fifty;
period or number of fifty;
Advent.
· Calfa
Յիսնեակ թիւն. յիսներեակ մի աւուրց. եւ Յինունք պահոց ծննդեան կամ յայտնութեան, որ երբեմն անընդհատ պահիւր զաւուրս յիսուն, այլ այժմ ընդհատութեամբ եւ այլեւայլ օրինակաւ ի զանազան ազգս. ի հայս պահին երեք եօթնեակք՝ ի սկիզբն, ի մէջն, եւ ի կատարած յիսնեկին. ՟Ա. կոչի յիսնակաց պահք. ՟Բ. սուրբ Յակոբայ. ՟Գ. յայտնութեան։ (Տօնակ.։ Տօմար.։)
abounding in gold.
· Calfa
Բազմարծաթ եւ յոքնոսկի ի մէջ շատից էր (Աբրահամ). (Փիլ. իմաստն.։)
hope, hopes, expectation, longing;
confidence, trust;
դեռածին, հաւաստի, կենդանի, եռանդուն, մխիթարիչ, մեծ, կոյր —, renewed or reviving, well-grounded, lively, ardent, solacing, great, blind hope;
ընդունայն, տկար, անստոյգ, պատիր or խաբէական, սուտ, խուսափու, անմիտ —, vain, weak, uncertain, delusive or deceitful, false, fleeting, foolish hope;
նշոյլք յուսոյ, the rays of hope;
բառնալ զ—, to take away or put out hope;
զհետ գնալ սնոտի յուսոյ, to abandon oneself to chimerical hopes, to hunt a shadow;
սնոտի յուսով պարարել, ի սնոտի — կապել, to nourish oneself with vain hopes;
քաղցր յուսով պարարիլ, to hug oneself with the delightful hope;
գեղեցիկ յուսով պարարել, թարթափեցուցանել զոք, to feed or entertain one with flattering hopes or chimeras, to keep one in suspense;
to ridicule, to deride;
վհատիլ ի յուսոյ, to lose hope;
հատանել զ— իւր, to despair, to give up all hope, to be in despair;
յուսով կեալ, to live in hopes;
դնել զ— իւր ի վերայ ուրուք, to build on one's hopes;
— տալ, to cause to conceive hopes, to give hope, to inspire with hopes;
ի դերեւ հանել զ— ուրուք, to deceive one's hopes or expectations;
լնուլ, կատարել զ— ուրուք, to fulfil a person's hopes;
ծփել ընդ մէջ յուսոյ եւ երկիւղի, to hover between hope and fear;
— է ինձ, I have some hopes;
— մի այսպիսի է ինձ զի, I hope that, I am in hopes that;
— իմ է, that is my only hope;
փակեալ յամենայն յուսոյ ակնկալութեան, hopeless;
— եւս շիջեալ էր յիս, hope died within me;
բարձաւ ամենայն — փրկութեան, all hope of safety was lost;
պակասեալ յամենայն յուսոյ փրկութեան, despairing of life;
հատաւ — նրան, he despaired;
հատաւ — մեր, our hope is vanished;
դու ես միակ — իմ, all my hopes are in you;
cf. Հատանիմ;
արծարծել զ—, to revive hope.
· Calfa
big, fat, plump, fat and lusty;
aspirate.
· Calfa
Բաղաձայնք՝ միջակք, քան զյոյրսն նուրբք են, եւ քան զնուրբքն յոյրք, ի մէջ բարակացն եւ յոյրիցն. (Թր. քեր.։)
flowing rapidly;
impetuous, rapid;
furious, noisy, clamorous;
whirlpool;
syrtis, quick-sand, moving sands.
· Calfa
Մանաւանդ՝ գ. σύρτις syrtis, gurgo. որպէս Յորձանք. տեղի յորձանօք լի ի մէջ ջրոց. եւ գետ հոսանուտ.
cf. Յուլացուցանեմ.
· Calfa
Որ զնախճամէջ պարն յուղացուցեալ մաճկացուցանէ. (Բուզ. ՟Դ. 5։)
jujube.
· Calfa
ՅՈՒՆԱՊ ՅՈՒՆԱՊԻ գրի եւ իբր ռմկ. ՅՈՒՆՆԱՊ. թ. ուննապ, իւնապ աղաճի . Պտուղ կարմիր ի չափ պտղոյ փշատի այսինքն իկտէի. որոյ մէջն է իբր ալիւր անոյշ, իսկ յունապն մսոտ. եւ ծառն երկոցունց՝ փշուտ այլ եւ այլ օրինակաւ. փշատին է ծառ ուղղաբերձ եւ ուղիղ շառաւիղօք, իսկ յունապին թուփ կարճ եւ խորտաբորտ ոստովք. ռմկ. ծինծիֆա. լտ. զիզի՛ֆում, զիզի՛ֆուս. իտ. ճի՛ւճճիօլա, ճի՛ւճճիօլօ. ըստ Մենինսքեայ՝ ուննապ. եւս եւ իկտէ, զիզէֆուն.
jujube-tree.
