monument, tomb;
tower, turret;
castle-keep, keep, donjon;
bulwark, bastion.
ἕπαλξις, ἁνάλημμα, χάραξ , προτείχισμα propugnaculum, altitudo, agger, antemurale եւ այլն. Արձան՝ այսինքն սիւն կամ կոթող կանգնեալ ի վերայ գերեզմանի մեռելոց. ... եւ ամենայն բուրգն, ամբարտակ, աշտարակ ի պարիսպ եւ յապարանս՝ իբրեւ մարտկոց կամ իբրեւ զարդ եւ յիշատակ.
deadly, mortal, mortiferous, pestilential;
cf. Մահկանացու;
mortal;
—ք, mortals;
mankind;
— մեղք, հիւանդութիւն, վէրք, թշնամի, deadly sin;
mortal sickness;
fatal wound;
deadly enemy.
Նմա մատուցին զընծայս խորհրդոյ՝ շարժեալ իմաստիւք, զմուռ մահացու, ոսկի արքայի, կնդրուկ աստուծոյ. (Շ. տաղ. (գուցէ գերլի էր, մահացուի, այսինքն այնմ՝ որ հանդերձեալ էր մեռանել վասն մեր)։)
to cause to die, to put to death, to slay, to kill;
to mortify.
Մահ՝ որ զկենդանիսն մահացուցանէր, այսօր ի ձայնէ նորա զմահացեալն կենդանի եցոյց. (Ճ. ՟Գ.։)
Զհոգիս կենդանի մահացուցանել։ Մի՛ մահացուցաներ զհիւանդս։ Յամենայն կրից մահացուցանողաց վտանգեալ։ Զոմն մահացոյց, եւ դարձեալ կեցոյց. (Նար.։)
Զանանիա այնր աղագաւ մահացոյց. (Լմբ. պտրգ.։)
killing, murderous, mortifying.
mortal, subject to death;
mortiferous, deadly;
հէք —քս, we, poor mortals.
Եմ եմ եւ ես մարդ մահկանացու հանգոյն ամենեցուն։ Մահկանացուն զիա՞րդ խելամուտ լիցի ճանապարհաց իւրոց։ Բնակութիւն ամենայն մահկանացուի երկիր է։ Երկեար ի մահկանացու մարդոյ։ Մի՛ ի մարմինս մահկանացուս աստուածակերպ ճոխանալ։ Պա՛րտ է մահկանացուիս այսմիկ զգենուլ զանմահութիւն.եւ այլն։
Ի պահ պնդութեան՝ յամենայն մահկանացու դեղոյ մեղաց ոչ ուտել. (Լծ. կոչ.։)
mortal, extreme;
mortally, to death;
— ատել, to hate mortally, to bear a deadly hatred, to abhor, to loath.
Աստուծոյ միայն կարելի զմերս մահու չափ հիւանդութիւն առողջացուցանել. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Տուայր.
Բառ արաբ. մէհր. որ ի հյ. Տուայր ասի. այն է օժիտ փեսայացուի առ հարսնացուն.
phlegm, slime, snot, pituite, mucus.
Մաղձք, եւ մաղասք։ Մաղաս թթուագոյն եւ աղտաղտին՝ աղբիւն ամենայն հիւանդութեանց է. (Պղատ. տիմ.։)
Մաղասքն կծուագոյն՝ զընդդիմակսն առնլով (զանոյշ դեղս՝) այնպէս վայրագիլ ստիպէ. (Խոսր.։ Իսկ Ոսկ. մ. ՟Ա. 20.)
epileptic;
lunatic.
Իբրեւ տղայ սուր կրելով՝ առնուն զայն (ի նմանէ), եւ կամ ի մաղասկաթէ, եւ կամ ի սպանողէ. (Վրդն. ծն.։)
cellular.
Ի մաղատեսակացն արդեօք տարածեաց իբրեւ լարս շրջանակաւ ամենայնի առ ստորինսն հիւսմանն. (Պղատ. տիմ.։)
prayer, entreaty, supplication, imploration;
wish, desire.
Մաղթանք նախարարաց կամ եպիսկոպոսաց՝ առ մեծն ներսէս, կամ առ արքայն պարսից. (Խոր. ՟Գ. 29. 65։)
bilious;
nauseous;
ill of the cholera.
