄԵ-, որ գտնւում է բարդութեանց սկիզբը, երբ երկրորդ եզրը բաղաձայնով է սկսում, և յառաջացած է հին միա-ձևից. (մի բառի ի ձայնաւորը միանալով ա յօդա-կապի հետ՝ տալիս է ըստ օրինի ե. հմմտ. *այգիակութ>այգեկութ, գարիահաց>գա-հեհաց). այսպէս են՝ մետասան ՍԳը. մեկու-սի ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Եւս. քր. Ոսկ. Սեբեր. մեկողմանի Կոչ. մեկին «մէկ, միակ» Կոչ. «պարզ, յայտնի» Եւս. պտմ. Սեբեր. Վեցօր. «լոկ, միայն, ևեթ» Ոսկ. Եւս. պտմ. (կազ-մուած է -կին մասնիկով, ինչ. կր-կին, երեք-ւով՝ մէկին, մեկն «պարզ» Լմբ. ներբ. համբ. 1865, էջ 269), որից էլ մեկնել «բաժանել, ջոկել, զատել» ՍԳր. «պարզաբանել, բա-ցատրել, պարզել» ՍԳր. «պարզել, տարա-ծել, սփռել» Բրս. մրկ. Վստկ. առմեկնել «բաժանել» Կոչ. 366. մեկնեցուցանել Ծն. լ. 36. մեկնոց «վերարկու» Եզեկ. ե. Յ. Հռութ. գ. 15. Եփր. թգ. 374. Բուզ. մեկնակ Վեցօր. Կոչ. Եւս. պտմ. «վերարկու» (նորագիւտ բառ) Լմբ. մատ. էջ 84, մեկնակազէն ՍԳր. անմեկն ԱԲ. մեկնակէտ (նոր բառ) ևն. այս ձևերը իրապէս արժեն *միատասան, *միա-կուսի ևն. ինչպէս որ ունինք էլ միակուսե-ցուցանել Մծբ. միակողմանի Մտթ. ժե. 30, 31. միակին Ոսկ. հերոդ.-ՄՈՒ (սեռ. մոյր, տր. մում) «մէկ». յունաբան դպրոցի հնա-րած ձևն է՝ իբրև իգական, մինչդեռ մի չե-զոք է, և եզ՝ արական. հմմտ. Եփես. դ. 5. «եզ Տէր, մու հաւատ, մի մկրտութիւն» ըստ թարգմանութեան Տիմոթ. կուզի, էջ 213, 256 (յն, εἰς ϰόριος, μία πίστις, ἔν βάπτιομα.) -ՄԻԱԿ. ի-ա հլ. «մէկ» Փիլ. Խոր. կազմուաձ է մի բառից՝ -ակ մասնիկով. որից միակօրէն Փիլ. իմաստ. և սղմամբ մէկ, որի հնագոյն վկայութիւններն ունին Պղատ. օրին. գ. Մխ. դտ. Տօնակ. հիմայ տարածուած է գրեթէ բոլոր գաւառականներում։-ՄԻԱՅՆ, ո հլ. «մինակ, առանձին, լոկ» ՍԳր. Ոսկ. Եւս քր. որից միայնանալ ՍԳր. միայնուկ Մծբ. Եփր. թգ. միայնեակ Փիլ. միայնակ Խոր. միայնաւորական Ագաթ. միայնաստան Ա-գաթ. միայնանոց «մենաստան» Փիլ. միայ-նագործ Կորիւն. միայնակեաց Կոչ. Եւագր. Ագաթ. կազմուած է -այն մասնիկով. ինչ. գիշերայն, զճանապարհայն, ամենայն, մի-անգամայն ևն.-ՄԵՆ-. գործածւում է պ-ծանցների սկիզբը. ինչ. մենամարտ Եւս. քր. մենաւոր Կոչ. մենաստան Ագաթ. մենակեաց Բուզ. Վեցօր. մենանալ Ողբ. ա. 1. Ա. տիմ. և 5. մենանոց Եղիշ. մենութիւն Ոսկ. ա տիմ. Ագաթ. մենաշնորհ, մենավաճառ, մե-նավաճառութիւն (նոր բառեր). առանձին գործածուած պարագային դառնում է մէն Սիր. ը. 19, Կոչ. 191, Ագաթ. մէն մի ՍԳը. Ագաթ. Բուզ. որին հետևելով և սխալ գըր-չութեամբ՝ նախորդներն էլ գրւում են նաև մէնամարտ, մէնաւոր ևն, որոնք չեն ընդուն-ուած մեր գրական ուղղագրութեան մէջ, մեն-կամ մէն գալիս է միայն ձևից՝ եա ռառնա-լով ե կամ է (միայն>*մեյն>մեն, մէն). ուստի վերի ձևերը իսկապէս արժեն միայ-նամարտ, միայնաւոր, միայնակեազ ևն, ինչ-պէս որ իրօք էլ գործածուած են մատենա-ռի էր ունեցած Ոսկեդարից էլ առաջ, այնպէս որ Ե դարուն գործածւում էր իբրև գաւառա-կան ձև.