· Calfa
ՅՈՒՆԱՊ ՅՈՒՆԱՊԻ գրի եւ իբր ռմկ. ՅՈՒՆՆԱՊ. թ. ուննապ, իւնապ աղաճի . Պտուղ կարմիր ի չափ պտղոյ փշատի այսինքն իկտէի. որոյ մէջն է իբր ալիւր անոյշ, իսկ յունապն մսոտ. եւ ծառն երկոցունց՝ փշուտ այլ եւ այլ օրինակաւ. փշատին է ծառ ուղղաբերձ եւ ուղիղ շառաւիղօք, իսկ յունապին թուփ կարճ եւ խորտաբորտ ոստովք. ռմկ. ծինծիֆա. լտ. զիզի՛ֆում, զիզի՛ֆուս. իտ. ճի՛ւճճիօլա, ճի՛ւճճիօլօ. ըստ Մենինսքեայ՝ ուննապ. եւս եւ իկտէ, զիզէֆուն.
cf. Յօժարիմ.
· Calfa
Իբրեւ ի ժամանակի ամարանոյ ի տապոյ տօթոյ աշխատեալ ոք յօժարանայ անկանել ի մէջ հով ջրոյ։ Սիրեալ յօժարանայ։ Յօժարացաւ տեսանել։ Յօժարացելոցն ի դմա. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
a joint of meat;
dismembered part, segment.
· Calfa
Զխոյն յօշեսցես, եւ դիցես ի վերայ յօշուածոյն։ Զամենայն յօշուած գեղեցիկ։ Զորթն զոր կտրեցին, եւ անցին ընդ մէջ յօշուածոց նորա. (Ել. ՟Ի՟Թ. 17։ Եզեկ. ՟Ի՟Դ. 4։ Երեմ. ՟Լ՟Դ. 18։)
step-father;
cf. Հօրու.
· Calfa
Եւ ե՛ւս չար աղմուկ այն, որ ի մէջ յօրային եւ խորթիցն կայցէ. (Սեբեր. ՟Գ։)
the twenty second letter of the alphabet, and the seventeenth of the consonants;
four hundred, four hundredth.
· Calfa
Յօդդ ն, դնի եւ փոխանակ գոյական անուան՝ զոր ի մէջ բերէ զօրութեամբ, մանաւանդ ի յարիլն ի սեռական բառս, եւ ի ստացական դերանուանս. զոր օրինակ,
Դայն ի մէջ տիւնի եւ թոյի. ղատն՝ նուի եւ լիւնի. (Թր. քեր.։)
entrance-door, portal;
vestibule;
commencement.
· Calfa
ՆԱԽԱԴՈՒՌՆ կամ նախադուրք. πρόθυρον , προπύλαιον, -λον vestibulum, limen. Առաջին դուռն արտաքին. դուրք դրաց. նախկին մուտք (տան, եւ իրաց). որ եւ Դրանդիրք դրան, Աղիւսադուռն. եւ Միջավայրն ի մէջն երկուց դրանց. սրահ. գաւիթ. դրսի՝ առջի մեծ դուռը, եւ բակ. ավլու. մէյտան.
precaution.
· Calfa
Անկարելի էր տեսանել՝ այնչափ նախազգուշութեանց ի մէջ եղելոյ։ Գիրս խրատու եւ նախազգուշութեան։ Վստահացեալք յիւրաքանչիւր նախազգուշութիւնսն (կամ նախզգուշութիւնսն)։ Զճանապարհորդութեանն նախազգուշութիւնսն. (Պիտ.։)
prenotion;
prescience.
· Calfa
Նախընթաց ծանօթութիւն՝ տեղեկութիւն. եւ Մերձաւորութիւն ի մէջ ծանօթից.
preferable, better, preferred, most esteemed;
— առնել, ընտրել, համարել, to prefer, to like better, cf. Նախամեծարեմ.
· Calfa
Աշոտ պատրիկ՝ այր երեւելի եւ նախամեծար ի մէջ նախարարացն հայոց. (Ղեւոնդ.։)
zeal, emulation, rivalry;
enviousness, jealousy;
վատ —, paltry jealousy.