Ցաւք տրտմութեան, եւ մաղձայուզի, եւ խիթք որովայնի. (Սիր. ՟Լ՟Դ. 23։)
siftings.
Եւ ամենայն մարմինք մարդկան գան ի վերայ երեսաց երկրի, որպէս մաղունչք ի վերայ ցորենոյն. (Ոսկիփոր.։)
plough-man.
Զսէրն ամենայն ոգւոց, զոր սերմանեաց ի նոսա պատուիրանն այն, որ ինքն է մաճակալ սիրոյ. (Եփր. համաբ.։)
sloe-bush, bullace-tree, wild plum-tree.
Թուփ, որոյ պտուղ կոչի մամուխ. այն է շլոր վայրի՝ մանր, թթու, կամ անոյշ.
moss;
lichen;
seaweed.
φυκίον, φῦκος fucus, alga, muscus, situs եւ ἐλξίνη elxine. (գրի եւ ՄԱՄՈՒՐ) Ազգ լօռի, կամ կնիւնւոյ. եւ ամենայն խոտ կամ սէզ բուսեալ ի ջուրս, եւ յերեսս խոնաւուտ փայտից եւ քարանց. եւս եւ Բաղեղն. ջրին գորտնբուրդն, քոս ...։ (Գաղիան.։ եւ Բժշկարան.։)
mother, mamma;
matrix, mould;
mother, author, cause, source, spring, rise;
cf. Մայրագիր;
— անասնոց, dam, mother;
— թռչնոց, mother, ben;
մեծ —, grand-mother;
— հասարակաց, our common mother, earth;
— եկեղեցի, եկեղեցեաց, mother church;
cathedral, basilic;
— լեզու, mother tongue;
— քաղաքաց, metropolis, capital;
— արեւու, the west, sun-set;
— վանից, մարց պետ, abbess, prioress;
— գեղեցիկ, nurse, wet nurse;
foster-mother;
անգործութիւնն է — ամենային ախտից, idleness is the mother of all vice;
ազնիւ, գորովագութ —, good, tender mother;
անպիտան, չար —, bad, ill-natured mother;
— լինել, to be a mother;
կորուսանել զ— իւր, to lose one's mother;
ի — դարձուցանել, to put out, to extinguish or blow out;
թաղիլ ի —ն ամենեցուն, to return to mother earth;
արեգակն ի —ն դառնայր or մտանէր, the sun was setting.
Թողցէ այր զհայր իւր եւ զմայր իւր։ Նա է մայրայր ամենայն կենդանեաց։ Քոյր իմ է ի հօրէ, եւ ոչ ի մօրէ։ Հանդերձ մարբն։ Զեօթն օր եղիցի ընդ մարբ իւրով, եւ յաւուրն ութերորդի տացես զնա ինձ։ Մի՛ եփեսցես զգառն ի կաթն մօր իւրոյ։ Մայրն ջեռեալ նստցի ի վերայ ձագուցն կամ ձուոց.եւ այլն։
ՄԱՅՐ ասի եւ այն՝ որ լնու զտեղի մօր ի վերայ օտարի, որպէս մայրագիր.
Յօրէ ելանելոյ յորովայնէ մօր իւրոյ՝ մինչեւ յօր թաղելոյ ի մայրն ամենեցուն. (Սիր. խ. 1։)
Խոնարհ լինիցիս՝ հեզ եւ հանդարտ, այն իսկ է մայր ամենայն առաքինութեան։ Ամենայն բարութեանց՝ անոխակալութիւնն է մայր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 13։)
Իբրեւ զմայրս ի գնացս ջուրց։ Ձայն տեառն փշրէ զմայրս, եւ մանրէ տէր զմայրսն լիբանանու.եւ այլն։
cedar;
pine-tree;
cedrine, made of cedar.
