viper;
aspie, asp;
adder;
viper;
malicious.
• , ի հլ. «մի տեսակ վտանգաւոր օձ» ՍԳր. Վեցօր. 151, 196. «իժի նման չար» Եփր. աւետ. որից իժակորիւն Վեցօր. 192. իժացեալ Ճառընտ. իժաթոյն Յհ. կթ. իժա-նոց «իժ շատ եղած տեղ» Վրդ. առ. 232. հ-ժաթուակ Շիր. իժաբարոյ, Պիտ. դրուա» է նլի իւժ՝ գ ԱԲ։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. eg2hi-ձևից։-Մեր բառի ցեղակիցներն են սանս. áhi-, զնղ. aži-, պհլ. až, մինջ. ylz, յն. ἐχις, ὄφις, έχιδνα հոմանիշները, որոնք ծագում են հնխ. eg2hi-, og2hi-ձևերից։ Սրանց դէմ հայերէնի մէջ սպասւում էր *եգ կամ 'եջ, *ոգ կամ *ոջ, թերևս նաև *եժ, *ոժ, բայց ո՛չ իժ։ Հյ. իժ կարող է գալ հնխ. eg2hi-ձևից. չի կարող լինել իրանական փոխառութիւն, որովհետև այս պարագային ունենալու էինք *աժ, ինչ-պէս որ ունինք էլ Աժդահակ<պհլ. Azidahak, ռնդ. aži dahāka։ Հնդ. eg2hi-ձևի աւս սահ. մանափակ տարածման և զանազանակեր-պութեան պատճառը, ըստ Meillet, Interdie-tions de Vocabulaire, էջ 13, այն է՝ որ «օձ» նշանակող բառերը ենթարկուած էին tabou ի. և ըստ այսմ իւրաքանչիւր շրջան իրեն յա-տուկ բառն ունի. ընդհանուր տարածուած մի ձև գոյութիւն չունի. հմմտ. բացի վերի իժ խումբից, նաև 2. հյ. օձ, լտ. anguis, հպրուս. angis, լիթ. angis, հսլ. oži, ռուս. ужъ, լեհ. waž, լեթթ. uodze, միռլ. (eəc)-ung «օձ(աձուկ)», հբգ. une, յն. άβεις (Հեսիքիոս) «օձ» (տե՛ս Walde 42, Boisacq 302, 732, Trautm. 8).-3. լատ. natrix, գոթ. nadrs, իռլ. nathir, գերմ. natter.-նաև զանազան վերադիրներով, ինչ. 4. սանս. sarpá-, լատ. serpens, յն. έρπετόν, ալբան. g'arper (սո-ղացող).-5. հսլ. zmiǰi, zmija, ռուս. змeя (հողային, ցամաքային).-6. սանս. uraca (փորի վրայ սողացող).-7. լիթ. zaltys (կա-նաչ).-8. հսլ. gadu, լեհ. žadny (գարշելի). -9. սանս. nagá-(մերկամարմին?), տե՛ս Pokorny 1, 63-65։-Հիւբշ. 450։
• Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 22 ժ բնաձայ-նից։ Ուղիղ մեկնեց նախ Lag. Urgesch 779։ Նոյնը յետոյ Muller SWAW 38, 575։-Pictet KZ 6, 186 ռուս. užա «օձ»։ Նոյն, Orig. I. 499 նոյն է համարում իժ և օձ բառերը։ Հիւբշ. KZ 23, 23, 26, 29 աւելացնում է նաև լիթ. angis, լտ. anguis, յն. ὄφις, հյ. օձ։ Տէրվ. Al-tarm. 90 վերի ձևերին է կցում նաև լտ. anguis, լիթ. angis, հսլ. uži, հբգ. une և հյ. օձ. իր կարծիքով իժ գալիս է նախա-ւոր *անժ ձևից. այսպէս՝ *անժ>*ալժ> *էժ>իժ.-է ձայնը պահած է դեռ մողէզ (այն է մող-, պրս. mār «օձ». ոնռ. ma-irya «մահացու, սպանիչ» +էժ)։ Նոյն, Նախալ. 60 «օձին լծորդ է իժ... բայց աս վերջինն օտար է թերևս»։ Հիւնք. սանս. և ոնդ. ձևերից։ Bartholomae, Studien II 34 դնում է իրանական փոխառութիւն։
• ԳՒՌ.-Ալշ. իժ «թունաւոր (օձ)», Սեբ. իժ «չարասիրտ մարդ»։
hay;
dried herbage.
• «չոր խոտ, խռիւ» Ոսկ. ես. 119 և Գէ. ես. գրուած նաև խորշոտ Ոսկ. ճառք, էջ 86 «Եւ ապա ի խորշոտոյն ելեալ իժ՝ բու-ռըն հարկանէր զձեռանէ նոռա»։
cf. Մողիզ.
• Klaproth, Asia pol. 100 համեմատեց առաջին անգամ սոյն պրս. ձևի հետ։ Տէրվ. Altarm. 90 բարդուած է համա-րում մող=զնդ. mairya «մահացուցիչ, վնասակար», պրս. mār «օձ»+իժ բա-ռերից։ Bugge KZ 32, 86 համեմատում է ուտ. milγonǰ, թուշ. melqu, չեչէն-melqu բառերի հետ։ Նոյն IF I. 442 մերժում է կապել նբգերմ. molch, մբգ. mol, molle, հբգ. mol «սալամանդը, սե մողէս» ձևերի հետ և իբր բնիկ հայ՝ բարդուած է համարում մող և իժ բա-ռերից. մող<*mandr-գտնում է սանս. mandūka-«գորտ» բառի մէջ։ Սրա դէմ են դուրս գալիս Bartholomae II 3, I7ə. Wackernagel և մանաւանդ Lidén. Stud. zur altind. u. vgl. spr. էջ 85-87. որ հյ. մողէս դնում է հնխ. mel, mol-
serpent, adder, snake;
— or — աւազակ, the devil;
— խարամանի, dipsas or dipsade;
— շչէ, the serpent hisses;
cf. Քաղցրութիւն.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ang*hi-ձևից ցեղակիցներից հմմտ. յն. άβεις (Հեսիք.), լտ. anguis, հպրուս. angis, լիթ. angis, լեթթ. uodze, հբգ. unc, հսլ. *9ži, ռուս. ужъ, լեհ. waž, իռլ. -ung (գտնւում է esc-ung «օձաձուկ» բառի մէջ, որ բարդուած է esր «լիճ» բառով և բուն նշանակում է «լճի օձ»)։ Այս բառերը նշանակում են «օձ կամ իժ» և կամ երկուսն էլ։ Նախալեզւում կար երկու իրար նման ձև՝ eg*hi-և ang*hi-. հայե-րէնում առաջինից ստացուել է իժ (
stair, step;
pace;
stair-case;
steps;
gradation;
graduation;
story;
degree, dignity, character, class, condition, honour, place;
quality, rank;
— եկեղեցական, holy orders;
հոսիլ ընդ —ս ի վայր, to run down stairs;
տալ —, բաժանել յ—ս, to graduate.
• = Ակնյայտնի կերպով կապ ունի հնխ. šteigh-«երթալ, սանդուխի աստիճաններից վեր բարձրանալ» արմատի հետ, որի ժա-ռանոնեռն են սանս. stigh, յն. στείγω «եր-թալ, յառաջանալ», στίχος «կարգ, շարք», στοιχὲω «կարգով առաջ երթալ», գոթ. stei-gan, հբգ. stigan, նբգ. steigen ღելանել, սանդուխից բարձրանալ», stiege «աստիճան, սանդուխ», հսլ. stigna «գալ, հասնիլ», stid-za «շաւղ», լիթ. staigá «շտապ, յանկար-ծակի», հիսլ. tiagaim «երթալ, քայլել» ևն։ Աստիճան բառի հնգոյն ձևն է *աստէճան, որի հետ ճշտիւ համաձայն են հնխ. steigh. արմատի առաջին երկու բաղաձայնները և երկբարբառը. դժուարութիւն են հանում մի-այն նախաձայն ա (հմմտ. սակայն աստղ) և վերջաձայն gh, որ հայերէնում սովորաբար տալիս է գ, սակայն կարող է լինել նաևջ (ինչ. ջեր, ջերմ) և թերևս ձ, ժ (օձ, իժ), բայց ո՛չ բնաւ ճ։ Դժբախտաբար իրանեանում ա-սանդուած չէ բառս, որով կարելի չէ նաև ստուգել թէ իրանեանից փոխառութիւն չէ՞ արդեօք։-Աճ. (տե՛ս Pokorny 2, 614, Wal-He 829, Boisacq 907, Kluge 470, l'raut-mann 285)։
dragon;
leviathan;
typhon, vortex, whirlpool, exhydria;
dragon, draco;
— ծովային, araneus piscis, quaviver, weever;
— ձուկն, cachalot.