-ՄԻՆ «մէկ» Լմբ. Նար. Առ որս. ծագում է մի բառից՝ ն յօդի կցմամբ. ունինք նաև մինաւոր Ագաթ. Եւթաղ. 116. Ոսկիփ. Մաշտ. մինութիւն Սեբեր. 196. Վրք. հց. որոնք կարող են թէ՛ մէն ձևից ածանցեալ լինել և թէ մին բառից ձևացած՝ առանց սղման.-ՄԻՄԵԱՆՔ. գործածական է միայն հոլովեալ ձևով. սեռ. տր. միմեանց «իրա-րի», հյց. զմիմեանս «իրար», բցռ. ի մի-մեանց, գրծ. միմեամբք (հին և ընտիր). ածանցների մէջ ունինք զմիմեանսզրկու-թիւն. Բուզ. միմեանցասէր Ոսկ. յհ. ա. 9. ընդմիմեանսհարութիւն Փիլ. ել. ի միմեան-սայար Փիլ. քհ. ևն. կազմուած է մի բառի կրկնութեամբ, ճիշտ այնպէս, ինչպէս ունինք գւռ. մէկզմէկ, մէկմէկու, մէկզմէկու, մէկմէ-կէ, մեկզմէկե, թրք. biribirimiz «մենք իրար մեք զմիմեանս» ևն. հին լեզուի մէջ է։ ու-նինք Եզեկ. լգ. 30. Եւ ասեն մի ցմի (փո-խանակ ասելու ցմիմեանս).-ՄԻՒՍ, ո հլ. (հնագոյն գրչութեամբ մեւս) «մէկէլ» ՍԳր. Եւս. քր. Ագաթ. որից միւս ևս Եփր. միւսան-գամ ՍԳր. կազմուած է մի+ևս բառերից։ Ճիշտ այնպէս, ինչպէս աշխ. մէկ-ալ, մէկ-ել «միւս» (որ և հմմտ. թրք. obir «միւս», բուն 5-bir «ա՛յն մէկ»)։
seed, grain;
berry;
corn, pulse;
progeny, race, descendants;
germ, bud, seeds, cause, principle;
cotyledon;
— արութեան, sperm;
— ձկանց, spawn;
— շողգամի, rape-seed;
ի — տալ զցորեան, to sow corn;
ելանել արութիւն սերման, to be afflicted with gonorrhea;
— առնուլ կնոջ, to conceive.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. սերմ. Խրբ. Ախց. Կր. սէրմ, Գոր. Երև. սէրմը, Ղրբ. սէրմ, սը՛րմը, Ասլ. սէ՛րմ, Ագլ. Հմշ. Մկ. Մրղ. Սվեդ. Տփ. սիրմ։-Նոր բառեր են սեր-մակալել, սերմահան, սերմառիլ, սերմացու, ներմել, սերմագարի, սերմազորեն, սերմա-հաճար, սերմակորեկ, սերմագցի։
charcoal-powder.
• «մոխիր, ածուխի փշրուք, մճիր». Վրք. հց. Բ. 464. Մարթին. ասւում է նաև մոճիր, մճիր, մծիր. որից մծրել «խանձել, այրել, մոխիր դարձնել» (նորագիւտ բառ) Սիմ. ապար. 77, 100 (Ջառիւծադէմ անպար-տելին... կամէր մծրել հուր Սասանին. Մրծ. րեալ այրեաց բոլորովին). Օրբել. 330 (Զգե-ղեցիկ սաղարթ լուսալիր ոստոց հաւատոյ... բոցաթոյն արկածիւ այրեալ մծրէ և ապա-կանէ), մծրիլ «հացահատիկը ուշ հնձուելով՝ այրիլ հողանալ» Վստկ. էջ 29 (Թէ գարին հասեալ իցէ, յառաջ զայն հնձեա՛, զի թէ յամէ, մծրի)։
neck;
զուլամբ երթալ, to fall headlong, head-foremost, to tumble, to fall;
to be plunged in sensuality;
to be sunk in debauchery, to wallow in voluptuousness;
pearl necklace;
Venetian pearls, bead, glass-bead, bugle;
knuckle-bones, cockle.