Թողցէ այր զհայր իւր եւ զմայր իւր։ Նա է մայրայր ամենայն կենդանեաց։ Քոյր իմ է ի հօրէ, եւ ոչ ի մօրէ։ Հանդերձ մարբն։ Զեօթն օր եղիցի ընդ մարբ իւրով, եւ յաւուրն ութերորդի տացես զնա ինձ։ Մի՛ եփեսցես զգառն ի կաթն մօր իւրոյ։ Մայրն ջեռեալ նստցի ի վերայ ձագուցն կամ ձուոց.եւ այլն։
ՄԱՅՐ ասի եւ այն՝ որ լնու զտեղի մօր ի վերայ օտարի, որպէս մայրագիր.
Յօրէ ելանելոյ յորովայնէ մօր իւրոյ՝ մինչեւ յօր թաղելոյ ի մայրն ամենեցուն. (Սիր. խ. 1։)
Խոնարհ լինիցիս՝ հեզ եւ հանդարտ, այն իսկ է մայր ամենայն առաքինութեան։ Ամենայն բարութեանց՝ անոխակալութիւնն է մայր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 13։)
Իբրեւ զմայրս ի գնացս ջուրց։ Ձայն տեառն փշրէ զմայրս, եւ մանրէ տէր զմայրսն լիբանանու.եւ այլն։
the chief door or entrance.
Եւ մայրադրունս յամենայն ճակատ երիս ձուլածոյս յոսկւոյ մաքուր. (Մարթին.։)
maternal.
Յայնժամ որդիքըն մայրական (այսինքն մօր իմոյ), մարտեան ընդ իս պատրողական. (Շ. եդես.։)
Հալածէ ոչ միայն զպոռնիկն, այլեւ զայնոսիկ՝ որք ի պոռնկէն բերեն յինքեանս մայրական ամօթ. (Փիլ. բագն.։)
Ի կանայս՝ այն, որ մայրական որովայնք կոչին. (Պղատ. տիմ.։)
eating its mother (viper, adder).
Մակդիր իժի, որ ասի պատառել զորովայն մօրն՝ ուտելով.
Չար ծնունդք են տոկոսիք՝ իբրեւ զծնունդս իժից, եւս չար քան զայնպիսի չարաճճիս. զի նոքա մայրակերք են, եւ սոքա զոգիս թշուառականացն ուտեն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 3. (պակասի ի յն. եւ մարթ է իմանալ նաեւ հողակեր)։)
loving one's mother, filial love.
Սիրօղ զմայր իւր. որ եւ յն. ձայնիւ Փիլոմետոր, մակդիր հեգնական թագաւորի ատեցողի զմայրն.
matricide.
pine forest;
woodman, hewer down or feller.
Ելեալ ի լիբանան լեառն մայրեւորօք փայտս կոտորէր։ Երթեալ ընդ մայրեւորս՝ կոտորեաց ի լեռնէն, որ կոչի լիբանոս, մայրս. (Եւս. քր. ՟Ա. յն. հոմաձայն, որ ձգի եւ ի ՟Ա նշ։)
Որպէս ձայն մայրեւորին, այնպէս հնչէր կոտորածին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
wood, forest;
trees, grove;
cavern, den, lair.
δρυμός, ὔλη, λόχμα sylva, nemus, saltus. Որպէս թէ Մայրաստան. այսինքն Անտառ Մայր փայտից եւ ամենայն անպտուղ ծառոց. մացառք.
Ծառք ամենայն անտառախիտ մայրովք. (Վեցօր. ՟Ե։)
Յոչ ոք ապաւինեցան. այլ միայն ի մայրիս լերանց իւրեանց. (Խոր. ՟Գ. 44։)
Եթէ տայցէ կարիւն առիւթու զձայն իւր ի մայրւոյ իւրմէ։ Ո՞ւր են մայրիք առիւծուցն, եւ որսք կորեանց նոցա։ Ելից զմայրիս իւր որսով։ Ի մայրեաց (կամ ի մորեաց) առիւծուց. (Ամովս. ՟Գ. 4։ Նաւ. ՟Բ. 11. 12։ Երգ. ՟Դ. 8։)
more, rather, better;
—, -զի, —թէ, above all, chiefly, principally, especially.
