patient, that suffers patiently, that perseveres;
— լինել, cf. Երկայնամտեմ.
to be patient, to suffer patiently, to persevere.
longsuffering, patience.
longbearded.
cf. Երկայնիմ.
extended, great.
very long.
length;
longimetry.
prolix, too diffuse.
long-legged, long-shanks.
much extended.
long-tailed.
cf. Երկայնեմ.
long life, long days;
—րս or —րց, long lived;
—րս լինել, cf. Երկայնօրեայ՞՞՞լինիմ.
long-nosed.
that lives or lasts long;
of a long while or time.
cf. Երկայնժամանակեայ.
miller.
mill-stone;
mill-stone quarry;
of millstone;
— հաստատուն, bedstone, bed mill-stone, lower mill-stone;
— շարժական, runner, upper mill-stone, top mill-stone.
winding-machine or engine, whim-engine.
cf. Երկբայիմ.
of two sorts, diverse.
cf. Երկկին.
uranology.
sky-high, much elevated.
that dwells in heaven, inhabitant of heaven, celestial.
astronomer.
that hastens, presses on towards heaven.
blue, sky-blue, darkblue.
that cries to heaven.
composed of a celestial troop;
divine assembly.
celestial globe, sphere, orb.
uranographic;
— գործի, — machine.
uranography.
that flies, rushes to heaven.
possessing heaven, heir of heaven.
full of heavenly light, celestial, divine.
contemplating, meditating on divine matters.
cf. Երկնախոհ.
cf. Երկնագումար.
blooming divinely, or by the power of God, celestial, divine.
adorning the sky.
arch of heaven, vault, roof.
founded in heaven, celestial.
whose conduct is heavenly, that lives like an angel.
cf. Երկնակեաց.
cf. Երկնահանգէտ.
cf. Երկնակենցաղ
looking to heaven.
resembling heaven, celestial, divine.
soap;
cf. Օշնան;
cf. Աճառ;
bride's dress, furniture, ornaments;
means, remedy.
exotic, foreign;
օտարաշխարհիկ երթանալ, to become a pilgrim.
cf. Օրինագրեմ.
cf. Օրինագրութիւն.
cf. Օրինազանց.
cf. Օրինազանցութիւն.
cf. Օրինազանց.
cf. Օրինապահ.
cf. Օրինադրեմ.
cf. Բնագիտութիւն.
cf. Բնագիտութիւն.
cf. Բնագիտութիւն.
turning or rolling in four manners;
ի եղանակս տարւոյ, in all seasons.
four years, quadrennial;
— ժամանակ, four years.
quadrangular;
tetragone;
— վանաց, cloister.
to herald, to proclaim by heralds, to announce publicly, to publish loudly, to cry;
to preach;
թագաւոր —, to proclaim king;
— յանապատի, to preach in the desert;
— օրինակաւ անձին, to practise what one preaches, to be the first to set an example to others.
cf. Քահանայապետ.
balloting, voting, ballot;
գաղտնի —, vote by ballot;
արգասիք քուէարկութեան, result of the poll;
— խնդրել, to demand a poll;
քուէարկութեամբ ընտրել, to elect by ballot;
— առնել, to poll, to go to the poll;
ներկայ լինել քուէարկութեան, to be present at the poll;
մասնակից լինել քուէարկութեան, to take part in the ballot.
cf. Քսանամեան.
cf. Քստմնափուշ;
cf. Սխրալի.
hearty laugh, loud or derisive laughter, burst of laughter;
— բառնալ, to burst out a laughing, to burst into a loud derisive laugh, to laugh outright or immoderately, to roar with laughter;
— կալ, to be laughed at, derided, scorned.
cf. Քրքիջ բառնամ;
to itch excessively, to tickle.
utility, profit, interest, advantage, emolument, gain, lucre;
useful, advantageous;
great, much;
գտանել զ— իւր, to find one's interest;
— քաղել, to derive or reap benefit from;
— լինել, to be useful, advantageous, to serve;
յ— արկանել, յ—ի կիր or ի վար արկանել, յ— անձին վարել, յ— իւր շրջել, առնուլ, to profit by, to avail oneself of, to turn to account, to turn to the best account;
յաչս դնել զամենայն ի շահ օգտի անձին, to sacrifice all to one's interest;
վասն օգտի քո է, յ— քոյին է, it is for your good, for your interest;
զ— ժամս աւուրն, the greater part of the day;
cf. Շահ.
cf. Օդագնաց.
behaviour;
policy;
police;
good breeding, civility, urbanity, courtesy, politeness, affability;
— կենաց, personal conduct;
անսագիւտ —, unimpeachable morality or integrity;
ծայրացեալ —, deep policy.
cf. Քաղցրանամ.
to press, to squeeze, to extract, to wring;
to strain, to filter;
to drain, to cause to flow;
to exhaust, to drain, to use up, to empty;
— զբաժակ, to swallow up, to drain, the cup;
— զբաժակ մինչեւ ցմրուր, to drink the cup to the dregs, to swallow the pill;
— զամենայն մրուրս դառնութեան, բաղդին, to drain or exhaust the rigours of fate;
յինքն —, to suck, to imbibe, to draw in;
արտասուք յաչաց նորա քամէին, he wept bitterly;
հողմով —, to winnow.
for, because, since, considering that, whereas, inasmuch as, though;
քանի —նոյ or նւոյ նիք նեաց, how! how much!
what? how much? how many?
quantity;
— անգամ՞, how many times?
— առաւել, —եւս, how much more! with still more reason;
— ամաց է՞, how old is he?
— ժամանակք են, how long is it?
— մարտ պատե րազմի մղեցաք ! how often have we fought !
ն — աւուրս, in how many days?
ո —, ի —սն ամսոյն, on what day of the mouth ?
— ինչ պարտիս՞, how much do you owe?
— գնոյ or քանո՞յ վաճա ռեցեր, how much did you sell it for ? at what price did you sell it ?
