entrance, entry, coming or going in, introduction, access, approach, admission;
gate, street-door, portal;
porch, atrium, vestibule;
income, revenue, rent;
carnal knowledge;
cf. Կանացի;
—ք արեւու, sun-set, setting, going down;
the setting sun, the west;
—ք արեւային, heliacal sun-set;
—ք աստեղ, immersion;
յելից մինչեւ ց-ս արեւու, from sun-rise to sun-set;
— եւ ել or ել եւ —, income and expenses;
— եւ ել նաւաց, arrival and departure of ships;
—ք եւ ելք, entering and leaving;
comers and goers;
— ամսոյ, first day of the month;
ի մտից արեւու, towards or near evening;
ի —ս լինել or դառնալ արեւու, to disappear, to set;
— առնել, to make one's entry, to enter to go in;
— or —ս գտանել, to be admitted, to have access, to be received;
— եւ ել առնել, to come in and go out;
իմանալ զ—եւ զել ուրուք, to know all a person's goings out and comings in, all his designs and actions;
ժամս որոշել ել եւ մտից, to fix the times of audience;
համարձակ — շնորհել առ ինքն, to give free access to him;
ոչ գիտեմ զել եւ զ— իմ, I do not know how to act;
խաղաղութի՞ւն իցէ —դ քո, is peace with you? do you bring peace?.
Անձին շարժութիւն է շրջագայութեամբ յինքն մուտ արտաքուստ կուսէ. (Դիոն. ածայ.։)
Հրաժեշտ ի վնասակարացն, եւ մուտ յորդեգրութիւն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Մուրանամ.
Եւ ոչ մուրալ յորոց ունին, զի ամաչեմ յոչ տալ նոցին. (Յիսուս որդի.։)
Անարգ եւ արհամարհ երեւի մուրալն. (Վանակ. յոբ.։)
to beg, to mendicate, to ask alms, to solicit charity, to be a vagrant.
Միթէ զվայրօք ինչ գալ, եւ մուրանա՞լ պարտ էր վարդապետին. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
cf. Մուրատ.
Իջեալ կայր ի տեղի գետագնաց եւ մօրատ յոյժ. (Ուռհ.։)
beggar, mendicant, supplicator;
begged, borrowed;
— շրջել, to go begging, to mump;
cf. Մուրանամ.
roasted wheat.
(յորմէ ռմկ. էրել մրկել ). χίδρον (որ է Հասկ. որպէս դնի եւ ի Հին բռ. ). arista, spica, far. Ինչ մի մրկեալ՝ խանձեալ՝ խորովեալ՝ յարեգակնէ կամ ի հրոյ. մանաւանդ հասկ նորահաս եւ հասուն, կամ հատ ցորենոյ. հատիկ. տե՛ս եւ ԵՂԻ։
Մուրկ է, յորժամ ի հասեալ հասկիցն առեալ փխրեսցէ ձեռօք եւ աղացասցէ. (Մեկն. ղեւտ.։)
obligation, bond, contract, bill, note of hand, promissory note;
bulletin, cedule, act, schedule, instrument, deed;
— աղաչանաց, memorial, petition;
— ընդունելութեան, receipt, acknowledgment;
— հատուցման, discharge, acquittance;
— արքունի, decree, ordonnance, rescript, mandate;
պարգեւաց —, patent, letter patent, brevet, privilege, special grant;
— մոռացութեան, —մոռացման յանցանաց, amnesty, general pardon.
to devour, to gobble up, to eat like a hog, to swallow or gulp down, to stuff oneself.
ἑμφορέω, -ομαι repleor, ingurgitor. Մռմռալ իբրեւ զգայլ եւ զխոզ եւ զայլ գազանս յուտել անդ. ուտել անյագաբար. խճողել զորովայն. շուայտիլ յուտելիս եւ յըմպելիս. զեղխիլ. տխել, կուլ տալ.
Մռզգայլին յուտել եւ յըմպել։ Փոխանակ միշտ արբեցողութեամբն մռզգայլելոյն՝ ուտելովն ըստ բաւականի եւ ըմպելովն շատացի՛ր. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. տնտես.։)
Շուայտելն զարբեցութիւն ասէ, յորժամ զգայռի եւ մռզգայլի մարդն. (Ոսկիփոր.։)
roaring;
cf. Մռմռող.
Շարժմանց չորք հողմք են, յորոց մին մռնչական կոչի. (Կիւրղ. թագ.։)
cf. Մռնչեմ.
to roar;
to bellow, to low;
to rage, to chafe, to fume, to burst into roaring;
մռնչէր առ հեծութեան իմոյ, I have roared by reason of the disquietness of my heart.
