repetition, explanation.
Ի ձեռն յոլովից եւ հաւաստից պատկերաց եւ վերաճառութեանց ընդարձակին։ Սրբագրեցելոցն յիշատակարանաց խորհրդական եւ գերազարդ վերաճառութիւն. (Դիոն. եկեղ.։)
elevation, height, excellence, sublimity.
Դաստիարակապէս առաջնորդեն յառ աստուած վերամբարձութիւն. (Մաքս. ի դիոն.։)
on, upon;
over, above;
for, in behalf of, on account of;
յայնր —, upon that;
about that;
ի — ամենայնի, above all, before all else;
յորոց — աշտարակն անկաւ, on whom the tower fell;
ի ճշմարտութեան — չեւ է հասեալ, he has not yet heard the truth;
յաւելին ցաւս ի ցաւոց —, they increased my sorrows, they added to my grief;
հարուածս ի — նոցա հասուցանէին, they charged them with the massacres;
առած ի — արաբացւոց, threatening announcement for Arabia;
փակեմ զդուռն ի —ս, I shut the door behind me;
կործանումն նմա ի — կայր, he was on the brink of ruin, on the point of ruining himself cf. Կամ;
cf. Հասանեմ.
Եղիցի այս նշան հաւաստի՝ ձեռին ի վերայ դրութիւն. (Մեկն. ղեւտ.։)
anametrisis.
Օդաչափութիւն. չափ կլիմայից. աստիճան՝ աշխարհագրական եւ աստղաբաշխական.
cf. Վերաբերեմ.
Վերբերել զանձինս յերկրաւոր ցանկութեանց աստի յանախտ եւ յաստուածային կենացն բաղձանս. (Իգն.։)
mounting, ascending, ascensional;
rider, cavalier, horseman.
ՎԵՐԵԼԵԱԿ ասին եւ վերերգաւ սաղմոսք աստիճանաց յութերորդ կանոնի։ (Պիտառ.։ Յիշատ.։)
ascent, ascension, acclivity;
staircase;
ascendant.
ՎԵՐԵԼՈՒԹԻՒՆ. ՎԵՐԵԼՈՒՄՆ. ՎԵՐԵԼՔ. Ի ՎԵՐ ԵԼՔ. ἁνάβασις, ἑπίβασις ascensus. Ելումն ի վեր, եւ ճանապարհ եւ աստիճանք ելիցն ի վեր կոյս. եւ Փոխումն յաստեացս.
Զոգւոյ ի վեր ելս։ Ուստի եւ զ՝ի վեր ելսն եւ լաւագոյն կանգնումն յուսացայց գտանել։ Առաջին աստիճան այս լիցի ի վեր ելից հաւատացելոց. (Ածաբ. կիպր.։ Պիտ.։ Երզն. ՟ժ. խորան.։)
to be sung aloud;
— սաղմոսք, gradual psalms.
Վերաձայնութեամբ կամ վերելեակ աստիճանօք երգելի.
receiving, containing, sustaining, carrying.
Վերընկալ լաստիւ էին աստուծոյ (նաւակաւ պետրոսի), որով գրաւեալ զձկունսն, եւ ահիւ պակուցեալ. (Շ. տաղ.։)
that is above, high, upper, superior;
celestial;
outward, exterior, external;
cf. Երեսք.
ὀ, ἠ το ἅνω, ἁνώτερος qui, quae, quod est super, superum, superi, superior ἅνωθεν superne, de super. Որ ինչ ի վեր է տեղեաւ, աստիճանաւ, մեծութեամբ եւ այլն. երկնային. բարձր. վերագոյն. գեր ի վերոյ. եւ Որ ինչ ի վերուսագայ. վերի, վեր.
reading, recitation.
Վերծանութիւն ասացին իմաստասէրքն՝ վերստին ճանաչել հոգւոյ զմոռացումն իմաստից։ Զընթերցողութիւն վերծանութիւն ասաց ըստ յունին, այսինքն ի ծանօթութիւն. որ ըստ մերում լեզուիս ասի կարդացողութիւն. (Երզն. քեր.։)
upper side or part.
