excellent, praiseworthy, egregious, honourable, respectable;
honest, brave, gallant, reserved, grave, serious;
delicate, nice, pretty, genteel, charming, gracious;
գնացք —ք, majestic port or bearing;
ճեմք —ք, languishing or languid air.
Առ ամենասին նազելի եւ հռչակաւոր (առաքինի գործն)։ Զպարկեշտ եւ զնազելի վարուց զխորհուրդսն կատարեն։ Նազելի քահանայութիւն։ Նազելի պարկեշտութիւն։ Նազելի պարկեշտ կամ պարկեշտագոյն. (Փիլ.։)
cf. Յառաջաբանեմ.
Եւ արդ առեալ նախաբանեսցուք։ Որպէս եւ նախաբանեալ յառաջագոյն ասացաք. (Կորիւն.։ Նար. յովէդ.։)
chief-physician.
Գաղիանոսի նախաբժիշկն։ Ի ճարտարութենէ նախաբժշկացն՝ գալիանոսի եւ հիբոկրատեայ։ Ուսաւ զամենայն փիլիսոփայութիւնս, նոյնպէս եւ զնախաբժշկացն. (Ճ. ՟Բ.։ Հ. հոկտ. ՟Ժ՟Ը.։ Հ. փետր. ՟Զ.։ Ճ. ՟Գ.։)
to be from the beginning;
to be pre-established;
predestined.
Որով (այսինքն յորում) ամենայն ճառ ամենայն գիտութեան գերագոյ անճառութեամբ նախաբնաւորեցաւ։ Ամենայն ազնիւ միատեսակապէս ըստ պատճառացն նախաբնաւորեցաւ ի յազնուէն յայնմանէ գոլ. (Դիոն. ածայ.։)
"cf. Յառաջագահ;
— արքեպիսկոպոս, primate;
— նստել, բազմել, լինել, to preside, to be the president, to hold the first place;
—ք, cf. Նախաթոռք."
Զնախագահ նախարարացն հայոց մի՛ կարասցեն փոփոխել. (Խոր. ՟Գ. 65։)
to preside over.
Ներտաղական ասի, յորժամ շեշտն նախագահէ զնուազն քան զերեկն. քանզի արեկ է շինօղ քան զշինուածն. (Երզն. քեր.։)
cf. Նախագոյակ.
Քանզի որով ամենայնն, եւ՛ նախագոյ քան զամենայն հարկ է իմանալ։ Որ կոչէն զոչէսն երբեմն ի գոյութիւն եւ ի լինելութիւն, նախագո՛յ է հարկաւորապէս. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
Ոչ յումեքէ նախագոյէ ծնան հայր եւ որդի, զի եղբարք կարծեսցին, այլ՝ հայր սկիզբն է որդւոյ. (Կիւրղ. գանձ.։)
cf. Կանխագուշակ.
Ըստ նախագուշակ ձայնին յովէլեայ։ Ի բանս յօրինակս նախագուշակս. (Ածազգ. ՟Թ։ Նար. յովէդ.։ Հ. կիլիկ.։)
writing beforehand;
prescription, usucaption.
Աննայ՝ որ տուաւ յովակիմայ ըստ նախագրութեանդ (այսինքն ի վեր անդր գրութեան). (Ճ. ՟Ժ.։)
to set over, to put above, to promote;
to prefer, to give the preference to, to esteem more.
Զյոռին նախադասելով. (Սահմ. ՟Գ։)
Զբոլոր նախադասեալն սմա (այսինքն զնախընթացն) պարտ է յուղարկել զգիշեր. (Յհ. իմ. ատ.։)
first order or rank, preference, precedence, pre-eminence;
proposition, premises.
Սահման կոչեմ, յոր վերլուծանի նախադասութիւն, ի ստորոգեալ եւ ի ենթակայն. վասն զի ամենայն առաջարկութիւն ի հարկէ ենթակայ ունի եւ ստորոգումն։ Ի նախադասութեանց ոմանք են ստորասական, եւ ոմանք բացասկանա. եւ այլն. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
to prefer, to put before.
Ոչ ոք նախադատէ ինչ, եթէ ոչ խորհեսցի. եւ ոչ յօժարի, եթէ ոչ դատեսցի։ Խորհուրդ ի վերայ տակաւին խնդրելեացն է, իսկ յօժարութիւն՝ ի վերայ նախադատելոցն։ Նախադատելոցն ի խորհրդոյն՝ փափագեմք յոյժ յօժարեալք. (Նիւս. բն.։)
founder or institutor;
preposition.
