cf. Ճանապարհորդիմ.
Սամարացի ոմն ճանապարհորդեալ՝ եկն ընդ նոյն առ նովաւ։ Ի նաւ ելեալ ոք՝ ընդ ամեհի ալիս կամիցի ճանապարհորդել. (Ղկ. ՟Ժ. 33։ Իմ. ՟Ժ՟Դ. 1։)
Որք նախաշաւիղ ճանապարհորդեն սրբութեամբ ի ճշմարիտ բարիսն. (Յճխ. ՟Ժ։)
to travel, to make a journey;
to set off, to start, to take the road, to begin one's journey, to walk, to go.
Ճանապարհորդեցաւ ընդ ամենայն կիրս մարդկային կենցաղոյս առանց մեղաց. (Խոսր. պտրգ.։)
sandal-wood.
ՃԱՆԴԱՆ կամ ՃԱՆԴԻ. Բոյս հոտաւէտ, որպէս պ. շիէնտէս, շէհտէն, սանտալ աղաճը. լտ. sandalinum lignum. եւ կամ է ազգ սնգուրի. որպէս յն. σάνδυξ sandyx, cerussa rufa et usta.
black and white spotted;
flea-bitten;
cf. Ձի.
Ճանկէն. ոյր գոյնն է պիսակ, սեաւ եւ սպիտակ խառն.
cf. Առեւանգեմ.
ἀρπάγω rapio. (ի Ափ ափ) Յափշտակել, մանաւանդ զաղջիկ կամ զկին. որ եւ ԱՌԵՒԱՆԳԵԼ ասի. առնուլ եւ ի փախուստ անկանիլ.
Եւրոպէս ի կրետացւոց հափափեցաւ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
curved, gibbous.
ՀԴՆԻ կամ ՀԸԴՆԻ. γυρός curvus, gibbus. որ եւ գրի ՀՆԴՐԻ. (լծ. արաբ. հէտէպ, էհտէպ ). Սահատողն. կոր թիկամբք. ծուռ. թիւր. ... լայնաբար՝ Թիւրեան ո՛ր եւ է օրինակաւ. խեղաթիւր.
cf. Եբրայական.
Հեբրայական ազգ, կամ բանակ, ամբոխ, հաւատք. (Ագաթ.։ Նար.։ Սարգ.։)
ironical speech or discourse, irony, quizzing, jeering, taunting, sarcasm.
Հեգնաբանութիւն եւ հակաճառութիւն ինձ հաւանիս յարմարել. (Մագ. ՟Խ՟Ը։)
to quiz, to deride, to ridicule, to jeer;
to gibe, to despise.
Հեգնելով հեգնեաց զնա բանն աստուծոյ, ահաւասիկ ադամ եղեւ իբրեւ զմի ի մէնջ։ Հեգնեալ զադամ եւ զեւայ, հեգնեալ եւ զբանսարկուն. (Եփր. ծն.։ Կիւրղ. ծն.։)
irony, sarcasm, taunt, jeer, scoff, derision, mockery;
irony.
Նիւթ ընդունայն քաղաքավարութեան եւ կեղծաւորութեան՝ արդարութիւն նոցա, եւ հպարտութիւն՝ հեգնութիւն նոցա. (Իսիւք.։)
to speak utter or pronounce gently, gracefully.
Աղաւնի քաղցրաբարբառ հեզաբանեալ զտէր յիսուս. (Շար.։)
gently, mildly, meekly;
softly.
Լուաւ եւ զձայն քաղցր օդին ... որ զհեզաբար գալուստ քոյին՝ նշանակէր յամպըս վերջին. (Յիսուս որդի.։)
Գետոց հաւաքումն լեալ հեզաբար առ սահմանօք նոցա. (Խոր. ՟Ա. 1։)
soft, gentle, slow;
softly, gently.
Օրինաւոր կարգ հեզագնաց հանդարտութեամբ. (Պիտ.։)
cf. Հեզութիւն.