Վերին կողմն, եւ վերնագաւառ. (յն. ըստ իմաստից).
end, finish, conclusion, close;
end, extremity, bound, limit;
tail;
back;
the rear of the army;
cadence, fall;
—ք, cf. Վերջաւոր;
ի —, ի —է, ի —ոյ, after, behind, at last, after all, in conclusion, finally, lastly;
ի — կոյս, backwards, back, behind;
ի — նահանջել, to draw back, to repress, to hold in, to check, to restrain;
ի — հասանել, to have already one foot in the grave;
ի — կոյս գնալ, to go backwards;
ի —ի թեւոյն անկեալ, assailed the army in the rear;
հասէք ի —ս նոցա, destroy the enemy's rear;
ի — or ի —է եկեալք, survivors, posterity;
ժամանակաւ ի —է, latest or nearest;
ի —ոյս երթեալ զօրէն չար գազանի, given to perversity as a beast;
— բանիս այս, the pith of my discourse is this;
եկն ի —ն, he was at his life's end.
Ի վերջոյս երթեալ այժմ զօրէն չար գաղտնի կրեսցէ սատակումն. (Պիտ. այսինքն՝ ի ծագ կամ ի ծայրէ աստի չարութեան։)
feast after feast.
posterior, ulterior;
last, extreme, final;
չորք —ք մարդոյ, the four last things, (death, judgment, heaven and hell).
ՎԵՐՋԻՆ. Յետին, որպէս տեղեաւ եւ աստիճանաւ. ծայրագոյն.
to have an abortion, a premature birth, to miscarry, to abort, to slink, to be brought to bed before time;
to flow, to run, to gush or spout out, to be shed, poured out.
Սաստիկ արիւն վիժեաց ի նմանէ. (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Վիժեմ;
cf. Վիժեցուցանեմ.
Սաստիկ կայր յաղօթս, զի մի՛ կեղծիք ինչ իրքն կարծիցին, եւ քրտունք վիժուին դարձեալ վասն նորին պատճառանաց. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 30։)
to embrace, to clasp in one's arms, to throw one's arms round, to hug, to fold or lock in one's arms;
to surround, to encircle;
— զմիմեամբք, to embrace mutually;
— զիւիք, to apply oneself, to give oneself up to;
— զփառօք, to be ambitious;
cf. Ծունգ.
Փարի զմարդկային փառօք։ Զաստի խաւարաւ իբրեւ զլուսով փարել պտտրէ. (Բրս. հց.։ Խոսր.։)
gentle-voiced, sweet-tongued.
Փափկախօսս հելլեն, սաստիկ հռոմայեցին՝ սպառնական հոնին. (Երզն. քեր.։)
to soften, to become tender, soft;
to become nice, delicate, to get soft or effeminate, to live in idleness, in pleasures, to pamper oneself, to give oneself up to effeminacy or voluptuousness;
— յանկողինս, to throw oneself listlessly or lazily on divans or conches, to sleep in soft beds;
— որովայնիւ, to addict oneself to epicurism;
տօն փափակացեալ, a duly kept feast or festival.
Կամէիք փափկանալ յինչս։ Որ երթայ աստի մեծութեամբ ընչից՝ այսինքն տրօք ողորմութեան, յաւիտեան փափկանայ ի նոսա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 15։)
delicacy, tenderness;
effeminacy, daintiness, delight, pleasure, voluptuousness;
— խղճի, scrupulousness of conscience, scrupulosity;
— իմաստից, niceties or delicacies of thoughts;
— սրտի, ախորժակի, delicacy of heart, — of taste;
— կերակրոց, luxurious feeding, delicacies, dainty meats, good living;
արօտք փափկութեան, pleasant pastures;
պարտէզ փափկութեան, garden of delights;
օր փափկութեան, holiday;
ի հանդերձս փափկութեան զարդարեալ, tastefully, daintily clothed or dressed;
ընկղմիլ ի —ս, to revel in voluptuousness;
cf. Հատանեմ.
philosophy.