Տէր յոհան մանդակունի. սա նախադիր գտաւ հայաստանեայցս ժամակարգութեանց (զկնի վարդապետաց իւրոց). (Յհ. կթ.։)
Վասն նախադրին, ուստի՞ (յորմէ՞), եւ որո՞վ, եւ յորու՞մ. (Առ որս. ՟Զ։)
Նախադիր (կամ նախադրութիւն) ասի այնր աղագաւ, զի նախ եդեալ լինի քան զանուն եւ զբայ։ Նախադիր կարէ լինել, եւ ստորադիր, յորժամ ասիցես. սակս քո, եւ քո սակս։ Նախադիրս (բաղադրական մասնիկն կամ նախդիրն) առ ի զարդ գեղեցկութեան յօրինեալ յարուեստախօսից. (Երզն. քեր.)
entrance-door, portal;
vestibule;
commencement.
Ի բա՛ց կաց ի նախադրացդ։ Նշանք առանց առաքինութեան ոչ կարեն ի նախադրունս արքայութեան առաջնորդել ումեք։ Անհնար է առանց ողորմութեան մօտեալ առ նախադրունս արքայութեան. (Ոսկ. ղկ. Ոսկ. գծ. Ոսկ. յհ.։)
preface, preliminary dissertation;
design, project;
preposition.
Աստուածաբանական նախադրութեամբ մեծն յովհաննէս կարգեաց ասելով. (ի սկզբանէ էր բանն. Ճ. ՟Է.։)
ՆԱԽԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. Ըստ հին կամ յոյն քերականաց՝ է Մասնիկ եղեալ ի սկիզբն այլոց մասանց բանի, որպէս բաղադրիչ, կամ խնդրառու, եւ որպէս նախդիր հոլովակերտ. իսկ առ մեօք՝ միայն խնդրառուքն կոչին նախադրութիւն։
antedate.
Ծաղր առնեմ զքո եւ՛ զնախաթիւսդ, եւ՛ զթուակցութիւնս, յորս դու մեծամեծս պանծաս. (Առ որս. ՟Զ։)
cf. Նախագահ;
—թոռք, first seat, highest place.
Զոր շնորհն աստուծոյ ընտրեաց նախ ի քահանայութիւն, նա է նախաթոռ յեկեղեցւոջ. (Կանոն.։)
to come, arrive or get before, to get the start of;
to outstrip, to out-walk.
Յորս թէպէտեւ այնքան անագանուսումն էր, յոյժ սաստկութեամբ քան զնախաժամանեալն զօրանայր։ Նախաժամանելոցն արժանաւոր. (Ածաբ. ի կիպր.։)
cf. Նախախնամական.
Աստուծոյ նախախնամ գիտութիւն ոչ անտես առնէ՝ որք յուսան ի նա։ Լնու նախախնամ ողորմութեամբ զծագս տիեզերաց. (Աթ. անտ.։ Ճ. ՟Ա.։)
to provide, to be the providence of, to take care, to supply, to look, to preserve, to watch.
Երեքումբք այսոքիւք նախախնամիմք. կամ տանջանօք, կամ փրկութեան յուսով, եւ նահատակութեամբք առաքինութեանցն. (Առ որս. ՟Ե։)
Providence;
foresight, prevision, care.
Յոյժ բազոմւ պարտ է միշտ առնուլ նախախնամութիւն, յորժամ հանդերձեալ իցես զայր ոմն պարսաւել կամ գովել. (Պղատ. մինովս.։)
created, born or produced first;
bearing young for the first time;
first-born;
նախածինք, cf. Նախնիք.
Յայսմ գիշերի, յորում նախածինն լուծանի խաւար։ Լոյս էր, եւ նախածնին տուեալ նախածին պատուիրանն. (Ածաբ. պասք. ՟Բ. եւ Ածաբ. մկրտ.։)
Յաղագս աստուածոցն պատուոյ, եւ նախածնից իսկ հաճոյութեան. (անդ. ՟Դ։)
to preordain, to pre-establish, to predispose;
to predestine.
Տօն սրբոյն յովհաննու մկրտչին եւ վկային, զոր նախակարգեաց առաքեալն եւ խոստովանողն քրիստոսի գրիգորիս. (Կանոն.։)
preparatory exercises;
elements, rudiments.
Հովիւ խաշանց (եղեալ). որ նախակրթանք է թագաւորութեան եւ քահանայութեան. (Վրդն. ծն.։)
primary instruction.
Իբրեւ զնախակրթութիւն ի պատերազմ։ Որ զվարժումն ունէր զնախակրթութեան։ Վասն տղայութեան, զի նախակրթութիւն յօժարութեան ոչ ունին։ Սակաւուք ճգնողակից եղբարբք զառաջինն բնակէր՝ իբրեւ զնախակրթութիւն իմն առաջակային. (Եւագր. ՟Ի՟Ը։ Լմբ. պտրգ.։ Լծ. ածաբ. Սկեւռ. ի լմբ.։)
provident;
— խնամք, foresight;
— զգուշութիւն, precaution.