քանո՞յ գնեցեր, how much did you give for it ? at what price did you buy it ?
— մի, some;
աւուրս — մի, some days;
քանի՛ քանի, how ! how much ! how often ! how many times !
քանի գեղեց կացար եւ քանի քաղցրացար, how fair and how pleasant art thou !
—գեղեցիկ, է առաքինութիւն ! how lovely is virtue !
ոʼհ, — վեհ է հայրենասիրութիւն ! how sublime is patriotism!.
having talents;
of the weight, or value of a talent;
cf. Սնակուշտ;
ի — բերել, to cause the coupling of animals;
cf. Քարշ;
cf. Պատիւ;
false religion, sect;
cf. Փուշ.
cf. Փութանակի.
oven;
bake-house;
kiln;
ծակ փռան, kiln-hole;
— հացագործի, baking-oven;
— խորովածոյ, Dutch oven;
— հասարակաց, common, parish oven;
— խոհակերոցի, kitchen-range;
— խնայողական, economical stove, soup-kitchen;
— կղմինտրի, brick-kiln;
— կրելի, portable oven;
portable air furnace;
ի — or փռան, in the oven;
ջեռուցանել զ—, to heat the oven, to charge, to fill;
արկանել ի —ն, to put in the oven;
cf. Թի.
bellow, pair of bellows;
blast, blast engine;
bag-pipe;
follicle, seed vessel;
— ձեռաց, snapper bellows;
պարզ —, single bellows;
— դարբնաց, smith's or forge bellows;
— երգեհոնի, organ-bellows;
— կրկին հողմով, double bellows.
cloth, table-cloth;
— սեղանոյ, altar-cloth;
սփռել զ—, արկանել —, to lay the cloth;
բառնալ զ—, to remove the cloth.
vomit;
շուն դառնայ ի — իւր, the dog returns to his vomit.
ransom, price of redemption;
ransoming;
redeeming, deliverance;
— նամակի, prepayment, postage.
cf. Փրփրանամ.
cf. Փրփրանամ.
to hiss;
cf. Փքանամ.
chest;
caisson;
trunk, box;
դնել յարկեղ, to pack up, to put in a chest;
հանել յարկեղէ, to unpack.
• (-կեղ, -ղաց) «սնտուկ, պահա-րան. 2. դրամի գանձանակ. 3. մեռելների ոսկորները պահելու սնդուկ» ՍԳր. Ագաթ. Կորիւն. որից արկղակերտ Եւս. քր. արկղա-գործ Ագաթ. արկղիկ Պտմ. աղէքս. դրա-մարկղ, արկղակալ (նոր բառեր)։
• = Ժողովրդական լտ. arcla բառից, որի գրականն է arcula, իսկ այս էլ նուաղականն է arca «սնդուկ, արկղ, դրամի գանձանակ, մեռելի դագաղ, հագուստի պահարան» բա-ռի, որ ծագում է arceo «պահել, պարփակել ևն» բայից, որի հայերէն լծորդն է արդեշ (տե՛ս այս բառը)։ Նոյնին է պատկանում նաև լտ. arx, arcis, որ տե՛ս արկ «աւան» բա-ռի տակ. լատին բառը փոխառութեամբ տա-րածուած է ամէն կողմ. հմմտ. ֆրանս. arche «Նոյի տապանը» (նոյն իմաստով գտնում ենք պահուած մեր արկղակերտ բառի մէջ որ Նոյի տապանի համար է ասուած). իտալ. arcella, անգլ. ark, կորն. և գալլ. arch, բրըտ. arc'h, հիռլ. arc, arg, գոթ. arka, հիսլ. ork, հբգ. archha, archa, arahha, մբգ. arke, գերմ. Arche, անգլոսք. örk, շվէդ. ark, հպրուս. arkan, հսլ. raka, račica, չեխ. ra-kev, բոհեմ. irakli, լապ. arkko, ֆինն. arkku, յն. ἂρϰλα ևն։
• Լատին բառի հետ համեմատեց նախ Աւգերեան, Բացատր. չփ. և կշռ. էջ 57, յետոյ ՆՀԲ, Տէրվ. Մասիս 1881 ապր' 27 և Հիւնք։ Հիւբշ. IF Anz. 10, 43 դը-նում էր բառս յունարէնից հասած մևս. Scheftelovitz BВ 29, 69 լատինից։ Ղեր-ջին անգամ Meillet MSL 18, 349 գոյց տուաւ որ ուղղակի ժողովրդական լա-տիներէնից է։
despicable, contemptible, vile, abject, low, poor, sorry.
• (անհոլով ըստ ՀՀԲ և ՋԲ, ի հլ ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «խոտե-լի, բանի տեղ չդրուած, անարգ» Դան. դ. 14, Ոսկ. յհ. ա. 14, 20, 31. որից արհամարհանք ՍԳր. Վեցօր. արհամարհեմ «բանի տեղ չդնել, նախատել, անարգել, ծաղրել» ՍԳր. Ագաթ. կամ արհամարհեամ Եփր. պ. ևռռ. արհա-մարհելութիւն Խոսր. արհամարհիչ Կիւրղ. Թուոց. արհամարհոտ ՍԳր. Կոչ. 139. արհա-մարհութիւն ՍԳր. դիւրարհամարհ Ոսկ. յհ. ա. 43. հեշտարհամարհ Ոսկ. յհ. բ. 11. ար-համերժեալ «արհամարհելով մերժած» Պտմ. աղեքս. 21 (անշուշտ պակասաւոր գրչութիւն) արհամարհական, արհամարհելի (նոր բա-ռեր)։
• Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 211 վե-րի ձևով։ Brosset JAs. xI7 (1834), էջ 383 ևն դնում է ար-համարել «ոչ հա-մարել», իբր ար=վրաց. ար «ոչ»։-ՆՀԲ ան-համարել «չհամարել ինչ» (նոյ-նը Մառ ИАН 1918, էջ 2087)։ Բագրա-տունի, Քերակ. զարգ. 654 առ-համարել։ Dulaurier ՐAs. 1870, 125-293 -աս-միջամասնիկով կրկնուած՝ իբր արհ-ամ-արհ, ինչպէս աղխ-ամ-աղխ և հեղձ-ամ-ըղձուկ։ Տէրվ. Նախալ. 102 տալիս է վերի մեկնութիւնը և արհ դնում է հնխ. ra, ars արմատից, իբր ցեղակից լալ, շաղփաղփ, ողբ ևն բառերին։ Հիւնո. ար-հաւիր բառից և կամ կրկնուած արհ ար-մատիզ։-Կրկնութեան վրայ խօսում ևն նաև Աճառ. ՀԱ 1899, 207 ևն, Գազան-ճեան, Արև. մամուլ 1902, 77։-Peder-sen, Հայ. դր. լեզ. էջ 56 արհ արմատը կցում է ահ «վախ» բառին։
echo;
resound, repercussion;
— տալ, to echo.