• =Հիւս. պհլ. *vεšāp ձևից. հմմտ. զնդ. ❇ ❇ višāpa՝ որ իբր վերադիր յիշ-ռւած է [arabic word] azi «իժ» բառի հետ (տե՛ս Aր old zand-pahlavi glossary, Bombay 1867, էջ 76 և Bartholomae, Altir. Wört. 1473 չունի Justi)։ Ըստ Benveniste REA 7, 7-9 զնդ. Aži-višāpa անձնաւորեալ մի օձ-դև էր (Azi-Dahāka և Aži-Srvara «եղջիւրաւոր ոձ»> պհլ. Sruvar դևերի պէս), որի պաշ-տամունքը Ն. Ք. դէպի Ա դարը Արշակունեան Իոանից անցաւ Հայաստան ու Վրաստան, և որ սակայն ծանօթ չէ պհլ. և պրս. բնագիր-ներին։ Բառս կազմուած է զնդ. ❇ viša-«թոյն» բառից. հմմտ. սանս. [other alphabet] viša-«թոյն», որից կազմուած են օձի այլևայլ անուններ. ինչ. višani, višadantaka, açivi-šas, višadhara, visabhujan'ga, va-nana, visāyudha, visāra, višāsya, mahavi-ša ևն։ (Ըստ այսմ զնդ. višāpa իբր *viš-sāpa «թունահիւթ», կազմուած sāpa, sap «համ, հիւթ» բառից. հմմտ. լտ. sapor «համ» Bartholomae, Altir. Wört. 1473, Po-korny 2, 450)։ Զնդ. višāpa-պիտի տար հյ. *վշապ, ուստի նրա հետ ենթադրելի է հիւս. պհլ. *vεšap ձևը, որից և հյ. վիշապ, ինչ-պէս որ զնդ. [arabic word] ❇ visa-«թոյն» բառի դէմ ունինք պհլ. [other alphabet] vēš և պրս. [arabic word] bēš «սրածայր արմատ ինչ թունաւոր... որոյ են տեսակք երեք, յորոց մին է կարի յոյժ առա-ւել սատակչական... յորմէ թէ ոք կէս մրսգալ ուտիցէ՝ մեռանի» (ԳԴ 442բ և 292 ա, Հիւբշ. Pers. Stud. 270, Bartholomae, Altir. Wört. 1472)։-Հիւբշ. 247։
• Klaproth, Mémoires 1, 438 սանս. višadhara ձևի հետ։ Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 22 շ բնաձայնից։ ՆՀԲ վրաց. վէշա՛-պի, որպէս թէ իժ ապ «օձ ջրոյ»։ Wīn-disch. 18, որից և Böttich. ZDMG 1850, 362 և Justi, Zendsp. 277 զնդ. և սանս. visa-«թոյն»։ Հիւնք. Վեսուվ հրաբու-խից։ Muller WZKM 8 (1894), 362 պհլ. (ենթադրեալ) * vīšāp= զնդ. wišhawant «թունաւոր» ձևից։ Ա-լիշան, Հին. հաւ. 152-3 հնդ. Վիշնու աստուածը+ պրս. ապ «ջուր»։ Ս. Բա-նասէր, Բանաս. 1903, 236 նոյնպէս Հնդկաց Վիշնու աստուծոյ անունից։ Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ 430 վիշ «թոյն»+āb «ջուր»։ Պազիլ, Աւետաբեր 1914, էջ 234 վշ բացագանչութեամբ + պրս. ապ, որ է «ջուր»։ Մառ ЗВО 25. 324 Թէիշբա աստուածութեան անուան հետ. իսկ ИАН 1926, 391 վրաց. ծղալի «ջուր» բառի հետ։
blearedness.
• -Պς,. *biz «բիժ», որ թէև գրականո-թեան մէջ աւանդուած չէ, բայց նոյնը հաս-աատում է պրս. [arabic word] biǰ «աչքի կեղտ, բիժ, հիպռ» (որ և ❇ paz)։-իւբշ. 121։
• ԳՒՌ.-Սլմ. բիժ «ճիպռ», Վն. ըժոտ «ճրպ-ռոտ»։
gum.
gummy;
— ծառ, gumtree.
gummy.
gamboge.
mucous, glutinous;
viscous;
— հիւթ, mucus, snot.
cf. Ճպուռն.
cf. Ժժմակ.
cf. Ժժմակ.
cf. Ժժմակ.
like a viper.
viperous, malieious, wicked.
young viper;
young adder.
to get waspish, to rage.
like or similar to vipers.
cf. Գազի՞՞՞խէժ
to precipitate.
precipitation;
high precipice.
unpunished;
with impunity.
cf. Անդնդասոյզ.
worthless, good for nothing fellow, neer do well.
spots on the human nails.
rigid, severe, excessive, atrocious.
pain, punishment, chastisement, correction, penitence;
— մահու, condemnation, sentence;
առանց պատժոց or պատժի, with impunity;
անկանել ընդ պատժով, to incur, to deserve punishment;
— տալ, to order punishment or penance;
դնել — ի վերայ, to inflict punishment or chastisement;
զանիրաւութեան —ս արկանել զնովաւ, to punish his injustice.
• , ի-ա, ո հլ. «պատիժ, տանջանք» ՍԳր. որից պատժել ՍԳր. Եզն. պատժածու Եզն. պատժական Ոսկ. մ. գ. 14 և եբր. պատժապարտ Ոսկ. հռ. բ. կոր. եբր. Սեբեր. պատժապարտութիւն Ագաթ. պատժաւոր Ոսկ. բ. կոր. և մ. գ. 14. անպատիժ Սեբեր. ծովապատիժ Ագաթ. կիսապատիժ Վրդն. դան. բիւրապատիժ, բազմապատիժ Բենիկ.։
• ԳՒՌ.-Տփ. պա՛տիժ, Ագլ. պա՛տիժ, պա՛-տիճ, Շմ. պադիժ, Սչ. Սվեդ. բադիժ, Ասլ. Խրբ. բադիժ, բադիջ, Սլմ. պատիշք՝, Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մրղ. Ջղ. Վն. պատիճ, Ալշ. Մշ. պադիջ, Զթ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. բադիջ, Ակն. բադինջ.-Բայական ձևով՝ Տփ. պատ-ժիլ, Ջղ. պատժել, պատրճել, Սչ. բադժել, Շմ. պադիժիլ, Ախց. պատճէլ, Ագլ. պատը-ճիլ, Կր. պաճնէլ, Ակն. Ննխ. Պլ. Սեբ. բաջ-ջէլ, Ասլ. բա*ջէ՝լ։-Թրքախօս հայերից Ատն. badij «տգեղ ու տձև մարդ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. άატიჟი պատիժի «պատիժ, աշխատանք, յոգնութիւն, շփոթութիւն», სა-მატიჟო սապատիժո «պատիժ, տուգանք», ბატიჟება պատիժեբա «պատժել, ռատա-պարտել, տուգանել» (բայց և «հրաւիրել», ինչպէս և აბატიჟება ապատիժեբա, მამატი-ვება մապատիժեբա, ჩამატიეება չապա-տիժեբա «հրաւիրել»)։-Սղերդի արաբախօս քրիստոնեաները փոխ են առած badij «պա-տիժ» (Բիւր. 1899, էջ 116)։
abortive;
abortion.
curtain, veil, hangings, tapestry;
water-spout, jet;
cf. Վիժանք;
— զինուց, sheath for arms.
• «ծածկոց, վարագոյր» Ել. իզ. 14. լե. 11, լզ. 19, լթ. 34, խ. 17. փխբ. վիժակ զինուց «զէնքի պատեան» ԱԲ. գործածուած է նաև վէժ կամ բէժ ձևով՝ «մեծ վարագոյր» նշանակութեամբ՝ Ճառընտ. Կղնկտ.։ Այս երեք ձևերի կապակցութիւնը դժուար է որո-շել։ --... .
• Անշուշտ այս բառն է, որ Տաթև. հառզ. 425 գրում է վինակ. «Այն որ վի-ճակն է՝ ծիրանեգոյն հանդերձ է, որ զսեղան հացին և զխնկոցն ծածկէին. և տեսութիւն կամ փրկութիւն թարգմա-նի»։ ՀՀԲ վէժ «վայր ընկնել» արմատից։ ՆՀԲ վիժակ «ջրցայտք, հոսանք» բառից փոխաբերաբար, ճիշտ ինչպէս ունինք շատրուան՝ նոյն կրկին նշանակութիւն-ներով։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 71 պրս. āwextan «կախել» բառից, որ մերժում է Հիւբշ. 246, Տէրվ. Altarm. 86 և Հիւնք. ըստ ՆՀԲ։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 353 պրս. [arabic word] pīča «ծածկոյթ կա-նանց», Scheftelowitz KZ 54 (1921), էջ 249 լիթ. wijžti «սանդալ հիւսել», ռուս. vizžocha «երկար ճպոտ», զնդ. ni-vaēz «կապուիլ, կցուիլ»։
fluid, running, flowing.
course, current, flux, flow, stream;
abortion, miscarriage.
to drudge, to toil and moil, to be in a profuse perspiration, to sweat blood.
to have an abortion, a premature birth, to miscarry, to abort, to slink, to be brought to bed before time;
to flow, to run, to gush or spout out, to be shed, poured out.
to cause to flow.
cf. Վիժեմ;
cf. Վիժեցուցանեմ.
cf. Վիժանք.
vindictive.
evil-doing, spiteful, wicked, nefarious.
ill deed, spiteful action.
cf. Վրէժխնդիր;
defensive weapon;
means of defence;
—ք կնճի, razors;
—ք փղի, tusks of an elephant.
armed with a weapon of offence;
vindictiveness.
to make use of defensive weapons;
— զոք, to slay with a weapon.
guilty, worthy of being punished.
guiltiness, wickedness.
cf. Վրէժխնդիր.
cf. Քարավէժ առնեմ.
cf. Քարավէժ լինիմ.
precipitation, falling headlong;
steep, precipice.
cf. Խիժ.
• «ծառերից հոսած մածուցիկ նիւթը». արդի գրականի ընդունած ձևն է. հնից ու-նինք խիժ Խոր. աշխ. Վստկ. 197. Գաղիան. խէժ Բժշ. խեժ Յայսմ. որից գազիխէժ Բժշ, խէժուկ «մի տեսակ բոյս» ՀԲուս. § 1051. ըստ ՆՀԲ գրուած է նաև խէզ։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ոզմ. Ս. խէժ, Զթ. խեժ, Խրբ. Մկ. Մրղ. Մշ. Սլմ. Վն. խիժ, Ասլ. խէջ, խէժ, Շմ. խըժնը. Ռ. խէջ, Ջղ. ղիժ։
throne;
seat, chair;
dignity;
precipice, high and very steep place;
անկանել ի —է, —է ի ժ կործանիլ, հտիլ ի —ից, ի —իցն վիժել, to be precipitated, to be thrown or to fall from one precipice to another;
ի —ից մղել, to precipitate.
• , ի հլ. (յետնաբար) «դար, բարձր տեղ, ժայռերի գլուխը» Ղուկ. ը. 33. Կոչ. 101, Փիլ. Պիտ. Լաստ. Բրս. մրկ., որից գահավէժ «անդունդի մէջ գլորուած» Բ. մնաց. իէ. 12. Ղուկ. դ. 29, գահինք «անդունդ» Ոսկ. յհ. ա. 38, գահաւանդ «բարձրաւանդակ տեղ» Ովս. ե. 1. Սիր. ժա. 32. Սարկ. քհ. կամ գահաւանդակ Երեմ. խզ. 18 (այլ ձձ. ռա-բօր). Սարգ. ա. յհ. յռջ. էջ 487-8, գահավի-ժօրէն «շատ արագ» (նոր բառ՝ կազմուած ֆրանս. précipitamment հոմանիշի օրինա-կով, որ ծագում է prècipice «գահաւանդ, անդունդ», précipiter «զահավիժել» բառե-րից)։
cf. Խիժ արաբացի.