Նախահոդակն աստուած նախաճառեալ նշանակէր։ Ասացին այլ ոք նախահոգակ բաց ի տեառնէ։ Քանզի եւ արուեստ իսկ աստուծոյ բարերարութեան այս է, նախահոգակ լինել առ իւր արարածս. (լմբ. պտրգ։ Վանակ. յոբ.։ Խոսր.։)
Նախահոգակ բժիշկն։ Հայեա՛ց ի քեզ, սթափ լեր, նախահոգակ հանդերձելոցն. (Բրս. հայեաց. յորմէ եւ Մաշկ.։)
commanded, ordered beforehand.
Կանխաւ հրամայօղ կամ հրամայեալ. հրամայողական. բուռն.
invited beforehand.
Նախահրաւէր կարապետ փառաց (ստեփաննոս)։ Բարեխօսութեամբ մեծին ի ծնունդս կանանց՝ նախահրաւէր այսմ շնորհի՝ մկրտչին յովհաննու։ Եղիցի սա նշան ի ճակատ նախահրաւէր կոչեցելոցն յարքայութիւնդ երկնից. (Գանձ.։)
spontaneous, ready, willing;
prompt;
the first to volunteer;
— լինել ի կռիւ, to commence the attack, to begin the fight;
— լինել, cf. Նախաձեռնել.
Իւրաքանչիւր ոք երեւէր առ յոյժ ջերմեռանդն կամաց եւ քաջապինդ տրտմութեան նախաձեռն ի խառնումն մարտին առնել. (Պիտ.։)
to undertake;
to presume;
to preelect;
to promote, to raise, to exalt;
to consecrate or ordain.
Ոչ նախաձեռնել, ոչ ձեռնադրութիւնս առնել։ Իշխանութիւն ունին նախաձեռնել, եւ անուանս կոչել արժանաւորացն վիճակին։ Զպօղոս յեպիսկոպոսութիւն նախաձեռնէին։ Ի կարգ քահանայութեան նախաձեռնեալ (եղեւ)։ Յեպիսկոպոսութիւն նախաձեռնեցաւ փռիւգացւոցն. (Սոկր.։)
foretaste.
Կասկածանօք ահի յերկարեալ զպահանջումն վարկին, լաւ համարելով թողուլ ի յուսոյն նախաճաշակ բարիս՝ քան թէ ունայն ձեռօք ցուցանիլ ի ժամու հատուցման. (Վրդն. քրզ.։)
taster, assayer.
Ոչ վայրապար նախաճաշիկս զհոտոտիչսն ասացին ել ոմանք, եւ բժիշկք՝ այնոցիկ, որ ի վտանգս ցաւոց մատնեալ են, յորժամ ոչ կարասցեն կերակուր տալ, հոտս մատուցանեն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 147։)
prediction, prophecy.
Ամենայն նախաճառութիւն տեառն ի ձեռն եղելոցն վկայութեան ճշմարիտ ցուցեալ լինի. (Նիւս. կազմ.։)
the first man, Adam.
Առաջին մարդն. Ադամ. (յորմէ ամենայն մարդ՝ ատամ)։ (Նար. խչ.։)
skirmish.
Եղէց հմուտ առ պատերազմել քոյով նախամարտկութեամբ. (Սարկ. աղ.։)
preferable, better, preferred, most esteemed;
— առնել, ընտրել, համարել, to prefer, to like better, cf. Նախամեծարեմ.
Թէպէտեւ շուն իցես, նախամեծար քան զյոյլ որդին լինիցիս։ որք քան զնա նախամեծարք են. (Ոսկ. ՟Ա. 22։ ՟Գ. 3։)
Աշոտ պատրիկ՝ այր երեւելի եւ նախամեծար ի մէջ նախարարացն հայոց. (Ղեւոնդ.։)
predisposed, willing.
προαιρετός, προαιρετικός spontis, spontaneus, volens, lubens. Յօժար. յօժարական. նախայորդոր. ինքնայորդոր. յօժարամիտ. նախահոգակ. ընտրողական.
dying with envy, full of envy, envious, jealous;
— առնել, to move to envy, to provoke to jealousy, cf. Նախանձեցուցանեմ.
Բազում են գունդք նախանձասբեկաց եւ չարախօսացն։ Նախանձ նախանձաբեկացն յոչէութիւն դառնայ. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. ժղ.։)
to bear envy, to envy, to be jealous of, to grow invidious, to be tormented with envy;
to rival, to vie with, to emulate;
— զնախանձ տեառն, to burn with zeal for the Lord.