• , ի-ա հլ. առհասարակ անե-զական է. յետին և տգէտ գրիչների մօտ գըը-ուած է նաև արձագանք, արծագանք, և յետոյ համարուելով յոգնակի, կազմուած է եզ. ար-ձագան կամ արծագան Մաղ. թղ. 117. նաև «ջրերի և ալիքների շառաչը» Մագ. թղ. 62.-Ս. Գրքում գործածուած է միայն երկու ան-գամ՝ Իմ. ժէ. 18 և Յոբ. լ. 6. վերջինը «ար-ձագանգ տուող, քաջահնչիւն» նշանակու-թեամբ. միւս վկայութիւնները յետին են, ինչ. Բրս. վաշխ. Նար. Խոսր. Լաստ. Փիլ. Շնորհ, ևն. սրանից ունինք արծանագանուտ «խոխո-ջուն, շառաչալից» Մագ. թղ. 140 (նորագիւա բառ. տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. հտ. Բ, էջ 179), արձագանքել (նոր գրակա-նում)։
• Հներից Գրիգոր Նարեկացին իմանում է գանգիւն արձանաց, ըստ որում գրում է. «Ոչ արձագանք արձանաց ի խորոց ինչ դանչութենէ խիստս առաքեցեալ». Նար. ղբ։ Այստեղ արձան ասելով հասկացւում է «քար, ժայռ, վէմ», որով արձագանգ լինում է «քարերի ձայնը»։ Այսպէս հասկանում նաև ՆՀԲ։ Տէրվ. Altarm. 55 և Մասիս 1882 մարտ 10, ❇ 3133 արձ+զmնգ(իւն). արձ դնում է արձակ
• բառի հետ նոյն, որով արձագանգը դառ-նում է «արձակուած ձայն». իսկ Տէրվ. Նախալ. 55 և Հիւնք. բառի առաջին մա-սև վրայ չեն խօսում։ Մառ ИАН 1912, 598 արձան+վանկ, Яз. и Лит. 1, 269 բասկ. artza «քարոտ» բառի հետ։ պահուած են (տե՛ս տակը). հմմտ. նաև հա-մարզակիլ «համարձակիլ» ձևը՝ որ գտնում ենք գործածուած Տիմոթ. կուզ. էջ 103։ Պահ-լաւ բառը թէև չէ աւանդուած, բայց հայերէ-նի հետ նոյնն են ենթադրում սանս. sfl, զնդ. harez, հիւս. մանիք. պհլ. hyrz (hirz), պրս. [arabic word] hištan (ներկ. hilam) «ձգել, թողնել, արձակել»։ Նոյն իրանեան արմատից փոխառեալ է նաև հյ. ապահարզան (տե՛ս այս բառը), իսկ արմատի բնիկ հայ ձևն է զ-երծ<հնխ. serg'։
free, loose, untied;
open, unsealed;
vast, spacious;
ample;
licentious, rash, dissolute, debauched, unbridled;
prosaic;
— բան, prose;
— համարձակ, boldly, frankly;
— —, freely.