Իբրեւ զանապատաւորս ամենայն հեզանաց հանդիսիւ ընդ կարգս աշխարհիս անցանէր. (Յհ. կթ.։ (Եթէ ընթերցցիս Հեզանոց, լինի իբր հեզական։))
gently, softly, quietly, mildly;
cf. Հեզ.
Կալեալ զհանդերձէ նորա հեզիկ։ Ագռաւ մի հեզիկ թռուցեալ. (Վրք. հց.։)
sweetness of temper or disposition, mildness, gentleness, sweetness, affability, kindness, courteousness.
Քան զամենայն բռնութիւն բռնաւոր է հեզութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 4։)
Ձեռք զհիւանդացեալն՝ հեզութեամբ իւրեանց մերձաւորութեամբն ամփոփեն. (այսինքն մեղմով շօշափեն) (Բրս. յուդիտ.։)
heathenish, pagan, gentile.
Ի հեթանոսականէն ի բաց հեռացան ի մոլորութենէ։ Իմաստութեամբ հեթանոսականաւ. (Աթ.։)
Իբրեւ զհեթանոսական կամ իբրեւ զմաքսաւոր տեսանել. (Բրս. կանոն.։)
Դիմէր ի վերայ հեթանոսական թագաւորացն. (Ագաթ.։)
heathenism, paganism, gentilism.
Առ սերուքաւ եղեւ ասեն սկիզբն հեթանոսութեան. (Եզնիկ.։)
Hellene, Greek;
greek, grecian.
Ի հելլենս, որ են յոյնք։ Հելլենք կոչին յոյնք յառնէ միոջէ՝ որում հեղինոս անուն էր յելլադացւոց աշխարհին. բայց այլք ասեն թէ ի ձիթենւոյն, որ յաթենք բուսաւ իւրովի. վասն զի ձիթենի յունարէն էլէ՛ա կոչի. (Եզնիկ.։)
hellenic, grecian, greek.
Համբաւն հիացուցանէր զհելլենականն. իմա՛ զաշխարհ կամ զազգ։
beam, rafter, joist.
δόκος trabs, lignum եւ hasta. պ. եւ թ. հիյզան, հիյզէն, հասսա, ասաս . (հյ. լծ. ծեծ. եւ հեծանել. յեցուկ. նեցուկ) Գերան. մարդակ. փայտ առաստաղաց. եւ Բու ծառոյ կամ ոստ մեծ. հաստ բիր. գաւազան. (ուստի Միահեծան. որպէս եւ ասէս, հասաս. թ. է բրաւոր) ... (եբր. գօրա. լծ. գերան. յն. տօգօ՛ս. լծ. թ. տէօկիւզ, տէկէնէկ ).
Ի յատակէ տանն մինչեւ ցհեծանսն։ Մինչդեռ ընկենոյր զհեծանն (տապարաւ), անկաւ երկաթն ի ջուրն. (՟Գ. Թագ. ՟Զ. 16։ ՟Դ. Թագ. ՟Զ. 5։)
Իբր զգանեալ բազմահարուածեան հեծանաւ։ Տարակուսանաց հեծանաւն ի մահ ձաղկեցայ։ Քոյինազէն հեծանաւս (խաչափայտիւ, կամ գաւազանաւ խաչին) Նար. (՟Ժ. ՟Ժ՟Բ. ՟Ղ՟Բ։)
Վարսաւորքն, եւ հեծանակքն (կամ հեծանքն), եւ գուպարքն. (Բրս. ծն.։)
small beam.
Վարսաւորքն, եւ հեծանակքն (կամ հեծանքն), եւ գուպարքն. (Բրս. ծն.։)
gravelly, sandy, stony.
որ ասի ՍԱԼՈՒՏ. Խճային, աւազուտ, քարուտ։ (Վստկ.։)
boastful, bombastic.