· Calfa
Ունկն նախանձաւորութեան լսէ զամենայն։ Զոհ նախանձաւորութեան ի մէջ առն եւ կնոջ։ Այս օրէն իցէ նախանձաւորութեան, որոյ յանցուցեալ իցէ կին. (Իմ. ՟Ա. 10։ Թուոց. ՟Ե. 15 = 29։)
protomartyr, the first martyr, St. Stephen.
· Calfa
Զմարգարէն Եսայի իբրեւ նախավկայ ածցուք ի մէջ։ Քան զնախավկայսն՝ բարձրագոյն եւ փառաւորագոյն երեւեսցի. (Ճ. ՟Գ.։)
given, granted or conceded before.
· Calfa
πρωτόδοτος prius datus, primitivus. Նախ՝ կանխաւ՝ ի հնումն տուեալ. զառաջինն անընդմէջ աւանդեալ. նախապարգեւ. առաջուց տուած.
recant, to retract, to withdraw, to drive back, to revoke;
to stop, to suspend, to hinder.
· Calfa
ՆԱՀԱՆՋԵՄ ἑνέχω cohibeo ἑπιδεσμέω religo ἑμβάλλω injicio, intersero, intercalo, repono χαλινόω freno. գրի եւ ՆՀԱՆՋԵԼ. եւ ՆԱԽԱՆՋԵԼ. (լծ. նուաճել. եւ պահանջել). Սանձել. յետս ընկրկել. կասեցուցանել, կաշկանդել. պնդել. արգելուլ. ընդ մէջ արկանելով զանձն՝ խափանել.
as he or she, like him or she.
· Calfa
Զնորայն եդեալ սաղաւարտ յուսոյ, զվահան հաւատոյ, նայապէս զկամարն ընդ մէջ ածեալ սրբութեամբ. (Խոր. հռիփս.։)
vanity, futility, frivolity;
nothingness, inanity;
injustice, iniquity, wrong.
· Calfa
Զբերս գործոց նանրութեանց։ Զիա՛րդ ի մէջ նանրութեան զամբարշտացն աթոռս բամբասեցից. (Նար. ՟Թ. Նար. կ.։)
naval engagement;
mock sea-fight, naumachy.
· Calfa
Եղեւ պատերազմ եւ նաւամարտութիւն սաստիկ ի մէջ ծովուն. (Արծր. ՟Բ. 1։)
cf. Նաւուղղակ.
· Calfa
Իբրեւ զնաւուղիղ ի բազում ալէկոծութիւնս. (ա՛յլ ձ. իբրեւ զնաւավար ի մէջ բազում մրրկի). (Առակ. ՟Ի՟Գ. 34։)
cf. Յառաջս.
· Calfa
Անուն քաղաքին էր յառաջ լուզա։ Յառաջ ի մէջ իսրայէլի այսպէս ասէր իւրաքանչիւր ոք։ Զմարգարէ յառաջ տեսանօղ կոչէր ժողովուրդն։ Յառաջ սահմանել։ Յառաջ իսկ ասել. յառաջն ճանաչել կամ դնել. եւ այլն։
"cf. Յառաջ բերել;
"
to be produced;
to advance, to progress.
· Calfa
προφέρω profero, produco, exhibeo. Յառաջ բերել՝ ածել. ի մէջ ածել. ի լոյս ընծայել. արտադրել. մատուցանել.
to advance, to go or move forward, to precede, to walk on;
to advance, to progress, to improve;
to have beginning, rise or origin, to be born.
· Calfa
Կործանեալ կռոցն պատկեր՝ պատուականութիւն խաչին յառաջանայր ի մէջ աթենացւոցն. (Շ. բարձր.։)
bottom;
pavement;
floor;
ground, earth;
the buttocks;
— հայրենի or հայրենեաց, native land or country, birth-place, home;
— գետոց, canal, bed of a river;
— աղիւսակերտ, brick pavement;
— սալայատակ, stone pavement;
— նաւու, keel of a ship;
առ —աւ կործանել, քանդել մինչեւ ց— or —ս, to raze to the ground, to level or lay even with the ground, to demolish, to raze or pull down;
to sap, to undermine;
լի լինել գետոյն յամ —ս իւր, to be swelled very high, to rise, to swell beyond, to overflow.
· Calfa
Արեգակն իբրեւ ճրագ մի ի մեծի տան՝ ի մէջ ձեղուան եւ յատակի լուցեալ. այսինքն յօդս ընդ մէջ երկնի եւ երկրի. (Եզնիկ.։)
perpetual motion;
mutation, alteration.