• , ի-ա հլ. «ազատ. 2. ազատ, հա-մարձակ. 3. չկնքուած, չփակուած (թուղթ, նամակ)» ՍԳր. Վեցօր. Բուզ. Սեբեր. յետին են «4. ընդարձակ. 5. հասարակ, պառո (ւե-զու). 6. լուր, ոչ-տօնական (օր). 7. ուտեաց (օր). 8. հեռու, անդին» Խոր. Վրք. հց. Մխ. բժշ. Յհ. իմ. եկ. Վստկ։ Այս արմատից են արձակել «քանդել, քակել, ազատել, թողնել, ուղարկել, գցել, նետել, դուրս տալ ևն» ՍԳր. Բուզ. Սեբեր. Ագաթ. որ և արձակուլ Եւս. եկ պտմ. Գ. իգ. 192, Ոսկ. եբր. ժա և համբ. Վրք. հց. Ա. 600. Կիւրղ. ծն. Զքր. կթ. Գիրք թղ. էջ 168, 170 (ըստ Նորայր ՀԱ 1909, 219բ-220ա). արձակահեր Ոսկ. մտթ. հերարձակ Գ. մկ. դ. 6. Ոսկ. մ. և ա. տիմ. Ես. արձա-կավայրք «բաց տեղ, ազատ դաշտ» Եզեկ. խը. 15. արձակաքաղաք «անպարիսպ քա-ղաք» Օր. գ. 5. արձակերասանակ Ոսկ. եփես. և մ. գ. 6. Վեցօր. էջ 17. արձակմանն «ապա-հարզանի թուղթ» Մտթ. ե. 31. արձակուրգ Երեմ. լդ. 17. Եւս. պտմ. Ոսկ. ես. ընդարձակ ՍԳր. ընդարձակել ՍԳր. Եւս. ընդարձակա-գնաց Սեբեր. համարձակ ՍԳր. Ոսկ. Եւս. քր. համարձակելի (նորագիւտ բառ) Լմբ. մատ էջ 53. համարձակագոյն Կորիւն. լարձաև ար-ձակ «շատ ազատ» Ա. մկ. թ. 9. յարձակիլ ՍԳր. բացարձակ «հեռու» Ա. մակ. ը. 3. Ոսկ. մտթ. Սեբեր. (նոր իմաստով յետին է). ա-չարձակութիւն Եզեկ. իգ. 11. ձիարձակ լինել Ագաթ. ձիարձակարան Խոր. Պտմ. աղէքս. բազկարձակ Ագաթ. բուսարձակ Վեցօր. սան-ձարձակ ԱԲ. նախայարձակ Արծր. նոր կամ նոր իմաստով բառեր են՝ լայնարձակ, լու-սարձակ, ընդարձակածաւալ ևն։
• ՆՀԲ առ ձիգ, առձգեալ։ Wuller, A. Kuhns u. Schleichers Btrg. 5, 109 և SWAW 84, 227 արձակ և արձան բա-ռերը դնում է սանս. rǰu, զնդ. ərəzu «ու-ղիղ» բառերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 55-56 առաջեն անգամ համեմատում է սանս. §r) և զնդ. harəz ձևերի հետ. մանրա-մասնօրէն մէջ է բերում այս բառերի նաև երկրորդական նշանակութիւնները՝ որոնք լիովին համաձայն են մեր ար-ձակել բառի երկրորդական նշանակու-թեանց հետ. բայց՝ ըստ իր սովորու-թեան, չի որոշում հայերէնի աղերսը. կերևի որ իրա համար հայ բառը բնիկ է, որի պարզագոյն ձևը պահուած է հա-մարում (անդ, էջ 55 և Մասիս 1882 մարտ 10, N 3133) արձ-ա-գանգ բառի մէջ։ Պատկ. Maтepiалы I. 7, պհլ. a-
• = Հիւս. պհլ. *harzak հոմանիշ ձևից, ո-րի մէջ h ընկել է (հմմտ. համբառնալ-ամ-բառնալ) և z դարձել է ըստ սովորականին ձ (հմմտ. անդարձ, դերձակ, հանդերձ, բարձ, մարձել). կան սակայն մի քանի գաւառա-կաններ՝ որոնց մէջ թէ՛ հ և թէ զ անաղարտ
column;
statue, figure, image, idol;
instrument, writing;
Հերակլեան —ք, the pillars of Hercules;
կալ — անմոռաց, to become an eternal monument.
• , ի-ա հլ. «կոթող, սահմանաքար, մահարձան, մեծ քար, կուռք» ՍԳր. Ագաթ. «փորագրեալ քարէ տախտակ, արձանագրու-թիւն» Խոր. Փիլ. Նար. «պարսպի բուրգ, բուրջ» (այս իմաստով գործածուած Անիի ար-ձանագրութեանց մէջ. հմմտ. Oрбeли, O двуx тeрм. էջ 111-4, ի թերթին Изв. P. Aк. Ист. матеp. культ. հտ. I)։ Այս ար-մատից են արձանագիր ՍԳր. Կոչ. Վեցօր. արձանագրել Կոչ. արձակել «արձանագրել» Փիլ. Պիտ. արձանանալ «արձան դառնալ. քարանալ» Պիտ. Նար. «ամրանալ, հաստա-տուիլ» Յհ. կթ. Նար. «անշարժ՝ ուղիղ մնալ» ՍԳո. Կիւրղ. դտ. արձանութիւն «ամրութիւն, հաստատութեւն» Ես. զ. 13=Մանդ. էջ 139. առձանաքար «խոշոր՝ մեծ քար» Ուխտ. Ա. 57 (նորագիւտ բառ), մահարձան ՍԳր. ա-ղարձան Կոչ. 408. նոր բառեր են կիսարձան, յուշարձան, խաչարձան, արձանագործութիւն ևն։
• Muller տե՛ս արձակ բառի տակ Տէրվ. Altarm. 56 արձակ բառի նման [other alphabet] արմատից, հմմտ. սանս. samāsarj «ամ-ռանալ»։ Հիւնք, արձակ բառիզ։ Յա» կոբեան, Բիւր. 1899, էջ 599 պրս. ar-tang կամ aržang «Մանի նկարչի ալ-բոմը»։ Karst, Յուշարձան 410 հյ. Ե-րեզ քաղաքի անունը և սումեր. ri «բարձրութիւն, գագաթ»։ Մառ, Cpeд. nepeлвиж. 46 ար-ձան. երկուսն էլ նշանակում են «քար». այսպէս ար = հյ. քար, ձան=բասկ. arkayç (արկայց) «քար» բառի վերջաձայնն է։
• ԳՒՌ-Աևն. Երև. Պլ. Սեբ. արցան, Տիգ. mրցmն, Սլմ. mրծան, բոլորն էլ «կուռք» նը-շանակութեամբ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. არძანი արձանի «մեծ քար, վէմ, 2. քարի աղ» (հմմտ. հայ. աղար-ձան, արձան աղի ևն). უარძანიკო ուարձա-նիկո «անալի», არძანაგი արձանագի «հը-նութեան և ազնուականութեան իրաւուն»». վերջինս ենթադրում է հայերէն կորած արձանակ մի բառ, որի հետ հմմտ. ար-ձանաևել «արձանագրել, յիշատակագրու-թեամբ և հրապարակաւ հաստատել».-բայց արդեն ՀՀԲ ունի արձանակ «արձանագիր» բառը, որ չկայ ուրիշ բառարաններում. տե՛ս և արգանակ «մեհեան»։
hoop-net, net, snare, toils.