Կայր զյօնսն պռզտեալ, կոկոզաբանէր լի յոքորտանօք։ Լի ամբարտաւանութեամբ կոկոզաբանէր ի վերայ մեծամեծ գործոցն գործելոց. (Արծր. ՟Գ. եւ 14։)
to grow proud, puffed up;
to walk, to act or to talk in a-stately, boastful orimposingmanner;
to strut, to stalk.
Երկնային երաժշտութիւն բախեալ ընդ լսելեաց գործի՝ ո՞չ բռնադատէր մոլել եւ կոկոզանալ։ Իբրեւ զաստուածարեալսն եւ զմլորեալսն բարեաւն եւ զկոկոզացեալսն՝ աստուածարեալք աստուածազգեստք լինին։ Ինձ թուէր ըմբռնել զօրէն աստուածարելոց եւ կոկոզողացն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։ Եւ Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. լիւս.։)
cf. Կոկոզանամ.
Երկնային երաժշտութիւն բախեալ ընդ լսելեաց գործի՝ ո՞չ բռնադատէր մոլել եւ կոկոզանալ։ Իբրեւ զաստուածարեալսն եւ զմլորեալսն բարեաւն եւ զկոկոզացեալսն՝ աստուածարեալք աստուածազգեստք լինին։ Ինձ թուէր ըմբռնել զօրէն աստուածարելոց եւ կոկոզողացն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։ Եւ Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. լիւս.։)
puffed up, bluff, haughty, stately, lofty, ostentatious, supercilious.
Անհամբիւր խուլ իժ ոխակալութիւն, եւ կոկոզաւիզ ինքնահայեաց ամբարտաւանութիւն. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Կոկոզաւիզ յինքնահայեաց ամբարտաւանութեամբ նստեալ։ Կոզոզավիզ ամբարտաւանութեամբ յինքն հայեցեալ՝ կործեաց ինքնագլուխ լինել. (Արծր. ՟Ե. 3. եւ 9։)
flower-hud.
Երկիւք յեղանակօք սնանի ծաղիկն (քրքմոյ) կոկոնաւն. եւ նոյն ինքն կոկոնն օդատեսակ գունաւն ծաղիկ է. եւ ի բաց լուծեալ ի կոկոնոյն զգեստուէ՝ երեք գտանին, եւ այլն. (Նիւս. երգ.։)
at the top of ones voice, with open mouth.
ԿՈԿՈՐԴԱԼԻ ԿՈԿՈՐԴԱԼԻՐ. ա. Լիով կոկորդաւ. լցուցիչ կոկորդի. լիաբերան. լեցուն բերան, լեցուն պօղազով.
ԿՈԿՈՐԴԱԼԻ մ. ԿՈԿՈՐԴԱԼԻՐ. ա. Լիով կոկորդաւ. լցուցիչ կոկորդի. լիաբերան. լեցուն բերան, լեցուն պօղազով.
rough-hewing, modelling, trimming;
cleanness, neatness, tidiness.
Վասն առաւել կոկութեան եւ ողորկութեանն ի հարկանել լուսոյն ի վերայ նորա՝ լուսաւորի. (Ոսկիփոր.։)
rough, swelling, billowy.
Ի կոհակաւէտ ականակիտդ ականց. (Մագ. ՟Ժ՟Ա։)
pleurisy.
ԿՈՂԱԽԻԹ ՋԵՐՄՆ. Տենդ՝ որ պատճառէ խիթ ի կողս. կողացաւ. սաթլիճան.
produced from a rib (Eve).
Գեղապաճոյճ փառօք զարդարեալ կողածնաւն ի դրախտն ադենայ. (Շ. գանձ վերափոխ.։)
colia, or -s (fish).
Ձուկն անքիլոս, որ կոչի կողամայր, որովայնս ոչ ունելով, բայց միայն գլուխս եւ մերկ կողերս. ուստի կոտորատեալ տնկէ եւ առնէ զաւակս. (Վրդն. ծն.։)
leaning or inclining to one side.