Ի գազանաբարոյութիւն նախանձեալք, եւ ի համազգիսն հումք եւ մարդատեացք. (Մեկն. ղեւտ.։)
zealous, full of zeal, desirous, ardent, fervent;
emulous;
zealot, emulator, rival, competitor;
envious, jealous;
— լինել, to be zealous;
to bear envy, to be envious of;
to vie with.
ζηλωτής zelotes, aemulator եւ բայիւ ζηλόω, -ομαι zelo prosequor, aemulor, imitor. Ունող զնախանձ բարի. փոյթ ի նմանել, ի պահել, եւ այլն. նախանձասէր. նախանձայոյզ. նախանձախնդիր.
Նախանձաւորք ճգնութեան մեծ նահատակին յովբայ արդարոյ՝ հոյլք ճգնաւորաց. (Շար.։)
Այնչափ առաւելութիւն էր յովբայ ի վերայ նախանձաւոր պատերազմողին. (Իսիւք.։)
zeal, emulation, rivalry;
enviousness, jealousy;
վատ —, paltry jealousy.
ζήλωσις, ζηλοτυπία zelotypia, aemulatio. Նախանձայոյզն գոլ. նախանձակոծութիւն. նախանձ բարի՝ կամ խիթալի կամ չար.
Յառաջագոյն հայեցեալ ի նախանձաւորութիւն յովսիայ արքայի (ընդդէմ կռապաշտութեան). (Եզնիկ.։)
to raise envy, to cause envy, to excite or awake jealousy;
— ի բարի նախանձս, to incite to emulation;
— զաստուած, to excite the jealousy or anger of the Almighty.
Փենէէս ցածոյց զսրտմտութիւն իմ յորդւոցն Իսրայէլի, ի նախանձեցուցանել ինձ զնախանձն իմ ի նոսա. իմա՛, ի նախանձել իւրում (կամ ի ցուցանել) զիմ զնախանձն ի նոսա. այսինքն ի քինախնդիր լինել աստուծոյ իւրում (որպէս ասի ի 13)։
Զյօժարութիւն աքայեցւոցն վասն պաշտաման սրբոցն ի մակեդոնիա պատմեալ՝ նախանձեցուցեալս յորդորեաց. (Բուզ. ՟Դ. 4։ եւ Կորիւն.։)
emulating, vying;
jealous, rival, emulous, full of emulation;
with emulation, wying with each other;
— ջանք, emulation, rivalry;
— կիրք, jealousy;
— լինել, գալ, to emulate, to vie with.
ἁντίζηλος aemulus, zelotypus. իտ. geloso. եւ ընդ բայի. ζηλοτύπως ἕχω per aemulationem facio, invideo. Ունօղ զնախանձ ընդդէմ այլոց. Նախանձայոյզ դէմ ընդդէմ. նախանձակից գոլով՝ դիմամարտութեամբ ընդ այլում.
Նախանձընդդէմ իմն թուէին նմա աշակերտքն Յովհաննու։ Նախանձընդդէմ էին նմա աշակերտքն Յովհաննու։ Նախանձընդդէմ էին միշտ աշակերտքն Յովհաննու առ աշակերտսն Քրիստոսի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 14։ ՟Բ. 6։ եւ յհ. ՟Ա. 28։ յորմէ եւ Իգն.։ եւ Երզն. մտթ.։)
cf. Նախանձորդ.
Ես ζηλωτής zelotes, aemulus, vindex. Նախանձայոյզ. վրէժխնդիր. քինախնդիր.
first cause, author (God).
Նախապատճառին գիտութիւն է, այսինքն արարչագործութիւն աստուծոյ։ Ի գոյութիւն յառաջածելոցն նախապատճառ եւ զօրագոյն է աստուծոյ անբաժանելի միութիւնն. (Մաքս. ի դիոն.։)
ancient history.
Իսկ զարմենոյ (հայոց) զազատատոհմ, եւ զնոցա նախապատմութիւն ոչ կարացաք գիտել (ասէր վաղարշակ). (Կաղանկտ.։)
first, fruit, premice.
Այս իսկ է մեզ յուսոյ մուտք, եւ աստուծոյ շնորհին մեզ նախապտուղ. (Գէ. ես.։)
cf. Նախասացիկ.
Զսա եւ հնձան եւս յորջորջէ յառածս նախասաց նուագի. (Անան. եկեղ։)
predicted, foretold.
Զսա եւ հնձան եւս յորջորջէ յառածս նախասաց նուագի. (Անան. եկեղ։)
first author, first principle, beginning, origin, source;
chief, escort, guide.
Յէէ իմեմնէ մեր մարմինս, եւ ոչ յէէ. հակառակաբար առ նախասկիզբն նիւթն գոյացեալ յոչիմեքէ (այսինքն յոչնչէ). (Առ որս. ՟Գ։)