• (սեռ. -ի, իսկ ՆՀԲ դնում է ի-ա հլ.), գրուած նաև արձուղ, արձող «ձկնորսի ուռկան, ցանց» Սեբեր. 59 (երեք անգամ), Ոսև. լհ. ա. 1. նոյն բառն է և արծուի «ծո-վու գործի կամ ցանկ» (իմա՛ ցանց) Բառ. երեմ. էջ 37։
cf. Կապար.
• (ըստ ՆՀԲ ո, ի հլ. առանց վկա-յութեան) «կապար» Մխ. այրիվ. էջ 10. Վրդ. առ. 341, Զքր. սարկ. բ. 55 (վերջին երկուսը սեռ. արճճոյ ձևով). Ոսկիփ. որից արհճա-փակ «կապարով փակուած» Միխ. աս. 272. արճճեայ Վստկ. 52. արճճակապ կամ արճի-ճակապ «կապարով կպցրած» Մարթին. (ՆՀԲ և ԱԲ արճին մեկնում են «կապար», ՋԲ մեկ-նում է արճիճ «անագ», սեաւ արճիճ «կա-պար». առաջինների կողմն են արդի բար-բառները, որոնց մէջ արճիճ նշանակում է «կապար կամ հրացանի կապարեայ գնդակ». իսկ երկրորդը հետևում է Ոսկիփորիկին, ուր ունինք «արճիճ սեաւ, որ է կապար». հմմտ նաև պարսկերէնը։
• դեռ մինչև այժմ մեզ հասած գրականութե-ան մէջ, բայց նրա գոյութիւնն է հաստա-տում հայերէնի հետ և պրս. [arabic word] arziz «ա-նագ», յատկապէս՝ սպիտակ arzīz «անագ» և սև arziz «կապար»։ Այս բառի ծագումը բոլորովին անյայտ է, որովհետև կապ չունի զնդ. arezaži-«դաշոյն» և ərəzata-=սանս. ralatá-«արծաթ» բառերի հետ (Horn § 68). Հայերէն բառը թէև աւանդուած է շատ ուշ, բայց իր ձևից դատելով շատ հին է և իխում է պահլաւերէնից։-Հիւրշ. 111։
• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ ՆՀԲ. Pictet 1, 158 պրս. բառը կցում է սանս. ralata «արծաթ» բառին, որ այստեղ գործ չունի։ Lagarde, Arm. Stud. § 262 պարսկերէնից է դնում նաև արաբ. [arabic word] ︎ rasas «անադ», կապար. այսպէս նաև Müller WZkM 20, 271, որոն» համաձայն չէ Հիւբշ. 511 անկանոն s-ի պատճառով, փոխանակ լինելու 1։
• ԳՒՌ.-Ախց. Ղրբ. Տփ. արճին, Ագլ. Երև. Մկ. Ջղ. Սլմ. Վն. առճիճ, Ոզմ. արճէճ, Մղ. արջիջ, Տիգ. mրջիջ, Զթ. էռջիջ, բոլորն էլ նը-շանակում են «կապար. 2. հրացանի գըն-դակ». վերջին նշանակութիւնից լայնաբար Մրշ. «զէնք, հրացան»։ Նոր բառեր են արճը-ճել, արճճատուն (բոյս), արճճիկ «որսի հռա-սանի կապարեայ գնտիկ», արճճոտուն կամ արճինկապ «մէջը կապար լցրած (վէգ)»։
• ՓՈԽ.-Գնչ. arčiči կամ նաև artiči, arkiči «անագ, կլայեկ» կարող է հայերէնից լինել, բայց կարող է նաև ուղղակի պահլա-ւերէնից փոխառեալ լինել։
stump, root;
stem, set, block, chump;
առ արմամբ խլել, to eradicate;
առ արմին դնել, to place near the root.
• (սեռ.-ի) «արմատ» Լծ. նար. Տօնակ։ Բրս. ապաշխ. ոսկեդարեան հայերէնի մէջ գործածւում է արմն ձևով (սեռ. -մին, գրծ. -մամբ) Մտթ. գ. 10. Ղուկ. գ. 9. Կոչ. ածանց-ման մէջ մտնում է հետևեալ ձևերով. 1. Փրմ, Արմճ ձևից՝ արմնիլ «արմատ բռնել, հաս-տատուիլ» Ոսկ. ես. արմախարիսխ «հաս-տարմատ» Նար. խչ. յարմնիլ «հաստատուիլ մնաւ» Եփր. մն. 493. արմոջ «դեռ չհըն-ձուած, թարմ, արմատը վրան (խոտ)» Նար. երգ. 330 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատեն. Ա. էջ 144)։-2. Արմաչ (ևառմուած -ատ մասնիկով), ո հլ. «ծառի արմատ. 