Սակաւ ինչ առ ի կողեալ հիւսիսոյ. (Խոր. ՟Ա. 15։)
groaning, moaning, wailing;
plaintive, mournful, querulous;
lamentable, sorrowful;
painfully, sorrowfully, most sadly, lamentably, pitiably.
Որ յոյժ կողկողի, եւ կողկողելով. Լալագին. ողորմագին. ցաւագին. կղկաթելով, եւ նախանձաբեկ լինելով.
whining, groaning, tears, lamentation, complaint;
compassion, pity.
ԿՈՂԿՈՂԱՆՔ որ եւ ԿՈՂԿՈՂՈՒՄՆ. Կողկողիլն. ցաւագնումն, պաղատանք. եւ Կարեկցութիւն.
to groan, to moan, to wail, to bewail, to bemoan, to complain, to lament;
to beseech, to implore, to entreat.
Ողորմ եւ ցաւագին աչօք հայել, լալ. հեծել, պաղատիլ. հալիլ, մաշիլ. ողիկ ողիկ գալ .... թերեւս ի կող, կամ ողն բառէ, եւ այլն. յն. այլազգ. κολαβρίζομαι disrumpor, conteror.
cf. Կողմնակալ.
Արեւելեան կողմնակալս բիւրաւորս։ Կարգեցաւ բիւրաւոր կողմնակալ. (Ասող. ՟Ա. 6։)
cf. Կողմնակալ.
Արեւելեան կողմնակալս բիւրաւորս։ Կարգեցաւ բիւրաւոր կողմնակալ. (Ասող. ՟Ա. 6։)
cf. Կողմնակի.
Կողմանեալ. շեղեալ ի մի կողմն. եւ Որ ինչ հայի ի մի եւեթ կողմն կամ ի մասն մասնաւոր.
Յօրն յայն յետին աւարտին կողմանակի կամք եւ ներգործութիւնք մարդկան. (Տօնակ.։)
cf. Կուսակալ.
Ունօղ արքունի իշխանութեամբ զմի կողմն կամ զգաւառ տէրութեան. կուսկալ. բդեաշխ. պեյ, փաշա, միւսէլլիմ.
cf. Մերկիմաստասէրք.
Մերկիմաստակք, որք գործս անիրաւս ոչ գործեն, եւ զմարմինս կենդանեաց ոչ ուտեն. (Խոր. աշխարհ.։)
Մերկիմաստասէրք ընդ տաղաւարօք եւ ի ներքնատունս բնակեալ էին։ Բրակմանք եւ մերկիմաստասէրք՝ աղեքսանդրի եւ առն քաջի գրեցաք խնդալ. (Պտմ. աղեքս.։)
gymnosophists (a sect of Indian philosophers who went naked, living in woods and feeding on herbs).
Մերկիմաստակք, որք գործս անիրաւս ոչ գործեն, եւ զմարմինս կենդանեաց ոչ ուտեն. (Խոր. աշխարհ.։)
Մերկիմաստասէրք ընդ տաղաւարօք եւ ի ներքնատունս բնակեալ էին։ Բրակմանք եւ մերկիմաստասէրք՝ աղեքսանդրի եւ առն քաջի գրեցաք խնդալ. (Պտմ. աղեքս.։)
bare-footed.
Եւ միով պատմուճանաւ, եւ մերկոտն եւս լինել. (Ածաբ. պասք. ՟Բ։)
nakedness;
the naked part.
Ծածկեցին զմերկութիւն հօրն իւրեանց։ Ի սով եւ ի ծարաւ եւ ի մերկութիւն.եւ այլն։
naked, bare, quite naked, nakedly.