Անուն փիլիսոփայութեան՝ կատարեալ իմաստիցն նշանակ է. (Շ. բարձր.։)
cf. Փղձուկ.
Փղձկիլն. փղձկալն. սաստիկ մղձկումն.
to grind to dust or powder, to pound, to bruise, to crush, to triturate, to pulverize;
to crumble.
Զարձանս նոցա փշրեսջիք։ Եւ զկուռսն փշրեաց մանր։ Փշրեաց զդրունս պղնձիս։ Ի փշրել ինձ անդ զգաւազան իշխանութեան։ Զատամունս մեղաւորաց փշրեսցես։ Ձայն տեառն փշրէ զմայրս։ Զեղէդն ջախջախեալ ոչ փշրեսցէ (կամ մի բեկցէ )։ Ի հողմ սաստիկ փշրեսցէ զնաւս ի թարսիս։ Փշրեաց տէր զամենայն եղջիւրս իսրայէլի։ Փշրեսցին եղջիւրք սեղանոյն։ Անօթ կաւեղէն փշրեսցի։ Փշրեցան զօրութեամբ տղեղունք։ Յոստոց անտի ոմանք փշրեցան.եւ այլն։
to change, to convert, to transform, to modify;
to remove, to displace, to transfer, to transport;
to succeed;
to translate;
— զհրամանս or զիրաւունս տեառն, to transgress God's commandments;
— զհանդերձս, to change one's clothes;
— զշապիկ, to shift one's shirt or shift;
— զբնակութիւն, to shift one's quarters, to remove;
— զկարծիս, to alter or change one's mind;
— զպատիժ (ամոքել), to commute a punishment;
— զաչս յերկինս, to raise the eyes to heaven;
— ի հայ լեզու, to translate into Armenian;
cf. Լեզու.
Ոչ ուրեք գտանէր, զի փոխեաց զնա Աստուած։ Փոխեաց զնա յերկիրն եմաթայ։ Սելեւկոս փոխեցաւ յաշխարհէ։ Զայս օրինակ յաշխարհէ փոխեցաւ։ Մեզ լաւ է՝ զի փոխիմք աստի ի մարդկանէ։ Ի դիցն պաշտօն փոխեցաւ։ Փոխեցաւ ի ճանապարհէն։ Փոխեցաւ ի գալիլէէ, եւ եկն ի սահմանս հրէաստանի։ Փոխեցաւ անտի ՞ եւ այլն։ Ի բա՛ց փոխեցիր. (Փիլ. իմաստն.։)
Ի քրոնիկոն ժամանակական կանոնսն փոխեցայց։ Փոխեսցուք աստի եւ յեբրայեցւոց ժամանակագրութիւն։ Ի միւս եւս վկայ սոցին իրաց փոխեսցուք, որ է դիոդորոս. (Եւս. քր. ՟Ա։)
care, solicitude, study, attention, entreaty;
diligence, promptitude, activity, celerity, hast, hurry;
active, diligent, careful, prompt, vigilant, assiduous;
— պնդութեան, eagerness, assiduity, interest, care;
—, ընդ —, — ընդ —, — —, — ի փութոյ, diligently, soon, promptly, hastily;
փութոյ պնդութեամբ, eagerly, carefully, earnestly, ardently, passionately;
— առնել, ունել, դնել, — ի մէջ առնուլ, — յանձին ունել, to be or zealous about, to apply oneself with diligence to, to take to heart, to be warm about, to endeavour or strive to;
— տանել, to take care of, to care, to solicit, to watch;
— ի մէջ առեալ, seriously, earnestly;
մեզ չէ —, that is no matter to us, what is that to us ?
;
չէ —, չէ ինչ —, no matter, never mind, it is nothing;
ոչ զի զաղքատաց ինչ — էր նմա, not that he cared for the poor;
— մեծ էր նորա այսմ, he took great care of that;
ոչ — ինչ առնեմ, I don't c are, it is no matter to me;
ամենայն — նոցա, all their care, effort or thought;
զի՞ — է, what does that matter ? what does it signify ? what of that ?
զի՞ — է քեզ, what is that to you ? what does it matter to you ?