2. ցեղ, զարմ. 3. հիմ, խարիսխ» ՍԳր. Սեբեր. Ագաթ. (այժմ նաև բառի արմատը, այսինքն պարզագոյն սկզբնական ձևը). որից արմա-տեւ «արմատ բռնել» Ճառընտ. արմատագէտ Վեցօր. արմատախիլ Ոսկ. արմատակեր Բուզ. Ագաթ. արմատանալ ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. յհ. բ. 8. արմատաքի ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. եր-կարմատեան Եզն. հաստարմատ Սղ. խէ. 2 խորարմատ Վեցօր. արմտիք ՍԳր. Եւս. ատմ կամ արմատիք Եփր. համաբ. իբր եզակի՝ արմտի Եփր. աւետ. որից արմտաժողով Մծբ. ժթ. նոր բառեր են արմատական, բա-յարմատ, արմատացեալ ևն. գաւառաևան-ների մէջ հետաքրքրական է կնիկարմատ կամ կինարմատ, որի հին վկայութիւնն ունի Վրք. հց. Ա. 694 կին արմատ։-3. Ջmւմ (կազմուած զնախդիրով), ի, ի-ա հլ2 «ցեղ, սերունդ» Սիր. խ. 15. Ես. ծդ. 22. Խոր. Կա-նռն. Պիտ. որից անզարմ «անզաւակ» Մագ. քաσացարմ Սկևռ. բարեզարմ Շնորհ. լուսա-զարմ Նար. կայսերազարմ Գնձ. զարմուհի «սերունդի համար պահուած էգ ձի» Վստկ. 197. (ցեղ ցուցնող բառերը առհասարակ կոճ-. ղի և արմատի են նմանեցրած. հմմտ. վերի արմատ բառի երկրորդական «ցեղ, զարմ» նշանակութիւնը, ինչպէս նաև ճիւղ, շառաւիղ՝ որոնք հաւասարապէս երկու նշանակութեւն, ներն էլ ունին)։-4. Արմաճալ «զարմացած մնալ» Բուզ. Փիլ. (հմմտ. աշխ. փայտ կտրիլ «սաստիկ զարմացած մնալ»). որից զ նախ-դիրով՝ զարմանալ ՍԳր. Կոչ. Եւագր. Ոսկ, (խոնարհման մէջ տարօրինակ է զարմա-նասցի Եփր. դատաս. 164). ընդ նախդիրով՝ ընդարմանալ «թմրիլ» ՍԳր. Բուզ. այս ձևե-րից են՝ արմանալի Փիլ. նխ. արմացումն Փիլ. արմացք Մխ. բժշ. զարմանագործ Վե-ցօր Սեբեր. Ոսկ. զարմանազան Ա. եզր. ա-Եզն. զարմանք ՍԳր. Եզն. Բուզ. զարմա-ցումն ՍԳր. ընդարմացուցանել ՍԳր. ըն-ռարմ Վրդն. ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. լ-արմատից (մանրամասն տե՛ս յառնեմ)՝ -մ կամ -մև մասնիկով. մերձաւոր ցեղակիցներն են յն. ὄρμενος «ցօղուն, ընձիւղ, ծիլ, կաղամբի կուրծ», ὄραμνος «ճիւղ», ἔρνος «ծիլ, ճիւղ», հիսլ. renna «ծլիլ, աճիլ (բոյսի)», rani «ճիւղ» նորվ. runne, rune «ճիւղ», հբգ. rono «կոճղ, ծառի բուն», թերևս նաև պոնտ. armon «վայ-իի բողկ» (Pokorny 1, 137-9, Boisacq 713)։
• Pictet 1, 304 Պլինիոսի armon ձևը կցում է մեր բառին։ Տէրվիշ. Altarm 8 արմուկն բառի հետ նոյն ծագումից։ Canini, Et. êtym. էջ 127 յն. ϰορμός «ծառի կոճղ»։ Thomaschek. Deutsche Litteraturh. 1883, էջ 1254 չեչէն. օրում «արմատ» բառի հետ։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 18 լիւկ. Ἀρμόασις և նման յատուկ անունների մէջ։ Scheftelowitz BВ 29, 25 հհիւս. oromr, հբգ. drum, անգլ. thrum, յն. τέρμα ևն բառերի հետ, որոնց իմաստն է «ծայր, եզր»։ Pat-rubány ՀԱ 1906, 57 sero «հոսիլ» ար-մատից է հանում։ Karst, Յուշարձան 104 սումեռ. erim, rim «հիմնարկու-թիւն»։-Մառ ИАН 1917, 444 ընդարմ և զարմանալ հանում է ահ, զարհ «վախ» արմատից։ Պատահական նմա-նութիւն ունին չեչէն. orum, arumeš «արմատ»։ արաբ. [arabic word] äruma «ար-մատ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 391), ասոր. [syriac word] ︎ 'amrā «բոյս»։ Ուղիղ մեկնեց Persson. Beitr. 657։ Ernout-Meillet 810 լտ. ramus ձևի հետ։
• . անստոյգ նշանակութեամբ բառ, որ մէկ անգամ ունի Վանակ. վրդ. հրց. «Միկոնն ի՞նչ է.-Արմ ասեն, քան զզաֆրանն հով է և քան զսապռն տաք» (տե՛ս ՀԲուս. § 220)։ Ըստ իս այս բառը կարելի է հասկանալ «բոյս» և այս պարագային կնոյնանայ վե-րի արմ, արմն բառի հետ. իսկ Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 72 մեկնում է «մեկոն, խաշխաշ»։
date;
date-tree;
phenix.