• «ծառի խէժ» Բժշ. Գաղիան. Մխ. բժշ. 43. որ և կռէժ Գնձ. կռիզ Վրթ. քերթ. գրուած է կղէզ (անշուշտ վրիպակ) Բառ. երեմ. էջ 185. որից կուոյ կռէզ «հում ծա-մոն» Բժշ. կռիժաբեր. Գնձ կոզոտ «կպչո-տուն» էֆիմ. 221։
punishment, chastisement, pain, correction;
scourge, revenge;
threat, threatening tone;
reprimand, reproach, rebuke;
պատիժ —ի, severe punishment;
— մահու, sentence or punishment of death, capital punishment;
տեղի —ի, exile;
ազգի մարդկան, the scourge of human kind;
— կապել ի վերայ, to inflict a punishment;
կրել խիստ —, to be severely punished;
առնել —, to threaten.
• , ի հլ. «պատիժ, սաստ. ւան-դիմանութիւն. 2. պատժի արժանի գործ, յանցանք» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 17 և եփես. որից պատուհասել ՍԳր. Եփր. ծն. Ոսկ. յհ. և բ. կոր. պատուհասակոծ ՍԳր. Ոսկ. մտթ. և յհ. Սեբեր. Ագաթ. պատուհասագոյն Պսկ. բ. կոր. անպատուհաս Կոչ. ժանտապատու-հաս Փիլ. լիւս. ևն։
• = Պհլ. [other alphabet] ︎ pātūfrās «չար հա-տուռումն, պատիժ» բառից. այս ձևը, որ հա-յերէնի համար յարմարագոյնն է, ունի Sa-lemann ЗAH 8 (1908), 108. այլուր գըտ-նում ենք սովորաբար [arabic word] pātfrās, որ Nyberg, Hilfsbuch d. Pehlevi 1, 52 կարդում է pā̄tifrās։ Սրա միւս իրանեան ձևերն են մանիք. պհլ. p'dyfr'h, հարաւ-արևմ. պհլ. h'tfr'' (=pātfrāh), պազ. ba-dafrāh, որ bādāfarā, bādāfarāh, bā-dafrāh. bādāfarās (ուղղելի pādafrāh) «հա-տուցումն չար գործոց, պատիժ» (Horn § 154), զնդ. ❇ paitifrasa։ «հարցաքննութիւն, պատիժ», հպրս. *nāti. frāϑa-։ Այս բոլորը կազմուած է pat-, paiti-նախդիրով pares<հնխ. prek'->հյ. հարց արմատից, որ այստեղ դատական հարցա-քննութեան նշանակութեամբ է առնուած. հմմտ. նոյն արմատից հպրս. avam ufras-tam aprsam «պատժեցի, լաւ պատժեցի». զնդ. frašna-«դատարանով լուծելու հարց», սոգդ. Br's կամ Br''s (=frās) «պատիժ», քուչ. prekse «դատաւոր» ևն։ Հայերէնի մէ։ պհլ. fr դարձած է մր (հմմտ. աւրհնել, հբա-պարակ) և յետոյ ր ընկած է։-Հիւբշ. 226։
revenge, vengeance;
ի —, in return, in requital;
առնուլ, խնդրել, հանել զ—ն, —ս պահանջել, հանել զքէն վրիժուն, to avenge, to revenge, to avenge oneself, to take vengeance, to be revenged, to have revenge;
—ս լուծանիլ, պահանջիլ, տալ, to suffer vengeance, to bear punishment, to pay dear for, to smart for;
ի — նախատանաց դստեր իւրոյ, to avenge his daughter;
առից ի նմանէ զ— իմ, I will revenge myself or him, he shall pay me dearly;
խնդրեաց զ— զրկելոյն, he avenged the wrongs of him who suffered;
հատուցից —ս թշնամեաց իմոց եւ ատելեաց իմոց հատուցից, I will be avenged of my enemies and I will requite them who hate me;
եօթն —ս լուծցէ, he shall be avenged seven fold.
• . ու հլ. «ոխ, քինախնդրութիւն, պա-տիժ, պատուհաս» ՍԳր. «ոճիր, յանցանք» Պիտ. որից վրէժխնդիր ՍԳր. Կիւրղ. ծն. վրի-ժագործ «չարագործ, ոճրագործ» Սոփոն. բ. 15, գ. 1. Ես. ա. 23. Բուզ. Կորիւն. Վեցօր. Եփր. դտ. վրիժապարտ Ագաթ. վրիժառու Նար. վրիժակ «վրէժխնդիր. 2. սպանող զէնք» Պտմ. աղէքս. 115. Փիլ. Պիտ. Ոսկիփ. վրիժակել «հեռուից զարնել նետով՝ քարով ևն» Փիլ. Պիտ. սահանավրէժ ԱԲ. քարավրէժ Եփր. թգ. ևն։
• ԳԴ պրս. [syriac word] važ «ցասումն կամ բարկութիւն»։ Bezzenberger և Fick BВ 6 (1881), 240 հսաքս. wráka «պատիժ, վրէժ»։ Տէրվ. Նախալ. 107 սանս. varǰ, գոթ. vrikan «հալածել», vraks «հալա-ծիչ», հսլ. yragū «թշնամի», գերմ. Rache «վրէժ» և հյ. հալածել բառերի հետ՝ հնխ. varg «հալածել, վրէժ խընղ-րել» արմատից։ Հիւնք. պրս. պատա-ֆէրաշ «պատուհաս» բառի վերջի մա-սից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 357 պրս. [arabic word] fariz «փետել, քերթել», [arabic word] faris «յարձակիլ, աւարել» բառե-րից։
rancour inveterate hate, spite, ill-will, resentment;
revenge;
— ի վրիժուց, out of or from hatred;
— պահել, ի —ս մտանել, to bear or owe a grudge, to bear malice or ill-will, to bear hard;
— ի մտի ունել, to keep alive resentment for an injury;
— ունել ընդ ումեք, to have a grudge or spite against;
հանել զվրէժ քինու, խնդրել զ— վրիժուց, to by revenged, to revenge oneself.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k2oinā-ձևից, որ նշանակում է «վրէժ, պատիժ, 2. յանցանքի քաւութեան համար նշանակուած գինը. 3, ընդհանրապէս գին, արժէք. 4. պատիւ». սրա ժառանգներն են զնդ. kaena-«պատիժ, վրէժ», պհլ. [other alphabet] kēn «վրէժ, թշնամու-թիւն», kēnītan «քինալ», պազ. kīn «չարիք, թշնամութիւն», kinvar «թշնամի, քինաւոր». արս. [arabic word] kin, [arabic word] kina «ոխ, վրէժ, բար-կութիւն, թշնամութիւն, ատելութիւն», [arabic word] Linavar «ոխակալ, քինաւոր», kinaxuāh «քինախնդիր», բելուճ. k'enaγ «թշնամու-թիւն, վրէժ, ոխ», քրդ. kin «վրէժ, հակա-ռակութիւն», յն. ποινή «արեան գին, փրը-կանք, քաւութիւն, պատիժ, վրէժ», լտ. poe-na (փոխառեալ յունարէնից) «յանցանքի փոխարէն փրկանք, տուգանք, պատիժ, ցաւ, վիշտ, Վրէժ (անձնաւորեալ»), punio «պատժել, վրէժը լուծել», հսլ. cšna «պա-տիժ, տուգանք, գին, արժէք, պատիւ». ռուս-цeнa «գին», լիթ. kaine «գին, արժէր». pus-kainu «կիտագնի» (տարբեր է իռլ. cin «պարտք», cāin «տուգանք»)։ Հնխ. kšoina-յառաջանում է հնխ. k2ei-արմատից, որ նշ. «պատկառիլ, պատուել, յարգել, գնա-հատել, պատժել», և որի ժառանգներն են սանս. čáyatē «վրէժ առնել, պատժել», cáyati «յարգել», զնդ. kāy-«տուգանք վը-ճարել, պատժել, վրէժ լուծել», čiϑā-«պա-տիժ, տուգանք, քաւութիւն», օսս. čitha «պատիւ», սերբ. käjati «վրէժ առնել», յն. *tω «գնահատել, գին կտրել, պատուել», τίσις «վճարում, պատիժ, վրէժ», τίνω «վճարել, պարտքը տալ, քաւել», τείνυμαь «գինն ստանալ, պատժել», τιμή «գնահա-տութիւն, յարգ, գին, պատիւ, արժանիք. պատիժ, վրէժ», τιμαν «գինը նշանակել, պատժի չափը որոշել, պատուէլ», τιμιος «թանկագին, պատուաւոր, սիրելի» ևն (Po-korny 1, 508, Boisacq 801, 971, 973, Ber-neker 124, 469, Trautmann 113, Meillet-Brnout 747)։ Չի գտնւում գերմանական, իտալական ևև կելտական ընտանիքնեռում.-Պարսկերէնից են փոխառեալ արևել. թրք. [arabic word] kinah «նախանձ», չաղաթ. kine «ոխ», ն. ասոր. k'in «վրէժ»։
turpentine-tree;
juniper-tree;
բեւեկնոյ խիժ orկռէզ, colophony, rosin.
to search for, to ask, to solicit, to implore;
to demand, to claim, to require, to run after, to pursue;
to ransack, to rummage;
— զանձն ուրուք, to seek one's life;
զարիւն նորա ի ձեռաց քոց խնդրեցից, I will require his blood at your hands;
զքէնս վրիժուց —, to revenge oneself, to be avenged;
— զերեսս Աստուծոյ, to seek God's face;
զշահս անձին եւեթ —, to have no other aim but self-interest.
search;
demand;
— վրիժուց, cf. Վրէժխնդրութիւն.
king;
*bridegroom;
թագաւոր թագաւորաց, the king of kings;
թագաւոր Հայոց, the — of Armenia!
կեցցէ՛ թագաւոր, long live the -!
God save the -!