զի՞ — է ինձ, what does it concern me ? what does it matter to me ? nonsense !
— ինչ չառնէր, he did not take it into account, he took no heed of it;
չէ — ինձ, it is no matter to me, it is all the same to me, I don't care about it, I am indifferent about it;
չառնեն ինչ — զիմեքէ, they care for nothing;
վաղ ընդ փոյթ, cf. Վաղ.
Փոյթ է սծտի մտօք հոգ տանել. իսկ ամենայորդոր փոյթն զսաստիկ ջերմութիւն ոգւոցն ասէ. (Խոսր. պտրգ.։)
cf. Տարր;
letter, character;
letter, episite;
book;
աստուածեղէն —ք, the Holy Scriptures;
մարգարէական —ք, the prophecies;
—ք կանոնականք, canons, constitutions, statutes, written laws.
Արդեօք չորք տառքդ ամենեցո՛ւն են, թէ բնութիւն ինչ առանձինն։ Ստուգաբանեալ զտառս՝ լինի տարր. վասն զի ռայն զերկուց րէից զտհեղի ունի։ Ի զանազան տառից բաղադրեալ բանականիս (մարմնոյ) բնութիւն։ Նաւաստին հմուտ տեղեկութեամբն զ՝ի վերայ լոյծ մկանացդ ճանապարհորդելով մեծագոյն տառիդ։ Զձեզ աղաչեմ տա՛ռդ երկնի եւ երկրի. (Փիլ. իմաստն.։ Երզն. քեր.։ Նար. խչ.։ Պիտ.։)
cf. Տասնեքին.
Իջին եղբարքն յովսեփու տասնեքին։ Զտասնեսին մենքենկովթս։ Տասնեցունց մենքենովթացն։ Զպուտնադսն տասնեսին։ Տասնեքին արքն՝ որ ընդ նմա։ Զտասնեքումբք աստիճանօք.եւ այլն։
the whole ten;
all the ten.
Իջին եղբարքն յովսեփու տասնեքին։ Զտասնեսին մենքենկովթս։ Տասնեցունց մենքենովթացն։ Զպուտնադսն տասնեսին։ Տասնեքին արքն՝ որ ընդ նմա։ Զտասնեքումբք աստիճանօք.եւ այլն։
daddy, dad, papa.
Բառ ռմկ. թ. տատի. mulier geraria, gerula. Կին մանկածու, կամ դաստիարակ։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ. տպ. այլ ըստ ձձ. գրելի է, պապա՛ պապա՛. այսինքն հա՛յր։
to jog, to stagger, to shake, to swing, to oscillate, to wag, to toss, to agitate;
to bandy about, to titubate, to vacillate.
Շարժելով եւ տատանելով զտունն։ Որ հայիս յերկիր, եւ տատանես զսա։ Իբրեւ զհողմն սաստիկ զի բախեսցէ զծով մեծ, այնպէս շարժէր եւ տատանէր զամենայն բազմութիւն զօրաց իւրոց։ Յանհնարինսն մատնեալ զմեզ տարակուսանս՝ այսպէս տատանէ. (Ճ. ՟Ա.։ Նար. կգ։ Եղիշ. ՟Բ։ Մագ. ՟Լ՟Գ։)
living abroad, expatriated;
excluded.
Կարօտէի տարաբնակ լինել ի բնակութենէ աստի. (Յհ. կթ.։)
to chase, to expel, to drive away.
ՏԱՐԱԼԱԾԵԼ. Ի բաց հալածել. արտալածել։ Թէոդոր. խչ. (մթին իմաստիւք)։
speaking metaphorically, parable, allegory, metaphor.
Նաեւ ծոցն տարացուցաբանութեամբ զառագաստի ինչ ունի նշանակ։ Որպէս արեան ասաց (ասեն) տարացուցաբանութեամբ քիրտն. (Նանայ.։ Թէոդոր. մայրագ.։)
speaking in parables.
Օրինակաւ ցուցումն. հաւաստիք տարացուցիւ.
shower, abundant rain;
— ձեան, flake of snow;
տեղ եւ — նետից, a shower of arrows;
a cloud of darts;
ծակոտեալ ի —ոյ նետից, pierced with a hundred arrow wounds.