Արկեալ զիւրեւ կտաւ մի ի մերկուց. (Մրկ. ՟Ժ՟Դ. 51։)
Այծիս զգեցեալ էր թագաւորն մերկուց ի վերայ մարմնոյն. (Ուռհ. ՟Լ՟Ե։)
near, nigh, next, close to, contiguous;
about, nearly;
— ընդ —, very near, soon, in a short time;
— ի վենետիկ, near Venice;
— է ի մեզ, it is near or quite close to us;
— առ միմեանս, together, one with another, side by side;
— լինել, to be near, ready at hand;
to be on the verge or brink of, at the point of;
— լինել ի մահ, to be at the point of death;
— ի վախճան լինել, to be drawing to a close;
to be approaching one's end;
— բազմիլ, to sit near;
— դնել, to propose;
to confront, to compare.
Մերձ ի ծովն կարմիր։ Մերձ ի տունն փոդովրայ։ Մերձ ի լեառն։ Մերձ ի գեղն։ Մերձ (ի) յոպպէ։ Որ է մերձ յերուսաղէմ։ Մերձ է տէր առ ամենեսեան։ Մերձ է առ դուրս։ Մերձ է բանն առ քեզ յոյժ։ Մերձ առ երկրաւն եդոմայ։ Մերձ է մեզ փրկութիւն.եւ այլն։
Մերձ էին ամենայն զօրքն սատակել ի ծարաւոյ. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 5։)
Եհար տիգաւ ի վերայ բարձից նորա, եւ մերձ տարաւ յընկենուլ զնա. (Զենոբ.։)
ՄԵՐՁ. ա. ἑγγύς, παρών proximus, praesens. Մերձաւոր. մօտակաց. առաջիկայ.
ՄԵՐՁ ԸՆԴ ՄԵՐՁ. մ. Հուպ ընդ հուպ. ի մօտոյ. յետ սակաւ ժամանակի. ըստ յն. փութով. փոյթ ընդ փոյթ. մօտերս, շուտով.
Անդէն ծանեաւ զբեկումն անձին իւրոյ, որ մերձ ընդ մերձ հասանէլոց էին ի վերայ նորա։ Տացէ ինձ մերձ ընդ մերձ տեսանել զեղբայր իմ զվարդ, եւ ուրախանալ. (Փարպ.։)
near, nigh to, neighbouring, bordering on, adjacent;
present;
coming, next;
imminent.
παρών, -ροῦσα, -ρόν praesens;
qui, quae, quod adest. բայիւ παρίσταμαι assisto. Որ ոք կամ որ ինչ մերձ կայ. առընթերակայ. ներկայ. մօտաւոր. առաջիկայ. մօտիկ կամ առջեւը եղածը.
Յորժամ զաստուած ինքեան մերձակայ եւ տեսօղ հաւատայ, զիա՞րդ կարէ մեղանչել. (Գր. հր.։)
Ծարաւին արագեցուցանէ զմերձակայսն, թէ արագեցէ՛ք ջուր տալ. (Խոսր.։)
Կամեցաւ աստէն ի մերձակայիս փոքր ինչ ցուցանել նոցա յանչափ բարձրութենէ անտի փառաց իւրոց. (Իգն.։)
to approach, to accost, to draw near;
to touch;
to keep company with, to join, to be united;
to know, to have carnal connection with.
Մերձեցաւ աբրամ մտանել յեգիպտոս։ Մինչեւ մերձենալ առ եղբայրն իւր։ Մինչեւ ի մահ մերձեցաւ։ Մերձեսցի ի լեառնն։ Մատամբ միով ի բեռինսն ոչ մերձենայք։ Ոչ կարէին մերձենալ առ նա յամբոխէ անտի։ Մերձեցարո՛ւք առ աստուած, եւ մերձեսցի առ ձեզ։ Մերձենալ ի սեղանն, կամ ի սրբութիւնս. կամ ի դրօշակ հանդերձի, ի հանդերձս, յաչս. եւ այլն։
Ի կին մարդ չմերձենալ։ Աբիմելէք ոչ մերձեցաւ ի նա։ Ի կին իւր ապարահ ոչ մերձենայցէ.եւ այլն։