թագաւոր կենդանեաց, the — of beasts (lion);
թագաւոր թռչնոց, — of birds (eagle);
թագաւոր ծաղկանց, queen (Arm. king) of flowers (rose);
թագաւոր իժ, cf. Արքայիկ՞՞՞օձ;
թագաւորք, certain hymns of the Armenian Church;
թագաւոր կալ յումեքէ ի վերայ աշխարհի ուրուք, to be made — of some country;
թագաւոր առնել, to make —, to cause to reign.
royal, regal;
royalist;
— ճանապարհ, the king's highway, main road, the highway;
թագաւորական օձ՝ թագաւորական իժ, cf. Արքայիկ՞՞՞օձ.
chin;
— կենդանեաց, snout, muzzle;
—ն (խիժ) gum damar (for varnish).
to change, to convert, to transform, to modify;
to remove, to displace, to transfer, to transport;
to succeed;
to translate;
— զհրամանս or զիրաւունս տեառն, to transgress God's commandments;
— զհանդերձս, to change one's clothes;
— զշապիկ, to shift one's shirt or shift;
— զբնակութիւն, to shift one's quarters, to remove;
— զկարծիս, to alter or change one's mind;
— զպատիժ (ամոքել), to commute a punishment;
— զաչս յերկինս, to raise the eyes to heaven;
— ի հայ լեզու, to translate into Armenian;
cf. Լեզու.
to give, to present, to offer;
to concede, to grant, to bestow;
to provide, to furnish, to lend;
to give up, to deliver, to abandon, to expose;
to make, to render, to produce, to cause;
— զանձն, to apply to, to addict oneself to;
to give oneself up to, to abandon oneself;
— խօսել, to cause to speak;
— պատասխանի, to answer, to reply, to respond;
cf. Պատասխանի;
չ— դուլ եւ դադար, to give neither peace nor rest, to disturb continually;
— իշխանութիւն, to invest or intrust with authority;
վկայագիր, անցագիր —, to deliver a certificate, to grant a passport;
մրցանակ, վարձս —, to decree rewards, to award prizes or premiums;
— ածել, to cause to bring;
— գերեզմանի, to bury, to inter;
— ի բանտ, to put in jail or prison, to imprison;
ժողով —, to come together, to assemble, to reunite, to meet, to hold a meeting;
քարամբք —, to strike with stones;
տաց զքեզ յազգ մեծ, I will make of you a great nation;
տացէ քեզ տէր լինել, may you be!
չէ տուեալ ամենեցուն, it is not every one that can;
զորս ընդ ձեռամբ ձերով ետու, which I put in subjection to you;
ես ետու տանել զուլդ, I have sent the kid;
հօրն իւրում ետ տանել, he sent to his father;
տուր բերել ինձ փայտս մայրս, send me cedar wood;
ետ զանձն իւր երթալ, he went;
զլէգէոնս այսոցն՝ անդնդոց տայ, he sends the legions of devils into the pit;
զպատիժս տայցեն յաւիտենից տանջանաց, they will suffer eternal punishment;
զմեզ ի կորուստ եւ յոչէութիւն տան, they load us with evil and annihilate us;
մի տայք մեռանել, do not leave to die.
cf. Խիժ առաձգական.
lymph, humour, fluid substance, serosity, liquid.
• «մի բանից վազած հիւթը (ինչաես ծառի խէժ, տունկի հոյզ, մեռելի շարաւ, թա-րախ ևն)» Եւս. պտմ. 160. յետնաբար նաև Յհ. կթ. 301. Կանոն. Օրբ. Տօնակ. գրուած նաև աւիշկ Ոսկ. ա. տիմ. 112. աւիշտ Մամ. բըր. բ. տպ. էջ 54 աւիշք և աւիժք. նոր բառ է աւշային (օր. աւշային կազմութիւն)։
• ՆՀԲ թուի հանել վիժել բայից։-Հիւնք. օշարակ բառի հետ՝ պրս. էֆշիւրէ, էֆ-շար։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 92 պրս. [arabic word] afšak «ցօղ գիշերոյ»։
exile, ban, banishment, transportation.
• , ի հլ. (գործածուած է անեղա-բար) «տարագրութիւն, իբր պատիժ՝ բնակած քաղաքից կամ երկրից դուրս քշելը» Բուղ. դ. 10 (տպ. 1832, էջ 101, տպ. 1889, էջ 105), Եւս. պտմ. Ա. ժա. 55. Ճառընտ. Վրք. հզ. Ճայսմ. որից աքսորել Բուզ. դ. 5, 11. Խոր. Կլիմաք. Լմբ. պտրգ. Հ. Կիլիկ. աքսորիլ Բուզ. դ. 5, 6, 13. աքսորանք Լաստ. Յայսմ։-Բա-ռիս երկրորդ ձևն է եքսորի (յգ. եքսորիք) Սոկր. եկեղ. պտմ. էջ 162, 165, 171, 183, 184. կամ եքսօռի Անան. խոստ. էջ 10 (Յոհան եքսաւռիս լինի). որից բայաձև եքսորել Սոկր. եկեղ. պտմ. էջ 179, 207, 226, 234։ Նոր որականում ընդունուած է միայն աքսոր (եզակի գործածութեամբ), որից շի-նուած նոր բառեր են աքսորական, աքսորա-վայր, աքսորատեղի։
cover;
curtain.
• (սեռ. ի, գրծ. ով) «վարագոյր» Ճա-ռընտ. Ա և Բ (ըստ ՆՀԲ, որոնցից երկրորռում գրուած է նաև վէժ). հինգ անգամ գտնում եմ գործածուած Կաղանկատուացու մօտ՝ հրտր. Էմինի, էջ 46, 57 (երեք անգամ) և 58. հմմտ. նաև վիժակ։
cf. Բէժ.
• «դուրս թափիլ, դուրս հոսիլ». արմատ առանձին անգործածական, որից վիժել կամ վիժիլ «դուրս հոսիլ, վայր թափիլ» Ոսկ. մ. ա. 6. Կոչ. Սեբեր. որ և վիժուլ Ոսկ. մ. գ. 30 կամ վիրժել Եփր. ա. կոր. 68. Գր. տղ. լէմ, վիժած «թերածին, վիժուած սաղմ» Թուոց ժբ. 12. Ժղ. զ. 3. ապաւիժիլ «դուրս վտար-ուիլ (կերակուրը փորից)» Կոչ. վիժակ «հո-սանք, ջրվէժ» Անան. եկեղ. Նար. կգ. 160 վիժանուտ Փիլ. լին. վիժականալ «բխիլ, ջու-րը ցայտիլ» Տիմոթ. կուզ. էջ 258. ջրվէժ Փարպ. քարավէժ Ոսկ. մ. ա. 13, բ. 3 և Ես. Ագաթ. քարավիժութիւն Ոսկ. մ. ռ. 1 1։ գահավէժ բ. մն. իէ. 12. Ղկ. դ. 29. գետա-վէժ Ագաթ. ծովավէժ Պիտ. Ղևոնդ. դարա-վէժ Ճառընտ. դառնավիժան Տօնակ. Բենիկ, վիժան «վիժուած սաղմը. avorton» (նորա-գիւտ բառ) Մ. Մաշտ. 1714, էջ 391։
• ՆՀԲ լծ. վազել։ Տէրվ. Altarm. 86 զնդ. vi)-=սանս. viǰ «խոյանալ, յարձակիլ»։ Հիւնք. պրս. վէժտէ (իմա՛ օ [arabic word] ︎ važda) «թափեալ, հեղեալ»։ Scheftelowitz BВ 28, 310 սանս. vega «ջրի հոսանք, ջըր-վէժ», յն. οϊγνυμι «բանալ», հբգ. vīh-han։ (Մերժում է Pokorny 1, 236)։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 130 հյ. վնիտ և պրս. վիժէ բառերի հետ։
• «վարագոյր» տե՛ս Վիժակ։
physician, doctor.
• ԳՒՌ.-Ագլ. բժիշկ, բժշկիլ, Տփ. բժշկիլ Երև. բ'ժիշկ, Ոզմ. բ'ժշկիլ, Խրբ. բ'ժշգիլ, Մրղ. պիժիշկ, Տիգ. փժիշգիլ ևն։
spot, stain;
sun-burning;
blot, blemish;
soil;
small pustule;
spotty, nasty;
— աչաց, web;
— ի մարմնի, mole, mark, spot;
—ք ագամանդի, flaws, specks in a diamond;
— դնել, —ս արկանել՝ կարկատել, ի — տանել, to blame, to find fault with, to accuse, to criticise, to censure, to calumniate.
• Bötticher. Rudimenta 50, 192 պրս. [arabic word] pisa «պիսակաւոր» բառի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 93 պիղծ, փիծ բառերի հետ՝ հսլ. պէգը, լտ. pingere «նկարել», սանս. pinj. pingala «գորշ», իբր հնխ. big «ներկել» արմատից։ Հիւնք. բիժ բառից։ Մառ, Արաքս 1890 ա, էջ 109 պիղծ բառին է կցում և երկուսը միա-սին սեմական է համարում. հմմտ. ա-սոր. բիշ, արաբ. բաիսա։ Նոյն, ЗВО 18, 168 րիծ =վրաց. բիծի=յաբեթական փինթի=վրաց. փինթի=արար. [arabic word] ba-isa «վատացաւ», եբր. [hebrew word] bāzš «վատ, յոռի», ասոր. [syriac word] bāšā «չար, պիռծ». բոլորն էլ մի արմատից։ Նոյն, ЗВO 25, 36 խալդ. pitu-le=բիծ։ Karst, Յուշարձ. 424 հյ. պիսակ, պէս, ալթայ. bič, bis, bit, bes «նշան, գրութիւն, ղարդարել», չաղաթ. bet «կերպա-
bell, small bell, handbell, rattle;
coral.
• տե՛ս Բժիժ։
• = Պրս. [arabic word] bang «բանգ», որի հին ձևն է զնդ. banha-«մի տեսակ բոյս, որ սառմո վիժելու համար են գործածում և ո-րից պատրաստում են թմրեցնող մի ըմպե-յիք»=սանս. bhangā«կանեփ և նրա սերմից պատրաստուած գինովցնող ըմպելիք» (տե՛ս Bartholomae 925, Hehn Kulturpflanzen 484, Horn § 232)։-Ըստ Marcel Devie, Dict étvmol des mots fr. d'origine orien-tale, Paris 1876 Հնդիկները այս անունով (bang) են կոչում թէ՛ «հնդիկ կանեփ» կո-չուած բոյսը և թէ՛ նրանից պատրաստուած թմրեցուցիչ հեղուկը։ Հնդիկ կանեփը կազ-մում է հաշիշի գլխաւոր տարրը։ Հնդիեները երբ որ ուզեն ուղեղը անզգայացնել, ցաւերը խաղաղել և անհոգ ննջել, փոշիացնում ևն bang-ը, խառնում ափիոնի, aree-ի և շա-քարի հետ ու կուլ տալիս։ Իսկ երբ ուզեն սւրախանալ, խառնում են մուշկի, յամբարի և շաքարի հետ ու խմում։-Իրանական բառը տարածուած է շատ ուրիշ լեզուների մեջ, ինչ. աֆղան. bang «կանեփ», արաբ. [arabic word] banj, վրաց. ბანგი բանգի, ռուս. пенька «կանեփ», լեհ. pienka, չեխ. pének, pénka, գերմ. Bangenkraut, պորտ. bango, ֆրանս. bangue ևն։-Հիւբշ. 263։
abortive;
Easter;
cf. Անցք.