Ի վերայ միմեանց յարձակիցէ զտարափսն (ձեան), ի բաց դնելով զանձրեւն ամենայն։ Գայր ի վերայ նոցա տարափս սաստիկ ձեան ... փոխէր տարափ ձեանն յանձրեւ։ Գայր ի վերայ նոցա տարափք սաստիկ ձեան. (Ոսկ. անոմ. ՟Ե։ Աբր. մամիկ.։ Սոկր.)
heavy fall of rain.
Որպէս աստիճանք եւ սանդուղք առ երկնաւոր վերելումնն՝ քարանցն տարափմունքն քեզ երեն. (Ժմ. յն.։)
creating, producing, making.
Տարրացուցիչ. հաստիչ.
love, passion, ardent desire, over-eagerness;
բայց զի՞նչ — քեզ առասպելքն իցեն, why are you so fond of fables?.
Ոչ վայելիցն տարփանօք հեծեմ, այլ հանդերձողին տենչանօք յերիկամանց աստի կականիմ։ Խրախացի՛ր համայն տարփանօք բերկրեալդ ի կանայս. (Նար. ՟Ժ՟Բ. եւ Նար. կուս.։)
Յայս կշիռ ժողովել զիմաստիցս ծայր տարփանաց, եւ արժանի գովելոյ իմաստունս. (Համամ առակ.։)
extremities or flat sides of a bridge.
Ի մէջ արարեալ զնոսա տափերական կամրջացն՝ գետավէժս առնէին. (Ագաթ. (յն. ի մէջ կամրջացն աստի եւ անտի)։)
cf. Տեղում.
Զանձրեւ սաստիցն տեղացեալ առ մարդիկ. (Ագաթ.։)
reflux, ebb;
cf. Մակընթացութիւն.
ἑκδρομή excursio ἅφεσις demissio, remissio. իտ. calata, calare. Տեղատուութիւն կամ հատումն ի տեղւոջէն. այսինքն նուազութիւնզ եւ պակասումն ջրոց ծովու ձգելոյ աստի անդր ընդ լուսնի. ջրին քաշուիլը.
finger-board, keys.
Տեղեկիկ եւ դիրք աստիճանաց ի քնարն. կամ տեղեակ այնր դրից.
cf. Տենչիմ.
ՏԵՆՉԱՄ կամ ՏԵՆՉԱՆԱՄ. ἕρω (լծ. եռալ). ὁρέγομαι, ποθέω opto, desidero προάγομαι cupio, amore prosequor, impellor, appeto. Գրի եւ ՏԵՆՋԱԼ։ Փափաքել. ցանկալ. տենչասիրել. տարփալ. ձկտիլ. վառիլ ի սէր. բերիլ սաստիկ սիրով. իղձ լինել. փափաքիլ, սիրտը ուզել, սիրահարիլ.
cf. Տենչիմ.
ՏԵՆՉԱՄ կամ ՏԵՆՉԱՆԱՄ. ἕρω (լծ. եռալ). ὁρέγομαι, ποθέω opto, desidero προάγομαι cupio, amore prosequor, impellor, appeto. Գրի եւ ՏԵՆՋԱԼ։ Փափաքել. ցանկալ. տենչասիրել. տարփալ. ձկտիլ. վառիլ ի սէր. բերիլ սաստիկ սիրով. իղձ լինել. փափաքիլ, սիրտը ուզել, սիրահարիլ.
cf. Տենչումն.
ἕρως, ὅρεξις desiderium, cupido, appetitus, amor. Տենչ. տենչումն. փափաքումն. սաստիկ սէր եւ բաղձանք. ախորժ. հաճութիւն.
visible, apparent, plain;
theoretical, contemplative, speculative;
perspicacious, sharp;
prophetical, prescient, foreknowing;
formal, special;
—ն, theory;
— ազն, ազգ, տոհմ, the nation, race, tribes of Israel;
—ն ընդ զգայութեամբ անկանի, the visible is subject to the senses.