Երանելի՛ է մանաւանդ տալն՝ քան առնուլն։ Մորմոքէին մանաւանդ ի վերայ բանին։ Լա՛ւ է ինձ մանաւանդ մեռանել, եւ ոչ զի զպարծանս իմ ոք ընդունայն համարիցի։ Այլ այժմիկ ծաներուք զաստուած, մանաւանդ թէ ծանուցայք յաստուծոյ։ Միթէ ո՞չ լուան. մանաւանդ զի ընդ ամենայն իսկ երկիր ել բարբառ նոցա. եւ այլն։
hedging-bill, bill-hook;
pruning-hook.
Զայնչափ բանջարովք, զորովք պարտիզպանն արկանէր զմանգաղակն. (Կոչ. ՟Զ։)
to spin;
to twist, to twine;
to complicate;
to weave.
Սարդ կարի քաջ զթելսն ոստայնագործէ եւ մանէ. (Փիլ. լիւս.։)
surgeon-accoucheur, man-midwife;
midwife;
— լինել, to deliver a woman, to perform the office of midwife.
Զայն իբրեւ ետես մանկաբարձն, կապեաց կարմիր ի ձեռինն. (Շ. մտթ.։)
childish, puerile;
cf. Մանկամիտ.
Ոչ է վայելուչ քեզ միայնոյ մանկաբարոյ լինել ի մէջ մեր ամենեցուն. (Ճ. ՟Գ.։)
youngest, younger, minor, under age.
Երկին՝ ի միոջէն, եւ յառաւելեալ տեսակէն, զոր կոչեն մանկագոյնքն (այսինքն նոր փիլիսոփայք) հինգերորդ էութիւն։ Երիցագոյն եւ առաջին ասասցի իմաստունն, եւ մանկագոյն եւ վերջին՝ ամենայն անզգամն. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Մկրտչին եւ աստուածաբանին (յովհաննու) անունն (ի) հին գրեանն մի է, բայց մանկագոյն հարքն մեր փոխեալ են, ըստ որում եւ միտք անուանցն այլափոխին. յովանէս՝ ձայն, եւ յովհաննէս՝ հնազանդութիւն. (Վրդն. աւետար.։)
procreation, generation.
Պարտ է ոչ մարմնոցն լքելով ի ձեռն մանկագործութեանն, այլ ի հանդարտ մասին (այսինքն վիճակի) բաղկանալով այնմ որ բուսանելոցն է. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
wet-nurse;
nurse, nursemaid.
Մանկակալ (աղեքսանդրի) լեւոնիդէս լակոնացի։ Զեւքսիս՝ որ էր ի ժամուն յայնմիկ մանկակալ նորա. (Կեչառ. աղեքս.։)
infantile, puerile, childish.
Փոխանակ ամենայն զբօսանաց մանկականաց՝ միայն սէր քո բորբոքեսցի յոգի իմ. (Սարկ. աղ.։)
eating one's own children.
Զմանկակերն զեկոյց պղծութիւն. (Նիւս. կազմ.։ (Ըստ յն. է եւ մակդիր կռոնոսի, այսինքն ժամանակի՝ որ է վատնիչ ամենայն ժամանակաւորաց։))
mother, young mother.
Իբրեւ զպտուղ որովայնի ի գիրկս ըստ նմանութեան մանկամօր առեալ ընդգրկեալ բերէին. (Ագաթ.։)
to become as a child;
to become strong and vigorous again, to grow young.
Արքայն արքայից իջեալ՝ մանկացեալ ընդ տղայս. (Ճ. ՟Գ.։)
fond of one's children.
Մայր առաքինի, մանկասէր՝ միանգամայն եւ աստուածասէր։ Երեւի արդեօք յայնժամ արտասուօք, որպէս այժմ ոչ արտասուելովս՝ մանկասէր. (Ածաբ. ի մակաբ.։)
nourishment, care, or education of children.
cf. Մանկածնութիւն.
Մանկարարութիւն առանց բարեպաշտութեան միանգամայն եւ յանասունսդ է. (Եփր. աւետար.։)
to make young again, to re-invigorate, to restore to strength and health.
Նորոգեաց միանգամայն զարարածս, եւ մանկացոյց։ (Աւազանաւ) մանկացուցին զամենայն տիեզերս. (Ագաթ.։)
offering, gift.