• , ի հլ. «անցնելը, ճամբայ, նեղու-թիւն, դիպուած, պատահած բան» ՍԳր. Եւս. պտմ. «վիժուած» Փիլ. Պիտ. այս արմա-տից են անցանել (կտր. անցեաւ ձևն ունի Կնիք հաւ. էջ 12) «անցնիլ, երթալ. 2. առաօ անցնիլ, գերազանցել, չափից ու սահմանից անցնիլ. 3. զանց առնել, ձգել անցնիլ, թող-նել. 4. անցնիլ, փճանալ, ոչնչանալ. 5. մա-րիլ, շիջանիլ, հանգիլ. 6. պարապիլ մի գոր-ծով կամ խօսքով (խօսիլ, ճառել, պատմել). 7. գլուխը գալ, պատահիլ» ՍԳր. Բուզ. Եզն. Վեցօր. Ագաթ. Եւս. պտմ. Սեբեր. Ոսկ. ան-ցանել զգինեաւ «սթափիլ», անցանել ընդ քուն «երազափորձիլ», անցանել ընդ կին «մերձաւորիլ», ի բաց անցանել «բնական պէտքը հոգալ», անցանել յաշխարհէ «մեռ-նիլ», անցանել զաւուրբք «ծերանալ», ան-ցուցանել ՍԳր. Ոսկ. Սեբեր. Ագաթ. անցա-կան Ագաթ. անցանակ «զատիկ» (իբր թրգմ. պասեք բառի, ինչպէս են նաև անցարան, անցիկ) Նիւս. կազմ. անցաւոր ՍԳր. Ագաթ Կորիւն. անցութիւն Ագաթ. անցուցանք «օ-րօրոցի կապ» Հին բռ. անցնող «մի տեսակ ջերմ» Մխ. բժշ. անցուորիկ «շաքարախտ» Բժշ. անցւորական (նոր բառ). հարևանցի, ի հարևանցի «վեր ի վերոյ, վարկպարազի իմն» Ա. կոր. ժզ. 7, Ոսկ. մ. ա. 16, յհ. ա. 32. հարևանցիկ առնել Ոսկ. յհ. բ. 4. երա-գանցուկ Ոսկ. ես. թափանցանց ՍԳր. լու-սանցոյց Եզեկ. խա. 16. խբ. 11. պարանցիկ Դատ. թ. 27. վաղանցուկ Գե. ես. անանց Ոսկ. ես. Ագաթ. զանց առնել ՍԳր. Ագաթ. զանց լինել «վրիպիլ» Եսթ. ժ. 5. զանցանել ՍԳր. Եւս. քր. և պտմ. Եփր. ել. Վոչ. Ագաթ. զանցուցանել ՍԳր. Սեբեր. Եւս։ քր. ուխտազանցութիւն Երեմ. գ. 11. գե-րազանց Պիտ. անցուրդ «շատ ճամբա-ների անցման կէտը» Առաք. պտմ. 271 (չունի ԱԲ). առանց ՍԳր. Եզն. առան-ցանել «բանդագուշել, զառանցել» Բ. կոր. թ. 11. Ոսկ. ես. և Եփես. առանցիկ «ա-ռասպելական» Եւս. քր. առանցք ՍԳր. զա-ռանցել «սաստիկ ծերանալ» Ոսկ. մտթ. ա, 2. «ցնդաբանել» Բուզ. Եւս. քր. (հմմտ. Ոսկ. Եփես. 805՝ Մինչև ցե՞րբ ոչ դադարէք յառանցեալ ի զառանցեալ բանից). զառան-ցուցանել «խաբել» Կող. բ. 4. զառանց «ա-պահով» Օրբել. պատուիրանազանցութիւն Ոսկ. յհ. ա. 4. յանց «յանցանք» Ոսկ. Եբր. Եփր. թգ. յանցանել ՍԳր. յանցաւոր ՍԳր. յանցանք Կիւրղ. ղևտ. ևն։ Այս արմատից պէտք է լինի նաև թանց «առանց, բացի» Յհ. իմ. ատ. և երև. որից տարբեր է թարց։
intolerable, rinsufferable, insupportable;
menses;
blood, river or shedding of blood;
տապալիլ յարիւն յ—, յ— թաւալիլ, յարիւն եւ յ— համակիլ, արեամբ եւ ապաժուժաւ թաւալիլ, to be bloody, stained with blood;
ընդ քիրտն եւ ընդ — գալ, ընդ քիրտն եւ ընդ — գալ, to sweat blood and water, to make great force, to fatigue on'es self to death;
— բերումն, intemperateness, violence.
• ՀՀԲ, ՆՀԲ և ՋԲ ժուժալ բայից, իբր «ան-ժուժալի, անտանելի»։ Տէրվ. Altarm. 86 յիշում է ժոյժ, վիժել և սանս. apa-yuj «թոդնել հեռանալ»։
repudiation, divorce;
գիր՝ թուղթ ապահարզանի, act of divorce.
• = Իրանեան փոխառութիւն է. հմմտ. զնդ. apaharəzana «արձակում», որ կազմուած է apa մասնիկով harəz «արձակել, ձգել, թող-նել» արմատից= հիւս. մանիքէական պհլ. hyrz (hirz) «թո՛ղ, ձգէ՛», պրս. hilem «թող-նեմ». հմմտ. նաև նոյն արմատից՝ սանս. apasarǰana-«լքում, բաշխում, հոգին ա-ւանդել», զնդ. viš-harəzana-, apanharsti-«պատիժը ներել», սանս. apasršta «յետ քաշուած», սոգդ. pγ'rš «անջատուրը»։ Բա-ռիս հոմանիշ է հյ. արձակում. հմմտ. Մտթ. ե. 31 զարձակմանն=յն. ἀπυστήσιον։-Հիւբշ. 104։
stout;
great;
thick;
rough, rude, rustic, unpolished;
awkward, ill-shaped, ill-made;
rugged, toilsome, difficult;
— զգեստ, coarse cloth;
— ձայն, rough voice;
harsh sound;
— գոյնք, stiff or unconnected colouring.
• = Բառիս հետ նոյն են վրաց. ხომორი խո-շորի կամ ხუმური խուշուրի «ոչ մեծ, ոչ փոքր, այլ միջակ մեծութեամբ. 2. բռնկցնե-լու նիւթ, տաշեղ, կպչան, Յ. քարի մանը կտորներ, խիճ. 4. ո՛չ հաստ ոլորած թել», ხვიმერი խվիշերի «կտոր կտոր կոտրտած». ხვიჟირი խվիժիրի «խոշոր ջարդած կտոր-ներ, աղի կռոճ ևն (=Պլ. խոշոր աղ)», დახ-ვიჟრვა դախվիժրվա «քար կամ աղ կոտրա-տել», ღახააჯς, ծախվիժրա «ճանապարհի համար քար ջարդել», սվան. խոշա «խոշոր, մեծ, երէց», պրս. [arabic word] xušā̄ra «փշրանք. որ ի սեղանի ի կերակրոյ և ի հացէ թափի»։ արաբ. [arabic word] xuš̌ar, [arabic word] ❇šara «սե-ղանից աւելացած փշրանք, առհասարակ ա-ւելորդ և դէն գցելու բան» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 839). [arabic word] xarāš̌a «տաշեղի նման թափթփուք», [arabic word] xaraš «մանրուք իրեր» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 325). բայց յայտնի չէ թէ ի՞նչպէս պէտք է կապել այս բոլորը իրար հետ և ո՛րն է նրանց նախնա-կան աղբիւրը։ Հիմնական նշանակութիւնն է անշուշտ «ջարդոտած կտորներ», ինչ որ յա-րաբերական գաղափար է և կարող է ըմբըռ, նուել ըստ տեղւոյն «մանր, փշուր, փշրանք» և կամ «խոշոր, մեծ կռոճներով». այս վեր-չինից էլ կբխի «կոպիտ, կոշտ կամ անհարթ (խոժոռ)» գաղափարը։-Աճ.
• «ծակ, փոս, ծերպ, պարիսպի վրայ բացուած խրամ» (չունի ՆՀԲ) Լաստ. ժզ. տպ. 1844, էջ 69. «պակասաւոր, թերի» Վոռն. առակ. էջ 199 (ատամների համար է ասում, որ իբր թէ հանուելով՝ ծակ, փոս մնացած լինի). Ոսկիփ. «փոս տեղ, ձորակ, fosse». այս վերջին իմաստը չունին բառա-րանները. բայց ահա նրա վկայութիւնները, բոլորն էլ Օրբելեանից.-«Հաս ի խոռն Անձ-նատու, որ է յարևմտից կոյս եկեղեցւոյն, իբրև ձայնընկէց մի» (էջ 31). «Իսկ շնաբա-րոյքն այն գաղտ պահեալ զճանապարհն, որ անցանէ ընդ խոռն Յուրայ, յարեան ի վերայ և սպանին զեպիսկոպոսն» (էջ 183). «Զսա ևառծեմ սպանեալ դաւաճանութեամր հռւ. ոացեաց, ի վերայ խոռոյն Յուրայ» (էջ 215). «Եւ այս իսկ են գաւառք վիճակեալք հօտի նոցա. Սիւնիք... Վայոց ձոր խաչերոյ խո-ռովն...» (էջ 227) «Հատանէ և զսահման Աղ ուանից Ըռըմբի խոռն...» (էջ 227). «Երկու գիւղ... զԱղուերծ և զՅուբական խոռ» (էջ 196). «Ընձաւեգի... զՅուբականխոռ, զոր դնեալ էի ի յԱրտաւազդայ» (էջ 196), «Սկսեալ ի մեծ դիտաւոր սարէդ Գազբոյլայ ջրաթա-փովն մինչ ի խոռին ճանապարհն» (էջ 169). «Անցեալ ընդ գետն՝ փոքր ձորակովն որ ելա-նէ յԱւազեաց խոռ ի խոզաց բլուրակովն» (էջ 169). «Եւ այս են սահմանք... և անտի ջրթա-փաւն յՍտերջաց գաւակ և բնասեռիւդ ի Վարգանայ մարգի խոռն... Հարժիք, որ ի ճանապարհէդ ի խոռդ ելանէ ձորովդ ի վայր ի Սևաջուրդ» (էջ 149-150). «Ջրաթափովն ի մեծ խոռն» (էջ 169)։ (Այս բառը Տաշեան ՀԱ 1926, 73 մեկնում է «կիրճ, կապան». տե՛ս նաև Այտնեան, Քննակ. քեր. էջ 143)։ Այս արմատից են խոռել «պատի վրայ ծակ՝ խրամ բանալ» Լաստ. «մարմնի վրայ վէրք՝ փոս բանալ» Վրք. հց. Ա. 266. Տաթև. ձմ. ժ «յանցաւորին ի պատիժ՝ մարմինը խեղել» Սմբ. դատ. 105, 163. «խանգարել, ձևահան անել» Վստկ. 177. խոռեալ «վէրքի պատճա-ռով տեղը փոս մնացած» Վրք. հց. Ա. 169. խոռոչ (կամ խոռոջ, խորոջ) «փոս, ծակ» Վեցօր. էջ 55, 69. Վրք. հց. խոռոչանալ Ա-զաթ. անխոռ «անեղծ, ամբողջական» Սարգ. ա. պետր. է, էջ 293։ Այս արմատից է դար. ձեալ խոռնոքիլ «մարմինը որևէ հարուածով վնասուիլ, խեղիլ» (մասնիկի համար հմմտ. բարւոք). այս բառը յիշում է միայն ՀՀԲ «սպանել, կտրատել, խողխողել» նշանակու-թեամբ՝ առանց վկայութեան. մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Յայսմ. յնվ. 18, Թէոդոս թագաւորի պատմութեան մէջ. «15 հառար արք խոցեցան, 7000 մեռան և 8000 խոռնոքեցան և խեղեցան»։
admonition, reprimand, reproof;
advice, counsel;
caution, remonstrance;
discipline, instruction;
correction, punishment;
—ք ուղղութեան, moral maxims;
— չար, bad advice;
evil counsel;
— տալ, to give advice;
to lecture, to admonish;
տալ խրատս բարեաց, to give good advice;
ի — ածել, to educate, to discipline.