• . ռ. ու հլ. «արմաւ պտուղը, խուր-մա» Ագաթ. «արմաւի ողկոյզ» Բ. թագ. ժզ. 1 «արմաւենի» ՍԳր. «արմաւենու տերև» Վրք. հց. «մի տեսակ խոտ» Բժշ. «փիւնիկ թոռ-չունը» Կոչ. 404-5. Տօնակ. Բար. 146. Մխ. առ. (այս բոլոր նշանակութիւնները կազ-մուած են հետևողութեամբ յունարէնի, ուր თοῖνις նշանակում է «արմաւ, արմաւենի, արմաւենու տերև, փիւնիկ հաւ, մի տեսակ բոյս (lolium perenne L)»։ Շրջմամբ գրուած է ամրաւ Քուչ. 57, 59. ևբ ձայնի յաւելու-մով եղած է ամբրաւ Ոսկ. ես. Վրք. հց. Վստկ. 206, որ և գրւում է ամպրաւ Քուչ. 54 Սրանցից ածանցուած են արմաւաստան Ե-զեկ. խէ, 18, 19. արմաւենի «արմաւի ծառ, արմաւենու տերև, մի տեսակ զարդ (վեռօևն նշանակութեան համար հմմտ. յն. თահ «մի տեսակ զարդ») ՍԳր. արմաւաջուր Վրք. եւագրի. ամբրաւօղի Կանոն.։
• = Պհլ. *armav? ձևից, որի դէմ ունինք միայն պհլ. պազենդ. xurmā, պրս. [arabic word] xur-mā «արմաւ», xurmāstān «արմաւաստան»։ Այս ձևերը կարող էին յառաջանալ պհլ, *armav ձևից՝ նախաձայն x-ի յաւելումով և վերջաձայն v-ի անկումով։ Առաջին երևոյթի համար հմմտ. զնդ. arša-«արջ» =պրս. xirs զնդ. išthya=պրս. xišt «աղիւս», հպրս. Mška>պրս. xušk «չոր», զնդ. aešma-= պրս. xišm «ցասում»։ Երկրորդ երևոյթի համար հմմտ. հպրս. brūva-> պրս. abrū «յօնք», հպրս. yauviyā>պրս. j5 «ջրանցք», հին պրս. srva>պրս. seru «եղջիւր», սանս զնդ. grivā=պրս. girē «վիզ»։-Հիւբշ. 111
• Այս մեկնութիւնը տուաւ նախ Böttich Arica 73, 196, Lag. Urgesch. 821 ևն։ նոյնը ընդունում է Müller SWAW 66, 273, որ և WZKM 9, 79 արմաւ և xurmā դնում է ar-man-ձևից, իռռ = լտ. alimentum «սնունդ»։ Իրարից քիչ
• տարբրութեամբ նոյն ծագումը տալիս են Peterm. 52 և Հիւնք. առաջինը ար-մաւ համարում է յն. ἀμβοοτος «անմահ» բառից, մեր արմաւօղին դնելով իբր ἐμβροσια «նեկտար», իսկ Հիւնք. էջ 291 ամբրաւ համարում է բարդ բառ, իբր ամբը<յն. ἀμβροτος «անմահ» և աւ< հաւ, ուստի «ամբրաւ ստուգաբանի ան-մահ հաւ. քանզի հաւն արմաւ՝ որ և փիւնիկ հաւ, անմահ է, վերստին ծնա-նելովն ի մոխրոյն (ըստ առասպելաց)»։ ՀԲուս. § 221 արմաւ թռչունը ստուգա-բանում է «միթէ՞ արմ-հաւ?»։ Schef-telovitz BВ 29, 47 մերժելով պրս. xurmā, համեմատում է սանս. amra «մանգօ կոչված պտուղը»։
elbow;
fore-arm;
խթել արմկամբ, մղել, to elbow, to push or thrust with the elbow.
• (-մկան, -կամբ, -կունք, -կանց) «բազուկի ծալուած տեղը» ՍԳր. Փիլ, տեսակ. Ոսկ. նոր կիր. Նար. «որթի ճիւղ, բատ» եռեն. հերձ. 235. յետնաբար գրուած է նաև արմունկն Սիր. խա. 24. արմուկ (ի-ա հլ.) Ճառընտ. արմունկ (բց. յարմնկէն) Մար-թին. Գնձ. հոգ. (այս վերջինը «որթի ճիւղ, ոստ» նշանակութեամբ). որից արմնկաչափ «կանգուն, արշին» Մարթին. արմկցի (այն է արմկացի) «արմուկով» ԱԲ։
• = Հնխ. arm-արմատականից, որի վրայ հայերէնի մէջ աւելացել է -ուկ, ուկն մաս-նիկը. իր ցեղակիցներն են՝ սանս. irmá-«բազուկ, նախաբազուկ», զնդ. arəma «բա-զուկ», սոզդ. 'rm «թև», օսս. arm «ձեռքի ափ», զազա ērmé «ուս», լտ. armus «բա-զուկ, թիկունք», գոթ. arms, հբդ. aram, գերմ. Arm, անդլսք. earm, անգլ. arm, պրուս. irmo «բազուկ», հսլ. ramo, rame «ուս», հհիւս. armr «բազուկ» (տե՛ս Walde 62, Trautmann 13, Kluqe Etvmologisches Wár-terb, d. deutschen spr. էջ 23, Pokorny 1. z3, Ernout-Meillet 70)։-Հիւբշ. 425։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Klaproth, Asia polygl. էջ 100, որ համեմատում է գերմ. arm։ ՆՀԲ յիշում է պրս. aran, aranj, arang (սրանք ըստ Horn § 14 կապ չունին այս արմատի հետ), յն, արմօս՛ «յօդուած, զօդ», լտ. armus։ Böttich. Arica 71, 160, Lag, Urge-schichte 685 սանս. aratni, պրս. aran, լտ. armus ևն։ Հիւնք. անկիւն բառից որովհետև յն. ἀγϰών «անկիւն և արմուկ»։
• ԳՒՌ.-Ախց. արմունկ, Ալշ. Ակն. Ագլ. Գոր. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Ղրբ. Մշ. Ջղ. Տփ. արմունգ, Վն. արմունգ, Շմ. արմունք, Տիգ. τորմուգ, Հճ. այմուգ, Մկ. էրմունգ՝, Սլմ. էրմիւնգ', Ասլ. արմիւյ, Ոզմ. յէրմօնկ։ Նոր բառ է արմնկցաւ «տկար՝ անվնաս ցաւ» (իբր թէ արմուկի ցաւ)։
dawn, daybreak, twilight, aurora;
cf. Արշալուրշք.