• Հիւնք. արաբ. lulū «մարգարիտ» բա-ռից։ Lidén, Arm. Stud. էջ 129 կա՛մ նոյն է ուլն «վիզ» բառի հետ և կամ իբր «կլորիկ՝ գնտաձև բան» պէտք է կցուի լեթթ. ula «խիճ, թռչունի ձու», նսլ. ole «պալար», սանս. āndá-«ձու, ձուանք», asthilā «խիճ, գնտակ, ցորեն» բառերին։
cf. Սակառի.
• ՓՈԽ.-Քրդ. sekar «ուռուց հիւսած մեծ կողով» (Justi, Dict, Kurde, էջ 242), ն. ատոր. sakur «մեծ կողով» ատրպ. թրք. sa-γar «մեծ կողով»։-Նո՞յն է արդեօք նաև վրաց. საგარი սագարի «պաշարեղէն, ուտելիք» Երեմ. ժա. 5։
line;
row, file, rank;
series.
• (ի հլ. յետնաբար) «ուղիղ շարք (մարգարիտների, շղթայի, բազմականների, խօսքի կամ բառերի)» Ոսկ. ա. թես. Բուզ. 172. որից տողել «ուղիղ շարել, դասաւորել» Եւս. քր. Սեբեր. Ոսկ. Ագաթ. տողեալ «շա-րուած» Վեցօր. 86. Ոսկ. եփես. 915. տողան տշարք, դաս» Եւս. պտմ. 664. տողանի «յա-ջորդական կարգով շարուած» Եւս. պտմ. Բ08. տողաբան «շատախօս» Մծբ. շղթայա-տող Խոր. մարգարտատող Յհ. կթ. տարա-տողել Թէոդ. խչ. քարատող «քարով շա-րուած» Կաղնկատ. 172։ Նոր բառեր են տողաշար (արդէն 1788 թ. ունի Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկպետ. էջ 116, իբր ռուս. тeрaкca), երկտող, երկտողիկ, տո-ղած, տողավարձ ևն։
bottom, under part or side;
root;
beet;
— առնուլ, to take root, to be rooted;
մամլոյ —, in the press;
race, row, range, string;
խոտս —աւ մեծաւ, great provision.
• «մարգարիտների շարք, հիւսուածք» Փարպ. «կանաչեղէնի մէկ տրցակ, կապոց» Վրք. հց. բ. 254. «շարք, պատուածք» Յայսմ. սեպտ. 1 (եօթն տակ պարիսպ). որից երեք տակէն կամ երեքտակեան «երեք շարքով» Խոր. բ. 7. Ասող. ա. 6. համատակ Նար. և։ 383 (գրծ. համատակօք), որի հետ նոյն է համտակք Բաբիղ. յհ. մկ. (ՆՀԲ այս վերջի-նը անուշադրութեամբ համարում է անստոյգ բառ և մեկնում է «ստորոտք կամ վայրաբր մասունք», ԱԲ «զգեստի վարի մասունք»)։
barrel, cask, puncheon, butt;
tun;
խից —ի, spigot;
ծորակ —ի, tap;
շերտ or կողք —աց, staff.
• ՓՈԽ. -Վռաց. თაგარი տագարի «տաշտ ուր վազում է քամած խաղողի հիւթը»։
repulse;
cf. Վանք.
• Պատև. Гnaгor. камии, էջ 30 վա-նակն մեկնում է Վանի (Վան քաղաքի) ակն։ Հիւնք. պրս. [arabic word] bānu «բարակ շիշ». (բառիս ծագումը անյայտ է)։ Կայ նաև արաբ. [arabic word] ︎ vaniya, [arabic word] ︎ vanat «մարգարիտ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 953)։
cf. Քայռամանեակ.
• Լծ. նար. լգ. քառ «չորս» բառից կար-ծելով՝ մեկնում է «քառամանեակն վզանոց չորեքկուսի»։ Նոյնպէս է Գէորգ դպիր, որ Բառ. երեմ. յաւել. 563 մեկ-նում է «զի է ի չորից նիւթոց, այսինքն առևև. արծաթ, ակն, մարգարիտ»։ Տէրվ. Altarm։ 71 հաւանաբար ազսա-կան է հինդուստ. օ [arabic word] kere «ապարան-ջան» բառին։ Հիւնք. գոհար բառից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 122 յն. σειρὰ́ «պարան, լար, կապ», լիթ. tveriu «պատել, շրջապատել» ևն ռարռերի հետ։
• = Արաբ. [arabic word] durj «տուփ, որի մէջ կա-նայք մանր մունը բաներ են պահում» (Կա-մուսի թրք. թրգմ. Ա. 397), որ և պրս. durǰ <փոքրիկ աման, սրի մէջ անուշահոտութիւն, ակներ կամ մարգարիտ են պահում» (ԳԴ)։-Ա«.