• , ու հլ. (ունինք նաև խրատոց Սե-բեր. յետնաբար կայ ի հլ.) «յորդոր. 2. հրահանգ, կրթութիւն, դաստիարակութիւն, 3. խորհուրդ. 4 ծեծ, պատիժ» ՍԳր. Բուզ. Սե-բեր. «ուսմունք» Փիլ. «կարգասորութիւն, հրաման, օրէնք» Եղիշ. Փիլ. Պիտ. որիռ խրատել ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ա. տիմ. խրա-տիչ ՍԳր. Եզն. Եփր. ել. և ա կոր. բարե-խրատ Տիտ. բ. 3. վատախրատ Փարպ. խը-ւատագիր Կորիւն. խրատատու Եփր. թուոց և ա. կոր. Մծբ. կամ խրատտու ՍԳր. Ոսկ. ես. և մ. Եզն. խրատտուական Բուզ. ևն։ Յե-տին գործածութեամբ կայ խրատել «քարը տաշել, յղկել» Առաք. պտմ. 269, 271։
hour;
time, moment;
proper time, precise time;
loisure-time, opportunity, occasion;
canonical hours, divine service;
season;
horoscope, nativity, ascendant;
*church;
Վրան or Խորան ժամու, Tabernacle;
միջին —, mean -;
աստեղական —, sideral —;
արեւային —, solar -;
ճշմարիտ —, true -;
հնչել երկրորդ —ու, to strike two;
քանի՞ են —ք, what o'clock is it ? what's o'clock ? — է երկրորդ, it is two o'clock;
—ք երկու եւ վայրկեանք տասն, it is ten minutes past two (o'clock);
երկու —ք եւ քառորդ մի, it is a quarter past two;
—ք երկու եւ վայկեանք քսան, twenty minutes past two;
—ք երկու եւ կէս, half past two;
—ք երկու քառորդաւ ընդհատ, a quarter to three;
—ք երկու եւ վայրկեանք քառասուն, twenty minutes to three;
զերրորդ —ու, about three o'clock;
առաջին — եւ կէս, an hour & a half;
կէս —, half an hour;
քառորդ մի —ու, a quarter of an hour;
ի վեցերորդ —ու առաւօտուն, at six (o'clock) in the morning, or at six AM.;
յեօթն —ու յետ միջօրէի, at seven in the afternoon, or at seven PM.;
ի սմին իսկ —ու or պահու, just now, now;
յամենայն —ու, յորում եւ է —ու, every hour in the day, at every moment;
ի նշանակեալ —ու or պահու, at the appointed time;
ամենայն —ուց են նորա գործք, every hour of his time has its appointed task;
ի —ս պարապոյ իմոյ, in my leisure hours;
— առնուլ, գտանել, to take occasion, to find time, or opportunity;
— բարեպատեհ, favorable moment;
—ու, ի —ու, ի դէպ —ու, in time, in good time, at the proper time;
— առնել, դնել, տալ, to appoint an hour, a time, to fix a day, cf. Ժամադրեմ;
յորժամ — լինիցի, when the opportunity arrives;
— է, it is time, it is the fitting moment;
այլում —ու եւ ժամանակի սպասել, to wait better times, or for a more favorable occasion;
զում —ս ընդ իմն հանել, to stay some hours with;
— հարկանել, to ring the bell;
— առնել, to pray;
to say the mass;
յամենայն —, at all times, always;
— ի —, from hour to hour;
— ի — առնել, սահմանել, to put off from time to time, to spin out, to prolong;
— ի —է, —է ի —, at every moment, hourly, from hour to hour;
առ — մի, ընդ —ս, առ —ս, at present, for the moment, now, provisionally;
—ս —ս, ընդ —ս —ս, —ս ընդ —ս, from time to time, now and then, sometimes;
յառաջ քան զ—ն, out of time, before the time, too soon;
եկեալ հասանէր —ն, the moment had arrived;
— ճաշոյն, dinner-time, the dinner hour;
— ճաշոյն է, it is dinner-time;
ըստ —ուն պիտոյից, according to circumstances, seasonableness;
զօգուտ —ս, ի բազում —ս, —ս ձիգս, ցմեծ —ս, for hours together, whole hours, hours at a time, a long time;
ի —ու եւ տարաժամու, seasonably and unseasonably;
հասանել —ու կնոջ, to be near delivery or childbirth;
to be near her time;
յետին —, dying hour, hour of death, last moments;
time.
• ԳՒՌ.-ժամ «ժամ, սահաթ» բառն ունի Ակն. ժամ, սեռ. ժմու. իսկ «եկեղեցի» նշա-նակութեամբ ունին Ալշ. Ախց. Ասլ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Տփ. ժամ, Մկ. Ոզմ. Վն. Տիգ. dmմ, Հմշ. ժօմ, Հճ. իժօմ, Զթ. իժօմ, իժոմ, Յղ. ժէօմ, Ագլ. ժում։-«Ժամանակ, անգամ» նշանակութեամբ ունինք Ագլ. Ալշ. Ախց. Երև. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. ժում, Ակն. ժում, ժիւմ, Ասլ. ժիւմ, Գոր. Ղրբ. ժէմ։-Ժամանակ բառը գիտեն (գրականից փոխառութեա՞մբ) Ախց. Երև. Շմ. Ջղ. Սլմ. Տփ. ժամանակ. Ակն. Մշ. Սչ. ժամանագ (Ակն. սեռ. ժամնգու), Ագլ. Ղրբ. ժմա՛նակ, Ասլ. ժամանայ, Զթ. Հճ. ժա-մանօգ, Մկ. ժmմmնակ։-Նոր բառեր են՝ ժա-մաժամք, ժամահազ, ժամաշապիկ, ժամա-սէր, ժամատեղ, ժամատուն, ժամաւոր, ժա-մաքար, ժամբակ, ժամզարկոզ, ժամհար, ժամուց, ժմնել, ժմնցնել, անժում, իժում ևն.-Ժամակոչ «ժամ կանչող» բառը դարձեր Լ նախ ժամկոչ, յետոյ ժողովրդական ստաւ-գաբանութեամբ (իբր թէ ժամի դուռը գոցե-լու իմաստով)՝ ժամգոց. նոյնը Սչ. դարձրել է ժանգօչ։
active, busy, stirring, diligent, lively, brisk, vigorous;
— լերուք ! now! be lively! courage! cheer up!
diligently, unweariedly;
— գնալ, to quicken the pace, to advances wiftly, bravely, intrepidly.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ասլ. Երև. Կր. Մշ. Շմ. Պլ. Ջղ. Սեբ. Տիգ. ժիր «ժրաջան», Ախց. Մկ. Ում Վն. ժhր «առողջ». գաւառականների մէ» ստացել է նաև ուրիշ նշանակութիւններ. օր. Մկ. «կենղանի, ողջ», Խրբ. «պինդ, կարծս». Չրս. «բարձրաձայն», Խլ. «շուտ շուտ, յա-ճախ», Խրբ. «գաղտնապահ»։ Նոր բառեր են ժրալ «արտորալ», ժրացնել «բժշկել», ժրել, ժրիլ, ժրժրալ «լաւանալ, ապաքինիլ, կազ-դուրուիլ», երեսը ժրել «երեսը պնդացնել». ժրպնդել «գօտեպնդիլ», ժրպնդնալ «եռան-դուն լինել», ժրպնդուկ «լաւ հագնուած»։ Այստեղ է պատկանում նաև Խտջ. Հմշ. իժիր «միշտ, յաճախ», Ասլ. Եւդ. Զն. Պլ. ամէն ի ժիր «միշտ, ամէն անգամ», որի հնագոյն գործածութեան իբրև օրինակ ունինք «Երակն ի ժիր խաղայ» (իմա՛ «երագ երագ») Մխ. բժշ։
storax (odoriferous gum);
cf. Ստիւրակ;
cf. Շեր.
• ՆՀԲ, ՋԲ և ԱԲ մեկնում են «ստեւ-րակ ազգ կաղամախի և խիժ կամ աւիշկ նորա». բայց այս բանը հաստատելու համար ո չ մի ապացոյց չունին և առաջ-նորդուած են թերևս յն. στύρας բառի պատահական նմանութիւնից։ Բայց մի՞-թէ ստիւրակի խէժը պիղծ դեղ է։ Դրուած արգելքից պէտք է հետևցնել՝ որ թիւրակ նոյն է թիւրակէ բառի հետ, որ իժերի մսից պատրաստուած դեղ էր։]
poison, venom;
spite, virulency, venom;
թափել զ—, to remove or extract the venom, to give antidotes;
թափել զ—ս յոք, to give vent to one's anger, rage, malice, to grow fierce or ferocious;
cf. Թափեմ;
— առնուլ, to take poison;
— մահացու, mortal poison;
— մահու արբուցանել, to cause one's to drink a mortal poison;
— դառնութեան, bitter poison.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար ի հլ. ՆՀԲ ղնում է նաև ո հլ. բայց առանց վկայութեան) «մահադեղ» ՍԳր. Եփր. ծն. էջ 19. որից թաւ-նաւոր Իմ. ժզ. 10. Եփր. վկ. արև. թունել «թունաւորել» Խոր. թունալից Յհ. իմ. երև. ապաթոյն Նար. կգ. 160. դառնաթոյն Վեցօր. 196. չարաթոյն Ագաթ. իժաթոյն Յհ. կթ. հրաթոյն Բենիկ. թունամուխ Եփր. վկ. արև 21. անթոյն Եղիշ. խաչել. հակաթոյն (նոր բառ). գրուած է նաև թիւն, որից թիւնաւոր Կոչ. թիւնաբեր, թիւնաբուխ, եռաթիւնեալ Շնոր. վիպ. ևն. հմմտ. անդոյր և անդիւր գրչութիւնները։
that flows down, drops, falls;
— աչք, blear eyes;
—ք, fall;
tear;
— աչաց, blearedness.