· Calfa
Շարայարեալ. կից անընդմէջ.
assault, attack;
aggression, invasion;
առնուլ —կմամբ, to storm, to carry by storm;
յինքն ընդունել զ— ուրուք, to sustain an assault, to resist an attack.
· Calfa
Իսկ ես աշդահակ խտրոց ընդ մէջ անկեալ, եւ յիս զայնպիսի եղեալ յարձակումն ընկալայ. (Խոր. ՟Ա. 25։)
to be perpetual, to last for ever.
· Calfa
Զգաստագոյն պարկեշտութիւն ի յաւեժացեալն հաստատեալ տեւողութեան։ Ամենեւին բարգաւաճեալ յաւեժանայ։ Սոցին եւ զօրութիւն յաւեժացեալ գործով ի մէջ անցեալ տեսանի։ Ընդ աշխարհիս կազմութեան երկոքեան եւ յաւեժանան մինչեւ ի բոլորելեացս յանկումն. (Պիտ.։)
hidden among the bushes, sylvan, woody, rural.
· Calfa
Ղօղեալ ի մէջ մացառաց կամ խիտ տնկոց եւ բուսոց.
magnanimous, generous;
cf. Մեծահասակ.
· Calfa
Ի մէջ ամենայն կենդանեաց (մարդն) թէպէտ ինքն ըստ ինքեան փանաքի եւ տկար է զօրութեամբ, սակայն մեծանձանցն սովաւ (այսինքն իմաստութեամբ) կարէ յաղթօղ լինել, եւ զօրաւորագունիցն. (Պիտ.։)
very diligent, careful, studious, industrious;
toilsome, tiresome, hard, painful.
· Calfa
Դատաւորն խորհուրդ ի մէջ առել՝ մեծաջան լինէր. (Սիսիան.։)
cf. Մեծահրաշ.
· Calfa
Հեզութիւն՝ մեծասքանչ շուք եւ պատկառ է ի մէջ բազմամբոխ հրապարակաց. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
greatness, thickness, size, capaciousness;
volume;
grandeur, greatness, power, magnificence, majesty, elevation, exaltation;
capacity;
մեծափարթամ —, great fortune, wealth;
աշխարհական —ք, human greatness;
լնուլ մեծութեամբք, to load with riches;
ի — հասանել, to attain to dignity or honours;
կորուսանել զ—ս իւր, to lose one's fortune;
մերկանալ ի մեծութեանց, to sacrifice one's fortune;
—դ, Your Grace.
· Calfa
Բարձրացաւ մեծութեամբ ի մէջ դատաստանաց։ Ոչ խորշի ի մեծութենէ, զի զփոքր եւ զմեծ ինքն արար։ Մեծութեամբ բազկի քո։ Ըստ սրտի քում արարեր զամենայն զմեծութւնդ քո տէր։ Պատմեսջի՛ր զայդչափ մեծութիւն զօրութեանցն աստուծոյ։ Մեզէն եղեալ ականատեսք նորա մեծութեանն.եւ այլն։
Թէպէտ եւ յաճախ դիմէր ի հայր, սակայն ի մէջ դնէր եւ զիւպ մեծութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։)
to separate, to divide, to detach, to loose, to remove;
to explain, to expound, to develop, to resolve, to interpret, to comment upon;
to hold out or stretch forth;
— ի ստենէ, to wean;
թուղթ մեկնելոյ, bill of divorce;
cf. Թիւր.
· Calfa
Զոր աստուած զուգեաց, մարդ մի՛ մեկնեսցէ։ Ո՞վ մեկնեսցէ զմեզ ի սիրոյն քրիստոսի։ Մեկնեցէ՛ք զդոսա ի միմեանց ի բաց, եւ քննեսցուք զդոսա։ Մեկնեաց աստուած ի մէջ լուսոյն եւ ի մէջ քաւարին։ Մեկնեսցեն զչարս ի միջյ արդարոց։ Մահ մեկնեսցէ ընդ իս եւ ընդ քեզ։ Մեկնեսցուք զնոսա ի քաղաքէ անտի.եւ այլն։
to separate, to remove.
· Calfa
Մեկնեցոյց ճանապարհ երից աւուրց ընդ մէջ նոցա եւ ընդ մէջ յակոբայ. (Ծն. լ. 36։)
to die, to expire, to breathe one's last, to give up the ghost, to depart this life, to pay the last debt to nature;
to mortify one's body;
մահու —, to be punished with death, to suffer capital punishment;
— ի մարտ պատերազմի, to die on the breach, to be slain in action;
— ի վերայ ազգին, ի սէր հայրենեաց, to die for one's country;
— քաջութեամբ, պատուով, to die on the field of honor;
մերձ է ի —, he is at the last gasp, he is expiring, dying;
որպէս կեայ ոք այնպէս եո մեռանի, people generally die as they live.