Մռնչեաց ասորեստան երկիր, եւ ձայնն յունանու մռնչեաց ի նա. (Եփր. նին.։)
Տեսեալ զնոսա զի լային, մռնչեաց (յիսուս) հոգւովն. զի՞նչ է մռնչեաց հոգւովն. իմա՛ զայրացաւ յոգի իւր. (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Մռնչումն.
Ձայնք ողբոց, հեծութիւն սրտի, եւ մռնչումն մտաց. (Սարգ. յուդ. ՟Ա. եւ Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Այլ եւս բազումս առանց շարժման լինին մռընչմունք երկրի, յորժամ հողմն (ներքին) շարժելոյ ոչ իցէ բաւական. (Արիստ. աշխ.։)
roar, roaring;
bellowing, lowing, whining, shuddering.
Ձայնք ողբոց, հեծութիւն սրտի, եւ մռնչումն մտաց. (Սարգ. յուդ. ՟Ա. եւ Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Այլ եւս բազումս առանց շարժման լինին մռընչմունք երկրի, յորժամ հողմն (ներքին) շարժելոյ ոչ իցէ բաւական. (Արիստ. աշխ.։)
flesh-eating, living upon flesh;
carnivorous.
flesh-food;
excess, debauch.
Յաղագս երից նաւակատեաց, յորում մսակերութիւն ոչ գոյ. (Կանոն.։ Տօնակ.։)
cf. Մսանունք.
մսանունք նանց ՄՍԱՆ կամ ՄՍԱՆՈՒՆՔ. μηρίον, μηρός ile, ilium, ilia ὁσφύς lumbus, coxa ὅσχεος, ὁσχέα, -ον scrotum. Ասի եւ ՄԿԱՆ. ըստ որում ի յն. մի՛ս է մուկն. եւ պրս. միյան, իբրու միջանք։ Իբր զի Մսանն է Մսուտ մասն մարմնոց կենդանեաց, կամ փափուկ միսն մկնաձեւ. եւ միանգամայն վարի որպէս Մէջք, երանք. ազդր. բարձք. զիստ. գաւակ, համեմատութեամբ այլեւայլ բառից յունաց. ձկնմիս. դնդղուց, լօփ միս .... եւ մէջք, աճուկ.
made of flesh, fleshly, carnal, corporeal, earthly, mortal;
— յարկ, mortal coil;
— բլուր, man-mountain, giant.
Ի ձեռն փոքր տղայոցն սպան զմսեղէն բլուրն. (Գէ. ես.։)
cf. Մսեղէն;
living, living man or soul;
—ք, men, mortals;
animals.
Եզն յորս ապաստանի իւրեանց ի տաճարն քարեղէն, եւ փրկութիւն նոցա ի գառն մսեղի. (Եփր. ել.։)
to be or feel cold, to grow frigid, to suffer cold;
to catch cold, to take a cold;
մսի ձեռն իմ, my hands are cold.
Ի սառնամանեաց մսեալ մարմինն՝ հաշել եւ մաշել եւ մեռանել. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
to recollect, to remember;
to take it into one's head, to think, to purpose, to contemplate, to imagine, to conceive;
to make an attempt, to attempt, to dare, to will, to be inclined to, to bring oneself to;
to give oneself up to;
ի կերակրիկ ինչ —, to obtain a bare livelihood;
յապաշխարութիւն —, to repent, to be converted, to amend;
ի նախանձ —, to be envious, jealous;
cf. Խեղդ.
Մի՛ յորս ինչ մտաբերիցեն։ Ի նախանձ մտաբերեալք։ Ի բարձրութիւն փառաց մտաբերէ. (Մխ. առակ. Ճ. ՟Ը.։ Տօնակ.։)
Ուրիա ի ձեռն պարգեւացն ոչ մտաբերեաց երթալ ի տուն իւր։ Եւ ոչ մտաբերեցին այլ մարտնչել թնդ յովսափատու։ Որ զերկաթն գողանալ մտաբերեաց, նա թէ եւ ոսկւոյ երբէք դիպէր, ոչ ակնածէր. (Եփր. թագ. եւ Եփր. մն. եւ Եփր. գող.։)
Եւ որպէս ն. Զմտաւ կամ յուշ ածել.
cf. Մտաբերեմ;
յանասուն —, to commit bestiality.
Պատուէր հրամանի ետ քարկոծ լինել անասնոցն, յորում մարդն մտաբերիկ լինէր. (Եփր. ել.։)
willfully forgetting, purposely omitting.
Որ զկնի բանն է, մոռացեալ ես ո՛վ մտագող դու (բանսարկուդ), որ վասն քո եւ քոյոցն է մարգարէացեալ, եթէ ի վերայ իժի եւ քարբի գնասցես. (Ածազգ. ՟Ժ՟Գ։ (կամ է Մարդագող։))
attentive, careful, vigilant, diligent, exact;
considerate;
— լինել, to be attentive, to pay attention to, to mind, to attend to, to take heed to, to apply, to be assiduous.