• «ջրի պէս վազելը» Ոսկիփ. Հին բռ. «արցունք» Մամբր. բ. տպ. էջ 58. «աչքի ճի-պըռ, բիժ» ՋԲ. որից թորել «հոսիլ» Պիտ. 32-կաթ. Մագ. թորացուցանել «վազեցնել» Բե-նիկ. Ճառընտ. Երզն. մտթ. կամ թորեցուցա-նել Փիլ. իմաստն. արիւնաթոր Անան. եկեղ. աւրտաւսուաթոր Յհ. եթ. Խոսր. մշտաթոր Աբ յայտաթորեալ Նար. տաղ. ցօղաթորիլ Գր. սք. թորակ (նոր բառ). կրկնութեամբ՝ թոր-թորել Յհ. կթ. 326. թորթորումն Փիլ. ար-մատը գրուած է նաև թուրել ԱԲ։
play, game;
recreation, pastime, amusement, sport;
fun, joke, raillery, pleasantery, mockery;
mummery, foolery;
games;
scene, stage, theatre;
*song, air;
սէր խաղուց, gambling, gaming;
խաղք Ողոմպիայ, Olympic games;
խաղք ըմբշամարտից, wrestling;
գնդակ խաղ, the game of tennis;
խաղ կճեայ գնդակաց, game of marbles;
խաղ նարտի, backgammon;
խաղ աղիւսակի, draughts;
խաղ սատրնջոյ, chess;
խաղ աչկապուկի, blind man's buff;
խաղ թղթոյ, card-playing;
cf. Թուղթ;
խաղ բախտի, game of chance;
խաղ բառից, a pun, play upon words;
չլինել կամակ ի խաղ, to be in no mood for sport, not to be in a sporting mood;
ի խաղ հատանիլ, զակատիլ ի խաղս, to abandon oneself to amusements;
ի խաղ մտանե, to join a game;
to sit down to play;
լինել յաջողակ ի խաղի, to have a good game;
to hare a good-hand (cards), to be a lucky player;
լինել դժբաղդ ի խաղի, to have ill luck at play;
կորուսանել ի խաղի, to play or to gamble away;
վատնել զամենայն ի խաղի, to gamble away one's fortune, to lose ones' fortune by gambling;
դադարել ի խաղի, to leave off playing;
խաղ համարել, to take as a joke;
չեն ինչ խաղոյ, it is not to be trifled with, it is no joke;
— խաղ առնել զոք, ընդ խաղ արկանել, to ridicule, to deride, to mock, to make sport or mockery of, to laugh at a person;
ընդ խաղ առնել, to rally, to joke with, to jest with;
to turn to ridicule;
ընդ խաղ, ընդ խաղս, for fun, in jest, for a joke, jestingly;
ո՛րչափ խաղացի ընդ նոսա, how many tricks I played on them ! թո՛յլ տուր անդ զխաղդ, թո՛ղ զխաղդ, joking apart, in good earnest;
խաղ կանչել, to sing a song.
a note.
• ցատկել»։ Böttich. Arica 8 սանս. kal «շարժել»։ Այվազովսքի, Յաղագս հընչ-ման, էջ 15 նոյն ընդ ծաղր, յն. γελος։ Տէրվ. Altarm. 28, Նախալ. 112 սանս. khal կամ skhal «դեդևիլ, ճօճիլ, երե-րալ», skhalita «կեցած, մնացած, պա-կաս», յն. σϰαίρω «ցատկել, պարել» ձևերի հետ հնխ. skar «դեդևիլ, շարժիլ, երթալ, կենալ» արմատից. -այստեղ է պատկանում նաև խաղ «կեցած ջուր»։ Müller, Armen. VI յն. ϰελευϑος և լիթ. kolias «ճանապարհ», յն. ϰελις «ար-շաւակի» բառերի հետ։ Canini, Et. é-tym. 187 յն. ϰαγχάςω, լտ. cachinnus «բարձրաձայն ծիծաղ»։ Bugge, Beitr. 19 յն. σϰαίρω «ցատկել, պարել», մբգ. scharz «ցատկտելը», scherzen «կայ-թել» բառերի հետ։ Նոյն, KZ 32, 41 մերժելով սրանք՝ դնում է յն. ἀλλομαί «աչքը շարժել, սիրտը թրթռալ», լտ. salio «զատկել, կայտռել», սանս. sá-rati «հոսիլ», հմմտ. նաև սանս. sáras «լիճ, ծով» =խաղ «ճահիճ»։ Հիւնք. խա-ղաղութիւն բառից է հանում։ Patrubány SA 1, 194 յն. ϰελομαι, լատ. colo, լիթ. keliu, kélti «բարձրացնել, կրել» ևն։ Karst, Յուշարձան 401, 404 սումեր. q'al «հոսիլ, շտապել, գահավիժիլ» ևն։
shore, side of a river;
meadow;
marsh, moor;
gulf, roadstead;
division, pigeon-hole.
• ցատկել»։ Böttich. Arica 8 սանս. kal «շարժել»։ Այվազովսքի, Յաղագս հընչ-ման, էջ 15 նոյն ընդ ծաղր, յն. γελος։ Տէրվ. Altarm. 28, Նախալ. 112 սանս. khal կամ skhal «դեդևիլ, ճօճիլ, երե-րալ», skhalita «կեցած, մնացած, պա-կաս», յն. σϰαίρω «ցատկել, պարել» ձևերի հետ հնխ. skar «դեդևիլ, շարժիլ, երթալ, կենալ» արմատից. -այստեղ է պատկանում նաև խաղ «կեցած ջուր»։ Müller, Armen. VI յն. ϰελευϑος և լիթ. kolias «ճանապարհ», յն. ϰελις «ար-շաւակի» բառերի հետ։ Canini, Et. é-tym. 187 յն. ϰαγχάςω, լտ. cachinnus «բարձրաձայն ծիծաղ»։ Bugge, Beitr. 19 յն. σϰαίρω «ցատկել, պարել», մբգ. scharz «ցատկտելը», scherzen «կայ-թել» բառերի հետ։ Նոյն, KZ 32, 41 մերժելով սրանք՝ դնում է յն. ἀλλομαί «աչքը շարժել, սիրտը թրթռալ», լտ. salio «զատկել, կայտռել», սանս. sá-rati «հոսիլ», հմմտ. նաև սանս. sáras «լիճ, ծով» =խաղ «ճահիճ»։ Հիւնք. խա-ղաղութիւն բառից է հանում։ Patrubány SA 1, 194 յն. ϰελομαι, լատ. colo, լիթ. keliu, kélti «բարձրացնել, կրել» ևն։ Karst, Յուշարձան 401, 404 սումեր. q'al «հոսիլ, շտապել, գահավիժիլ» ևն։
sketch, essay.
• Գ. եպս. Այվազեան իր ձեռ. անտիպ բառարանում՝ էջ 38 դրել է արաբ. ❇ larīq «ճանապարհ, ձև, կերպ» բառիժ (ըստ Ամատունի, Հայոց բառ ու բան. էջ 206բ)։
cf. Թիւրակէ.
• = Յն. ϑηριαϰή «անդեղայ, դեղթափ», որ ձառում է ϑηρίον «գազան» բառից և նշանա-կում է բուն «գազանական». -յոյնից փոխա-ռեալ են լտ. theriaca, հֆրանս. triacle, ֆրանս. thériaque, գերմ. Theriak, սպան, atriaca, լեհ. tyrjaka, ռուս. тepiáкъ, ասոր. [arabic word] ︎ teryaqē, պրս. թրք. [arabic word] tiryāk, արաբ. [arabic word] tiryāq ևն։ Պրս. բառը երկու իմաստով է. առաջին իմաստն է «մի տեսակ դեղթափ, որ կազմւում է ծովային սոխի, զմուռսի, կինամոնի, քրքումի, ափիոնի, մեղ-րի, գինիի, բևեկնի և իժի մսի խառնուրդով» (Будaговъ I, 353). սրա համար է որ Եզնիկ, էջ 63 գրում է. «Ջի՞նչ չար քան զօձ կայցէ, և ի նմանէ թերիակէ. և ի սպանող դեղոց, որք ի նենգութենէ մարդկան կազմեցան, չև հա-սուցեալ և անդէն բուժէ»։-Երկրորդ իմաս-տըն է «ափիոն». այս իմաստով և այս ձևից են մեր էլ յետնադարեան ձևերը։-Հիւբշ 350։
hard, harsh, rough, sharp, sour, atrocious, austere, morose, blunt, cross, fro ward, difficult, inaccessible, cruel, merciless.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ։-Lag. Beitr. bktr. Lex. 25 զնդ. daž=սնս. dah «այրել» արմատից։ Նոյն Arm. Stud. § 547 դնում է ուղիղ մեկնոթիւնը։ Mül-ler. SWAW 84 (1877), էջ 227 դա-ժանիլ դնում է նոյն ընդ տաժանիլ և երկուսը միասին կցում է զնդ. daž, սնս. dah բառերին։ Տէրվ. Altarm. 52 և Մասիս, 1881, մայ'' 8 սանս. dah «այրել», լիթ. dègti «այրել», բառերի հետ՝ հնխ. dagh արմատից։ Հիւնք. էջ 143 պրս. տիժեմ ձևից։
hangman, executioner;
attendant;
torturer.
• ԳՒՌ.-Երև. Կր. դ'ահիճ, Պլ. դահիջ, Սեբ. դ'ահիջ, Խրբ. Մշ. դ'աիջ, Ռ. թահիջ, Ասլ. դ'ահիջ, դ'ահիժ, Մկ. տmխիճ, Ոզմ. դ'mխէսճ. Սլմ. տmյիջկ, որոնք բոլորն էլ գործածւում են իբր ածական և նշանակում են «անգութ, դաժան, չար բնութեամբ մարդ»։
մշտան —, indigo;
եղճի սերմն, ivy.