Ի տեսականացս աչաց իմաստից։ Տեսական աչօք մտացն տեսանել ... Զտեսականիս հայեցողութիւն. (Նար. ՟Լ՟Գ։ Լմբ. պտրգ.։)
Աստուած ամենեցուն իմանալեաց եւ տեսականաց։ Ստեղծօղ տեսականաց, հաստիչ իմանալեաց։ Յօրինիչ տեսականաց, եւ աներեւութից։ Յերեւելիս տեսականաց։ Զանկցորդն տեսականաց. (Նար.։)
very solid, stable.
Հիմն լայնամիջոց՝ սերտաշէն՝ աստիճանաձեւ ելանելօք. (Վրդն. ծն.։)
love;
affection, fondness, tenderness;
inclination, delight, liking, taste, fancy;
love, passion, flame, salacity, love-suit;
charity, supernatural love, christian charity;
agape, love-feasts;
kiss;
— կանանց, hymen, vulva;
the quiver of love;
— վաղանցուկ, amour, intrigue, love affair;
յօդակապք, ոլորք սիրոյ, ties, bonds of love;
հանգոյց, տոմսակ, գաղտնիք, երգ, վէպք, ընծայ սիրոյ, love-knot, love-letter, love-secret, love-song, love-tale, love-toy;
— առ աստուած, առ ընկերն, ազատութեան, հայրենեաց, արուեստից, փառաց, առաքինութեան, love of God;
of our neighbours or fellow-creatures;
of liberty;
of our country;
of arts;
of glory;
of virtue;
ամուսնական, մայրական or մայրենի, հայրական, որդիական —, connubial or conjugal, maternal, paternal, filial love or affection;
— անձնական, self-love, egoism, solipsism;
— աստուածային, երկնային, մաքուր or սուրբ, նորաբողբոջ, փոխադարձ, համեստ, օրինաւոր, եռանդուն, սաստիկ, բուռն, անչափ, հաստատուն, հաւատարիմ, յաւիտենական, divine, celestial, pure, rising, reciprocal or mutual, honest, lawful, ardent, lively, violent, extreme, constant, faithful, eternal love;
մոլենախանձ —, jealousy;
— երկրային, յողդողդ, անցաւոր, զգայական, մարմնական, անկարգ, պիղծ, յանցաւոր, եղեռնաւոր, earthly, inconstant, fleeting or transitory, sensual, carnal, illicit, lustful, culpable, criminal love;
վայելել սիրով, to make love to, to fall in love with, to court, to woo;
հալիլ մաշիլ սիրով, to burn, to languish with love, to be love-sick;
հատուցանել ընդ սիրոյ, to give love for love, to re-love;
— ազդել, to inspire with a passion;
դիւթել, բորբոքել զ—ն, to philter, to charm;
— ցուցանել, to show or demonstrate love for;
առնել —, to be courteous, amiable, friendly;
to do or confer favours;
ուտել զ—, to eat together, to make love-feasts;
դնել — ի բերան, to kiss, to embrace;
սիրով, lovingly, tenderly, affectionately, with pleasure, willingly;
ի — աստուծոյ, for God's sake;
ի — իմ, for me, for my sake;
արա ինձ —, do me the kindness or the pleasure to;
ամենայն սիրով, very willingly;
— իմ ! my love ! my dear ! cf. Խառնեմ;
cf. Հարկանիմ.
to love, to be fond of, to have an affection or a liking for, to cherish, to like, to be pleased, to take pleasure or delight in, to delight in;
— զմիմեանս, to love one another, to be fond of each other;
ըստ անձին —, to love as oneself;
— իբրեւ զբիր ական, to love as the apple of one's eye;
— մինչեւ զշունչ վախճանին, to love to one's last breath;
խանդակաթ, տարփանօք, սաստիկ, բոլորով սրտիւ or յամենայն սրտէ, ոգւով չափ, ի վեր քեան զամենայն, անկեղծ սիրով —, to love tenderly, passionately or dotingly, to distraction, with all one's heart, with all one's soul, above all, sincerely;
զմի սէր —, to love with equal affection.