Զգաստիցն եւ մտադրացն առ ի յուղղութիւն բաւական է։ Ոմն ի մտադիր մարդկանէ, որ միտ եդեալ նայեսցի. (ՃՃ.։)
to break or reduce to pieces, to grind, to pound, to bruise, to crush, to triturate;
to hash, to mince.
Մանրէ զնոյն, եւ տղայոցն առնէ ախորժելի. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Մաշական.
Տո՛ւր հանդերձիկ ինչ մաշածոյ, եւ ա՛ռ զարքայութիւնն աստուծոյ. (Ոսկ. ապաշխ.։)
cf. Մաշական.
Տո՛ւր հանդերձիկ ինչ մաշածոյ, եւ ա՛ռ զարքայութիւնն աստուծոյ. (Ոսկ. ապաշխ.։)
to use up, to consume, to wear out, to waste;
to corrode, to gnaw, to eat;
to spoil, to destroy;
to make thin or lean, to emaciate, to extenuate;
to afflict, to mortify;
— զժամանակ, to employ, consume, spend, or waste one's time;
— զոգիս, to harass, to vex, to tease the mind with longing;
— զխորհուրդս, to thwart, to baffle.
scarfskin, epidermis;
membrane, tunic;
film, pellicle;
skin, hide;
fleecy skin;
fur coat, pelisse;
worn out, used up;
— մարդոյ, derma;
— գործոյ, dressed skin, tanned hide, leather;
cordovan.
Ի հանդերձէ, կամ ի մաշկէ, կամ ի քրձօ։ Ամենայն հանդերձ, եւ մաշկ։ Զմաշկսն եւ զմորթս խոյոց ներկեալս կարմրով. (այսինքն կոկած )։ Մաշկ գործոյ. (այսինքն գործեալ, բանած ). (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 32։ ՟Ժ՟Ե. 17։ եւ ՟Ժ՟Գ. 48։ Ել. ՟Լ՟Թ. 33։)
cf. Մաշկեազգեաց.
Հեղիաս մաշկազգեցիկ թաւարծին. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
made of leather, of skin, membranous.
cf. Մաշկեայ;
garment of skins;
գօտի —, leather girdle;
ոտք —ք, web-footed;
մարմին —, human skin;
mortal coil.
cf. Մաշումն.
wear, wear and tear, deterioration, consumption, use;
corrosion;
decay, decline;
—ումն լուսնի, waning of the moon;
լուսինն առնու աճումն եւ —ումն, the moon waxes and wanes.
Տակաւին ի մաշումն եւ ի չար ծառայութիւն վասն մեղաց իւրեանց մատնեալ լինին յաստուծոյ. (Փարպ.։)
full of fog, foggy, hazy, cloudy;
obscure, dim, gloomy.
Միգապատ եւ մառախղապատ առնէր զլեառնն. (Նար. յովէդ.։)
fog, haze, mist;
darkness, obscurity;
օր ամպոյ եւ —խղոյ, cloudy and tempestuous or stormy day.
Լապտերն յորժամ շիջանի, ոչ այլ ինչ է, բայց մառախուղ եւ մէգ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 4։)
sharing in, participating;
— լինել, to partake of, to be a party concerned, to take a share.
Մասնակից լինի յուդայի իսկարիովտացւոյց. (Վրք. հց. ՟Բ։)
participation, share.
Անպիտան աստուծոյ եւ սրբոցն մասնակցութեան։ Թէ ընդ արդարսն մասնակցութեան, յորոց զրկեցայ. (Նար. ՟Թ. ՟Ի՟Դ։)
particular, special;
private.
Մասնաւոր (այսինքն ինչ մի) հարկիլ։ Հարկելով յունաց, այլեւ մասնաւոր ինչ եւ պարսից. (Խոր. ՟Բ. 23։ ՟Գ. 10։)
to participate, to partake, to share in, to take part in, to be concerned, to interest oneself;
— ընդ հարկաւ, to contribute in some measure.
Խաչ արծաթեղէն, յորում ի տէրունական խաչէն էր մասնաւորեալ. այսինքն մասն մի եդեալ. (Կաղանկտ.։)
Այս եղեւ սկիզբն հայոց մասնաւորիլ (կամ մասնաւոր մտանել) ընդ հարկաւ հռովմայեցւոց. իմա՛, մասնաւոր ինչ հարկս տալ, կամ ըստ մասին հարկատու լինել։
cf. Մասնաւորեմ.
Ի յոլովս նախահոգակս մասնեալ բաժանի (հոգ տան). (Պիտ.։)
stuffing pipe or reed.
Մասուրայով ի յաչքն փչես. (Եզնիկ.։)
administration, management;
economy;
stewardship;
dispensation, distribution.