· Calfa
Մահու մեռանիցիք։ Եկեաց, եւ մեռաւ։ Գիտեա՛, զի մեռանիս դու, եւ ամենայն որ ինչ քո է։ Մեռաւ ի բարւոք ծերութեան։ Մեռան ամենայն արք՝ որ խնդրէին զանձն քո։ Եւ ետես իսրայէլ զեգիպտացիսն մեռեալս առ ափն ծովու։ Եկաց ի մէջ մեռելոց եւ կենդանեաց.եւ այլն։
dead, deceased, defunct;
dead body, corpse;
ընդ —ս համարել, to believe or take for dead;
օր մեռելոց, All Soul's day;
ցուցակ մեռելոց, register of the dead;
պաշտօն մեռելոց, office for souls in purgatory;
cf. Ննջեցեալ.
· Calfa
Յարեաւ աբրաամ ի մեռելոյն իւրմէ։ Թաղեցից զմեռեալս իմ։ Թաղեա՛ զմեռեալն քո։ Մերձենայցէ ի վիրաւոր կամ ի մեռեալ։ Ի մեռեալս ազատ։ Յարիցեն մեռեալք։ Եհերձ ճանապարհ ընդ մէջ կենդանեաց եւ մեռելոց։ Վասն կենաց զմեռեալն աղաչէ.եւ այլն։
bare-bosomed, bare-breasted.
· Calfa
Փառանձեմն մերկատիտ ի մէջ աշխարանին կոծէր. (Բուզ. ՟Դ. 15։)
reins, loin, haunch, flank.
· Calfa
ՄԿԱՆՈՒՆՔ նանց, կամ ՄԿԱՆՔ, նաց. գ. յոքն. վերնոյն. Թիկունք. ողն. մէջք քամակին, կամ վերին երեսք միջաց. միջնողն. թիկնամէջ. որ եւ Նուս. (լծ. յն. նօ՛դօս ). կռնակ, քամակ, շալակ .... եւ նմանութեամբ՝ Վերին երեսք ջուրց. կոհակք իբրեւ կողք. կուտակեալ ալիք թիկնաձեւ. վըրան. ... νῶτος, -ον dorsum, tergum, regio lumborum, եւ ἑπάνω (մակ. ի վերայ) super, superficies.
ὁσφύς lumbus, coxa. պ. միան. Մսան. երանք. մէջք.
cf. Մկրտարան.
· Calfa
ՄԿՐՏԱՏՈՒՆ ՄԿՐՏԱՐԱՆ. βαπτιστήριον baptisterium, lavacrum. Տուն եւ տեղի մկրտելոյ, մատուռն՝ յորում կանգնեալ կայ աւազան մկրտութեան՝ մօտ առ մեծ եկեղեցին, կամ ի մէջ նորա ի կողմն մի.
baptistery;
font, baptismal font.
· Calfa
ՄԿՐՏԱՏՈՒՆ ՄԿՐՏԱՐԱՆ. βαπτιστήριον baptisterium, lavacrum. Տուն եւ տեղի մկրտելոյ, մատուռն՝ յորում կանգնեալ կայ աւազան մկրտութեան՝ մօտ առ մեծ եկեղեցին, կամ ի մէջ նորա ի կողմն մի.
cf. Մնացուած.
· Calfa
Իսկ զի կոչի գիրք մնացորդք՝ յիէն առեալ զանունն. զի բազում ինչ զմնացեալսն ի մէջ ածէ. (Նախ. ՟ա. մնաց.։)
wandering, vagrant;
false, erroneous, heretical;
deceitful;
fallible;
— աստղ, erratic star;
—ն, demon;
antichrist.
· Calfa
Եղիցին մոլորականք ի մէջ ազգաց. (Ովս. ՟Թ. 17։)
den, lair;
cf. Մոր;
cf. Մորենի.
· Calfa
ՄՈՐԻ κατάλυμα, μάνδρα caula եւ φωλέως lustrum, latibulum. գրի եւ ՄԱՅՐԻ. Որջ գազանաց ի մէջ մայրեաց, ուր են եւ կորիւնք ընդ մօրն. կաղաղ. խշտի. դադարք. մօրի, մօրնի. եբր. էօր, մէիւրա.