• ԳՒՌ.-Մկ. էղէճ, Հճ. էղիջ, Հմշ. Մշ. էղինջ. Վն. յեղինջ, Խրբ. յէղինջ, էղինջ, Զթ. աղր՛ջ, Ագլ. Երև. Շմ. Տփ. աղինջ, Ասլ. լէղիջ, լէղիժ, Սչ. լէղիջ, Ղրդ. խաղինջ։ Նոր բառեր են՝ ե-ղէնիկ, եղիճնոց, եղճել «խայթել», Սչ. լէղի-ջել «եղիճով ձեռքերը արիւնել» (ռումանա-կան սովորութիւն, որ Զատկի օրն են կա-տարում)։
buck-thorn.
• ՀՀԲ և ՆՀԲ դժնեայ տնկիկ։ Հիւնք. պրս. տիժիյնէ, տուժնե։
difficult, vexatious, incommodious;
rough, rugged;
—ք լերանց, rock, cragged or steep place;
ի — լինել, to be in agony;
ի — անկանել, to run the risk, to be in danger;
—օք բերել, to be afflicted.
• = Պհլ. *dušvār «դժուար» բառից. հմմտ. պհլ. dušx'ar «դժուար», dušx'arīh «ճըն-շում, նեղութիւն», պազենդ. dušvar «դժու-ար», պրս. [arabic word] dušvār, [arabic word] dušx'ar, [arabic word] duštx'ar «դժուար», ︎ dusvarr «դժուարութիւն», քրդ. disvar, dižvar, diz-var «խիստ, դժուար»։ Իրանեան ձևերի արմատն է ā̄ϑra-«ընթացք», որից hu-«լաւ» և duš «վատ» բառերի բարդութեամբ կազմուած են *huā̄ϑra->զնդ. x'aϑra-պրս. x'ār «դիւրին, հեշտ» և հպրս. *du-šaϑra-=զնդ. dužaϑra-«դժուար», աւելի յետոյ՝ նոյն duš բառով բարդուելով կաղ-մուեցան հպրս. *duš-šuvaϑra>*dušuvaϑ-ra>պհլ. dušvar, իսկ x'ār «դիւրին» բառի իբր բացասականը՝ պհլ. duš-x'ār «դժու-ար»։ Հայերէնի մէջ dušvar ձևից ծագեցաւ դժուար, իսկ հպրս. *dusāϑra-զնդ. dužaϑ-ra-ձևից՝ դժար, որ մինչև այսօր կենդանի է գաւառականների մէջ։ Բայց գաւառական-ներն ունին նաև դիժար ձևը, որ ներկա-յացնում է duž մասնիկի պարսկական երկ-րորդական diž հնչումը։-Հիւբշ. 143։
• ԳՒՌ.-դժուար ձևը պահում են՝ Ախց. Կր. դ'ժվար, Ոզմ. դ'ժվmր, Մկ. տժվmր.-դժար ձևն ունին՝ Տփ. դժար, Երև. Ջղ. դ'ժար, Գոր. տժmր, Ակն. Խրբ. Սեբ. Ալշ. դ'իժար, Ննխ. դժար, դիժար, Մրղ. տիժար, Հւր. դիժmր Շմ. տիժար, Ղրբ. տժէր, Զթ. դ'իժոյ, դ'իժոր, Ագլ. դժէօր։ -Երկու ձևերը միասին ունին՝ Մշ. դ'ժվար, դ'ժար, Սլմ. դժվmր, տժmր, իսկ Տիգ. միայն թժվmր ձևը. -Սուչավայում բառս ջըն-ջուելով՝ գերմաներէնի ազդեցութեամբ փո-խանակուած է ծանր բառով։-Նոր բառեր են՝ դժուարահամբոյր, դժուարատամ. ոժուառա-տեղ, դժուարնալ, դժրուկ։
thief, robber, bandit;
sharper.
• , ո հլ. «գող» ՍԳր, որից՝ գողանայ ՍԳր. Եզն., «վարպետութեամբ խաբել» Ծն. իս. 20, 26. Եղիշ., «վարպետութեամբ ծած-կել, պատրուակել» Նանայ., «անհետացնել, վերացնել, ջնջել» Եփր. ծն. Ոսկ. Եղիշ., «թրշ-նամու ձեռքից կռուով մի տեղ գրաւել» Սմբ. պտմ. 105, գողակից Ես. ա. 23, գողութիւն ՍԳր, գողօնք Ծն. լ. 33. լա. 39. Եփր. թգ., գողունի Տոբ. բ. 21. Առակ. թ. 17. Մծբ. Եզն., գողանք Եփր. գող., գողացիկ Ոսկ. մ. ա. 1, գողուղի Ա. մակ. ժ. 82, գողումն Ոսկ. ես. Եփր. ել. Մծբ., գաղտագողի ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 8, յարդգող Փիլ. Շիր. Պիտառ., ջրգողեալ Ղկ. ժդ. 2. Ագաթ., մարդագող Օր. իդ. 7.-այս-տեղ է պատկանում նաև գողել «ծածկել, թագցնել» Մծբ. Վրք. հց. Միխ. աս. անծանօթ մասնիկով է գողախէժ Վրք. իգն. 151, որից գողախիժաբար «գողի կերպով, հնարքով» Ղևոնդ, էջ 96 (մի ձ. գողաիժաբար, ԱԲ ունի և գողաղիժաբար)։
milk-vetch;
cubit.
• , ի հլ. «մի տեսակ լեռնային բոյս, որ ամբողջապէս փշերից է բաղկացած և լինում է ընտիր կպչան» (ըստ Արթինեան, Տունկե-րը, Ա, էջ 311 astragalus tragacantha, ըստ Տիրացուեան, Contributo alla flora, էջ 59 astragalus denslfolius Lam. (սխալ է՝ էջ 74 acanthalimon echinus Bge.) արևել. թրք. g'avan) Բուզ. ե. 4. Բժշ., որից գա-զիխէժ կամ գազիխիժ, որ նոյն փուշից վա-զած խէժն է. տճկ. քիթրե. Բժշ. Գաղիան. Վստկ. 82։ Պետք չէ շփոթել յաջորդի հետ։
hook, hasp;
a sort of iron shovel.
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Ղրբ. ակիշ, Ալշ. Ասլ. Զթ. Խրբ. Կր. Հճ. Մշ. Ռ. Սեբ. ագիշ, Ակն. mգիշ, Ագլ. ա՛կուշ, Նբ. ակիչ, Ատն. էղիշ։ Նոր բա-ռեր են ակիշթաթ կամ ակշաթաթ, թաթակիշ (Ջղ. թաթակիշ, թաթակիժ), կեռակիշ, ա-կիշնոց, ակիշբռնիչ, ակիշերես։
now, at present, at this time;
just now, immediately, instantly, by and by;
recently, newly, freshly;
— իսկ, presently;
just now.
• ԳՒՌ.-Պահուած չէ, այլ ամէն տեղ փոխա-նակուած հիմայ, հիմի, հիմակ, հիմիկ, մկա ձևով. արևմտեան գրականի մէջ էլ ընդու-նուած է հիմա, իսկ արևելեանը գործածում է այժմ։ Կարելի է նաև յիշել Տփ. իժում, Սչ. անժումը, անժըմը «յետոյ, այնուհետև»։
rule, regulation;
order, method, law, ordinance, precept, statute, regimen;
model, example;
canon;
հանրական —, as a general rule;
ըստ —ի, according to rule;
strictly, regularly;
ըստ —աց, canonically;
— լինել, to serve as a rule or precept;
պահել, լուծանել զ—, to keep, to break the rules or regulations;
— երից, rule of three, proportion.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) ռուղղալար ճարտարապետի, ուղիղ փայտ. ժամանակագրական աղիւսակ, կարգ, օրէնք, կրօնական կամ եկեղեցական օրէնք, օրի-նակ ևն» ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. Ագաթ «կրօնա-կան պատիժ» Տաթև. ամ. 191. որից կա-նոնել «օրէնք դնել» Ոսկ. փիլիպ. կանոնա-կան Ագաթ. կանոնագրութիւն Փարպ. տն-կանոն Յհ. կթ. ևն։ Նոր բառեր են անբնա-կանոն, անկանոնութիւն, կանոնաւոր, կանո-նաւորապէս, կանոնաւորութիւն ևն։ Բառը գրուած է նաև կանովն, քանոն, քանուն. վերջին ձևի վրայ տե՛ս առանձին։
a cub or whelp of any wild beast;
— առիւծու, lion's whelp;
— շան, puppy, pup, whelp.
• (սեռ. -րեան, -րեանց) «ձագ (ա-ռիւծի, վիշապի, իժի, գայլի, շան, կէտի)» ՍԳր. Եզն. Եփր. դտ. 341. Վեցօր. 190. փո-խաբերաբար «սօսի, կնձնի և այլ ծառերի տերևների տակ ծածկուած պտղանման բռն-դակներ» Վեցօր. էջ 93 (այս երկրորդ նշա-նակութիւնը երևան հանեց Ս. Վ. Նաղարէ-թեան, Պատկեր 1893, էջ 56, մի ընտրելա-դոյն ձեռագրի ընթերցուածի համաձայն. «Կերպարանք ինչ իցեն սերման և պտղոյ, և զնոյն որ երևին ի ծառ կորիւն կոչեն... Ապա ուրեմն զօրութիւն իմն սերման է ի կորիւնսն՝ որ երևին ընդ տերևօք ծառոյն»). «դդումի, վարունգի և նման բոյսերի արձա-կած թևը» Եփր. նին. 121 (մէկ անգամ գոր-ձածուած. Զկորիւն դդմենւոյն և զծաղիկն նորա պատուես քան զանմեղ տղայսն). նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. որթ և երինջ)։ Այս արմատից են առիւծակո-րիւն Վեցօր. 192. գայլակորիւն Մամիկ. ի-ժակորիւն Վեցօր. էջ 192. կորնակ «բորե-նու փոքր ձագ» Վրք. հց. Բ. 433 (չունի ՆՀԲ)։
shameful, contemptible, ridiculous, ignominious, infamous;
— or ծաղր եւ — առնել, to cover or load with ridicule, to subjct to contemptuous merriment;
— or ծաղր եւ — կալ, to be lost to all sense of shame.
• նոս) «յիմար», ζ'ανίζω «խենթենալ» ζαναχεύω «վրան ծիծաղիլ» և յն. σάννας «գիժ», լտ. sanna «հտպտանք», sannio «ծառռածու», սանս. svan «հնչել» բա-ռերի հետ։ Հիւնք. հանում է ճանաչել բայից։