Ա՛ռ ի ձեռին քում մաննայ, եւ ե՛լ ընդ առաջ առնն աստուծոյ։ Ոչ ետ մաննայ արքայն ասորեստանեայց ի տարւոջն յայնմիկ։ Սեղանն պղնձի ոչ կարէր ընդունել զողջակէզսն եւ զմաննայն եւ զճարպսն։ Նաշիհ եւ մաննա ըստ խոյին եւ ըստ որոջացն. (՟Դ. Թագ. ՟Ը. 8. 9։ ՟Ժ՟Է. 3. 4։ ՟Բ. Մնաց. ՟Է. 7։ Եզեկ. ՟Խ՟Զ. 7. 11. 14. 15. 20։)
spinning;
twisting;
weaving;
turn, bend, winding;
winding, complication, intricacy, intrigue, entanglement;
— բանից, ambages, circumlocution, circuit, roundabout way;
beating about the bush, circumlocutory speech;
— մտածութեանց, caprice, whim, fancy, freak;
— ականջաց, helix, the outer margin of the ear.
Բարառնութիւնն լիցի) համառօտ եւ բացարձակ, եւ վճարեալ յամենայն մանուածոյ եւ ձեւոյ. (Պիտ.։)
Ամենայն դժուարին գործոց մանուածք՝ նորա խորհրդակցութեամբն լուծանէր. (Նիւս. ի սքանչ.։)
spun;
twisted;
winding, tortuous, zigzag;
full of circuits, complicate, intricate, knotty.
Անօգտակար վարկանիւր ախմարաց յաղագս ընդ մանուածոյ բանից պարունակելոց որ ի նմայն տեսութեանց. (Շ. հրեշտ.։)
babe, baby, little child;
young child, little boy, boy, lad;
youngster, stripling;
soldier, warrior;
servant, domestic;
— մատաղ, babe, infant;
— տղայ, child, little boy;
մանկունք եկեղեցւոյ, ուխտի մանկունք, clergy;
choristers;
մանկունք առագաստի, paranymphs, bridegroom's friends;
— կնամարդի, effeminate young man;
— նաւի, ship-boy, cabin boy;
— արքայի, court-page;
ինքնակալն —, the young prince;
մանկունք, my children;
— դու, young man;
— եմ ես, I am young;
—տիովք վախճանեալ, dead in youth;
cf. Ընտրան, cf. Ծեր.
Ո՞վ պատմեսցէ աբրահամու, եթէ սնուցանիցէ մանուկ սառա։ Յղացաւ ռեբեկա կին նորա, եւ խաղային մանկունք ի նմա։ Ուխտաւոր աստուծոյ եղիցի մանուկն անդստին յորովայնէ մօր իւրոյ։ Զի՞նչ արասցուք մանկանն որ ծնանիցի։ Տեսին զմանուկն հանդերձ մարեմաւ մարբն իւրով։ Արի՛ ա՛ռ զմանուկդ եւ զմայր իւր.եւ այլն։
Ի բերանոյ մանկանց տղայոց զարքայն երկնից յօգնութիւն կոչէին. (Շար. (յորս կա՛մ մանուկն, կա՛մ տղայն դնի իբր ածակ։))
very fine, minute, thin.
Եթէ ամենայն աշխարհք ձեօք դատին, ո՞չ արդեօք արժանի իցէք դուք դատել զմանրամանր դատաստանսդ. (Եփր. ՟ա. կոր.։)
cf. Մանր.
Մանրամասնաբար առաջ դնել լսողաց, կամ պատմել զամենայն, կամ յիշեցուցանել, կամ որոնել զամենայն սխալանս. (Պիտ.։ Շիր.։ Խոսր.։ Շ. հրեշտ.։ Գր. հռ։)
related in detail, told minutely;
in detail, minutely;
— առնել, to enter into details, to describe, relate or recount circumstantially, to give a full and particular account.
Յայտնի գրել զամենայն եւ մանրապատում. (Խոր. ՟Բ. 6։)
thin drizzle or dew.
Արկանէ ցօղ մանրացօղ ընդ ամենայն երեսս երկրի. (Վեցօր. ՟Զ։ Շիր.։)
small beard of corn.
Զարմատս, զոստս, զորայն, զտերեւ, զմանրաքիստ. (Դամասկ.։)