• . ներկայ գրականի ընդունած ձևն է. հները աւանդում են շատ բազմազան ձևերով. ինչ. արշալուրշ, արշալուշ, աշալուրջ, աշալուրշ, աշալուջ, աշալուշ, աշալուշս, աշա-լուս, աշալոյս, արշալուս, աչալուրջ, որոնք ոսկեդարեան հայերէնի մէջ (ինչպէս նաև յետնաբար) գործածուած են միշտ անեզա-բար, ընդ նախդիրով և անհոլով. (միայն Խոր. բ. 39 ունի հոլովուած աչալրջացն, այլ ձ. աչալրջոցն, աշալրջոցն)։ Այսքան զանա-զան ձևերը բացատրելու համար պէտք է մեկնիլ հնագոյն *արշալուրջ բառից, որի յգ. հյց. հոլովն է *ընդ արշալուրջսն։ Սրա մէջ կրկին ր բաղաձայնները փոփոխակի կամ երբեմն էլ միանգամայն ընկնելով, ջ ձայ-նը յաջորդ բաղաձայնի պատճառով շ-ի վե-րածուելով և յետոյ էլ ջնջուելով, և ս արմա-տական կարծուելով ու լոյս բառի հետ շփո-թուելով՝ ձևացել են բոլոր վերի ձևերը։ *Ար-շալուրջք բառի հին նշանակութիւնն է «յետին պահ գիշերոյ՝ որում յաջորդեն նշոյլք լուսոյ առաւօտուն», իսկ արդի «aurora, արշալոյս, տճկ. շաֆախ» նշանակութիւնը յետին է։
• ՀՀԲ աշալուրջք դնում է աշել «նայիլ» և լրջանալ բայերից։ Աւետիքեան, Բա-ցատր. շար. 325 «յորում լինի աշել կամ նայիլ, կամ յորում լրջանան աչք»։ ՆՀԲ աչք և լուրթ բառերից և ո՛չ թէ «արշք կամ առաջին և լոյս»։ ՋԲ աչք և լուրջ «զուարթ» բառերից (հմմտ. աչա-լուրջք բառի տակ տուած բառատռու թիւնը. «որ ծագմամբ լուսոյն զուարճա-զուցանէ զաչս»)։ Էմին, Վահագն Վի-շապաքաղ (Изслыд. 77) զանս. amš։ «արշալոյս»։ Lagarde, Arm. St. էջ 190
• արշ 2 և լոյս բառերից։ Տէրվ. Altarm. 5Ո համարում է արշա և լոյս բառերից կազմուած. արշա՝ իբրև նախաւոր վաշ-րա կամ աւշրա «երեկոյ» =լիթ. vaska-ras, հիռլ. fescor, յն. ἔ́σπερος, ւտ vesper, նոյն վաշրա-ից է դնում նաև աշուն, իբր «մութ, տխուր եղանակ»։ Նոյն, Նախալ. 103 դնում է արշա+լուրջ, որի մէջ արշա թողնում է առանց մեկ-նութեան, իսկ լուրշ՝ արմատակից է դնում լուրջ, լոյս բառերին։ Ալիշան, Հին հաւ. 145 զնդ. ուշահինա կամ օշէն «առաջին պահ աւուր»։ Հիւնք. հանում է արջ և լոյս բառերից. հին հայերը յն. λνϰαυγή։ «արշալոյս» բառի առաջին մասը λύϰη «աւգ» շփոթելով λύϰος «գայլ» բառի հետ, նրա տեղ դրել են արջ և թարգմա-Պաւտմ. ռեր. 213 առաջին և լոյս բառե-րից։ Patrubány ՀԱ 1908, 214 արշ-կը-ցում է արգել բառին։ Karst, Յուշարձան 406 սումեր. ruš, rus «փայլուն» բառի հիյր է համեմատում։
• ԳՒՌ.-Աշմուշ ձևով պահում են Չն. «լու-սանալու մօտ եղած մութը», Խն. Մշ. Զն. «ա-րևը մայր մտնելուց յետոյ պատած նօսո մաւ-թը, կիսաստուեր», որից աշմշիլ Զն. «լոյսի և մութի մէջտեղ, երբ դեռ մութը բոլորովին վերջացած չէ, լոյսի առաջին նշոյլներն սկը-սիլը».-Ախց. արշալուսին՝ ճիշտ արդի գրա-կանի նման «լոյսի նոր բացուել սկսելուն»։
course.
• , արմատ, որ հների մօտ առանձին գործածուած չէ. յետնաբար միայն կայ Գր. տղ. յեմ. Մարթին. որից արշաւել «յարձա-կելու համար վրան վազել» ՍԳր. Ագաթ. Վե-ցօր. արշաւիլ Եզն. Ոսկ. ես. Եփր. ծն. արշա-ւանք ՍԳր. Կոչ. Սեբեր. Ագաթ. ձիոյ արշա-ւանք «մէկ ասպարէզ» Ագաթ. արշաւահան-դէս Մծբ. յարշաւանի (կարդա՛ արշաւակի) Վեցօր. 129. արշաւասոյր Ագաթ. ձիարշաւ Մեսր. եր. Արծր. Գնձ. քաջարշաւ Խոր. կա-ռարշաւ Պիտ. ծովարշաւ ԱԲ. գրչագրի սխալ է շաւակի Բուզ. 182, որ պէտք է կարդալ արշաւակի։ Նոր բառեր են արշաւախումբ, սրարօաւ. նաւարշաւ, քառարշաւ ևն։
• = Պհլ. *aδšāv «արշաւ» բառից, որ կազ-մուած պիտի լինի ati, հպրս. atiy, զնդ. ai-ti, սանս. áti «մօտ, դէպի, վրան» (գործած-վում է շարժում ցոյց տուող բայերի հետ Böhtlingk, Sans. Wört. 1, 89) նախդիրով՝ զնդ. šav, šyav, հպրս šiyav «շաժուիլ, ցինւորական բանակով թշնամու վրայ գնալ», պրս. šudan «երթալ» բայից (ընդարձ ակ տե՛ս չու, հմմտ. նաև ապա-շաւ)։
• Տէրվ. Նախալ. 65 սանս. arš, aršāmi ձե-վի հետ՝ հնխ. ars «արշաւել, սահիլ, հո-նիլ» արմատից։ Հիւնք, արծուի բառից։ Մառ, Яфeт. cбoр. 1, 51 յաբեթական ras «ձի» բառից։ Ուղիղ մեկնեց Մարք-վարթ (նամակ 1926 յունվ.)։