Ուստի՞ ունիցի (յոբ) զմատակարարութիւն բանից. հոգին մատակարարութէ. (Իսիւք.։)
horse-breeder.
Եկեալ ածին փիլիպպոսի մատակպանքն ի կուտիցն ձի կարի մեծ յոյժ. (Պտմ. աղեքս.։)
young, tender, new, fresh;
child, little child;
mortuary festival for the poor;
— հասակաւ, յաւուրց, very young;
ի — տիս, in infancy, at so tender an age;
որթ —, milk-fed calf.
Մատաղոցն եւ տղայոց ոչ գիտնական բանս ինչ պարտ է ասել. (Եւագր. ՟Գ։)
Ի տօնսն տէրունականս՝ նաեւ յամենայն տօնս երեւելիս ըստ սովորութեան ոմանց՝ ընդունելութիւն եւ ճաշ դնեն աղքատաց. որ ըստ հայոց մատաղն է. (Մաշտ. ջահկ.։)
young;
— մանկտի, little children;
— գառինք, lambkins.
Որոյ երամն բաղկանայ ի մատաղ տղայոց.
ring;
signet-ring, seal, stamp;
cf. Մատնոց;
ոսկի, ադամանդեայ —, gold-ring;
diamond-ring;
— պատկերեալ, cameo-ring;
հարսանեկան —, wedding-ring;
— կրել, to wear a ring;
կնքել —նեաւ, to seal with a ring.
δακτύλιος annulus σφραγίς sigillum, signaculum. Ի մատն դնելի օղ ոսկի կամ ոսկեզօծ, յոր ագուցեալ է եւ քար պատուական, կամ դրոշմ կնքոյ. վասն որոյ նշանակէ եւ Կնիք. մատնի
Զմատանիդ եւ զգինդդ եւ զգաւազանդ։ Ո՞յր իցէ մատանիդ։ Զգինդս եւ զմատանիս։ Հանեալ փարաւոնի զմատանին իւր ի ձեռանէ իւրմէ՝ եդ ի ձեռին յովսեփայ։ Տո՛ւք զմատանին ի ձեռն նորա։ Կնքեաց թագաւորն մատանեաւ իւրով, եւ մատանեօք մեծամեծացն։ Կնքեցաւ մատանեաւ նորա։ Դի՛ր զիս իբրեւ զկնիք ի սրտի քում, եւ իբրեւ զմատանի (յն. դարձեալ կնիք) յաջոյ ձեռին քո, կամ ի վերայ բազկի քոյ. եւ այլն։
Զի՞նչ օգուտ է յոսկի մատանեաց. (Իսիւք.։)
Զգաւազանն հովուական (սրբոյն գր. լուս) , եւ զմատանին պատկերեալ. (այսինքն յորում քանդակեալ էր պատկեր). (Արծր. ՟Ա. 15։)
cf. Մատենակալք.
βιβλιοθήκη bibliotheca. Դարան մատենից, իբրու գրարան կամ պահարան գրոց. տուն մատենագրաց. գրատուն. դիւան. եւ Գիրք՝ յորում ամփոփին բանք մատենից առաջնոց.
written or sculptured by hand.
Նմա մովսէս յաջմէ կայր՝ տախտակն մատնադրոշմ ի ձեռին. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
to betray, to denounce, to discover;
to deliver up, to surrender;
to abandon, to allow, to permit;
— ի ձեռս ուրուք, to give into the hands of, at the mercy of, to deliver up;
— ի վտանգս, to endanger, to expose to peril, to put in jeopardy;
— զոք գազանաց, to throw to the wild beasts, to give as a prey to -;
— զոք սրոյ, to kill, to slay;
— զանձն յանարգութիւն, to debase, degrade or disgrace oneself;
— ի կամս փառամոլ հաճոյից իւրոց, to sacrifice to one's ambition;
զոք ի ծաղր եւ յայպանումն, to quiz, to burlesque, to ridicule;
— զոք ամօթոյ, to cover with shame or confusion;
— զոք սատանայի, to excommunicate;
— զխորհուրդս իւր, to unbosom oneself to, to open one's mind to;
ոչ — զհամբերութիւն, to be patient.
Մ՛ եթէ ի զո՞ւր արդեօք մատնեաց աստուած զյոբ ի կռիւն։ Ո՛րչափ չարչարեցաւ, սակայն նա ոչ մատնեաց (այսինքն չկորոյս) զհամբերութիւնն. (Իսիւք.։)
fluting, flutes.
κοίλωμα cavitas. Խորութիւն, յոր մտանէ մատն. գոգեալ խորքն. փոս շերտաւոր սեանց՝ ըստ ոմանց. եւ ըստ այլոց՝ փորուածն ի միջի. այլք՝ այլազգ իմանան.